Nông thôn việt nam qua các phim bến không chồng, trăng nơi đáy giếng, cánh đồng bất tận

Để tiếp cận không gian văn hóa nông nghiệp Việt Nam và hình tượng người nông dân Việt Nam, tôi xin chọn ba bộ phim phản ánh cuộc sống ở ba vùng miền của đất nước để phân tích, đó là các

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

***

NGUYỄN VIÊN THÔNG

NÔNG THÔN VIỆT NAM QUA CÁC PHIM:

BẾN KHÔNG CHỒNG, TRĂNG NƠI ĐÁY GIẾNG,

CÁNH ĐỒNG BẤT TẬN

LUẬN VĂN THẠC SĨ

(Chuyên ngành: Lý luận lịch sử phê bình điện ảnh và truyền hình)

Mã số: 60210231

Người hướng dẫn khoa học:

TS Nguyễn Thị Năm Hoàng

Hà Nội – 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là kết quả nghiên cứu của bản thân tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Nguyễn Thị Năm Hoàng, có kế thừa một số kết quả nghiên cứu liên quan đã được công bố Những tài liệu sử dụng trong luận văn có xuất xứ rõ ràng Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước Hội đồng Khoa học về những kết quả nghiên cứu trong luận văn của mình

Ngày 8 tháng 12 năm 2019

Học viên

Nguyễn Viên Thông

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn TS Nguyễn Thị Năm Hoàng – người đã hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này với rất nhiều kiên nhẫn và tâm huyết Tôi cũng xin cảm ơn Ban Giám hiệu Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, Ban lãnh đạo Khoa Văn học cùng nhiều thầy cô giáo, các thầy cô quản lý sau đại học… của Trường đã tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành chương trình học Xin trân trọng cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè đã hỗ trợ, cổ vũ để tôi hoàn thành luận văn

Ngày 8 tháng 12 năm 2019

Học viên

Nguyễn Viên Thông

1

MỤC LỤC

Mở đầu ……….…… 3

Lý do chọn đề ……….…… … 3

Lịch sử vấn đề………… ……… ……… ….…… 7

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ……… 11

Mục đích và ý nghĩa nghiên cứu ……… …….……… 11

Phương pháp nghiên cứu ……… 11

Bố cục của luận văn ……… 12

Chương 1: Khái quát về ba vùng văn hóa và đề tài về nông thôn trong điện ảnh Việt Nam đương đại………… ……… 13

1.1 Khái quát về ba vùng văn hóa được đề cập trong ba bộ phim …….….…………13

1.2 Nông thôn Việt Nam trong phim điện ảnh Việt Nam đương đạị.….…….…… 18

1.2.1 Phim điện ảnh đương đại ……… ………… 18

1.2.2 Ba bộ phim trong bức tranh chung của phim điện ảnh đương đại về

nông thôn Việt Nam……… 20

Tiểu kết……… ………28

Chương 2: Không gian nông thôn trong ba bộ phim …… …….… 30

2.1 Không gian sinh thái ……… … ………… ……… ………… 30

2.2 Không gian xã hội ……….……….… 39

2.2.1.Những phong tục, tập quán và tâm linh Việt Nam……… 43

2.2.2 Những vấn đề đương đại ……… … 48

Tiểu kết………54

Chương 3: Hình tượng người dân quê Việt Nam trong ba bộ phim ……… 57

3.1 Trên phương diện tính cách, số phận ……… ……… … 57

3.2 Trên phương diện tâm lý, tâm linh………… ……….……….….72

3.3 Trên phương diện bản năng dục tính ……….……….80

Tiểu kết………87

Kết Luận ……….……… ……… … 90

Tài Liệu Tham Khảo ……… ……… 93

Việt Nam là một đất nước có nền nông nghiệp phát triển từ lâu đời và nắm giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong nền kinh tế đất nước Nông nghiệp, nông thôn, nông dân, vì thế, là một đề tài hết sức quen thuộc trong văn học nghệ thuật Thể hiện đời sống ở nông thôn chính là một cách để các nghệ sĩ tìm về và khám phá cội nguồn và bản sắc văn hoá dân tộc, đồng thời phản ánh những vấn đề nảy sinh trong quá trình vận động và phát triển của đất nước qua các thời kỳ lịch sử Điện ảnh về nông thôn Việt Nam không nằm ngoài quy luật chung đó Đã có rất nhiều tác phẩm điện ảnh hấp dẫn về nông thôn Việt Nam, khiến cho khán giả lay động cảm xúc về khung cảnh làng quê hoặc những câu chuyện, những mảnh đời, thân phận của người

dân quê ở các vùng nông thôn của đất nước Cánh đồng hoang, Bao giờ cho tới tháng 10, Thương nhớ đồng quê, Đời cát, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh… là

những bộ phim để lại nhiều dấu ấn đặc sắc như vậy Thông qua những bộ phim ấy, những bức tranh thiên nhiên và cùng với đó là những bức chân dung tinh thần con người ở nông thôn Việt Nam đã hiện lên rất sinh động, đa dạng và phong phú

Để tiếp cận không gian văn hóa nông nghiệp Việt Nam và hình tượng người nông dân Việt Nam, tôi xin chọn ba bộ phim phản ánh cuộc sống ở ba vùng miền

của đất nước để phân tích, đó là các bộ phim Bến không chồng, Trăng nơi đáy giếng

và Cánh đồng bất tận

Bến không chồng là bộ phim được Hãng phim truyện Việt Nam sản xuất năm

2000 do Lưu Trọng Văn biên kịch, Lưu Trọng Ninh đạo diễn Bộ phim được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Dương Hướng, với sự góp mặt của các diễn viên Thuý Hà, Lưu Trọng Ninh, Minh Châu, Như Huỳnh… Tác phẩm đã đạt giải thưởng Bông sen bạc tại Liên hoan phim Quốc gia năm 2001

5

Trăng nơi đáy giếng (The moon at the bottom of the well) được Hãng phim

Giải Phóng liên kết cùng Alliance film – Pháp sản xuất năm 2008, do Châu Thổ biên kịch, Nguyễn Vinh Sơn đạo diễn, được chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên của nhà văn Trần Thuỳ Mai Tác phẩm đã đạt Giải thưởng: Cánh diều bạc 2008 dành cho phim truyện nhựa, Cánh diều vàng 2008 cho diễn viễn nữ chính phim truyện nhựa, Giải nữ diễn viên chính xuất sắc tại Liên hoan phim quốc tế Dubai 2008

Cánh đồng bất tận (The Floating Lives) – được Công ty BHD và Hãng phim

Việt sản xuất năm 2010 do Ngụy Ngữ biên kịch, Nguyễn Phan Quang Bình đạo

diễn Bộ phim được chuyển thể từ truyện ngắn Cánh đồng bất tận của nhà văn

Nguyễn Ngọc Tư, với sự tham gia của các diễn viên Dustin Nguyễn, Đỗ Thị Hải Yến, Ninh Dương Lan Ngọc… Tác phẩm đã đạt Giải thưởng: Cánh diều vàng 2010 cho nhạc sĩ phim truyện nhựa, Cánh diều vàng 2010 cho diễn viễn nữ chính phim truyện nhựa, Cánh diều vàng 2010 cho diễn viên nam phụ phim truyện nhựa, Cánh diều bạc 2010 phim truyện nhựa, Giải báo chí bình chọn cánh diều vàng 2010

Ba bộ phim là ba câu chuyện, ba tình huống, ba thông điệp nghệ thuật khác nhau, nhưng đều khai thác những vấn đề trong đời sống nông thôn Việt Nam đương đại Qua ba bộ phim, có thể cảm nhận được rằng, nông thôn Bắc bộ, nông thôn Trung bộ và nông thôn Nam bộ mang sự khác biệt đặc trưng của mỗi vùng do hoàn cảnh địa lý, lịch sử phát triển và cả văn hóa của từng vùng miền, địa phương có tính chất khác nhau Tuy nhiên, người xem vẫn cảm nhận được sự đồng điệu trong cảm xúc, sự gợi nhớ về một thời kỳ tươi đẹp, giản dị mà gần gũi, đó chính là điểm chung lớn nhất do không gian nông thôn mang lại Và dù khai thác cuộc sống ở

