Rủi ro trên thị trường Chứng khoán Việt Nam và giải pháp trong thời gian tới

Rủi ro trên thị trường Chứng khoán Việt Nam và giải pháp trong thời gian tới

Lời nói đầu

Trong các giao dịch tài chính nói chung và chứng khoán nói riêng, thông tin giữ vai trò thiết yếu Nhân tố quan trọng quyết định quy mô, hình thức và hiệu quả của mỗi giao dịch chính là mức độ cân xứng về thông tin giữa các bên liên quan Xét trên tầm vĩ mô, nếu các bên tham gia của bất kỳ giao dịch tài chính nào trong nền kinh tế đều có đầy đủ thông tin quá khứ, hiện tại và tơng lai liên quan đến giao dịch thì đồng vốn trong nền kinh tế luôn đến đợc các dự án đầu t hiệu quả nhất Thị trờng tài chính khi đó thực hiện tốt nhất chức năng huy động và phân bổ vốn cho nền kinh tế

 Tính cấp thiết của đề tài:

Quá trình Công nghiệp hoá - Hiện đại hoá ở Việt Nam đặt ra một yêu cầu cấp thiết là phải phát triển thị trờng vốn hiệu quả nhằm cung cấp vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế Để có một thị trờng vốn nh thế, đòi hỏi trớc mắt là phải xây dựng đợc một thị trờng chứng khoán vững mạnh Thị trờng chứng khoán sẽ làm tăng tính thanh khoản của các công cụ huy động vốn, từ

đó thúc đẩy thị trờng sơ cấp phát triển Mặt khác, thị trờng chứng khoán khắc phục đợc đáng kể hạn chế về không gian, thời gian và quy mô trong việc huy

động vốn Nhận thức tầm quan trọng đó, sau nhiều cố gắng thị trờng chứng khoán Việt Nam đã chính thức đi vào hoạt động ngày 20/7/2000, đánh dấu

b-ớc chuyển mình của thị trờng tài chính Việt Nam

Tuy nhiên sau nhiều năm hoạt động, những kết quả đạt đợc của thị tr-ờng chứng khoán Việt Nam cha đáp ứng sự mong mỏi và kỳ vọng của cả nền kinh tế nói chung và giới đầu t nói riêng Khi bàn về thực trạng này, hầu hết các cuộc hội thảo, bài báo đều đề cập đến vấn đề thông tin Cụ thể, đó là những hạn chế trong việc công bố thông tin thể hiện ở tính không kịp thời, thiếu chinh xác, không đầy đủ và cha thống nhất về cách thức công bố thông tin Chất lợng thông tin còn thấp là một yếu tố kìm hãm cầu chứng khoán

Đó cũng là nguyên nhân dẫn đến lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức, một hậu quả tất yếu của sự không cân xứng về thông tin Để thị trờng chứng khoán đi vào hoạt động vững mạnh, một điều không thể thiếu là phải hạn chế tối đa sự bất cân xứng về thông tin của các cuộc giao dịch Đây là vấn đề

đang thu hút nhiều sự chú ý và cần phải đợc giải quyết một cách tối u

Mục đích nghiên cứu

Sau khi tìm hiểu và nghiên cứu học thuyết thông tin không cân xứng, lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức trên một số phân đoạn thị trờng tài chính của các nhà kinh tế học trên thế giới, tôi nhận thức rằng giải quyết vấn

đề thông tin không cân xứng là một yêu cầu thiết thực và xuyên suốt trong quá trình hoạt động của thị trờng chứng khoán Việt Nam Vì vậy, tôi đã mạnh dạn tìm hiểu, phân tích và đánh giá mức độ không cân xứng về thông tin, về vấn đề rủi ro đạo đức trên thị trờng chứng khoán Việt Nam từ khi hoạt

động đến nay Tuy nhiên, đề tài chỉ hớng vào mục tiêu chủ yếu là phát hiện

và phân tích sơ bộ những biểu hiện của ba nội dung trên Dựa trên cơ sở đó, một số giải pháp đợc đề xuất nhằm hoàn thiện vấn đề thông tin trên thị trờng chứng khoán

Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

Đề tài đề cập đến các khái niệm cơ bản nhất về chứng khoán và thị tr-ờng chứng khoán, đồng thời trình bày chi tiết học thuyết thông tin không cân xứng và các khái niệm liên quan

Những vấn đề lý thuyết trên sẽ đợc vận dụng vào tình hình cụ thể trên thị trờng chứng khoán Việt Nam từ khi chính thức hoạt động cho đến nay

