pháp luật về bồi thường hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất cho dự án cải tạo, nâng cấp quốc lộ 18a tại thành phố uông bí thực trạng và kiến nghị hoàn thiện

- Luận văn nghiên cứu các quy định hiện hành của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh trong quá trình tổ chức, thực hiện pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi từ t

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ

PHÁP LUẬT VỀ BỒI THƯỜNG HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT CHO DỰ ÁN CẢI TẠO, NÂNG CẤP QUỐC LỘ 18A TẠI THÀNH PHỐ UÔNG BÍ- THỰC TRẠNG VÀ

KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN

Ngành: Luật kinh tế

HOÀNG THỊ HIỂN

HÀ NỘI – 2019

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ

PHÁP LUẬT VỀ BỒI THƯỜNG HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT CHO DỰ ÁN CẢI TẠO, NÂNG CẤP QUỐC LỘ 18A TẠI THÀNH PHỐ UÔNG BÍ- THỰC TRẠNG VÀ

KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN

Ngành: Luật kinh tế

Mã số: 8380107

Học viên: Hoàng Thị Hiển

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Minh Thư

HÀ NỘI – 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định

Tác giả luận văn

Hoàng Thị Hiển

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình

Nhân dịp hoàn thành luận văn, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến Tiến sĩ Nguyễn Minh Thư đã tận tình hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện

đề tài

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Khoa sau đại học, Khoa Luật kinh tế trường Đại học Ngoại Thương Hà Nội đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ viên chức Phòng Tài nguyên

và Môi trường thành phố Uông Bí, Phòng Tài chính và Kế hoạch thành phố Uông Bí, trung tâm phát triển quỹ đất Thành phố Uông Bí, Chi cục thống kê thành phố Uông

Bí, đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận văn./

Hoàng Thị Hiển

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC BẢNG – SƠ ĐỒ vii

TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN VĂN viii

LỜI MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HÔI ĐẤT 9

1.1 Khái quát về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 9

1.1.1 Khái niệm về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất 9

1.1.2 Mục đích, ý nghĩa của việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 10

1.1.3 Đặc điểm của công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 12

1.1.4 Một số nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 13

1.2 Lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất 16

1.2.1 Giai đoạn sau năm 1975 đến trước khi ra đời Luật đất đai năm 1993 16

1.2.2 Giai đoạn sau khi ban hành Luật đất đai 1993 đến khi Luật đất đai 2003 có hiệu lực 16

1.2.3 Pháp luật về Bồi thường khi nhà nước khi thu hồi đất quy định theo Hiến pháp 2013 và Luật Đất đai năm 2013 18

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ BÒI THƯỜNG,

HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HÒI ĐẤT CHO DỰ ÁN CẢI TẠO, NÂNG CẤP QUỐC LỘ 18A TẠI THÀNH PHỐ UÔNG BÍ 21 2.1 Khái quát về dự án cải tạo, nâng cấp quốc lộ 18A tại thành phố Uông

Bí 21

2.1.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của thành phố Uông Bí 21 2.1.2 Khái quát về dự án cải tạo nâng cấp quốc lộ 18A tại thành phố Uông Bí 28

2.2 Thực tiễn áp dụng pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất cho dự án cải, nâng cấp quốc lộ 18A tại địa bàn thành phố Uông Bí từ năm 2015 đến hết năm 2017 29

2.2.1 Bồi thường về đất 29 2.2.2 Bồi thường về tài sản 44 2.2.3 Quy trình áp dụng pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất cho dự án 46 2.2.4 Tình hình áp dụng pháp luật về bồi thường hỗ trợ về đất đai, tài sản trên thực tế 57 2.2.5 Đánh giá chung thực tiễn áp dụng pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất cho dự án cải, nâng cấp quốc

lộ 18A tại địa bàn thành phố Uông Bí 60

CHƯƠNG 3: KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ BỒI THƯỜNG,

HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT CHO DỰ ÁN CẢI TẠO, NÂNG CẤP QUỐC LỘ 18A TẠI THÀNH PHỐ UÔNG BÍ, TỈNH QUẢNG NINH 68 3.1 Định hướng chính sách về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất cho dự án cải tạo, nâng cấp quốc lộ 18A tại thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh 68 3.2 Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất cho dự án cải tạo, nâng cấp quốc lộ 18A tại thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh 71

3.2.1 Tăng cường chỉ đạo công tác quy hoạch , KH SDĐ 71 3.2.2 Hoàn thiện về đào tạo nghề, việc làm 72 3.2.3 Phổ biến, giáo dục pháp luật về đất đai 77 3.3.4 Giải quyết tranh chấp về đất đai, giải quyết khiếu nại tố cáo các vi phạm trong việc quản lý và sử dụng đất đai 78

3.3 Hoàn thiện môi trường đầu tư, thực hiện các chính sách thu hút đầu

tư 79 3.4 Hoàn thiện chính sách hỗ trợ tín dụng cho người nông dân tìm và tự tạo việc làm 80 3.5 Tạo điều kiện để người dân được góp vốn vào các dự án bằng giá trị đất bị thu hồi 81 3.6 Kiến nghị hoàn thiện công tác bồi thường hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất tại tỉnh Quảng Ninh 81 KẾT LUẬN 84 TÀI LIỆU THAM KHẢO 86