7

vùng miền nào, thì số phận con người, đời sống tâm hồn phong phú, phức tạp của con người và những giá trị nhân văn cao đẹp chính là “mẫu số chung”, là điều mà tất cả các nhà làm phim đều muốn hướng tới thể hiện, nhằm tìm đến trái tim người đọc

Xuất phát từ đó, luận văn này lựa chọn đề tài “Nông thôn Việt Nam qua các

phim Bến không chồng, Trăng nơi đáy giếng, Cánh đồng bất tận” để phân tích

nhằm chỉ ra những nét riêng biệt và những điểm chung của ba bộ phim trong việc phản ánh, biểu hiện về cuộc sống và con người ở nông thôn Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề:

Bến không chồng của nhà văn Dương Hướng, là một trong ba tác phẩm văn

xuôi được trao giải thưởng của hội nhà văn năm 1991, do nhà xuất bản trẻ phát hành Tiểu thuyết của Dương Hướng là một câu chuyện buồn diễn ra tại làng Đông, một làng quê miền Bắc thời hậu chiến Với những trăn trở, suy tư, đau đáu về thông điệp của tác phẩm, một tâm hồn thiết tha cảm thông mong muốn được góp một phần công sức nhỏ nhoi của chính mình để mang tiếng nói nhân sinh của những con người làng Đông đến gần với độc giả và khán giả hơn, đạo diễn Lưu Trọng Ninh

đã quyết định chuyển thể quyển tiểu thuyết Bến không chồng thành bộ phim cùng

tên vào năm 2000 Đạo diễn từng nói: “Tôi rất thích chất văn của Dương Hướng, thật thà nhưng không kém phần sâu sắc Tôi vô cùng cảm động và khâm phục sự

hy sinh chịu đựng, giữ trọn lòng thủy chung của những người phụ nữ làng Đông có chồng con đi chiến đấu”(29, tr 38) Sau sáu năm chuẩn bị và hoàn thiện kịch bản, là một khoảng thời gian khá dài để đạo diễn có thể dồn hết tâm huyết cũng như sự trân

trọng của mình dành cho tác phẩm, dành cho đứa con của riêng ông thì phim Bến không chồng mới được ra mắt công chúng Và bộ phim đã nhận được giải Bông sen

bạc tại Liên hoan phim Quốc gia năm 2001

Hiền Hương của báo Dân Trí có viết: “Bến không chồng cũng là bộ phim có

sức ám ảnh dai dẳng nhất về số phận người lính thời hậu chiến”(17) Và phải nói

rằng cho đến hiện nay Bến không chồng vẫn được đánh giá là bộ phim thành công

nhất của đạo diễn Lưu Trọng Ninh

Trăng nơi đáy giếng là bộ phim được đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn tâm quyết

suốt mấy năm liền Kể từ khi được Hãng Giải Phóng giao phim vào năm 2004, cho đến khi hoàn thành phim là năm 2008, bộ phim đã được đạo diễn ấp ủ đến tận bốn

năm trời Kịch bản Trăng nơi đáy giếng được biên kịch Châu Thổ xây dựng dựa

trên truyện ngắn trong tập truyện cùng tên của nhà văn Trần Thuỳ Mai viết vào năm

2000, do nhà xuất bản Thanh Niên phát hành Đây là bộ phim hiếm hoi của làng điện ảnh Việt Nam thể hiện trọn vẹn cái đặc sắc của văn hóa vùng miền, cụ thể là tinh thần văn hóa đất Huế cổ kính, đây là điều không dễ dàng chuyển tải qua phim ảnh Bộ phim rất xứng đáng đoạt giải Cánh diều bạc năm 2008 Nhân vật Hạnh do

nữ diễn viên Hồng Ánh đảm nhận xứng đáng đoạt giải nữ diễn viên chính xuất sắc tại Liên hoan phim quốc tế Dubai vào năm 2008 và giải nữ diễn viên chính xuất sắc giải Cánh Diều Vàng vào năm 2008

Đặng Minh Liên có viết trong MinhLien - Blog Nghệ thuật, nghệ thuật giải tri

& thông tin tri thức tổng hợp, có nội dung như sau, “Phim mang đậm chất tâm lý xã hội hiện đại và bản sắc Huế nói riêng, trong nền văn hóa xã hội Việt Nam nói chung”(19)

Nhà báo Võ Thâm của báo Sài Gòn Online thì cho rằng “Các nhà làm phim

khá dụng công trong việc tái hiện thế giới tâm linh của người Việt trong màn cắt tiền duyên, màn múa hầu đồng hay cảnh cúng thổ thần vào đêm 30 Tết… Tuy nhiên, có cảm giác thời lượng các cảnh này hơi dài, dẫu chúng trở thành những điểm nhấn diễn tả thay đổi tâm lý trong Hạnh, hay đem đến cho khán giả những hiểu biết về phong tục, tập quán…”(27)

9

Còn Thùy Dung của Hội liên hiệp phụ nữ thành phố Đà Nẵng rất đồng cảm

với bộ phim “thực hay ảo vẫn day dứt lòng”, có mong muốn “Hãy giản đơn những

cánh cửa để người phụ nữ không phải vật lộn khi mưa gió, đêm về Hãy mở toang những cánh cửa để đón ánh sáng chiếu rọi vào từng ngóc ngách của căn nhà; để mọi người được thấu hiểu và sẻ chia…”(14)

Truyện ngắn Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư ra mắt đọc giả lần đầu

tiên trên báo văn nghệ (số ra ngày 23/08/2005) Tác phẩm này đã giành được giải thưởng danh giá của Hội Nhà Văn Việt Nam năm 2007, giải thưởng Văn học

ASEAN năm 2008,và từng là chủ đề bàn luận sôi nổi trên các phương tiện truyền

thông, các diễn đàn văn học…Bản quyền làm phim Cánh đồng bất tận được công ty

BHD nhanh chóng mua từ năm 2006 Tuy nhiên, vướng cơn bão dư luận quanh tác phẩm văn học, nên bộ phim không được khởi quay sớm Đến đầu năm 2010, bộ

phim Cánh đồng bất tận được nhà sản xuất công ty BHD và Hãng Phim Việt giao

cho đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình đảm trách, người đã tạo dấu ấn sau bộ

phim Vũ Khúc Con Cò

Bộ phim quy tụ nhiều diễn viên nổi tiếng như: Dustin Nguyễn, Đỗ Hải Yến,

Tăng Thanh Hà, Mỹ Uyên,… Cánh đồng bất tận còn có sự tham gia của đạo diễn

hình ảnh Nguyễn Tranh, nhạc sỹ Nguyễn Quốc Trung và nhiếp ảnh gia Trần Huy Hoan

Đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình đã chuyển thể gần như trọn vẹn tác phẩm

văn học lên bộ phim của anh Và gần như kịch bản phim không thay đổi gì nhiều so với cấu trúc của truyện ngắn, chỉ thay đổi chút ít ở đoạn kết để không khí phim được nhẹ nhàng và cuộc đời các nhận vật được ấm áp hơn

Ban đầu bộ phim được lấy tên là Sông nước, sau đó đạo diễn Nguyễn Phan

Quang Bình đổi thành Cánh đồng bất tận Đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình đã

có màn kết hợp ăn ý với nhà quay phim Lý Thái Dũng mang đến cho người xem những khung hình cuộc sống ở Đồng Bằng Sông Cửu Long, mùa nước nổi ở Cần Thơ cho đến Đất Mũi Cà Mau hoang sơ, rồi đến tận miền Tây sát biên giới

