Thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong dạy học lịch sử việt nam lớp 12 ở trường THPT huyện lương tài tỉnh bắc ninh

v n Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận văn “Thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 ở tr

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ ANH

THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 12 Ở TRƯỜNG THPT HUYỆN LƯƠNG TÀI TỈNH BẮC NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

THÁI NGUYÊN - 2020

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ ANH

THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 12 Ở TRƯỜNG THPT HUYỆN LƯƠNG TÀI TỈNH BẮC NINH

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn “Thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề trong

dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 ở trường THPT huyện Lương Tài tỉnh Bắc Ninh”

là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, bảng biểu, nguồn trích dẫn trongluận văn mang tính khoa học, trung thực Những kết luận của luận văn chưa từngđược công

bố trong bất cứ công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 06 năm 2020

Tác giả

Nguyễn Thị Anh

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành, sâu sắc đến TS Hoàng Thị Mỹ Hạnh người đã dành rất nhiều thời gian, tâm huyết, chỉ bảo tận tình, chu đáo, luôn động viên

-và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này Tôi cũng xin cảm ơn Ban giám hiệu, giáoviên và học sinh trường THPT Lương Tài - nơi tôi đang công tác; Ban giám hiệu, giáoviên và học sinh trường THPT Lương Tài II, trường THPT Lương Tài III, THPT GiaBình I, THPT Lê Văn Thịnh - nơi tôi đến điều tra, khảo sát; các đồng nghiệp, ngườithân, bạn bè, đã cung cấp tư liệu và động viên tôi hoàn thành luận văn này

Trong quá trình nghiên cứu, mặc dù đã cố gắng hết sức, song do trình độ vàthời gian còn hạn chế, nên luận văn còn nhiều thiếu sót Tác giả kính mong nhậnđược sự đóng góp của thầy, cô để luận văn được hoàn thiện hơn

Thái Nguyên, tháng 06 năm 2020

Tác giả

Nguyễn Thị Anh

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT v

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

DANH MỤC CÁC HÌNH vii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 7

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 8

6 Giả thuyết khoa học 9

7 Đóng góp của đề tài 9

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 9

9 Cấu trúc đề tài 9

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT 11

1.1 Cơ sở lí luận 11

1.1.1 Xuất phát điểm của vấn đề 11

1.1.2 Khái quát về dạy học theo chủ đề 18

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của dạy học theo chủ đề trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông 23

1.2 Cơ sở thực tiễn 26

1.2.2 Phân tích nguyên nhân của thực trạng 38

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 41

Chương 2: THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ PHẦN

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 12 42

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của phần lịch sử Việt Nam lớp 12 THPT 42

2.1.1 Vị trí 42

2.1.2 Mục tiêu 42

2.1.3 Nội dung cơ bản của phần lịch sử Việt Nam lớp 12 THPT 44

2.2 Quy trình xây dựng các chủ đề 46

2.2.1 Những điểm cần lưu ý khi xây dựng các chủ đề dạy học 46

2.2.2 Quy trình xây dựng chủ đề 47

2.3 Xây dựng các chủ đề dạy học phần lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 2000 63

2.3.1 Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919 - 1945 63

2.3.2 Giai đoạn 1945 - 1954 64

2.3.3 Giai đoạn 1954 - 1975 65

2.3.4 Giai đoạn 1975 đến nay 66

2.3.5 Một số chủ đề khác 66

2.4 Các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực có thể sử dụng trong dạy học theo chủ đề phần lịch sử Việt Nam lớp 12 THPT 68

2.4.1 Một số PPDH tích cực 68

2.4.2 Một số kĩ thuật dạy học tích cực 84

2.5 Thực nghiệm sư phạm 88

2.5.1 Mục đích thực nghiệm 88

2.5.2 Đối tượng thực nghiệm 88

2.5.3 Nội dung thực nghiệm 89

2.5.4 Phương pháp thực nghiệm 89

2.5.5 Kết quả thực nghiệm 89

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 93

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

PHỤ LỤC 101

GV sử dụng trong dạy học Lịch sử theo chủ đề 37Bảng 2.1 Bảng thống kê điểm kiểm tra của HS lớp đối chứng và lớp thực nghiệm

90Bảng 2.2 Bảng so sánh độ chênh lệch điểm giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

91

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

1 Lí do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

Đất nước ta đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa với mục tiêutrở thành nước công nghiệp hiện đại và hội nhập quốc tế vào năm 2020 Để đạt đượcmục tiêu đó nước ta phải chú trọng phát triển nguồn nhân lực Một trong điều kiện đểphát triển nguồn nhân lực chính là giáo dục và đào tạo Xuất phát từ thực tế đó, đòihỏi giáo dục phải có những chuyển biến mới để đào tạo ra lớp người lao động năngđộng, sáng tạo và phát triển toàn diện Nghị quyết Hội nghị TW8 khóa XI về đổi mới

căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã xác định: “tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực.” [1, tr.45].

Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 - 2020 ban hành kèm theo quyếtđịnh 771/QĐ - TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ chỉ rõ: Tiếp tục đổi mớiPPDH và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tựgiác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học

Như vậy, nâng cao chất lượng giáo dục, phát triển toàn diện năng lực ngườihọc được xem là một nhu cầu bức thiết của xã hội ngày nay Trong các giải phápnhằm nâng cao chất lượng giáo dục thì đổi mới PPDH được xem là khâu vô cùngquan trọng và có ý nghĩa quyết định