DANH MỤC BẢNG – SƠ ĐỒ

Bảng 2.1: Bảng hiện trạng sử dụng đất tại thành phố Uông Bí 24 Bảng 2.1: Tình hình dân số thành phố Uông Bí 26 Bảng 2.1: Bảng Cơ cấu lao động trong độ tuổi của thành phố Uông Bí 26 Bảng 2.2: Bảng tổng hợp kinh phí bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất thực hiện dự án cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 18A tại thành phố Uông Bí 56 Bảng 2.2: Bảng giá đất ở, đất trồng cây lâu năm trên địa bàn thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh 56

Sơ đồ 2.1: Bản đồ Hành chính thành phố Uông Bí 22

TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN VĂN

Tên luận văn: Pháp luật về bồi thường hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất cho dự án cải tạo nâng cấp quốc lộ 18A tại thành phố Uông Bí - Thực trạng và kiến nghị hoàn thiện

Luận văn đã đạt được kết quả như sau:

- Nghiên cứu các quy định pháp luật hiện hành và Luật đất đai năm 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành

- Luận văn nghiên cứu các quy định hiện hành của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh trong quá trình tổ chức, thực hiện pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi từ thực tiễn tại thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh

để từ đó góp phần tìm ra những giải pháp nhằm hoàn thiện hơn các quy định đó

- Nghiên cứu thực trạng áp dụng các quy định pháp luật về bồi thường khi nhà nước thu hồi từ thực tiễn tại thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh

- Nghiên cứu chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước ta và cách lãnh đạo, chỉ đạo, triển khai các quy định pháp luật về bồi thường khi nhà nước thu hồi tại thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh

Trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, để đưa đất đai thực

sự trở thành nguồn vốn, nguồn thu hút cho các nhà đầu tư phát triển thì việc thu hồi đất chuyển mục đích sử dụng đất để xây dựng các khu, cụm công nghiệp, khu đô thị tập trung nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất, xây dựng cơ cấu đất đai hợp lý thực

sự cần thiết Tuy nhiên, qua thực tế việc thu hồi đất để thực hiện các dự án cho thấy công tác bồi thường đất đai, giải phóng mặt bằng, hỗ trợ và tái định cư đang là một vấn đề rất nhạy cảm và phức tạp, ảnh hưởng đến mọi mặt của đời sống kinh tế - chính trị - xã hội

Thực hiện Nghị quyết của Đảng, Nhà nước là phát triển kinh tế nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa để đưa đất nước tiến lên theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Từ khi đất nước đổi mới đến nay nhiều khu đô thị mới, khu công nghiệp, khu kinh tế, khu du lịch, nhiều tuyến đường được hình thành Dựa trên nguồn vốn nội lực cùng với ngoại lực trợ giúp, Việt Nam đang dần chuyển mình thay đổi với rất nhiều dự án được xét duyệt và thi công Một trong những những vấn đề được quan tâm hàng đầu là vấn đề bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện dự án Làm thế nào để đảm bảo lợi ích giữa Người dân - Nhà nước - Nhà đầu tư và sự phát triển bền vững của quốc gia

Việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư để giải phóng mặt bằng là lĩnh vực hết sức nhạy cảm và phức tạp Nó liên quan trực tiếp đến quyền lợi của chủ sử dụng đất, chủ sử dụng tài sản, nó tác động đến mọi mặt của đời sống kinh tế - chính trị - xã hội hiện nay

Trong điều kiện quỹ đất ngày càng hạn hẹp, nhận thức của người dân ngày một cao, giá trị sinh lời của đất ngày càng tăng cùng với tốc độ phát triển kinh tế thì việc giải phóng mặt bằng để tạo ra quỹ đất sạch triển khai dự án theo đúng tiến độ ngày càng trở nên cấp thiết và quan trọng bởi không có đất sạch thì không thể triển khai dự án theo đúng tiến độ đề ra Tuy nhiên, vì quyền lợi của người dân và vì nhận thức luôn phải có lợi cho mình của người dân lúc nào cũng đòi hỏi phải được bồi thường thỏa đáng nhưng nếu việc giải phóng mặt bằng không theo quy định của pháp luật, không tuân theo đúng chế độ chính sách của Nhà nước thì cơ quan thực hiện việc giải phóng mặt bằng sẽ không bao giờ đáp ứng được đầy đủ theo đúng nguyện vọng của nhân dân Do vậy, để giải quyết hài hòa mối quan hệ trên trong công tác giải phóng mặt bằng thì cần phải xác định đúng các nguyên nhân của những tồn tại, qua đó xây dựng những giải pháp thực hiện nhằm đảm bảo quyền lợi của người dân cũng như việc đảm bảo tiến độ của công tác giải phóng mặt bằng nói riêng và tiến độ thực hiện của các dự án cần thu hồi đất nói chung

Trong công cuộc đổi mới đất nước nhu cầu phát triển hạ tầng luôn đặt ra và Nhà nước cũng phải bảo đảm các quyền và lợi ích hợp pháp của người dân do vậy