Phơng pháp nghiên cứu

Phơng pháp duy vật biện chứng đóng vai trò chủ đạo trong đề tài vì những vấn đề đặt ra đều dựa trên cơ sở thực tế khách quan Bên cạnh đó tôi

đã sử dụng phơng pháp nghiên cứu lý thuyết (thông qua việc tổng hợp và phân tích các nguồn tài liệu); phơng pháp quy nạp và diễn dịch Với hy vọng mô hình hoá các quan hệ kinh tế, tôi đã cố gắng vận dụng phơng pháp phân tích cung-cầu thông qua các mô hình cân bằng thị trờng ở thị trờng có thông tin không hoàn hảo của một số nhà kinh tế học trên thế giới

Lợi ích của đề tài

Tôi hy vọng đề tài sẽ là một tài liệu tham khảo cho các nhà đầu t và những ngời quan tâm đến thị trờng chứng khoán, thông tin không cân xứng, lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức Đây cũng có thể là tài liệu giúp ích cho các nghiên cứu sâu hơn về các vấn đề trên

Đối với các cơ quan quản lý nhà nớc, tôi tin tởng rằng nghiên cứu này

sẽ góp phần hoàn thiện vấn đề thông tin và công bố thông tin trên thị trờng chứng khoán Việt Nam, từ đó tạo điều kiện trớc mắt và lâu dài cho việc hoạt

động và phát triển của thị trờng

Chơng I

LÍ LUẬN CHUNG VỀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN, THễNG TIN KHễNG CÂN XỨNG, LỰA CHỌN ĐỐI

NGHỊCH VÀ RỦI RO ĐẠO ĐỨC

1.1 Thị trờng chứng khoán

1.1.1.Khái niệm

Thị trờng chứng khoán là một thị trờng có tổ chức nơi các chứng khoán đợc mua bán theo những nguyên tắc nhất định (theo Longman Dictionary of Business English, 1985 nguyên văn: ”Securities market is an organized market where securities are bought and sold under fixed rules”)

1.1.2.Chức năng, cơ cấu và nguyên tắc hoạt động của thị trờng chứng khoán.

1.1.2.1.Chức năng.

 Huy động vốn đầu t cho nền kinh tế

 Cung cấp môi trờng đầu t cho công chúng

 Tạo tính thanh khoản cho các chứng khoán

 Đánh giá hoạt động của doanh nghiệp

 Tạo môi trờng giúp chính phủ thực hiện các chính sách kinh tế Vỹ mô

1.1.2.2 Cơ cấu của thị trờng chứng khoán

 Thị trờng sơ cấp

 Thị trờng thứ cấp

1.1.3 Các nguyên tắc hoạt động của thị trờng chứng khoán

1.1.3.1 Nguyên tắc cạnh tranh

1.1.3.2 Nguyên tắc công bằng

1.1.3.3 Nguyên tắc công khai

1.1.3.4 Nguyên tắc trung gian

1.1.3.5 Nguyên tắc tập trung

1.1.4 Các thành phần tham gia trên thị trờng chứng khoán

1.1.4.1 Tổ chức phát hành

1.1.4.2 Nhà đầu t

1.1.4.3 Các tổ chức kinh doanh trên thị trờng chứng khoán

 Công ty chứng khoán

 Các ngân hàng thơng mại

1.2 Thông tin không cân xứng.

1.2.1 Khái niệm về thông tin không cân xứng.

Theo nhà kinh tế học Markusk K.Brunnermeier, Đại học Boston:

“Thông tin không cân xứng là hiện tợng ngời đi vay có thông tin tốt hơn ngời

cho vay ” 1

Theo hai nhà kinh tế học Udo Schmidt Mohr (University des Saarlandes) và J.Miguel Villas-Boas (University of California at Berkeley) trong cuốn “Assymetric Information and the Market Structure of the Banking Industry” (tạm dịch: Thông tin không cân xứng và cấu trúc thị trờng của

ngành ngân hàng): Thông tin không cân xứng là tình trạng trong đó ngời

mua và ngời bán có thông tin khác nhau về cùng một giao dịch

Theo nhà kinh tế học Fredic S.Miskin Đại học Columbia, Hoa Kỳ:

“Thông tin không cân xứng là sự không ngang bằng về một thông tin mà mỗi

bên tham gia vào một giao dịch biết đợc ” 2

1.2.2 Cân bằng thị trờng trong trờng hợp không cân xứng về thông tin

1.2.2.1 Cân bằng thị trờng trong điều kiện thông tin đầy đủ.

 Cân bằng chung

 Cân bằng riêng

1.2.2.2 Cân bằng thị trờng trong điều kiện thông tin không cân

xứng

 Cân bằng chung

 Cân bằng riêng

1.3 Lựa chọn đối nghịch

1.3.1 Khái niệm

Lựa chọn đối nghịch là vấn đề do thông tin không cân xứng tạo ra trớc khi diễn ra cuộc giao dịch Để hiểu rõ hơn về khái niệm lựa chọn đối nghịch

và những tác động của nó đến nền kinh tế, ta nghiên cứu sự hình thành của lựa chọn đối nghịch nh sẽ trình bày dới đây