Cùng với các môn học khác, bộ môn Lịch sử trong trường phổ thông phải gópphần vào thực hiện mục tiêu giáo dục đã đặt ra Muốn vậy, việc dạy học Lịch sử cầnthực hiện đổi mới PPDH để hình thành, phát triển cho HS các năng lực học tập vànâng cao chất lượng dạy - học bộ môn Dạy học theo chủ đề là một trong những quanđiểm dạy học phù hợp với mục tiêu đổi mới và đáp ứng được nhu cầu học tập của HShiện nay, đặc biệt là với bộ môn Lịch sử Dạy học theo chủ đề là con đường tích hợpnhững nội dung từ một số đơn vị bài học, môn học có liên hệ với nhau làm thành nộidung bài học trong một chủ đề có ý nghĩa hơn, thực tế hơn; là sự kết hợp giữa môhình dạy học truyền thống và hiện đại, ở đó GV không chỉ dạy học bằng cách truyềnthụ kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn HS tự lực tìm kiếm thông tin, nhờ đó HS đượcrèn luyện các kĩ năng học tập để tìm ra kiến thức và sử dụng kiến thức vào giải quyếtcác nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn Dạy học theo chủ đề góp phần tạo tư duy lôgic cho

HS, kiến thức cung cấp cho HS mang tính hệ thống và có mối liên hệ chặt chẽ vớinhau Vì vậy, nếu

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

áp dụng dạy học theo chủ đề để dạy và học các môn học ở trường phổ thông nóichung và môn học Lịch sử nói riêng sẽ phát huy tính tích cực, chủ động và gây hứngthú học tập cho HS

Trong những năm gần đây, việc học tập bộ môn Lịch sử đã có những bước pháttriển nhất định, ghi nhận sự cố gắng của cả GV và HS Tuy nhiên, do nhiều nguyênnhân khác nhau, hiệu quả giáo dục lịch sử còn nhiều bất cập, hạn chế gây ra sự bứcxúc và trở thành nỗi lo âu của toàn xã hội Một thực tế đang tồn tại trong việc dạy vàhọc lịch sử ở không ít trường phổ thông trên cả nước nói chung và trên địa bàn huyệnLương Tài tỉnh Bắc Ninh nói riêng là tình trạng HS không quan tâm chú ý học mộtcách nghiêm túc, một số HS coi tiết học Lịch sử nhàm chán, khô khan, dài dòng…Vậy làm thế nào để không chỉ “đánh thức” mà còn “nuôi dưỡng” tình yêu của học trò

đối với môn học Lịch sử? Điều đó luôn trăn trở trong mỗi GV tâm huyết Với từng

bài dạy làm sao để tạo được hứng thú cho HS? Làm sao để HS chủ động, tích cựctham gia các hoạt động học tập? Làm sao để phát triển năng lực tự học, sáng tạo củaHS? Câu trả lời chính là phải đổi mới toàn diện nhằm nâng cao chất lượng dạy và học

bộ môn Lịch sử Đổi mới quá trình dạy học Lịch sử là đổi mới từ mục tiêu đến nộidung chương trình, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học, từ nội dung đến hìnhthức tổ chức kiểm tra

- đánh giá kết quả học tập, cũng như các điều kiện dạy học và cả đội ngũ GV bộ môn

Theo công văn số: 3711/BGDĐT- GDTrH ngày 24/8/2018 về việc hướng dẫn

thực hiện nhiệm vụ Giáo dục Trung học năm học 2018 - 2019, Bộ giáo dục và đào tạo

đã khẳng định: “Tiếp tục tinh giản những nội dung dạy học vượt quá mức độ cần đạt

về kiến thức, kĩ năng của chương trình giáo dục phổ thông hiện hành; điều chỉnh để tránh trùng lặp nội dung giữa các môn học, hoạt đông giáo dục Xây dựng kế hoạch giáo dục của từng môn học, hoạt động giáo dục phù hợp với thực tế của nhà trường theo hướng sắp xếp lại các tiết học trong sách giáo khoa nhằm tạo thuận lợi cho việc

áp dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực; chú trọng giáo dục đạo đức, lối sống và giá trị sống, rèn luyện kĩ năng sống, thực hành pháp luật Trên cơ sở kế hoạch dạy học đã được phê duyệt, tổ/nhóm chuyên môn, GV có thể thiết kế tiến trình dạy học cụ thể cho mỗi chủ đề mà không nhất thiết phải theo bài/tiết trong sách giáo khoa Mỗi chủ đề có thể được thực hiện ở nhiều tiết học, mỗi tiết có thể chỉ thực hiện một hoặc một số bước trong tiến trình sư phạm của bài học”[4, tr.2] Hướng dẫn của

Bộ giáo dục và đào tạo thực sự là cơ hội để các trường từng bước tiếp cận với quá

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

trình đổi mới đã được khởi xướng từ sau năm 2015, đặc biệt là đưa PPDH theo chủ

đề vào áp dụng trong thực tiễn

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 2000 có vị trí vô cùng quan trọngtrong tiến trình lịch sử dân tộc Đó là những trang sử hào hùng về quá trình đấu tranhcủa nhân dân ta để giành và giữ độc lập, thống nhất đất nước, từng bước xây dựng vàđổi mới đất nước Qua đó giáo dục cho HS lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc vàquyết tâm xây dựng, bảo vệ Tổ quốc Vấn đề đặt ra là với khối lượng kiến thức đồ sộnhư vậy, người GV cần tổ chức dạy học như thế nào để giúp HS lĩnh hội được kiếnthức, phát triển năng lực học tập và luôn hào hứng, say mê trong các giờ học lịch sử

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi quyết định lựa chọn vấn đề “Thiết kế

và tổ chức dạy học theo chủ đề trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 ở trường THPT huyện Lương Tài tỉnh Bắc Ninh” làm đề tài luận văn với mong muốn góp

phần nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn Lịch sử, đồng thời sẵn sàng tham giavào đổi mới quá trình dạy học Lịch sử ở trường phổ thông

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong nhiều cuốn sách, các nhà nghiên cứu đã đề cập đến dạy học theo chủ đề,vai trò, ý nghĩa to lớn của dạy học theo chủ đề trong quá trình đổi mới và nâng caochất lượng giáo dục hiện nay Qua tìm hiểu, chúng tôi thấy một số công trình tiêu biểusau:

2.1 Tài liệu nước ngoài

Trong số các công trình nghiên cứu nước ngoài, tiêu biểu phải kể tới nhà sư

phạm N.G Đairi với cuốn sách“Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào” (1973), Nxb

Giáo dục Trong tác phẩm, tác giả đã tiến hành phân tích và chỉ rõ những yêu cầu

quan trọng nhất của giờ học và việc chuẩn bị giờ học lịch sử Tác giả nhấn mạnh đến việc thiết lập hệ thống kiến thức trong các bài học vì: “Nội dung của hầu như giờ học nào cũng đều gắn bó chặt chẽ với những giờ học trước và giờ học sau” [20, tr.98].