để đáp ứng việc thực thi pháp luật Nhà nước ban hành các Nghị định, Thông tư, Quyết định thường xuyên phải sửa đổi, bổ sung để đáp ứng với tình hình thực trạng đang diễn ra trong xã hội Tuy có Nghị định, có Thông tư, có Quyết định nhưng với đặc thù của từng địa phương, từng dự án có sự khác biệt nên đây cũng là lý do để chủ sử dụng đất, chủ sử dụng tài sản lợi dụng để đòi hỏi

Để nâng cao năng lực thể chế trong công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, Luật Đất đai 2013 đã có nhiều nội dung sửa đổi, bổ sung phù hợp với thực tế nhằm điều chỉnh các mối quan hệ pháp luật đối với các chủ thể quản lý, sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất, sử dụng đất phục vụ phát triển kinh tế - xã hội

Những năm gần đây, với tốc độ đô thị hóa nhanh, đất đai ở thành phố Uông Bí được chuyển mục đích sử dụng khá nhiều, đồng nghĩa với việc áp dụng những chính sách của Nhà nước trong việc thu hồi, bồi thường giải phóng mặt bằng và hỗ trợ đối với người dân mất đất sản xuất nông nghiệp Tuy nhiên, công tác này còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc, hiệu quả thấp, kể cả việc thu hồi đất để xây dựng

cơ sở hạ tầng phục vụ cho chính cộng đồng dân cư bị thu đất Điều chỉnh quy hoạch

sử dụng đất, sửa đổi thiết kế dự án, chờ đợi do không giải phóng được mặt bằng hoặc do cơ sở hạ tầng không đảm bảo là những nguyên nhân làm ảnh hưởng đến tiến độ các dự án, gây thiệt hại lớn về kinh tế của các doanh nghiệp, các nhà đầu tư

và nhà nước, làm mất ổn định chính trị xã hội ở địa phương Xuất phát từ thực tiễn

nói trên, tôi tiến hành thực hiện đề tài “Pháp luật về bồi thường hỗ trợ, tái định

cư khi nhà nước thu hồi đất cho dự án cải tạo nâng cấp quốc lộ 18A tại thành phố Uông Bí - Thực trạng và kiến nghị hoàn thiện”

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong góc độ lý luận và thực tiễn Pháp luật về đất đai nói chung và pháp luật

về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nói riêng luôn được sự quan tâm và đầu tư nghiên cứu của nhiều tác giả Nhiều người làm công tác giảng dạy và nghiên cứu luôn tìm tòi, sáng tạo và có những công trình khoa học về vấn đề này Có thể kể đến một số các công trình nghiên cứu sau đây:

- Pháp luật đất đai trong hoạt động của luật sư của tác giả Nguyễn Minh Hằng, NXB Thông tin và truyền thông, Hà Nội năm 2013

- Giao dịch về quyền sử dụng đất vô hiệu pháp luật và thực tiễn xét xử của các tác giả Nguyễn Văn Cường, Nguyễn Minh Hằng, NXBThông tin và truyền thông

- Pháp luật về hỗ trợ, tái định cư người có đất bị thu hồi trong giải phóng mặt bằng - Thực trạng và giải pháp hoàn thiện, Luận văn thạc sĩ luật học của tác giả Đỗ Phương Linh, Trường Đại học Hà Nội, Năm 2012

- Đánh giá thực trạng và giải pháp tăng cường hiệu quả của công tác bồi thường GPMB trên địa bàn thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh, Luận văn thạc sỹ quản lý đất đai của tác giả Lê Thanh Hải, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên,

2014

- Pháp Luật về bồi thường khi nhà nước thu hồi đất từ thực tiễn tại tỉnh Quảng Ninh, Luận văn thạc sỹ Luật kinh tế của tác giả Lê Thị Thùy Dương, Viện Đại học mở Hà Nội, Năm 2015

- Về khái niệm bồi thường khi nhà nước thu hồi đất trong luật đất đai năm

2003 của tác giả Nguyễn Quang Tuyến, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Số 7/2008,

Pháp luật về bồi thường hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất dự án cải tạo nâng cấp quốc lộ 18A tại thành phố Uông Bí Trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp đẩy nhanh tiến độ bồi thường, hỗ trợ thực hiện các dự án đầu tư trên địa bàn nghiên cứu

3 Phạm vi nghiên cứu đề tài

Dự án Cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 18A chạy qua thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh, tạo nên 1 diện mạo mới, khang trang, đồng thời góp phần vào nét đẹp hiện đại, văn minh của Thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh

Tuyến đường có tổng chiều dài là 2.96 km, quy mô dự án là đường cấp III đồng bằng có 04 làn xe, bề rộng mặt đường là 16.5 m; tốc độ thiết kế 80 km/h; tổng diện tích thu hồi đất để thực hiện dự án là 2,19 ha (chủ yếu là đất hành lang bảo vệ công trình giao thông đường bộ; đất trồng cây lâu năm, đất ở, không ảnh hưởng đến nhà ở của người dân); tổng số hộ gia đình, cá nhân bị ảnh hưởng là 318 hộ (không

có đất của các tổ chức) Tổng kinh phí xây dựng tuyến đường lên tới 84.843.443.908 tỉ đồng