1.3.2 Sự hình thành lựa chọn đối nghịch

1.4 Rủi ro đạo đức

1.4.1 Khái niệm

Rủi ro đạo đức là hậu quả của thông tin không cân xứng Khác với lựa chọn đối nghịch, rủi ro đạo đức suất hiện sau cuộc giao dịch khi một bên

1

“Asset pricing under Assymetric Information: Bubbles, Crashes, Technical Analysis and Herding”, NXB

Đại học Boston, 1999, trang 27, dòng 18.

thực hiện những hành động ẩn giấu và có ảnh hởng đến lợi ích của phía đối tác

1.4.2 Nguyên nhân xuất hiện rủi ro đạo đức

1.5 Tác động của thông tin không cân xứng, lựa chọn đối nghịch và rủi

ro đạo đức đối với nền kinh tế

1.5.1 Tác động của thông tin không cân xứng và lựa chọn đối nghịch 1.5.2 Tác động của rủi ro đạo đức

Chơng II

VẤN ĐỀ THễNG TIN KHễNG CÂN XỨNG, LỰA CHỌN ĐỐI NGHỊCH VÀ RỦI RO ĐẠO ĐỨC TRấN THỊ

TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM

2.1 Tình hình hoạt động của thị trờng chứng khoán Việt Nam từ khi thành lập đến nay

2.1.1 Tổng quan tình hình hoạt động của thị trờng chứng khoán Việt Nam.

2.1.2.Tình hình hoạt động của thị trờng chứng khoán trong hai năm gần đây.

2.1.3 Thị trờng chứng khoán Việt Nam trong năm 2009

 Chỉ số VN-Index và giá các cổ phiếu

 Giá trị giao dịch

 Lợng cung cầu chứng khoán

 Khối lợng giao dịch và giá trị giao dịch của một số cổ phiếu năm 2009

2.2.Những dấu hiệu về thông tin không cân xứng, lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức trên thị trờng chứng khoán Việt Nam.

2.2.1.Những hạn chế trong việc công bố thông tin và quản lý công bố thông tin là nguyên nhân xuất hiện thông tin không cân xứng

 Công bố thông tin chậm.

 Thông tin không đầy đủ và không rõ ràng.

 Quản lý công bố thông tin và giám sát các công ty niêm yết còn

yếu.

2.2.2.Chênh lệch giữa giá phát hành lần đầu (hoặc giá khi phát hành thêm) với giá giao dịch thị trờng của chứng khoán.

Có hai nguyên nhân chính có thể kể đến đó là:

 Hiệu ứng loãng cổ phiếu.

 Tác động của thông tin nội bộ.

2.2.3.Giá cả cổ phiếu và chỉ số VN-Index không phản ánh đúng tình hình sản xuất kinh doanh của các công ty niêm yết và thực tế giao dịch thị trờng.

2.2.4.Những dấu hiệu giao dịch nội gián – Một biểu hiện của rủi ro Một biểu hiện của rủi ro

đạo đức

2.3.Những tác động của vấn đề thông tin không cân xứng, lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức đến hoạt động của thị trờng chứng khoán Việt Nam

2.3.1.Lựa chọn chứng khoán và khối lợng giao dịch

2.3.2.Biến động giá cả không bình thờng

Chơng III

ĐỀ XUẤT PHƯƠNG HƯỚNG GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ THễNG TIN KHễNG CÂN XỨNG, LỰA CHỌN ĐỐI NGHỊCH VÀ RỦI RO ĐẠO ĐỨC TRấN THỊ TRƯỜNG

CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM

3.1 Khuyến khích thành lập các công ty sản xuất và bán thông tin

3.2 Tăng cờng sự điều hành của chính phủ để làm tăng thông tin trên thị trờng chứng khoán

3.3 Khuyến khích thành lập các trung gian tài chính, đặc biệt là các quỹ

đầu t chứng khoán

Kết luận

Thông tin không cân xứng, lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức là những vấn đề rất phức tạp, nhậy cảm và có vai trò quan trọng trong các giao dịch kinh tế, đặc biệt là các giao dịch tài chính Chính vì lý do đó, đề tài đã hớng vào việc nghiên cứu những biểu hiện của những vấn đề đó trên thị trờng chứng khoán Việt Nam với mục đích phát hiện và hạn chế thực trạng thông tin không cân xứng trên thị trờng, và theo đó, lựa chọn đối nghịch và rủi ro