Campuchia Cánh đồng bất tận gây ấn tượng với người xem bởi vừa gần gũi vừa

huyền ảo và nên thơ với hình ảnh sóng lúa vàng nghiêng ngả trãi dài, hình ảnh họp chợ trên sông, hình ảnh rước dâu trên sông,…

Nhà văn - nhà biên kịch Nguyễn Quang Lập từng nói: “Đọc xong Cánh đồng bất tận, mình thấy ngôn ngữ điện ảnh đầy ắp Chưa thấy tác phẩm nào mà người

Nam bộ lại đẹp một cách đau đớn đến thế”(32) Những cánh đồng cha con ông Võ

đi qua bao trùm một nổi hận đó là bị vợ bỏ Màu vàng rực rỡ của cánh đồng lúa chín nối tiếp nhau mênh mông như từng đợt sóng gợi hình ảnh một làng quê đẹp nhưng sao lại buồn hiu hắt đến thế Như cuộc sống của ba cha con sống trên một chiếc thuyền lênh đênh rày đây mai đó, đôi khi dừng lại một bến bãi nào đó dựng chòi ở tạm, rồi sau con thuyền ấy lại tiếp tục cuộc hành trình của mình trong vô vọng Cuộc sống cực nhọc, không lối thoát trên chính con thuyền với cuộc hành trình đơn độc xuyên qua những cánh đồng tưởng như bất tận cứ thế trôi mãi mang theo những nỗi cô đơn, day dứt của một kiếp người

Tác giả Poly trong bài báo Cánh đồng bất tận – bức tranh buồn sâu sắc của người Việt đánh giá: “Với một nội dung gây xúc động, những khung hình đẹp như

tranh và diễn xuất tuyệt vời của dàn diễn viên chính, bộ phim "Cánh Đồng Bất Tận"

là một thành công mới của điện ảnh Việt Nam”(22)

Song song với những bài viết của các bài báo nhằm giới thiệu và bình luận ba

bộ phim được nêu trên, còn có một số bài luận văn thạc sỹ cũng đề cập đến không gian văn hóa nông thôn trong một số tác phẩm điện ảnh như : Không gian nông thôn

qua một số tác phẩm điện ảnh chuyển thể: Mùa len trâu, Thương nhớ đồng quê và

11

Cánh đồng bất tận (2014), Luận văn thạc sỹ Hoàng Thị Dung –ĐH KHXH & NV ,

ĐHQG Hà Nội

Tuy nhiên, theo quan sát của tôi, đề tài “Nông thôn Việt Nam qua các phim:

Bến không chồng,Trăng nơi đáy giếng và Cánh đồng bất tận” là chưa được công

trình nào khai thác, cho nên tôi quyết định triển khai đề tài này để tìm hiểu về sự thể hiện con người và cuộc sống nông thôn Việt Nam của các đạo diễn qua ba bộ phim này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Khi thực hiện đề tài này chúng tôi đi vào tìm hiểu về nông thôn Việt Nam được

phản ánh trong ba bộ phim trên các phương diện: không gian sinh thái – không gian

xã hội và đời sống tinh thần, tính cách, tâm lý của các nhân vật

Phạm vi nghiên cứu chính là ba bộ phim Bến không chồng,Trăng nơi đáy giếng và Cánh đồng bất tận Bên cạnh đó, khi cần thiết, tôi sẽ so sánh, liên hệ với

các tác phẩm khác để làm rõ vấn đề nghiên cứu

4 Mục đích và ý nghĩa nghiên cứu:

Mục đích: luận văn tìm hiểu sự thể hiện đề tài nông thôn Việt Nam trong ba bộ phim, qua đó thấy được những nét tương đồng và khác biệt của ba tác phẩm khi thể hiện cùng một đề tài với những bối cảnh khác nhau

Ý nghĩa: luận văn là một tài liệu tham khảo cho những ai quan tâm đến ba bộ phim nói riêng và điện ảnh về đề tài nông thôn Việt Nam nói chung

5 Phương pháp nghiên cứu:

Thực hiện đề tài này, luận văn sử dụng phương pháp tiếp cận văn hoá để nhìn nhận ba bộ phim trong sự gắn bó mật thiết với đặc trưng văn hoá của ba vùng miền

để thấy được những nét khác biệt và cả những điểm gặp gỡ, giao thoa của ba bộ phim khi cùng khai thác cuộc sống nông thôn

Về phương pháp nghiên cứu chuyên ngành, luận văn vận dụng phương pháp phân tích phim điện ảnh theo đề tài

Các thao tác cụ thể được chúng tôi vận dụng là liệt kê, phân tích, so sánh

6 Bố cục của luận văn:

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, phần nội dung của luận văn gồm 3 chương như sau:

Chương 1: Khái quát về ba vùng văn hóa và đề tài về nông thôn trong điện

ảnh Việt Nam đương đại

Chương 2: Không gian nông thôn trong ba bộ phim

Chương 3: Hình tượng người dân quê Việt Nam trong ba bộ phim

13

CHƯƠNG 1

KHÁI QUÁT VỀ BA VÙNG VĂN HÓA VÀ ĐỀ TÀI VỀ

NÔNG THÔN TRONG ĐIỆN ẢNH VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1 1 Khái quát về ba vùng văn hóa được đề cập trong ba bộ phim

Nghiên cứu văn học nghệ thuật từ hướng tiếp cận văn hoá thường quan tâm đến sự thể hiện con người của tác phẩm nghệ thuật trong sự gắn bó chặt chẽ với môi trường văn hoá, với những yếu tố quy định bản sắc và giá trị của nhân vật do những đặc điểm của môi trường văn hoá đó tạo nên

Ba bộ phim Bến không chồng, Trăng nơi đáy giếng, Cánh đồng bất tận đều

được chuyển thể từ các tác phẩm văn học cùng tên, được viết bởi ba nhà văn Dương Hướng, Trần Thuỳ Mai và Nguyễn Ngọc Tư là những nhà văn đến từ ba không gian văn hoá rất đặc trưng: miền Bắc, miền Trung và miền Nam Từ ngôn ngữ văn học đến tác phẩm điện ảnh, ba tác phẩm này đều mang bản sắc vùng miền rất rõ nét vì thế, chúng vừa có những vấn đề chung khi khai thác cuộc sống ở nông thôn Việt Nam, nhưng vừa có những điểm riêng biệt về từng vùng văn hoá mà mình đề cập đến

Văn hoá Việt Nam là nền văn hoá thống nhất trong đa dạng Văn hóa tổng thể của cả dân tộc và văn hóa của từng vùng miền… luôn là đề tài hấp dẫn các nghệ sĩ nói chung, các nhà làm phim nói riêng Văn hoá Bắc bộ, văn hoá Trung bộ và văn hoá Nam bộ vừa có những điểm chung trong nền văn hoá dân tộc Việt Nam, vừa có những nét bản sắc riêng biệt, được quy định bởi những đặc điểm địa lý, lịch sử… Trong phần này, tôi sẽ trình bày một cách khái quát ba vùng văn hóa mà ba bộ phim

15

Vùng châu thổ Bắc bộ có vị trí địa hình nằm cuối từ địa thế trên núi cao chuồi

xuống biển, vùng châu thổ Bắc bộ hưởng được những lợi thế mà thiên nhiên tạo

hóa ban tặng, đất đai là đất thịt, vùng đồng bằng trù phú, bốn mùa giao hòa rõ nét

Vùng đồng bằng sông Hồng là trung tâm giao thương, tập trung dân cư sinh sống phát triển và là nơi hội tụ các tinh hoa văn hoá phía Bắc Địa chính gồm các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ: Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Ninh, Bắc Giang, Nam Định, Ninh Bình, Thái Bình… Vùng đồng bằng nơi đây tập trung chủ yếu là cư dân người Việt kinh chiếm đại đa số, sống thành làng xã.Phải nói là vùng đất này phát triển toàn diện, sẽ là nguồn cội của văn hóa Trung bộ

và Nam bộ hay nói khác hơn đây là cái nôi văn hóa Việt mà sau này và trở thành trung tâm văn hóa cả nước.Vùng văn hóa sông Hồng là nơi hội tụ tinh hoa và là nơi bảo lưu được nhiều giá trị văn hóa truyền thống Văn hóa dân gian từ rất sớm phát triển rực rỡ (truyện Trạng, hát quan họ, hát chèo, múa rối…) Đặc biệt đây cũng là nơi phát sinh nền văn hóa bác học