Thời gian thực hiện dự án nghiên cứu từ năm 2015 đến năm 2017

Thời gian thu thập số liệu từ năm 2015 đến năm 2017

Địa bàn nghiên cứu: Tại địa bàn thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh

Đây là một nội dung nghiên cứu tương đối phức tạp, nhạy cảm và liên quan đến các vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội của thành phố Uông Bí nói riêng, tỉnh Quảng Ninh nói chung Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu nhất định, luận văn chỉ tập trung nghiên cứu một số vấn đề cơ bản sau:

Thứ nhất: Nghiên cứu các quy định pháp luật hiện hành và Luật đất đai năm

2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành

Thứ hai: Luận văn nghiên cứu các quy định hiện hành của Ủy ban nhân dân

tỉnh Quảng Ninh trong quá trình tổ chức, thực hiện pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất cho dự án cải tạo nâng cấp Quốc lộ 18A để từ

đó góp phần tìm ra những giải pháp nhằm hoàn thiện hơn các quy định đó

Thứ ba: Nghiên cứu thực trạng áp dụng các quy định pháp luật về bồi

thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi từ thực tiễn tại thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh

Thứ tư: Nghiên cứu chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước

ta và cách lãnh đạo, chỉ đạo, triển khai các quy định pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi để thực hiện cho dự án cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 18A tại thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh

Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất cho dự án cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 18A tại thành phố Uông Bí

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu đề tài

Cơ sở phương pháp luận của việc nghiên cứu đề tài là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng

và Nhà nước về đất đai như phương pháp điều tra thu thập số liệu, phương pháp điều tra số liệu, phương pháp tổng hợp

5.1 Phương pháp điều tra thu thập số liệu

- Thu thập các tài liệu, số liệu, các văn bản, chính sách có liên quan đến công tác BTHT&TĐC, GPMB tại Trung tâm phát triển quỹ đất thành phố Uông Bí, UBND các phường có liên quan, đơn giá bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất của

dự án như khung giá đất của Chính phủ, giá quy định của Nhà nước và giá bồi thường được áp dụng đối với các dự án trên đại bàn thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh;

- Tìm hiểu quy trình thực hiện, kế hoạch và thực trạng triển khai dự án cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 18A tại thành phố Uông Bí;

- Thu thập các tài liệu, số liệu liên quan từ các đơn vị, phòng, ban chuyên môn của thành phố và UBND các phường thuộc thành phố Uông Bí

5.2 Phương pháp điều tra số liệu

- Phương pháp điều tra số liệu sơ cấp: Thu thập theo phương pháp phỏng vấn trực tiếp các hộ có đất bị thu hồi theo phiếu điều tra Sử dụng phiếu điều tra để thu thập các thông tin phục vụ cho nghiên cứu đề tài gồm: Số liệu về đánh giá của người dân đối với việc xác định đối tượng được BTHT&TĐC,

- Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp: Số liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế

- Xã hội thu thập tại Chi cục Thống kê thành phố Uông Bí; Số liệu về tình hình quản lý đất đai và hiện trạng sử dụng đất tổng hợp trên cơ sở số liệu báo cáo các năm được thu thập tại Phòng Tài nguyên và môi trường, UBND thành phố Uông Bí, UBND các xã, phường; Số liệu về bảng giá đất của UBND tỉnh ban hành, giá quy định của Nhà nước và giá bồi thường được áp dụng cho thành phố Uông Bí được

thu thập tại Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Tài chính – Kế hoạch thành phố Uông Bí

5.3 Phương pháp tổng hợp, phân tích và xử lý số liệu

Phân tích số liệu được tổng hợp, đánh giá số liệu theo các chỉ tiêu hàng năm

5.4 Phương pháp so sánh

Dùng để so sánh các số liệu thu thập được, từ đó thấy được sự giống nhau và khác nhau trong việc thực hiện công tác bồi thường GPMB ở dự án với các quy định về chính sách BTHT&TĐC của Nhà nước

So sánh giá bồi thường về đất, công trình vật liệu kiến trúc, cây cối hoa màu của dự án qua từng giai đoạn

Đánh giá các số liệu điều tra về các vấn đề bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; công ăn việc làm, ổn định đời sống sản xuất, vấn đề xã hội, môi trường

6 Những điểm mới của luận văn

Kết quả nghiên cứu của Luận văn là tập hợp, hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng và áp dụng trên thực tế các quy định pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất Đồng thời, đánh giá được thực trạng áp dụng các quy định pháp luật về vấn đề này trong điều kiện đặc thù của thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh

Qua việc phân tích và tổng hợp so sánh các quy định về bồi thường trong các thời kỳ để tìm ra những thành công, ưu điểm và tồn tại, hạn chế trong thực tiễn áp dụng tại thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh

Luận văn cũng đã đưa ra một số giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất phù hợp với thu hồi đất phù hợp với Hiến pháp 2013, Luật đất đai 2013 và thực tiễn áp dụng Qua đó, nhằm nâng cao nhận thức, hiểu biết về lĩnh vực bồi thường khi nhà nước thu hồi đất để phục vụ thiết thực cho công việc đang phụ trách