Qua đó cho ta thấy, việc xây dựng thành các chủ đề trong môn Lịch sử sẽ giúp HSthấy rõ hệ thống kiến thức xuyên suốt vì các sự kiện có mối quan hệ gắn bó, tác độnglẫn nhau

Trong công trình “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào”

của tác giả I.F Kharlamốp (1978), tập 1, Nxb Giáo dục đã khẳng định dạy học thực

chất là quá trình tự lĩnh hội kiến thức của HS HS chỉ “thực sự nắm vững cái mà chính bản thân giành được bằng chính sức lao động của mình” [29, tr.17] Từ đó, tác giả kết luận “học tập là một quá trình nhận thức tích cực của HS, HS muốn nắm vững kiến thức một cách sâu sắc thì phải thực hiện đầy đủ một chu trình trí tuệ, bao gồm những hành động tri giác tài liệu, thông hiểu, ghi nhớ, luyện tập ghi nhớ kĩ

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

năng, kĩ xảo và cuối cùng là hành động khái quát hóa, hệ thống hóa kiến thức nhằm xác lập mối quan hệ trong từng đề tài, giữa các đề tài và các môn học” [29, tr.29].

Quan điểm của tác giả

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

về sự tự lĩnh hội, khám phá kiến thức của HS cũng chính là tư tưởng chủ đạo của dạy học theo chủ đề

Tác giả I.Ia Lecne trong “Phát triển tư duy của học sinh trong dạy học Lịch sử” (1982), NXB Giáo dục Matxcova đã đưa ra yêu cầu đối với GV trong dạy học

Lịch sử là phải tạo ra tình huống có vấn đề trong quá trình dạy học nhằm nâng cao kĩnăng nhận thức tích cực và phát triển các năng lực học tập cho HS Như vậy, tạo tìnhhuống có vấn đề chính là một trong những phương pháp phù hợp với dạy học theochủ đề trong dạy học Lịch sử

Ở một góc nhìn rộng hơn, tác giả Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường trong

cuốn “Lí luận dạy học hiện đại” (2014), NXB Đại học Sư phạm đã đề xuất các

phương pháp dạy học tích cực như: dạy học nêu vấn đề, dạy học nhóm, đóng vai, kĩthuật khăn trải bàn…Nếu vận dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học hiện đại nóitrên vào dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử sẽ phát huy được tính tích cực, chủđộng học tập và tạo hứng thú cho HS

2.2 Tài liệu trong nước

Trong cuốn “Một số chuyên đề phương pháp dạy học Lịch sử” (2002) do các

tác giả Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, Trần Vĩnh Tường đồng

chủ biên, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Ngô Minh Oanh có đóng góp bài viết “Về mối quan hệ giữa kiến thức lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam ở trường THPT”.

Trong bài viết, tác giả đã nêu lên cơ sở thực tiễn và cơ sở khoa học của mối quan hệ

và con đường, biện pháp sử dụng kiến thức lịch sử thế giới để dạy tốt lịch sử ViệtNam Từ mối quan hệ mật thiết gắn bó giữa lịch sử thế giới và lịch sử Việt Namchúng ta có thể xây dựng được các chủ đề lịch sử phù hợp dựa trên sự tích hợp kiếnthức lịch sử thế giới và Việt Nam góp phần giúp HS hiểu sâu sắc hơn tiến trình lịch sửdân tộc, so sánh với các dân tộc trên thế giới cũng như sự đóng góp của dân tộc vàolịch sử nhân loại

Tác giả Phan Ngọc Liên trong tài liệu “Hướng dẫn học và ôn tập Lịch sử THPT” (2003), NXB Giáo dục đã chỉ ra: việc ôn tập, tổng kết trong môn Lịch sử ở

trường phổ thông phải chú ý đến mối quan hệ giữa lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới

Do đó, chúng ta có thể vận dụng dạy học theo chủ đề trong các bài ôn tập để củng cốkiến thức cho HS đồng thời chú ý đến việc xây dựng các chủ đề tích hợp kiến thứclịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam

Trong cuốn “Phương pháp ôn tập Lịch sử ở trường phổ thông - Một số vấn đề

lý luận và thực tiễn” (2012), NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, tác giả Hoàng Thanh Tú

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

đã chỉ rõ: “Các nội dung ôn tập có thể cấu trúc theo hai kiểu điển hình là cấu trúc theo

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

chủ đề khái quát và so sánh các sự kiện trong mối quan hệ đồng đại/lịch đại và cấu trúc theo chủ đề tương ứng với các nội dung về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, khởi nghĩa, kháng chiến, chiến tranh” [47, tr.215-216] Như vậy, tác giả khẳng định

dạy và học Lịch sử theo các chủ đề, chuyên đề không chỉ tạo tư duy logic cho HS,tăng khả năng hiểu bài…mà còn giúp quá trình ôn tập hiệu quả hơn Trên cơ sở đó HSđược ôn tập, củng cố, tổng hợp các kiến thức ở mức độ cao và biết vận dụng sáng tạotrong quá trình học tập