đạo đức cũng giảm dần

Chơng I của đề tài đề cập đến những lý luận chung về thị trờng chứng khoán và thông tin không cân xứng Dựa trên những nghiên cứu về học thuyết thông tin không cân xứng, lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức của một số nhà kinh tế học trên thế giới, tôi đã trình bày những lý luận cơ bản về học thuyết, trong đó quan trọng nhất là cách đạt đến cân bằng thị trờng và tác

động của những vấn đề trên đến hoạt động của thị trờng tài chính Trong điều kiện thông tin không cân xứng, thị trờng sẽ xuất hiện một trong hai kiểu cân bằng: cân bằng chung và cân bằng riêng Cân bằng chung đạt đợc khi bên cung cấp vốn hoặc dịch vụ tài chính không thể phân loại khách hàng và do

đó chào bán các hợp đồng tài chính ở một mức giá trung bình nh nhau cho mọi đối tợng Thị trờng đạt đợc cân bằng tại nhiều điểm trên một đờng cung Ngợc lại, cân bằng riêng xảy ra khi ngời bán có thể phân loại khách hàng theo mức độ rủi ro thì các hợp đồng sẽ đợc chào bán ở nhiều mức giá khác nhau tơng ứng với từng mức độ rủi ro của khách hàng

Thị trờng chứng khoán là nơi các giao dịch tài chính có mức độ nhậy cảm với thông tin rất cao Qua việc khảo sát thực tế hoạt động của thị trờng chứng khoán Việt Nam từ khi hoạt động đến nay, tôi nhận thấy việc công bố thông tin trên thị trờng còn nhiều bất cập Những hạn chế đó bắt nguồn từ cả yếu tố khách quan và chủ quan Từ phơng diện chủ quan, công tác tổ chức và giám sát thị trờng cha tốt đồng thời cơ chế luật pháp còn nhiều hạn chế dẫn

đến việc cung cấp thông tin cho các nhà đầu t không đợc đầy đủ, kịp thời, và thiếu thống nhất trong cách thức công bố Từ góc độ khách quan, thị trờng chứng khoán Việt Nam hình thành mới hơn ba năm hoạt động Trong bối cảnh nền kinh tế cha thực sự phát triển Mặt khác, cổ phiếu, trái phiếu công

ty cha phải là một công cụ huy động vốn quan trọng của các công ty Vì lẽ

đó, công tác thông tin trên thị trờng chứng khoán cha thực sự đợc các công ty coi trọng Những hạn chế đó đã dẫn đến chất lợng thông tin trên thị trờng còn

thấp và kết quả là đã có nhiều biểu hiện của lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo

đức trên thị trờng

Giải quyết vấn đề thông tin không cân xứng, lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức là một trong những nội dung không thể thiếu trên đờng phát triển của thị trờng chứng khoán Việt Nam Trên cơ sở những nội dung đã trình bày trong chơng I và chơng II, một số đề xuất cho việc cải thiện thực trạng thông tin trên thị trờng đã đợc đa ra và đề cập trong chơng III Hớng vào việc cân bằng hoá thông tin giữa các nhà đầu t trên thị trờng, đề tài đa ra

ba giải pháp chính: khuyến khích việc thành lập các công ty sản xuất và bán thông tin; tăng cờng sự điều hành của chính phủ; và tạo điều kiện thuận lợi cho các trung gian tài chính, đặc biệt là các quỹ đầu t chứng khoán, tham gia vào thị trờng chứng khoán Đơng nhiên, để giải quyết tốt vấn đề thông tin không cân xứng, nhiều biện pháp nhỏ khác cần phải đợc áp dụng đồng thời

Mặc dù đã cố gắng nhiều trong việc tham khảo tài liệu, tìm kiếm thông tin và sự giúp đỡ của các thầy cô, bạn bè nhng đề tài vẫn còn những vấn đề cha giải quyết xong Một trong những hạn chế đó là việc vận dụng các mô hình toán kinh tế để tách riêng tác động của thông tin không cân xứng tới hoạt động của thị trờng, trên cả phơng diện lý thuyết và thực tế Dẫu sao, tôi hy vọng đề tài sẽ đóng góp phần nào cho việc hoàn thiện công tác thông tin trên thị trờng chứng khoán Việt Nam và sẽ là một tài liệu tham khảo cho những nghiên cứu sâu hơn về vấn đề này