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề chung của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư khi nhà nước thu hồi đất

Chương 2: Thực trạng áp dụng pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất cho dự án cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 18A tại thành phố Uông Bí

Chương 3: Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất cho dự án cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 18A tại thành phố Uông Bí

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BỒI THƯỜNG,

HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HÔI ĐẤT

1.1 Khái quát về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1.1.1 Khái niệm về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất

1.1.1.1 Bồi thường

Theo từ điển Tiếng Việt: “Bồi thường” có nghĩa là trả lại tương xứng giá trị hoặc công lao động cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì một hành vi của chủ thể khác (Viện Ngôn ngữ học, 2002) Điều này có nghĩa là: Không phải mọi khoản đều bồi thường bằng tiền; Sự mất mát của người bị thu hồi đất không chỉ là về mặt vật chất mà nhiều trường hợp còn mất mát cả về tinh thần nhất là khi phải TĐC; Về mặt hành chính thì đây là một quá trình không tự nguyện, có tính cưỡng chế và vốn là điều hoà sự “hi sinh” không chỉ là một sự bồi thường ngang giá tuyệt đối

Việc bồi thường có thể vô hình (xin lỗi) hoặc hữu hình (bồi thường bằng tiền, bằng vật chất khác), có thể do các quy định của pháp luật điều tiết, hoặc do thỏa thuận giữa các chủ thể (Viện Ngôn ngữ học, 2002)

Theo Luật đất đai 2003: “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị QSDĐ đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất”

Theo Điều 3, Luật Đất đai 2013: “Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất”

1.1.1.2 Hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất

Theo Luật đất đai 2003: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới”

Theo Điều 3, Luật Đất đai 2013: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển”

1.1.1.3 Tái định cư

Theo Từ điển Tiếng Việt: Tái định cư được hiểu là đến một nơi nhất định để sinh sống lần thứ hai (lại một lần nữa) (Viện Ngôn ngữ học, 2002)

Mặc dù thuật ngữ tái định cư được pháp luật đất đai đề cập nhưng lại chưa

có quy định nào giải thích cụ thể nội hàm của khái niệm này Luật Đất đai năm

2003 chỉ quy định: “Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương lập và thực hiện các dự án tái định cư trước khi thu hồi đất để bồi thường bằng nhà ở, đất ở cho người bị thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở,… Trường hợp không có khu tái định cư thì người bị thu hồi đất được bồi thường bằng tiền và được ưu tiên mua hoặc thuê nhà ở thuộc sở hữu Nhà nước đối với khu vực đô thị; bồi thường bằng đất

ở đối với khu vực nông thôn,… Chính phủ quy định việc bồi thường, tái định cư cho người có đất bị thu hồi và việc hỗ trợ để thực hiện thu hồi đất” (Luật Đất đai, 2003)

Từ quy định trên của pháp luật đất đai hiện hành, chúng ta có thể tạm đưa ra quan niệm về tái định cư như sau: Tái định cư đó là những chính sách, biện pháp của Nhà nước nhằm thông qua các hoạt động để ổn định cuộc sống của những người bị thu hồi đất nằm trong diện phải di dời khi có dự án đầu tư, đến nơi ở mới được ổn định đời sống, ổn định sản xuất để phát triển kinh tế xã hội

1.1.1.4 Dự án cải tạo nâng cấp quốc lộ

Quốc lộ 18A là tuyến giao thông huyết mạch kết nối tỉnh Quảng Ninh với các tỉnh lân cận, đi qua 3 tỉnh Bắc Ninh, Hải Dương và Quảng Ninh Việc nâng cấp cải tạo, mở rộng là việc làm hết sức cần thiết với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời đảm bảo an ninh trật tự, an toàn giao thông Dự án "cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 18A đoạn Uông Bí" là dự án quốc gia, công trình giao thông trọng điểm nhằm đáp ứng nhu cầu đi lại sinh hoạt, vận tải phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Quảng Ninh nói riêng và vùng Đông Bắc nói chung

1.1.2 Mục đích, ý nghĩa của việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1.1.2.1 Mục đích

Để thực hiện mục tiêu phát triển đất nước, nền kinh tế của một quốc gia, đặc biệt là các dự án phát triển đô thị, dự án sản xuất, kinh doanh cần sử dụng đất đai như một nguồn lực đầu vào tạo mặt bằng sản xuất Khi đó, Nhà nước phải thu hồi đất của nhân dân và thực hiện việc BTHT&TĐC cho các hộ bị thu hồi đất

Công tác BTHT&TĐC trong tình hình hiện tại không đơn thuần là bồi thường về vật chất mà còn phải đảm bảo được lợi ích của người dân phải di chuyển

Do đó, mục đích chính của công tác BTHT&TĐC là:

- Bồi thường đúng với đất đai bị thu hồi và tài sản bị thiệt hại, đảm bảo cho người dân khôi phục sản xuất và đời sống sau khi GPMB hoặc tại nơi tái định cư