Làng Đông trong bộ phim là một không gian điển hình cho các miền quê vùng đồng bằng sông Hồng sau chiến tranh Đó là một không gian làng xã với sự cố kết rất chặt chẽ của cư dân trong tâm thức cộng đồng Những sinh hoạt chung, những câu chuyện được lan toả trong không gian đình làng, đường làng gắn với cây đa, bến nước, gắn với những ngôi nhà được thiết kế theo kiểu truyền thống Bắc bộ Trong chiến tranh, đây là hậu phương vững chắc cho tiền tuyến với nhiều người con lên đường ra mặt trận, nhiều người không trở về, không khí u ám thời hậu chiến và những hậu quả của chiến tranh: đau thương, mất mát, đợi chờ, hy vọng… là những sắc thái cảm xúc có thể bắt gặp phổ biến ở bất cứ làng quê nào sau chiến tranh

Trăng nơi đáy giếng khai thác cuộc sống ở một miền quê xứ Huế Huế là trung

tâm của vùng văn hóa Trung bộ, khi xưa Huế là kinh đô nhà Nguyễn Như chúng ta

đã biết, theo đặc thù địa hình ở đất nước ta, Việt Nam có địa hình trải dài từ Bắc xuống Nam, eo hẹp ở giữa, đây chính là vùng đất Trung bộ, dài hẹp và dọc theo biển Đông, từ Đèo Ngang tới tỉnh Bình Thuận Cư dân miền Trung sinh sống chủ yếu bằng nghề biển

Do khí hậu khắc nghiệt, đất đai khô cằn, nên con người ở đây đặc biệt cần cù, hiếu học Do cuộc sống dân cư dọc theo sát đường biển, chủ yếu nguồn sống người dân ở vùng này theo nghề đi biển, bữa ăn của con người cũng giàu nguồn hải sản từ biển, hương vị là cay, mặn

Vùng đồng bằng ven biển miền Trung(12)

17

Văn hoá xứ Huế - văn hoá kinh kỳ xưa mang nét đài các, sang trọng của vùng đất cố đô Con người nơi đây có sự nhẹ nhàng, tinh tế trong nói năng, đi lại, sinh hoạt, ứng xử, và khá cầu kỳ chau chuốt trong nếp ăn nếp ở Không gian làng quê Huế được đặc trưng bởi những nếp nhà được bao bọc bởi vườn tược xanh tươi, sông nước hiền hoà, khung cảnh yên bình tĩnh lặng, nhịp sống chậm rãi êm đềm

Cánh đồng bất tận được đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình chuyển thể gần

như trọn vẹn từ tác phẩm văn học cùng tên của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư Câu chuyện diễn ở miền Tây Nam bộ Với khí hậu hai mùa khô - mưa, với nước sông mênh mông và chằng chịt kênh rạch, đậm dấu ấn văn hóa sông nước và nền văn hóa lúa nước, nền nông nghiệp chủ yếu là trồng cấy lúa nước và đánh bắt cá sông biển

Về nhà ở, đa phần dân miền Nam sống tại thành thi hoặc họ xây nhà cập dọc và trải dài ven kênh rạch, ven lộ Nguồn thức ăn chính thường là thủy sản Tính cách con người thì hào sảng, phóng khoáng

Vùng đồng bằng miền Tây Nam bộ(25)

Nhìn chung, nước ta là đất nước có nền văn hóa phong phú, đa dạng về mọi mặt trên các lĩnh vực, người Việt cùng các dân tộc anh em có những phong tục, tập quán tốt đẹp lâu đời, có những lễ hội ý nghĩa về sinh hoạt cộng đồng, những niềm tin bền vững trong tín ngưỡng, sự khoan dung trong tư tưởng giáo lý tôn giáo, trong giao tiếp truyền đạt dùng ngôn ngữ từ truyền thống đến hiện đại đa dạng, sinh động

1.2 Nông thôn Việt Nam trong phim điện ảnh Việt Nam đương đại

1.2.1 Phim điện ảnh đương đại

Vào khoảng cuối những năm của thập niên 90 của thế kỷ 20, điện ảnh Việt Nam đã có những khởi sắc, bước ra khỏi thời kỳ khủng hoảng, chất lượng và số lượng phim bắt đầu tăng lên Vẫn tiếp tục dòng phim khai thác đề tài chiến tranh

như Hà Nội, mùa đông năm 1946 (1997) của Đặng Nhật Minh, Ngã ba Đồng Lộc (1997) của Lưu Trọng Ninh, Đời cát (1999) của Nguyễn Thanh Vân, Ai xuôi vạn

lý (1996) của Lê Hoàng các nhà làm phim đã hướng tới những chủ đề mang đề tài

xã hội, gần gũi với cuộc sống: Vương Đức với Những người thợ xẻ (1998), Nhuệ Giang với Thung lũng hoang vắng (2000), Đỗ Minh Tuấn với Vua bãi rác (2002)

….Và đây cũng là giai đoạn phim nghệ thuật lên ngôi

Năm 2000, Liên hoan phim châu Á-Thái Bình Dương tại Hà Nội đánh dấu một

số giải thưởng điện ảnh Việt Nam quan trọng: Đời cát của đạo diễn Nguyễn Thanh

Vân đạt giải Phim hay nhất; giải dành cho nữ diễn viên chính và nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất cho hai diễn viên Mai Hoa và Hồng Ánh

Đầu thập niên 2000, phim thương mại trở lại với sự mạnh dạn của cả phim Nhà

nước và phim Tư nhân Đạo diễn Lê Hoàng làm bùng nổ các rạp chiếu với Gái nhảy

và hàng loạt phim sau đó Đây là những phim đạt doanh thu rất cao (Gái nhảy là 12

tỷ đồng) tính vào thời điểm bấy giờ Phim tư nhân ra đời cũng được đầu tư mạnh

19

dạn về hình ảnh, diễn viên và chiến dịch quảng bá, tiêu biểu là Những cô gái chân dài

Năm 2002, giải thưởng của Hội Điện ảnh được đổi tên thành giải Cánh diều,

và trao thêm các hạng mục cá nhân xuất sắc

Năm 2010 đánh dấu lần đầu tiên Việt Nam tổ chức Liên hoan phim quốc tế Hà Nội, thu hút 22 nền điện ảnh tham dự, sau đó trở thành sự kiện thường niên tổ chức

2 năm/lần với nhiều hoạt động phong phú, hấp dẫn, thu hút nhiều nền điện ảnh và các tên tuổi lớn của điện ảnh thế giới tham dự, khẳng định dần vị thế trong khu vực Thời gian này cũng ghi dấu ấn sự hợp tác mạnh mẽ của các nhà làm phim trong nước với các nhà làm phim nước ngoài Làn sóng các nhà làm phim Việt kiều về nước gia tăng, với các tên tuổi như Nguyễn Võ Nghiêm Minh, Hồ Quang Minh, Việt Linh, Charlie Nguyễn, Dustin Nguyễn, Johny Trí Nguyễn… góp thêm những màu sắc mới mẻ cho điện ảnh Việt Nam Mười năm trở lại đây, các hệ thống rạp chiếu hiện đại được xây dựng ở nhiều nơi, phim nhập khẩu cũng nhiều và phong phú hơn, thúc đẩy sự cạnh tranh mạnh mẽ của các nhà làm phim trong nước với phim ngoại Những năm 2014, 2015 đánh dấu sự tăng vọt của phim nội trong doanh

thu, với những phim lập kỷ lục phòng chiếu như Tèo em, Quả tim máu, Để Mai tính,

Em là bà nội của anh, Chàng trai năm ấy, Em chưa 18… Đây là một tin mừng và

vô cùng khả quan cho nền Điện ảnh nước nhà với những thành công rực rỡ và đáng trân trọng với những đề tài mới lạ và hợp với thị hiếu của khán giả Việt