Trong kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia về dạy học Lịch sử ở trường phổ thông Việt Nam (2012), Nghiêm Đình Vỳ có bài viết :“Một số suy nghĩ ban đầu về định hướng xây dựng chương trình và sách giáo khoa môn Lịch sử ở trường phổ thông sau 2015” Tác giả nhấn mạnh: “Hiện nay môn Lịch sử ở trung học phổ thông đang được học theo chương trình đồng tâm với trung học sơ cở, nhưng mức độ chưa được tốt Chúng tôi đề nghị không nên học lặp lại mà nên áp dụng dạy theo chủ đề cả

về lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam Nói như vậy không có nghĩa là môn Lịch sử là môn tự chọn, mà như trên tôi đã đề nghị phải là môn cơ bản, bắt buộc Nhưng vẫn nên theo xu thế là trong nội bộ môn Lịch sử có những chủ đề bắt buộc và có cả chủ đề

tự chọn” [6, tr.10] Nhận xét trên cho thấy yêu cầu đổi mới dạy học Lịch sử thực sự

là vấn đề cấp bách và dạy học Lịch sử theo những chủ đề là một trong những hướng

đi phù hợp, đúng đắn với thực tế giáo dục của chúng ta hiện nay Đó cũng là xu thếphát triển chung mà nhiều nước trên thế giới đã và đang thực hiện với nhiều thành tựu

to lớn

Vũ Quang Hiển và Hoàng Thanh Tú trong cuốn “Phương pháp dạy học Lịch

sử ở trường THPT” (2014), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội đã trình bày khái niệm

chung về dạy học tích hợp, nhiệm vụ của GV và HS cũng như những ưu điểm củadạy học tích hợp và nhấn mạnh vận dụng tích hợp trong môn Lịch sử Theo đó, có haicách tích hợp trong dạy và học lịch sử Cách thứ nhất: kiến thức lịch sử có thể đượctích hợp lại thành các chủ đề, chuyên đề vì giữa các chương, các bài, các phần có mốiquan hệ chặt chẽ giúp cho HS hình thành kiến thức một cách có hệ thống Cách thứhai: có thể tích hợp liên môn giữa môn học Lịch sử với các môn học khác làm chokiến thức các môn học bổ sung cho nhau, giúp HS hiểu sâu sắc hơn các sự kiện đãhọc GV đóng vai trò là người chủ động trong việc phân tích nội dung chương trình vàlựa chọn các phương pháp, phương tiện phối hợp trong quá trình dạy học tích hợp Vềphía HS, khâu chuẩn bị bài của các em là một yếu tố quan trọng quyết định sự thànhcông của phương pháp

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

Anh, Australia và kinh nghiệm trong biên soạn sách giáo khoa lịch sử của Việt Nam sau 2015”, đăng trên Tạp chí Giáo dục số 330, 2014 đã dựa trên cơ sở nghiên cứu

sách giáo khoa Lịch sử các nước để rút ra một số điểm vận dụng cho biên soạn sáchgiáo khoa Lịch sử ở Việt Nam Theo đó, về nội dung, theo các chủ đề của chươngtrình quốc gia, sách giáo khoa Lịch sử được biên soạn theo hướng tích hợp lịch sử thếgiới và lịch sử dân tộc, các sự kiện quan trọng được lựa chọn làm chủ đề nghiên cứusâu (bắt buộc hoặc tự chọn), tập trung vào những vấn đề gắn với thực tiễn cuộc sốnghoặc có ý nghĩa với HS trong hiện tại và tương lai

Trong bài viết “Dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT” đăng

trên Tạp chí Giáo dục số 388, kì II - 2016, các tác giả Nguyễn Thị Thế Bình và Lê Thị

Thu đã khẳng định:“Dạy học theo chủ đề có ý nghĩa quan trọng đối với bộ môn Lịch

sử ở trường THPT Các chủ đề không chỉ giúp HS hiểu sâu sắc, hệ thống sự phát triển của lịch sử, mối quan hệ biện chứng giữa sự kiện, hiện tượng lịch sử mà còn mở rộng, làm phong phú vốn tri thức; giúp HS biết vận dụng linh hoạt kiến thức đã học

để tiếp thu kiến thức mới và liên hệ, đánh giá thực tiễn cuộc sống Thông qua học tập các chủ đề, HS được rèn luyện, phát triển kĩ năng tư duy, thực hành bộ môn và các năng lực cốt lõi như: tự học, phát hiện, giải quyết vấn đề…; được bồi dưỡng thế giới quan khoa học, phẩm chất, nhân cách (tính chuyên cần, tự lập, lòng kiên trì, ý chí vượt khó, hứng thú, đam mê với môn học…)” [12, tr.51] Như vậy, các tác giả đã khái

quát khá đầy đủ ý nghĩa của dạy học theo chủ đề trong dạy học Lịch sử ở trường phổ

thông Bên cạnh đó, tác giả bài viết cho rằng “để tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử cần vận dụng linh hoạt, đa dạng các hình thức và phương pháp dạy học” [12, tr.52]; từ đó, tác giả đề xuất các bước tiến hành tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử gồm: “Bước 1 - Nêu vấn đề, thu hút sự chú ý của HS vào nội dung trọng tâm của chủ đề.

Bước 2 - Cung cấp nguồn sử liệu, hướng dẫn HS tìm hiểu nội dung của chủ đề lịch sử.