- Chỗ ở ổn định, có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, công tác hỗ trợ đảm bảo ổn định đời sống, sản xuất, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp để tạo điều kiện cho người dân sống và ổn định

- Tái định cư đảm bảo tái thiết lại cơ sở hạ tầng, các điều kiện cho hoạt động sản xuất kinh doanh và đời sống, thực hiện mục tiêu cuối cùng là tạo lại nguồn thu nhập và các văn hóa truyền thống, các hoạt động khám chữa bệnh, thể dục thể thao, giáo dục,… và sinh hoạt cộng đồng cho người dân

đề BTHT&TĐC khi Nhà nước thu hồi đất sẽ mang lại ý nghĩa to lớn trên nhiều phương diện:

- Về phương diện chính trị: Giải quyết tốt nhất vấn đề BTHT&TĐC là thực hiện tốt chính sách để phát triển kinh tế - xã hội góp phần vào việc duy trì, củng cố

sự ổn định về chính trị và đảm bảo các quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, nhà đầu tư và người sử dụng đất

- Về phương diện kinh tế - xã hội: Thực hiện tốt công tác BTHT&TĐC khi Nhà nước thu hồi đất là điều kiện để người dân nhanh chóng ổn định cuộc sống và doanh nghiệp sớm có mặt bằng triển khai các dự án đầu tư góp phần vào việc thúc đẩy tăng trưởng của nền kinh tế

1.1.3 Đặc điểm của công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Để thực hiện được dự án theo đúng tiến độ, thì trước hết các chủ đầu tư cần phải giải phóng mặt bằng (GPMB); đó là công việc trọng tâm, hết sức quan trọng, nhưng phức tạp, tốn kém nhiều thời gian, công sức và tiền của Ngày nay, việc giải phóng mặt bằng ngày càng trở nên khó khăn hơn do đất đai ngày càng có giá trị và khan hiếm GPMB liên quan đến lợi ích của nhiều cá nhân, tập thể và của cả cộng động dân cư trên một địa bàn nhất định với những đặc điểm chủ yếu như sau:

- Tính đa dạng: Mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất khác nhau với điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội và trình độ dân trí khác nhau Tính đa dạng của đối tượng GPMB dẫn đến quá trình thực hiện công tác BTGPMB có những đặc điểm khó khăn, phức tạp khác nhau, đòi hỏi việc thực hiện GPMB và giá đất tính BTHT cũng được tiến hành với những đặc điểm riêng biệt đối với từng địa bàn

- Tính phức tạp: Ở khu vực nông thôn, dân cư chủ yếu sống nhờ vào hoạt động sản xuất nông nghiệp mà đất đai lại là tư liệu sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của nông dân thấp, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn do

đó tâm lý dân cư vùng này là giữ được đất để sản xuất, thậm chí họ cho thuê đất còn được lợi nhuận cao hơn là sản xuất nhưng họ vẫn không cho thuê; tình hình đó đã dẫn đến công tác tuyên truyền, vận động dân cư tham gia di chuyển là rất khó khăn

và việc hỗ trợ chuyển nghề nghiệp là điều cần thiết để đảm bảo đời sống dân cư sau này Ở khu vực đô thị, việc thu hồi đất, bồi thường GPMB liên quan đến đất ở lại càng phức tạp hơn do đất ở là tài sản có giá trị lớn, gắn bó trực tiếp với đời sống và sinh hoạt của người dân mà tâm lý, tập quán là ngại di chuyển chỗ ở; nguồn gốc sử dụng đất phức tạp, tình trạng lấn chiếm, xây dựng nhà trái phép chưa được xử lý dẫn đến việc phân tích hồ sơ đất đai và áp giá phương án bồi thường gặp rất nhiều khó khăn Tình trạng chung thiếu quỹ đất dành cho xây dựng khu tái định cư cũng như chất lượng khu tái định cư thấp chưa đảm bảo được yêu cầu, Sự tồn tại cơ chế

2 giá với sự chênh lệch lớn giữa giá đất Nhà nước và giá thị trường làm cho việc áp dụng giá đất ở để tính bồi thường không được sự đồng thuận của những người dân

1.1.4 Một số nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1.1.4.1 Nguyên tắc bồi thường

Nguyên tắc bồi thường Các chế định bồi thường về đất, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trong Luật Đất đai năm 2013 được quy định tại 3 điều (Điều 41, 42 và 43) và trên thực tế không thể thể chế, truyền tải hết các quy định mang tính nguyên tắc để thực hiện thống nhất khi xử lý những vấn đề phức tạp phát sinh trong thực tiễn thu hồi đất, bồi thường về đất, hỗ trợ và tái định cư tại các địa phương, các bộ, ngành Khắc phục hạn chế này, Luật Đất đai năm 2013 đã tách nguyên tắc bồi thường về đất và nguyên tắc bồi thường thiệt hại về tài sản, ngừng sản xuất, kinh doanh khi Nhà nước thu hồi đất thành 02 điều riêng biệt (Điều 74 và Điều 88) Trong đó quy định cụ thể các nguyên tắc bồi thường về đất và các nguyên tắc bồi thường thiệt hại về tài sản gắn liền với đất khi Nhà nước thu hồi đất để các

bộ, ngành, địa phương và người thu hồi đất căn cứ vào đó thống nhất thực hiện Nội dung cụ thể nguyên tắc bồi thường như sau:“Điều 74 Nguyên tắc bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất"