Đây cũng là giai đoạn đánh dấu nhiều thay đổi trong hoạt động điện ảnh Chiến lược phát triển điện ảnh Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 được Thủ

tướng Chính phủ phê duyệt, mở ra nhiều cơ hội cho điện ảnh Việt Bộ phim Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh là phim đầu tiên được thực hiện theo phương thức hợp tác giữa Nhà nước và tư nhân: Nhà nước đầu tư vốn, tư nhân thực hiện Tôi thấy

hoa vàng trên cỏ xanh là bộ phim đã gặt hái thành công cả ở ngoài rạp chiếu và

trong nhiều giải thưởng điện ảnh trong nước, với doanh thu đạt 77 tỷ đồng

1.2.2 Ba bộ phim trong bức tranh chung của phim điện ảnh đương đại về nông thôn Việt Nam

Có lẽ, không phải tự nhiên mà các nhà làm phim Việt luôn dành cho chủ đề nông thôn, nông dân và đời sống nông thôn bằng một cái nhìn ưu ái nhất Vì đối với mỗi chúng ta, quê hương và những điều hoài cổ luôn luôn có sức hút một cách mãnh liệt và diệu kỳ Những giá trị xưa cũ bao giờ cũng cho ta những hoài niệm, vấn vương về một thời kí ức tuổi thơ của mỗi con người Những mảnh ghép kí ức đẹp nhất trong cuộc đời của mỗi đứa trẻ Ngoài ra, nông thôn còn là gốc rễ của nhân loại bởi vì lịch sử loài người đi lên từ thôn dã, từ nghèo khó, từ nỗi vất vả nhọc nhằn… Chính vì lẽ đó, trong một thời gian dài những bộ phim Việt Nam lấy đề tài nông thôn dường như là sản phẩm quen thuộc đối với nền điện ảnh nước nhà, nó thu hút đối tượng khán giả ở mọi tầng lớp và dường như trở thành một món ăn ngon, hợp khẩu vị, ăn mãi mà vẫn không sợ ngán vì sự gần gũi, đơn sơ, quen thuộc

và mộc mạc của những món ăn ấy

Vào năm 2000, khi bộ phim Bến không chồng ra mắt khán giả đã được đón

nhận nhiệt liệt Phim lấy bối cảnh một làng quê đặc trưng miền Bắc bộ - làng Đông với những lũy tre, mái đình, cây đa, bến nước…những hình ảnh có thể nói là biểu tượng đặc trưng, điển hình của nông thôn miền Bắc vào thời kỳ vừa xây dựng nông thôn xã hội chủ nghĩa và vừa ra sức chi viện sức người sức của cho miền Nam thân yêu

Sự khốc liệt của chiến tranh đã cướp đi bao nhiêu là xương máu của bao con người trong đó có những người đàn ông của làng Đông để lại sự xót xa, đau đớn cho những người phụ nữ ở lại chờ đợi đến mỏi mòn, đến già nua Cái không khí ảm đạm

21

bao trùm khi cả làng quê ấy chỉ toàn người già, phụ nữ và trẻ em vì đàn ông ra trận, phần nhiều đã không thể trở về Và trong bức tranh đó, chỉ có một con người duy nhất – Nguyễn Vạn, người lính từ chiến trường về được bầu làm xã đội trưởng

Phim Bến không chồng-Nguyễn Vạn được phân công ở trong nhà bà Hơn(chồng bà

Hơn vốn là địa chủ nên mọi người trong làng rất căm ghét bà)

Sự trở về lành lặn của Nguyễn Vạn đã thổi hồn lên làng quê vốn yên tĩnh, thậm chí ảm đạm đến đáng sợ ấy một sức sống mới Ông được phân công ở trong nhà bà Hơn – người bị cả làng ghẻ lạnh vì ngày xưa gia đình nhà chồng vốn là địa chủ, hai

mẹ con bà Hơn bị căm ghét và bị đối xử không khác gì những kẻ tội đồ làm điều ác Nguyễn Vạn được phân ở nhà trên còn mẹ con bà Hơn chỉ ở dưới gian bếp.Và từ

đó, cuộc đời hai mẹ con bà như bước sang trang mới, dám ngẩng mặt lên với làng khi cậu con trai quyết tâm ra trận và hy sinh Sự hy sinh đó chỉ để đổi lại hai chữ

“liệt sĩ” để rửa sạch sự ghẻ rúng, căm hận của dân làng Và người phụ nữ cả đời sống trong cam chịu và nhẫn nhục ấy cuối cùng cũng còm cõi một thân lẻ bóng như

thế… Thế nhưng từ lúc ban đầu được cả làng kính trọng, Nguyễn Vạn sau đó đã bị nghi ngờ, hiềm khích, chế giễu “không phải là đàn ông” Sống giữa những người phụ nữ một thân một mình như bà Hơn và bà Nhân, nhưng ông không dám thể hiện tình cảm của mình Thậm chí, khi tình yêu và nhục dục trỗi dậy mạnh mẽ nhất, ông chỉ dám ôm hôn bà Nhân rồi lại phải kìm chế vì sợ điều tiếng làng xã, điều tiếng vì mang danh anh hùng Cứ như thế, trong suốt mấy chục năm ông sống trong cảnh cơm canh một mình và thậm chí không dám ngồi chung mâm với bà Hơn Khi ai hỏi đến chuyện tại sao không lấy vợ, ông cũng chỉ im lặng Bị đám đàn bà con gái trong làng giễu cợt chuyện không thể lấy vợ thì ông chỉ biết cáu giận

Cuộc đời của Nguyễn Vạn thực sự bước sang trang mới và cũng là trang kết đầy bi thảm vào cái ngày Hạnh (con gái bà Nhân) đến tạm biệt ông để đi khỏi làng Hạnh, sống đợi chờ Nghĩa trở về từ chiến tranh nhưng cô phải bắt buộc ly dị chồng

vì bị nghi ngờ không thể sinh con.Trong hoàn cảnh đó, chính Nguyễn Vạn là người đứng ra bênh vực, bị xã đội bắt và nhốt Chính Hạnh cũng cố tình ôm chầm lấy ông trước mặt chồng mình để Nghĩa có thể thanh thản đi lấy vợ khác Và trong cái đêm cuối cùng tại căn nhà nơi bến sông quạnh vắng, bản năng dục tính của hai con người cô đơn trỗi dậy một cách mạnh liệt và họ đã trao cho nhau tất cả…

Vài năm sau, khi Hạnh trở về với đứa con gái nhỏ trên tay cả làng quê đều bất ngờ Hơn ai hết, bà Nhân hiểu được cô cháu ngoại đó từ đâu mà ra Và chính bà đã khuyên con gái ra đi vì bà sợ con gái bà phải sống khổ sở trong cái làng này Nhưng Hạnh bất chấp, vì cuộc đời cô đã trải qua bao nhiêu đau đớn, tủi nhục nên cô đã chai lì trước những điều tiếng, hủ tục của ngôi làng này Thế nhưng, ngay trong đêm đầu tiên về sống với người cô từng gọi là chú, tai họa đã ập đến Cả làng tìm đến nhà họ để rình rập Không chịu đựng được nỗi nhục nhã ấy, Nguyễn Vạn đã chọn cái chết bằng cách treo cổ tự tử nơi bến nước cạnh cầu Đá

23

Hình ảnh bến nước và cây đa luôn gắn liền với làng quê yên bình nhưng trong

phim Bến không chồng, nó còn là nơi chứng kiến biết bao bi kịch phận người ở

làng Đông Cái chết của Nguyễn Vạn đã để lại đau đớn cho bao người Trong khi bà Hơn khóc tức tưởi và không ngừng kêu tên ông, bà Nhân gần như mất hồn thì Hạnh chỉ kịp gọi một tiếng “Vạn” trong đau đớn