Bước 3 - Tổ chức, hướng dẫn HS trao đổi, thảo luận, đánh giá về các sự kiện, hiện tượng Bước 4 - Củng cố, kiểm tra hoạt động nhận thức, đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập của HS [12, tr.52-53] Những biện pháp mà các tác giả đề xuất chính

là định hướng quan trọng trong việc thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề nói chung

và trong môn Lịch sử nói riêng theo hướng đổi mới hiện nay

2.3 Đánh giá khái quát những thành tựu của các công trình nghiên cứu có liên quan và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

Nhìn chung những tài liệu, công trình nghiên cứu trên đã trình bày những nộidung cơ bản về dạy học theo chủ đề, nhiệm vụ của GV và HS và nhấn mạnh vận dụng

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử nhằm tạo hứng thú học tập cho HS và pháttriển các năng lực cần thiết cho các em trong cuộc sống tương lai Đồng thời các tàiliệu, công trình cũng khẳng định dạy học tích hợp theo chủ đề là một xu hướng chungcủa nhiều nước trên thế giới và là xu thế tất yếu trong quá trình đổi mới giáo dục ởnước

ta

Tuy nhiên, các tài liệu chưa đi sâu vào việc xây dựng các chủ đề tích hợp trongmôn Lịch sử và việc vận dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học cụ thể vào dạy cácchủ đề lịch sử nhằm đánh thức và nuôi dưỡng tình yêu của HS với môn Lịch sử; đồngthời tác động đến tư tưởng, tình cảm, hình thành thái độ và định hướng hành động cho

HS trong cuộc sống hiện tại và tương lai Mặc dù vậy, những tài liệu, công trìnhnghiên cứu trên đây cũng là nguồn tài liệu vô cùng quý giá cho chúng tôi trong quátrình nghiên cứu và là tiền đề để chúng tôi có thể vận dụng dạy học theo chủ đề trongphần lịch sử Việt Nam lớp 12 THPT

Kế thừa những kết quả nghiên cứu nêu trên, luận văn sẽ đi sâu nghiên cứunhững vấn đề sau:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường

và PPDH các chủ đề đó trong phần lịch sử Việt Nam lớp 12 THPT.

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng tính khả thi của các biệnpháp đặt ra

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là vận dụng dạy học theo chủ đề phần lịch sửViệt Nam lớp 12 THPT

Về hình thức tổ chức dạy học: tập trung vào bài nội khóa

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích

Qua nghiên cứu, điều tra khẳng định vai trò, ý nghĩa của dạy học Lịch sử theochủ đề, từ đó, đề xuất cách thức xây dựng một số chủ đề trong phần lịch sử Việt Namlớp 12 THPT và PPDH phù hợp với các chủ đề đó, đáp ứng yêu cầu đổi mới PPDH,góp phần nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử ở trường THPT

4.2 Nhiệm vụ

Để đạt được mục tiêu trên, đề tài thực hiện các nhiệm vụ:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận

- Cơ sở phương pháp luận của đề tài là chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ ChíMinh và quan điểm của Đảng về giáo dục và giáo dục lịch sử

- Cơ sở lí luận về tâm lí học, giáo dục học, PPDH của các nhà giáo dục và giáodục lịch sử liên quan đến đề tài

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý luận: sưu tầm, tổng hợp, phân tích hệ thống, kháiquát hóa những tài liệu từ sách, báo, tạp chí…về lý luận PPDH, đổi mới PPDH, dạyhọc theo các chủ đề, phân tích nội dung chương trình sách giáo khoa Lịch sử lớp 12

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: quan sát, dự giờ, trao đổi với GV, HS,điều tra xã hội học để đánh giá về thực trạng dạy học theo chủ đề trong dạy học Lịch

sử ở trường THPT; điều tra bằng phiếu hỏi và thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra,đối chứng kết quả nghiên cứu của luận văn

- Phương pháp thống kê toán học, tập hợp, xử lí các số liệu thu được qua điềutra thực tế, thực nghiệm bằng cách lập bảng, tính tỉ lệ %

- Soạn và thực nghiệm một số bài giảng, bài kiểm tra cụ thể trong chương trình

Lịch sử 12 để chứng minh tính hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.

6 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được các chủ đề và tổ chức tốt các hoạt động dạy học Lịch sửtheo chủ đề ở trường THPT theo hướng đề xuất, đề tài sẽ góp phần giải quyết các vấn

đề còn tồn tại trong nội dung chương trình học hiện nay như: phát huy tính tích cựccủa HS trong quá trình học, tăng cường định hướng phát triển năng lực HS thông quavận dụng kiến thức giải quyết các vấn đề thực tiễn; giúp HS giảm thiểu nhàm chán, áplực do sự trùng lặp kiến thức khi học và hướng tới kết cấu lại những đơn vị kiến thức

có tính liên hệ, tổng thể hơn giúp HS nắm bắt bản chất kiến thức sau khi học Bêncạnh đó, đề tài còn đóng góp đề xuất vào quá trình biên soạn các chủ đề trong chươngtrình môn Lịch sử THPT mới

7 Đóng góp của đề tài

Thực hiện tốt những nhiệm vụ đề ra, luận văn góp phần:

Khẳng định vai trò, ý nghĩa của PPDH theo chủ đề đặc biệt là vận dụng trongdạy học Lịch sử ở trường THPT theo hướng phát triển năng lực của HS

Đề xuất một số cách thức xây dựng các chủ đề trong dạy học Lịch sử ở trườngTHPT và lựa chọn PPDH phù hợp

Đặc biệt trong xu thế chung của việc đổi mới chương trình và sách giáo khoaLịch sử theo hướng tích hợp các chủ đề, đề tài sẽ góp phần cung cấp cho GV và HSnhững định hướng trong dạy học theo chủ đề, để từ đó sẵn sàng và chủ động trongdạy và học Lịch sử theo yêu cầu mới

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Ý nghĩa khoa học: làm phong phú thêm lí luận PPDH Lịch sử nói chung và vấn

đề xây dựng các chủ đề, PPDH các chủ đề trong chương trình môn Lịch sử ở trườngTHPT nói riêng

Ý nghĩa thực tiễn: là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên các trường Caođẳng, Đại học Sư phạm; giáo viên môn Lịch sử vận dụng trong quá trình dạy học Lịch

sử ở trường THPT

9 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Phụ lục, nội dung chính của đề tài được kếtcấu thành 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc thiết kế và tổ chức dạy học theo

chủ đề trong dạy học Lịch sử ở trường THPT

Chương 2: Thiết kế và tổ chức dạy học theo chủ đề phần lịch sử Việt Nam

lớp 12

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN h t t p : / / l r c t nu.edu v n

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ

VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

Ở TRƯỜNG THPT 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Xuất phát điểm của vấn đề

1.1.1.1 Mục tiêu của môn học Lịch sử

Theo Luật Giáo dục năm 2019, giáo dục Việt Nam có mục tiêu "phát triển toàn diện con người Việt Nam có đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp; có phẩm chất, năng lực và ý thức công dân; có lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; phát huy tiềm năng,

khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế" [51].