1 Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất nếu có đủ điều kiện được bồi thường quy định tại Điều 75 của Luật này thì được bồi thường

2 Việc bồi thường được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất

3 Việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất phải bảo đảm dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, kịp thời và đúng quy định của pháp luật” Nguyên tắc trên thể hiện khi nhà nước lấy đi phần lợi ích của người dân mà người dân có đầy

đủ điều kiện được bồi thường thì Nhà nước có trách nhiệm phải bồi thường thiệt hại Quy định trên phù hợp với nguyên tắc dân sự được quy định trong Luật dân sự

2015 Khi Nhà nước lấy đất thì bồi thường bằng đất cùng loại, nếu không có đất cùng loại thì bồi thường bằng tiền với giá trị tương đương Cách tiếp cận này xuất phát từ quan niệm coi đất đai là tài sản có thể được trả thay bằng tiền bồi thường để

mua được một thửa đất tương đương Quy định này cũng nhằm ngăn ngừa tình trạng người bị THĐ đòi hỏi giá bồi thường quá cao do giá trị của đất đai tăng lên từ việc chuyển mục đích SDĐ hoặc do sự đầu tư của Nhà nước mang lại Việc bồi thường phải dân chủ khách quan, tức là phải đảm bảo khi người dân bị thu hồi đất

mà có các đủ điều kiện nhận bồi thường, họ phải được bồi thường Đây là quyền liên quan tới lợi ích chính đáng mà không một ai hay tổ chức cá nhân nào không cho họ thực hiện Điều 88 đã quy định cụ thể các Nguyên tắc bồi thường thiệt hại về tài sản sản xuất, kinh doanh khi Nhà nước thu hồi đất, đó là: “Khi Nhà nước thu hồi đất mà chủ sở hữu tài sản hợp pháp gắn liền với đất bị thiệt hại về tài sản thì được bồi thường” và “khi Nhà nước thu hồi đất mà tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài phải ngừng sản xuất, kinh doanh mà có thiệt hại thì được bồi thường thiệt hại”

Có thể nói, đây là một điểm mới và có sự tiến bộ vượt bậc của luật đất đai

2013 khi đã bắt đầu xem xét bồi thường về đất không chỉ với tư cách là tài sản mà còn là tài nguyên và tư liệu sản xuất Trên thực tế, ngoài ý nghĩa là tài sản, đất đai còn là tài nguyên thiên nhiên, tư liệu sản xuất và nguồn sống của con người Vì đất

là tư liệu sản xuất của người bị thu hồi đất nên nhà đầu tư ngoài việc bồi thường giá trị như một tài sản còn phải bồi thường về thu nhập, sinh kế cho người mất đất Nếu chỉ là khoản hỗ trợ trong một thời gian nhất định thì coi như đã phó mặc việc tìm sinh kế mới cho người mất đất Do đó, thay vì phó mặc gánh nặng hỗ trợ đào tạo nghề đối với người mất đất cho Nhà nước, nhà đầu tư cần phải được yêu cầu cùng bàn bạc với người mất đất về cơ hội tìm sinh kế mới cho họ; đồng thời, nhà đầu tư phải chi trả cho người mất đất một khoản tiền tương ứng với mức thu từ sử dụng đất trước đây cho tới khi người bị mất đất có nguồn thu nhập mới và theo nguyên tắc, càng để lâu, chi phí bồi thường càng lớn để bắt buộc nhà đầu tư không thể trì hoãn Theo nguyên tắc này, nhà đầu tư cần nghiên cứu rất kỹ lưỡng đất đai trong bài toán đầu tư để chi phí ít nhất, chính quyền địa phương cũng khó đánh đổi mọi giá cho sự phát triển, như vậy chắc chắn sẽ giảm được tham nhũng từ đất đai và bảo vệ được nguồn lực đất đai

1.1.4.2 Nguyên tắc hỗ trợ, tái định cư

Đây cũng được coi là một điểm mới của Luật Đất đai năm 2013 Khoản 1, Điều 83 quy định về nguyên tắc hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất Cụ thể như sau:

Về nguyên tắc hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất:

a) Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất ngoài việc được bồi thường theo quy định của Luật này còn được Nhà nước xem xét hỗ trợ;

b) Việc hỗ trợ phải bảo đảm khách quan, công bằng, kịp thời, công khai và đúng quy định của pháp luật.”