Ngôi làng này trong chiến tranh đã có biết bao nhiêu người đàn ông hy sinh để lại vợ góa con côi thì ngay cả hòa bình, nó vẫn đầy oan nghiệt Và bến sông đó, mãi

mãi là Bến không chồng Mạch nội dung phim được kể một cách tự nhiên, những

mảnh đời - thân phận lẻ loi, rời rạc, tạm bợ rày đây mai đó chỉ được gắn kết với nhau qua những mối quan hệ mong manh… Tất cả những điều đó cứ diễn ra tự nhiên, thầm lặng, trên cái nền ảm đạm của một thôn quê Từ nguyên tác đến chuyển thể phim, sự tinh tế ở đây là lột tả tốt một sự liên kết ngầm, sự thống nhất có tính bản thể, khiến mạch câu chuyện tự nhiên, sâu sắc và thấm sâu vào tâm tưởng người đọc, người xem, đồng thời gợi những nỗi xót xa, những niềm tiếc nuối khôn nguôi trong lòng độc giả

Những con đường, những cánh đồng, dòng sông, những ngôi nhà, lũy tre, bến nước… được chọn lọc đưa lên màn ảnh một cách bình dị, thân thuộc mang cả cái hồn cốt nông thôn Việt Nam đã bao đời Điều đó cho thấy nghệ thuật kể chuyện, quay phim, dựng phim đạt đến sự điêu luyện, và tác phẩm xứng đáng là một thành tựu nổi bật của điện ảnh nước nhà

Nước ta là một đất nước vốn có nền nông nghiệp phát triển lâu đời Cho nên, mảng đề tài nông thôn vốn dĩ đã được các nhà làm phim từ những buổi đầu chú trọng Đặc biệt, những bộ phim đề tài chiến tranh nổi tiếng vẫn gắn liền với chuỗi

hình ảnh nông thôn và làm bối cảnh chính như: Mùa gió chướng, Chị Tư Hậu, Chung một dòng sông, Cánh đồng hoang

Những năm 2000, sau Bến không chồng thì Trăng nơi đáy giếng của đạo diễn

Nguyễn Vinh Sơn cũng là một phim để lại nhiều ấn tượng Tác phẩm nói về bi kịch của người đàn bà yêu chồng hết mực mà không thể có con Chị cố nuôi hạnh phúc bằng việc tìm người đàn bà khác sinh con cho chồng, nhưng hóa ra đó chính là việc chị giết hạnh phúc của mình và chuốc cho mình thêm khổ đau…Thành công dễ thấy nhất của bộ phim này là ở chỗ đặt câu chuyện vào một địa danh cụ thể đó là cố đô Huế Có lẽ nhờ vậy mà khán giả có thể cảm thấy dễ chấp nhận hơn đối với kiểu thương yêu chồng một cách cực đoan đến khó tin của nhân vật nữ chính – cô giáo Hạnh Đồng thời với không gian Huế, với ngôi nhà cổ của vợ chồng cô Hạnh, đã tạo được cho người xem cảm giác đè nặng của những hủ tục phong kiến lên thân phận những người phụ nữ, chi phối tâm linh của họ một cách đau lòng Sự chỉnh chu và cầu kỳ trong từng lần cung phụng chồng của cô Hạnh cũng như sự hưởng thụ của ông chồng thì chỉ có ở Huế mới đủ để khán giả tin vào tính chân thật của câu chuyện mà thôi

Huế -Tam tòng tứ đức là tiêu chuẩn đạo đức của người con gái Huế

25

Sau Bến không chồng, Trăng nơi đáy giếng, một bộ phim rất đáng chú ý khác

đó là Cánh đồng bất tận của đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình Bộ phim lấy nòng

cốt từ truyện ngắn của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư, bối cảnh chính là vùng sông nước miền Tây Nam bộ với tất cả vẻ hoang dại, u tịch, buồn bã và những biến động cuộc đời đau xót, khôn lường Phải nói ngay, đây là bộ phim mang tính thời sự rất cao Nội dung phim đề cập đến những vấn nạn mà hiện nay tại các vùng đồng bằng Nam

bộ đang phải đối diện như tình trạng rạn vỡ trong mối quan hệ gia đình, tình trạng trẻ em thất học không được bảo vệ, tình trạng tội phạm tràn lan, tình trạng cuộc

sống con người bị thoái hóa khi sống với đời sống thiên nhiên hoang dã…

Cánh đồng bất tận là một bộ phim truyền tải một bức tranh cuộc sống xám xịt,

đem lại sự cảnh báo mạnh mẽ về một vùng nông thôn đang bị bỏ quên, ở đó gắn liền và dung dưỡng những phận đời lay lắt, tàn tạ, khốc liệt, cũng như thể hiện những quan niệm và hành xử lầm lạc…

Phim Cánh đồng bất tận-Cánh đồng hoang dã

Đã từ lâu, đối với các nhà điện ảnh Việt Nam, đề tài nông thôn luôn giữ vị trí quan trọng trong sáng tác của mình và cũng chính đề tài này đã tạo nên cho họ có những tác phẩm hay đi vào lòng người, để lại nhiều ấn tượng sâu sắc trong lòng

khán giả mộ điệu Như Cánh đồng hoang, Mùa gió chướng, Mùa len trâu….từ

những vùng nông thôn hoang dã, những phận người đang chìm nổi trong những miền quê nghèo khó, những cánh đồng ngập nước ấy… các tác giả điện ảnh đã giúp cho người xem cảm nhận được những giá trị về những nét văn hóa tươi đẹp vốn có từ ngàn xưa qua những bộ phim, có thể nói đây là những giá trị để đời và luôn luôn mang tính vượt thời gian

Tuy nhiên những năm gần đây nông thôn có nhiều biến đổi, sự thành thị hóa diễn ra hằng ngày với những va chạm sâu sắc nhưng chưa được các nhà điện ảnh nắm bắt và thể hiện kịp thời Cuộc sống vẫn đang tiếp diễn bằng những câu chuyện sinh động, hấp dẫn, cho nên đòi hỏi các nhà điện ảnh tiếp tục khám phá và tái hiện nhiều hơn nữa để chinh phục khán giả thân thương của mình

Hơn nữa, trong xã hội hiện đại ngày nay, người ta đã không còn mặc áo nâu sòng và đi guốc mộc, thì những điều giản dị ấy bỗng trở nên xa lạ Sống trong một

xã hội mà đi làm về, ai vào nhà đó, khoá cửa im ỉm, hàng xóm ở với nhau cả năm có khi chẳng biết đến tên, thì có lẽ cái câu nói “tắt lửa tối đèn có nhau” chắc khó tồn tại nơi đô thị Và nhất là, khi phần lớn đối tượng xem phim hiện nay là các bạn trẻ, những người luôn khao khát được sống trong một xã hội hiện đại với nền khoa học

kỹ thuật phát triển mạnh mẽ Họ có những suy nghĩ hoàn toàn khác xa so với cuộc sống xã hội ngày trước Sự du nhập nhanh chóng về văn hóa của các nước phát triển vào Việt Nam ngày càng nhanh chóng và lan rộng và cộng thêm vào đó còn là một

sự thờ ơ của các bạn trẻ đối với những giá trị tốt đẹp về văn hóa, lịch sử của nước nhà Trong khi đó các show truyền hình thực tế rầm rộ phát triển, các bộ phim thị

TIỂU KẾT

Thời kỳ đương đại, văn nghệ Việt Nam có những bước phát triển vượt bậc, đa dạng về khuynh hướng, phong cách, bút pháp Song hành cùng các tác phẩm nghệ thuật ngôn từ, nghệ thuật của hình ảnh động cũng gặt hái nhiều thành tựu.Nhiều tác phẩm văn học đương đại có đề tài về nông thôn Việt Nam được chuyển thể sang