Trên cơ sở mục tiêu chung, Luật Giáo dục đã xác định mục tiêu của giáo dục

THPT là: “Giáo dục trung học phổ thông nhằm trang bị kiến thức công dân; bảo đảm cho học sinh củng cố, phát triển kết quả của giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ thông và có hiểu biết thông thường về kỹ thuật, hướng nghiệp; có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển, tiếp tục học chương trình giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp hoặc tham gia lao động, xây dựng và bảo vệ

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

phá lịch sử đất nước, lịch sử khu vực và thế giới, giúp học sinh có khả năng và ý thức

tự học lịch sử suốt đời, đồng thời có những hiểu biết cơ bản về đặc điểm, vai trò của

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

khoa học lịch sử theo định hướng nghề nghiệp, đáp ứng yêu cầu của giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp trong Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể” [3,

Thứ hai, trên nền tảng đó, môn Lịch sử hướng tới mục tiêu giáo dục nhân cách, tinh thần dân tộc, lòng yêu nước, các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc

và tinh hoa văn hoá nhân loại để hình thành phẩm chất công dân Việt Nam, công dân toàn cầu phù hợp với xu thế phát triển của thời đại.

Thứ ba, giúp học sinh tiếp cận và nhận thức rõ vai trò, đặc điểm của khoa học Lịch sử cũng như sự kết nối giữa Sử học với các lĩnh vực khoa học và ngành nghề khác, tạo cơ sở để học sinh lựa chọn định hướng nghề nghiệp trong tương lai” [3,

tr.6]

Các mục tiêu nêu trên được thể hiện ở mục tiêu của chương trình lịch sử ở từnglớp học, là cơ sở xác định được mục tiêu cụ thể cho từng bài học trong chương trình.Việc dạy học theo chủ đề cũng cần hướng tới đạt mục tiêu chung cũng như mục tiêu

cụ thể của từng bài, từng chương, góp phần vào việc giáo dục toàn diện HS

1.1.1.2 Đặc trưng của tri thức lịch sử

Lịch sử là một dòng chảy liên tục trên trục thời gian định hướng từ quá khứ,hiện tại đến tương lai Sứ mệnh của khoa học Lịch sử là mang đến những tri thức lịch

sử làm quá khứ sống lại trong hiện tại và tăng thêm sức mạnh cho hiện tại để tiến tớitương lai Hòa trong dòng chảy đó, môn học Lịch sử ở trường THPT cung cấp cho HSnhững kiến thức lịch sử cơ bản đã được khoa học xác nhận, được các nhà nghiên cứulựa chọn và trình bày lại trong sách giáo khoa; đồng thời giáo dục tư tưởng, đạo đức,bồi dưỡng khả năng nhận thức và hành động cho HS Khoa học Lịch sử có những đặctrưng riêng khác với các khoa học khác, đó là: tính quá khứ, tính không lặp lại, tính cụ

thể, tính hệ thống (lôgic lịch sử), tính thống nhất giữa “sử” và “luận”.

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

Tri thức lịch sử mang tính quá khứ Lịch sử là quá trình phát triển hợp quy luậtcủa xã hội loài người từ lúc con người và xã hội sinh ra đến nay Tất cả những sự kiện

và hiện tượng lịch sử được chúng ta nhắc đến đều là những chuyện đã xảy ra, vì vậy

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

nó mang tính quá khứ Đây là điều khác biệt giữa hiện tượng lịch sử với hiện tượng tựnhiên Bởi vậy, chúng ta không thể trực tiếp quan sát được lịch sử quá khứ, chỉ nhậnthức được chúng một cách gián tiếp thông qua các tài liệu lưu lại Với đặc trưng nàyđòi hỏi GV khi giảng dạy lịch sử và cả khi thiết kế, tổ chức dạy học lịch sử theo chủ

đề cần lưu ý xác minh tính chính xác của tài liệu trước khi tổ chức cho HS nghiêncứu, học tập

Tri thức lịch sử mang tính không lặp lại Tri thức lịch sử không lặp lại cả vềthời gian lẫn không gian Mỗi sự kiện, hiện tượng lịch sử chỉ xảy ra trong một khoảngthời gian, không gian nhất định và khác nhau Không có một sự kiện, hiện tượng lịch

sử nào xảy ra cùng thời điểm, trong các thời kỳ khác nhau là hoàn toàn giống nhau, dù

có điểm giống nhau nhưng không lặp lại nguyên si mà là sự kế thừa, phát triển Đờisống xã hội loài người đã hoàn toàn thay đổi và biến hóa không ngừng, từ công cụ laođộng, trình độ sản xuất, chế độ chính trị, quan hệ xã hội, đến ăn, ở, đi lại, tư tưởngtriết lý, đạo đức… nên sự kiện lịch sử không bao giờ lặp lại Điều đó đòi hỏi GV khi

tổ chức dạy học lịch sử theo chủ đề cần lựa chọn những kiến thức trọng tâm, cơ bản

để nhấn mạnh cho HS; khi trình bày một sự kiện, hiện tượng nào đó trong lịch sử phảixem xét tính cụ thể cả về thời gian và không gian nảy sinh sự kiện, hiện tượng đó;đồng thời phân bổ thời gian hợp lý giữa việc tổ chức tìm hiểu kiến thức mới với việccủng cố, ôn tập lại những kiến thức đã học cho HS