điện ảnh và giành được nhiều giải thưởng lớn Cụ thể như ba bộ phim Bến không chồng, Trăng nơi đáy giếng và Cánh đồng bất tận

Bến không chồng, bộ phim là câu chuyện kể về làng Đông– một làng quê vùng châu thổ Bắc bộ sau chiến tranh Với những lũy tre, mái đình, cây đa, bến

nước…những hình ảnh có thể nói là biểu tượng đặc trưng, điển hình của nông thôn miền Bắc vào thời kỳ vừa xây dựng nông thôn xã hội chủ nghĩa và vừa ra sức chi viện sức người, sức của cho miền Nam thân yêu Sự khốc liệt của chiến tranh đã cướp đi bao nhiêu là xương máu của bao con người trong đó có những người đàn ông của làng Đông để lại sự mất mát, đau đớn cho những người phụ nữ ở lại chờ đợi đến mỏi mòn, đến già nua Cái không khí ảm đạm bao trùm khi cả làng quê ấy chỉ toàn người già, phụ nữ và trẻ em vì đàn ông ra trận, phần nhiều đã không thể trở

về

Đến với bộ phim Trăng nơi đáy giếng, là đến với văn hóa xứ Huế Một khi

nói về xứ Huế, con người ta sẽ nghĩ ngay tới một vẻ đẹp gì đó mang tính chất nhẹ

29

nhàng, quyến rũ, thư thái đi vào lòng người Không phải chỉ vì vẻ đẹp của thắng cảnh thiên nhiên của những đền đài, lăng tẩm ,,,,người ta còn bị cuốn hút bởi tính cách con người xứ Huế bởi sự nhẹ nhàng, tinh tế trong nói năng, đi lại, sinh hoạt, ứng xử và khá cầu kỳ, trau chuốt trong nếp ăn nếp ở Không gian làng quê Huế được đặc trưng bởi những nếp nhà được bao bọc bởi vườn tược xanh tươi, sông nước hiền hoà, khung cảnh yên bình tĩnh lặng, nhịp sống chậm rãi êm đềm

Cánh đồng bất tận được đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình chuyển thể gần

như trọn vẹn từ tác phẩm văn học cùng tên của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư Câu chuyện diễn ở miền Tây Nam bộ Với đặc thù khí hậu hai mùa mưa nắng rõ rệt, với bối cảnh sông nước mênh mông và kênh rạch chằng chịt , nơi đây còn lưu đậm dấu

ấn văn hóa sông nước và nền văn hóa lúa nước Nền nông nghiệp chủ yếu là trồng cấy lúa nước và đánh bắt cá sông biển Về nhà ở, đa phần dân miền Nam sống tại thành thị hoặc họ xây nhà cập dọc và trải dài ven kênh rạch, ven lộ Nguồn thức ăn chính thường là thủy sản Tính cách con người thì hào sảng, phóng khoáng

Ba bộ phim giới thiệu về ba vùng miền, với bản sắc văn hóa khác nhau, để từ

đó chúng ta có thể thấy được bức tranh nông thôn trong thời đương đại và sự đa dạng trong văn hóa Việt Nam

Sau chương khái quát về ba vùng văn hóa và điện ảnh đương đại về nông thôn Việt Nam, chúng tôi sẽ tập trung phân tích không gian sinh thái –xã hội cũng như hình tượng người nông dân trong ba bộ phim nhằm tìm hiểu sự thể hiện của các nghệ sĩ khi sáng tác cùng một đề tài nông thôn Việt Nam trong ba tác phẩm được nêu trên

CHƯƠNG 2

KHÔNG GIAN NÔNG THÔN TRONG 3 BỘ PHIM

2.1 Không gian sinh thái

Với nhiều người dân Việt Nam, làng quê là một hình ảnh hết sức quen thuộc

và thân thương từ tấm bé Cái thuở lên bảy, lên tám đã chạy giỡn khắp xóm làng cùng lũ bạn bè tinh nghịch Nghịch ngợm đủ trò, nào là bắt cào cào, châu chấu; chơi ô quan; rồi thả diều; rồi đá bóng … Bao nhiêu là thú vui của con nít quen thuộc với tất cả chúng ta mà khi nhớ lại trên môi mỗi người đều nở một nụ cười hoài niệm

31

điệu hò, câu ví trên sông của những thiếu nữ xinh đẹp trong những chiếc áo bà ba

đủ màu sắc cùng với vành nón lá che nghiêng Hay đó còn là những khu miệt vườn với vườn cây ăn trái trĩu quả, đầy màu sắc, đủ chủng loại, mùa nào quả nấy

sẵn sàng phục vụ khách đường xa

Khi nói đến làng quê Bắc bộ, người ta thường nghĩ ngay đến cây đa, bến nước, sân đình Đến những ngôi nhà giản dị, thoáng mát, với hàng rào râm bụt, vườn cây Tất cả những cảnh vật ấy chỉ cần nhìn thoáng qua thì ai ai cũng đều đoán ra được đó là vùng miền nào trên dãy đất Việt Nam hình chữ S trải dài từ Bắc tới Nam Khung cảnh ấy khiến con người ta có thể tìm thấy một cuộc sống bình dị, thanh bình mà thời đại ngày nay khó có thể tìm thấy ở những khu đô thị lớn

Những con đường làng yên ả xuất hiện trong bộ phim Bến không chồng

Cây hoa gạo đỏ rực ở làng quê Bắc bộ

33

giá là bám sát phần lớn đối thoại của nhân vật trong tiểu thuyết Đây có thể nói là sự sáng tạo của đạo diễn nhưng vẫn tôn trọng những cái hay, tinh tế nhất dành cho tác

giả câu truyện Về ánh sáng trong phim Bến không chồng, đạo diễn đã tạo được ấn

tượng từ ánh sáng tự nhiên đến ánh sáng nhân tạo Ông đã khéo léo sử dụng nguồn ánh sáng của ban ngày phủ lên một màu sắc dịu nhẹ cho những toàn cảnh ở làng Đông, tạo sự tự nhiên, hài hòa về màu sắc.Và khi đêm về ánh sáng được tiết chế mang màu sắc âm u, nặng nề của đời sống cũng như tạo nên không gian tù túng, chật hẹp cho những kiếp người bị bó buộc trong chính quê hương của mình, lột tả nội tâm sâu thẳm của từng con người ở làng quê trong cuộc chiến

Toàn cảnh làng Đông xuất hiện trên những khung hình đầu tiên là mái đình làng cổ xưa, con đường lát gạch nhỏ hẹp dài hun hút, giữa hai bức tường cao gạch trần chưa được trát vữa hay những ngôi nhà sát nhau để lộ những mảng tường rêu phong cũ kĩ Làng Đông hiện lên đầy chân thật, gần gũi mà cổ xưa với những dấu vết của thời gian xưa cũ còn được lưu giữ lại đầy đủ nhất Con người xuất hiện trong bối cảnh đó kết hợp với trang phục đơn sơ, màu sắc là những chiếc áo bà ba,

áo yếm màu nâu sòng hay những chiếc quần thâm đen đã nhạt màu vì sờn cũ làm bật lên cái nghèo khổ nơi đây rõ ràng hơn bao giờ hết Những vật dụng, đạo cụ trong phim như chiếc cối đá, cối giã gạo, cối xay gạo hay chiếc chõng tre, cũng mang ý đồ về nghệ thuật dàn cảnh trong phim Có thể nói sự sắp xếp của các đạo cụ trong từng phân đoạn phim đều vô cùng hợp lí Trong phim đạo diễn đã chọn gam màu lạnh làm chủ đạo xuyên suốt phim, đôi khi ông còn sử dụng gam màu ấm nóng như sắc đỏ của hoa gạo, màu xanh biếc của nước ở bến nước làng Đông …để điểm xuyến lên trên nền trời lạnh như bức tranh cổ kính của làng Đông Tất cả hình ảnh