Tri thức lịch sử mang tính cụ thể Lịch sử là khoa học nghiên cứu tiến trình lịch

sử của các nước, các dân tộc khác nhau và quy luật của nó Lịch sử của mỗi nước, mỗidân tộc đều có diện mạo riêng do những điều kiện riêng quy định Mặt khác các dântộc khác nhau sống trên những khu vực khác nhau, tuy bị tác động của những quy luậtchung, trải qua quá trình phát triển, trình độ sản xuất không ngừng nâng cao, đời sốngvăn hóa tinh thần của con người ngày càng phong phú, đa dạng nhưng tiến trình pháttriển của mỗi quốc gia, dân tộc không hoàn toàn giống nhau Lịch sử các dân tộc đềutuân thủ những quy luật chung của sự phát triển xã hội loài người Chính đặc điểmnày đòi hỏi việc trình bày các sự kiện, hiện tượng lịch sử càng cụ thể bao nhiêu càngsinh động bấy nhiêu

Tri thức lịch sử mang tính hệ thống Tri thức của khoa học Lịch sử rất đa dạng,phong phú đề cập đến tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội loài người: chính trị,quân sự, kinh tế, văn hóa, nghệ thuật và khoa học kỹ thuật… Các nội dung tri thứclịch sử có mối liên hệ chằng chịt, phức tạp Do đó đòi hỏi người GV khi tổ chức dạy

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

học lịch sử theo chủ đề phải luôn chú ý đến mối quan hệ ngang dọc, trước sau củacác vấn đề

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

lịch sử cũng như mối quan hệ nội tại giữa các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa để địnhhướng cho HS tìm hiểu những tri thức lịch sử khoa học một cách hệ thống và hoànchỉnh, nêu được cái khoa học (bản chất cốt lõi của lịch sử) và cái logic (dễ hiểu của hệthống lịch sử)

Tri thức lịch sử mang tính thống nhất giữa “sử” và “luận” Sử học xuất hiện

sớm, nhiều nhà sử học đã ghi chép, đánh giá và để lại những tác phẩm có giá trị,những ghi chép đó được thực hiện dưới những góc độ khác nhau Vì vậy kiến thức

lịch sử luôn bao gồm hai phần: một phần “sử” với các yếu tố thời gian đặc điểm, nhân vật, diễn biến, kết quả và phần “luận” bao gồm những đánh giá, giải thích, bình

luận về các sự kiện lịch sử Việc nghiên cứu và dạy học lịch sử phải đấu tranh chống

sự xuyên tạc lịch sử của các giai cấp bóc lột và cần dựa vững chắc vào các nguyên lý

cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử thì những nhận định, kếtluận đó mới đảm bảo tính khoa học, vận dụng có hiệu quả vào cuộc sống Trong dạyhọc lịch sử theo chủ đề người GV cần hướng dẫn cho HS nhận thức được sự thốngnhất giữa trình bày sự kiện với giải thích, bình luận: mọi giải thích, bình luận đều phảixuất phát từ sự kiện lịch sử cụ thể, chính xác, đáng tin cậy để làm sáng tỏ bản chấtlịch sử Trên cơ sở đó giúp HS hiểu được bản chất, chiều sâu của lịch sử, gây hứngthú học tập và phát huy tính độc lập, sáng tạo của từng cá nhân HS

Giữa các đặc điểm của tri thức lịch sử có mối quan hệ nội tại thống nhất và biệnchứng với nhau; xác định được những đặc điểm của tri thức lịch sử giúp người GV tìm

ra phương pháp, con đường phù hợp cho việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông Một

trong những con đường đó là thiết kế và dạy học lịch sử theo chủ đề nhằm “thổi hơi thở” của cuộc sống vào những kiến thức cổ điển, nâng cao chất lượng “cuộc sống thật” trong các bài học, qua đó khơi dậy và nuôi dưỡng niềm đam mê lịch sử, phát

huy khả năng tư duy, tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS trong học tập

1.1.1.3 Đặc điểm nhận thức lịch sử của học sinh THPT

Lứa tuổi HS THPT bao gồm những em có độ tuổi 14,15 đến 17,18 tuổi Đây làlứa tuổi có vị trí đặc biệt quan trọng trong các thời kì phát triển của trẻ em bởi đây làthời kì kết thúc căn bản quá trình trưởng thành và phát triển của đứa trẻ cả về sinh lý

và tâm lý; là thời kì mà năng lực trí tuệ, nhân sinh quan, thế giới quan, lý tưởng vàtoàn bộ nhân cách của con người dần được hoàn thiện Ở lứa tuổi này, trong cuộcsống và cả trong học tập, các em luôn luôn thích tìm tòi, khám phá để giải quyết vấn

đề, rút ra các kết luận, thích tự khẳng định mình, muốn độc lập trong suy nghĩ Nắm

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

bắt được những đặc điểm tâm lý của HS, trong quá trình giảng dạy, GV phải đưa ranhững biện

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

pháp dạy học tích cực, phải khơi dậy được hứng thú, rèn luyện kĩ năng phân tích, phêphán để phát triển tư duy độc lập, giúp các em tự tin, say mê nghiên cứu, học tập; khi

có hứng thú thì các em sẽ chủ động lĩnh hội kiến thức một cách tự giác và khoa học

V.I Lênin trong “Bút ký triết học” có viết: Từ trực quan sinh động đến tư duy

trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn - đó là con đường nhận thức chân lý,nhận thức hiện thực khách quan Đây chính là quy luật nhận thức của con người nóichung và của HS nói riêng Trong hoạt động học tập của HS, nhận thức lịch sử baogiờ cũng phức tạp vì con người là một bộ phận không tách rời được của đối tượngnghiên cứu - xã hội loài người; mặt khác, lịch sử là những cái đã xảy ra và đã qua,cần phải nhận thức đúng như nó đã xảy ra một cách chính xác cho nên không thể dựavào phán đoán và suy lý để rút ra quy luật và bài học Chương trình lịch sử cấu tạocác sự kiện từ quá khứ đến hiện tại, mà nhận thức phù hợp với trình độ HS phải từgần đến xa