đó là ngôn ngữ điện ảnh nổi bật, đắt giá nhất trong việc lột tả sự tù túng chật hẹp ở làng Đông Nỗi đau chiến tranh, những tàn tích của xã hội cũ được khắc họa rõ nét Trên nền không gian đó, con người làng Đông xuất hiện với số phận bi thương của

mình Qua đó, chúng ta cảm nhận được rằng vai trò của ngôn ngữ điện ảnh trong việc truyền tải và cụ thể hóa các hình tượng từ trang văn học thành những hình

tượng cụ thể xuất hiện trên khung hình điện ảnh vô cùng thẩm mỹ

Còn khi nói đến làng quê Trung bộ, người ta sẽ liên tưởng ngay đến những hàng chè tàu xanh rì, rặng tre, cổ thụ, cây bàng hàng trăm tuổi Những hình ảnh thân thuộc của miền quê này Miền Trung nắng gió – nhắc tới là ta lại thấy hình ảnh một miền đất khô cằn vì phải thường xuyên oằn mình chống chọi với mưa bão, lũ lụt nhưng con người của miền Trung vẫn luôn vươn lên, luôn nổ lực chống chọi lại với những thiên tai, khắc nghiệt ấy Cái nắng của miền Trung khắc nghiệt vô cùng, nắng như cháy da cháy thịt, nắng như thiêu như đốt Nắng làm hằn lên mặt người nông dân nơi đây một nét lam lũ, cơ hàn Còn mưa ở đây thì dai dẳng, mưa dầm dề suốt mùa, mưa như thác đổ, mưa như cuốn lấy tất cả những gì mà người dân nơi đây có được Nhưng họ không chịu khuất phục trước cái nghiệt ngã của thiên nhiên Con người nhỏ bé ở vùng quê lam lũ này có một sức mạnh dai dẳng, họ vươn lên và thành công trong sự nghèo khó, khắc nghiệt của cuộc sống để trở thành một vùng

“đất học”, vùng đất của những con người kiên cường nhất Đặc biệt, Thừa Thiên - Huế , là một tỉnh thuộc vùng Trung bộ, đây còn là trung tâm văn hóa lớn và đặc sắc của Việt Nam Với những nét văn hóa và di tích hàng ngàn năm vẫn còn mãi đó

Và Huế cũng là không gian chính xuất hiện trong phim Trăng nơi đáy giếng

Phải nói đây là một bộ phim rất đậm chất Huế Với ngôi nhà cổ kính thâm u nhiều cửa là kiểu nhà cũ đặc trưng ở Huế, với những đồ dùng bằng gỗ, bằng đồng, tấm rèm trúc lưa thưa…những hình ảnh nho nhỏ đó đã tạo nên một Huế nhẹ nhàng, trầm mặc Cách ướp trà hoa sen cầu kỳ tỉ mỉ thể hiện được cái văn hóa ngàn năm của cung đình, cao sang mà tinh tế tỉ mĩ nhất Cách thờ Mẫu lên đồng , cái nôi của nền văn hóa tâm linh đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể trong

35

những năm gần đây Đạo thờ Mẫu không chỉ là văn hóa tâm linh của một vùng miền mà nó còn là nét đặc sắc đạt đến trình độ thẩm mĩ của nghệ thuật và đã được nhiều lần đem lên sân khấu đạt được nhiều cảm tình yêu mến của các tầng lớp khán giả

Những hình ảnh trong phim như kéo người xem về một quá khứ rất xa xưa,

không phải hiện tại mà vẫn là hiện tại Chúng ta nên nhớđây là bộ phim nói về thời điểm hiện nay Nhưng không gian và thời gian trong bộ phim như đưa khán giả trở

về những năm 1960, thời đại mà không có tivi, tủ lạnh, bếp ga, bếp điện đúng kiểu gia đình truyền thống Huế ngày xưa, đơn giản mà đầy tinh tế Huế ngày nay cũng còn nhiều gia đình vẫn giữ nếp sống, cách sinh hoạt như vậy, nghĩa là vẫn dùng bếp củi, ở nhà tường chứ không có bếp ga, bếp điện Và sự cổ xưa và hiện đại xen lẩn vào nhau, lấn áp lẫn nhau qua từng cảnh phim Tất cả là để cho chúng ta có cái nhìn nhận khách quan nhất, cụ thể nhất về những giá trị xưa và về những giá trị hiện đại liệu chúng có thể tồn tại song song hay chúng sẽ phản bác nhau…

Huế-Nhà vườn thoáng mát, cây cối xanh tươi

Chắc chỉ có cô giáo Hạnh trong khung cảnh nhà rường Huế giữa khuôn vườn nhỏ đầy hoa cỏ mới yêu và thần tượng người chồng theo cách ấy Cung kính từng giấc ngủ, hơi thở của chồng Chăm chút từng ngụm chè ướp hương sen buổi sớm mai, từng chậu nước ấm rửa mặt, tô bún giò buổi sáng, chén nước mắm giầm ớt xanh để lưu lại mùi cay trong mâm cơm Nâng niu từng nếp áo, li quần của chồng mỗi khi anh ra khỏi nhà Sự cung phụng đó như một thói quen tuần hoàn và là niềm hạnh phúc vô cùng của nhân vật Hạnh khi làm những viêc đó cho người chồng Các nhà làm phim đã cố gắng chăm chút và nắn nót với từng chi tiết trong phim y như

cô Hạnh đã chăm chút từng li từng tí cho chồng vậy Ngoài ra, không khí trầm buồn

và màu sắc ảm đạm của phim được tạo bởi hai màu xám và tím Tuy vẫn còn những màu sắc lạnh buồn khác trên trang phục của cô giáo Hạnh Nhưng cái gây ấn tượng và đập vào mắt tôi vẫn là xám và tím Sự lạnh lẽo và cô độc đến hoang mang

Huế-Nghệ thuật Hầu Đồng

37

Chúng hợp nhau, hài hòa một cách hoàn hảo Tôi thích hình ảnh những chiếc áo dài trong phim Chúng vừa cổ điển, vừa duyên dáng mà lại gần gủi với nền văn hóa bản địa

Âm nhạc là thứ tiếp theo tạo nên chất Huế cho phim, tuy chỉ là những đoạn ngắn nhưng rất hợp lý, được đặt vào một cách hài hòa và ấn tượng trong cái không gian trầm mặc, lặng lẽ ấy Những lời hát ru của Huế cất lên bằng chất giọng dịu dàng kết hợp với tiếng ghi-ta đệm nhạc Trịnh Công Sơn… Và cả khung cảnh biểu diễn nghệ thuật hát cung đình Nhã nhạc và hát chầu văn tục thờ Mẫu, những nét giá trị văn hóa vô cùng đặc sắc của Huế nói riêng của dân tộc ta nói chung, mà còn là di sản văn hóa phi vật thể của cả nhân loại Chỉ cần nhìn, xem qua một đoạn phim thì ngay cả những người khách quốc tế cũng dễ dàng nhận ra ngay đây là phim Việt bởi những giá trị văn hóa thuần Việt, khiến cho ta cảm thấy tự hào cùng với bạn

bè quốc tế Xuyên suốt bộ phim là văn hóa Huế từ bối cảnh đến nội dung thờ chồng một cách cam chịu một cách khó chấp nhận, nhưng biết đâu ở một góc nhỏ nào đó của Huế vẫn còn tồn tại những con người như cô Hạnh thì sao?

Và một bức tranh thiên nhiên hết sức đáng chú ý nữa đó là không gian sinh thái của vùng đất Nam bộ Như chúng ta đã biết, trong nền văn hóa chung của dân tộc, thì mỗi dân tộc, mỗi vùng miền lại có nét văn hóa độc đáo riêng Vùng đất Nam bộ được di dân đến khai hoang lập nghiệp hơn 300 năm, có thể gọi đây là một vùng đất trẻ, năng động so với hai miền còn lại trong ba miền của cả nước Nhưng văn hóa Nam bộ có lịch sử hơn 4000 năm, bắt nguồn từ nền văn hóa chung của cộng đồng dân tộc