Trong học tập lịch sử, HS không thể trực tiếp quan sát (trực quan sinh động)đối tượng nghiên cứu như trong học tập các môn khoa học tự nhiên, HS cũng khôngthể tiến hành các thí nghiệm để tái hiện lịch sử quá khứ khách quan HS chủ yếu nhậnthức thông qua tài liệu, qua GV, nghĩa là tiếp nhận kiến thức, kinh nghiệm học tậpmột cách gián tiếp Học tập lịch sử không phải là quá trình HS tìm ra cái mới chonhân loại mà là nhận thức cái mới đối với bản thân mình được rút ra từ kho tàng hiểubiết chung của nhân loại Việc học tập của HS là quá trình nhận thức dưới sự tổ chức,hướng dẫn, định hướng của GV nhằm cung cấp cho HS những tri thức phổ thông cơbản, phù hợp với yêu cầu thực tiễn, được các nhà khoa học chọn lựa, đưa vào chươngtrình môn học Vì vậy, khi tiến hành hoạt động dạy học nói chung, thiết kế và tổ chứcdạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT nói riêng, người GV cần cómột số lưu ý:

Thứ nhất: phải xác định, lựa chọn những kiến thức trọng tâm mà HS cần đạtđược sau khi kết thúc bài học hoặc chủ đề trong chương trình môn học; việc xác địnhkiến thức trọng tâm sẽ chi phối việc lựa chọn PPDH của GV, phương pháp học và kếtquả học tập của HS

Thứ hai: nhận thức của HS là không đồng đều, có em nhận thức nhanh, sâu sắc,

tự tin đưa ra ý kiến riêng của cá nhân mình; ngược lại cũng có những em nhận thứcchậm, nhút nhát, ngại phát biểu ý kiến riêng của mình Điều này đòi hỏi GV vừa phảichú ý đến “tính vừa sức” của HS, vừa phải khích lệ, động viên tinh thần tự học, sáng

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

tạo, phát triển năng lực hợp tác của từng cá nhân, từng nhóm, đồng thời có kế hoạchtổng hợp và chi tiết cho từng nhóm đối tượng HS

Tóm lại, hiệu quả của quá trình dạy học được phản ánh tập trung ở kết quả của

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

quá trình nhận thức của người học Vì vậy, nghiên cứu đặc điểm quá trình nhận thứccủa HS trong học tập lịch sử là cơ sở để GV thiết kế các chủ đề học tập và sử dụngcác phương pháp dạy học phù hợp với bộ môn, cũng như với từng đối tượng HS

1.1.1.4 Yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đào tạo (chú trọng đổi mới PPDH theo định hướng phát triển năng lực HS) và yêu cầu đổi mới PPDH Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay.

Giáo dục đào tạo đóng vai trò quan trọng, là động lực thúc đẩy sự phát triểncủa nền kinh tế Không chỉ riêng Việt Nam, ở hầu hết các quốc gia khác trên thế giới,các chính phủ đều coi giáo dục là quốc sách hàng đầu Trong bối cảnh phát triểnnhanh chóng của khoa học - công nghệ và xu thế toàn cầu hóa hiện nay, các nước trênthế giới và Việt Nam đều hướng đến đổi mới giáo dục từ mô hình nhà trường khép kínchuyển sang mô hình mở, tăng cường sự đối thoại của giáo dục với xã hội, từ chươngtrình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học nhằm rènluyện kĩ năng, hình thành phẩm chất, phát triển năng lực người học Trong quá trìnhđổi mới, ngành Giáo dục và Đào tạo xác định nhiệm vụ trọng tâm là tiến hành đổimới PPDH kết hợp với đổi mới nội dung, chương trình, sách giáo khoa và kiểm tra,đánh giá người học Điều này cũng được xác định trong Nghị quyết Hội nghị TW 8

khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo: “Tiếp tục đổi mới mạnh

mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực

và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời “ [1, tr.80-81].

Trong đổi mới giáo dục và đào tạo, vấn đề được đặc biệt quan tâm chính là đổimới PPDH Mục đích của việc đổi mới PPDH ở trường phổ thông được Bộ Giáo dục

và Đào tạo xác định là: “thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học theo

h t t p : / / l r c t nu.edu v n

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN

phương pháp dạy học tích cực nhằm giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kĩ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập và thực tiễn” [2,

tr.12]

Luật giáo dục 2019 tại Điều 30 - Yêu cầu về nội dung, phương pháp giáo dục

phổ thông cũng khẳng định:“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh phù hợp với đặc trưng từng môn học, lớp học và đặc điểm đối tượng học sinh; bồi dưỡng phương pháp tự học, hứng thú học tập, kỹ năng hợp tác, khả năng tư duy độc lập; phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực của người học; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào quá trình giáo dục” [51] Có thể nói, trong mô hình dạy học truyền thống,

GV giữ vai trò chủ thể, HS chỉ là những người học thụ động, ghi chép, học thuộclòng những gì GV dạy trên lớp Còn với đổi mới dạy và học, bản chất chính làhướng tới quá trình học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động, GVkhông chỉ đơn thuần truyền đạt tri thức mà còn hướng dẫn HS hành động; nội dung

và PPDH phải giúp HS biết hành động và tích cực tham gia các chương trình hànhđộng của cộng

là người tổ chức, hướng dẫn HS học tập, chống lại lối dạy đọc chép, thói quen học tậpthụ động Tuy nhiên, cần phải nhận thức rằng đổi mới PPDH không có nghĩa là gạt bỏcác phương pháp truyền thống của bộ môn Lịch sử (trình bày miệng, miêu tả, tườngthuật…) mà phải vận dụng một cách hiệu quả các PPDH hiện có theo quan niệm dạyhọc tích cực kết hợp với các phương pháp hiện đại