Thứ nhất, quy định về hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm

cho hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp mà không có đất nông nghiệp để bồi thường

Thứ hai, quy định về hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm

cho hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất ở kết hợp kinh doanh, dịch vụ mà nguồn thu nhập chính từ hoạt động kinh doanh dịch vụ khi Nhà nước thu hồi đất ở mà phải di chuyển chổ ở

Thứ ba, một trong các hình thức hỗ trợ là hỗ trợ về chỗ ở, tái định cư Nhằm

khắc phục tình trạng một số khu vực tái định cư chất lượng còn thấp, không đồng

bộ về cơ sở hạ tầng, chưa đảm bảo tiêu chí có điều kiện phát triển bằng hoặc tố hơn nơi ở cũ Nhiều địa phương chưa lập khu tái định cư chung cho các dự án tại địa bàn nên nhiều dự án chưa có khu tái định cư đã thực hiện thu hồi đất ở, thậm chí có những dự án mà người có đất bị thu hồi phải đi thuê nhà để ở nhiều năm mà vẫn chưa được bồ trí vào khu tái định cư, Luật Đất đai năm 2013 đã quy định về lập và thực hiện dự án tái định cư, bố trí tái định cư cho người bị thu hồi đất ở mà phải di chuyển chỗ ở

Luật đất đai 2013 đã thể hiện tính dân chủ, công bằng, kịp thời, công khai và đúng quy định của pháp luật: Ở cả trong nguyên tắc về bồi thường cũng như hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất đều đề cập tới tính bảo đảm khách quan, công bằng, kịp thời, công khai minh bạch, dân chủ, đúng pháp luật Đây là một đòi hỏi khách quan trong quá trình thực thi các quy định của pháp luật về bồi thường hỗ trợ tái định cư khi nhà nước thu hồi đất, vừa là cơ chế để kiểm soát hoạt động này Bởi tất cả nội dung, phạm vi, giới hạn, trình tự, thủ tục…bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất đều do pháp luật quy định

1.2 Lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất

1.2.1 Giai đoạn sau năm 1975 đến trước khi ra đời Luật đất đai năm 1993

Trên cơ sở Hiến pháp năm 1980 quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước thống nhất quản lý Vì vậy, việc thực hiện đền bù về đất không được thực hiện mà chỉ thực hiện đền bù về tài sản gắn liền với đất hoặc những thiệt hại do việc thu hồi đất gây nên Ngày 01/7/1980 Hội đồng Chính phủ ra Quyết định số 201/CP

về việc: Không được phát canh thu tô, cho thuê, cầm cố hoặc bán nhượng đất với bất kỳ hình thức nào, không được dùng để thu những khoản lợi nhuận không do thu nhập mà có, trừ trường hợp do Nhà nước quy định” Quan hệ đất đai thời kỳ này đơn thuần chỉ là quan hệ “giao-thu” giữa Nhà nước và người sử dụng Ngày 31/5/1990, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Nghị định 186/HĐBT về việc đền bù thiệt hại đất Nông nghiệp, đất có rừng khi chuyển sang mục đích khác phải đền bù thiệt hại về đất nông nghiệp, đất có rừng cho Nhà nước Tiền bồi thường tài sản trên mặt đất và tài sản trong lòng đất cho chủ sử dụng không phụ thuộc vào các khoản đền

bù về đất Khung giá đền bù thiệt hại do Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố, đặc khu trực thuộc trung ương quy định cụ thể Mức bồi thường đối với quận, huyện, thành phố thuộc tỉnh sát với giá đất địa phương, nhưng không được thấp hơn hoặc cao hơn giá quy định của Chính phủ

1.2.2 Giai đoạn sau khi ban hành Luật đất đai 1993 đến khi Luật đất đai 2003 có hiệu lực

Luật Đất đai năm 1993 có hiệu lực từ ngày 15/10/1993 thay thế cho Luật Đất đai năm 1988 Đây là văn bản pháp luật quan trọng nhất đối với việc thu hồi đất và bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất Tại Điều 27 quy định: “Trong trường hợp thật cần thiết, Nhà nước thu hồi đất sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng thì người thu hồi đất được đền bù thiệt hại”

Hiến pháp 1992 ra đời thay thế Hiến pháp năm 1980 đã quy định: “Nhà nước phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa” Điều 18 Hiến pháp năm

1992 quy định: “Các tổ chức và cá nhân được Nhà nước giao đất sử dụng lâu dài và được chuyển nhượng quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật” Luật Đất đai

được Quốc hội thông qua ngày 26/11/2003, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2004 Luật Đất đai ra đời với những quy định tiến bộ, phù hợp có ý nghĩa cũng như tác động quan trọng đến đời sống xã hội, góp phần phát triển kinh tế xã hội, nâng cao hiệu lực quản lý đất đai, khuyến khích việc sử dụng hợp lý và có hiệu quả nguồn lực đất đai Mặt khác, những quy định tại Luật Đất đai năm 2003 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ các quyền của người sử dụng đất Có thể nói, Luật đất đai năm 1993 đã những quy định vượt bậc và hết sức phù hợp với thực tế đối với chính sách thu hồi đất và đền bù thiệt hại cho người có đất bị thu hồi Luật đất đai năm 1993 đã quy định rõ hơn về quyền của người được giao đất bao gồm: quyền chuyển đổi, chuyển nhượng, thừa kế, cho thuê, thế chấp Đồng thời, Chính phủ quy định khung giá cho từng loại đất, từng vùng và theo thời gian Sau khi Luật đất đai

1993 có hiệu lực, Chính phủ ban hành Nghị định số 90/CP-NĐ ngày 17/8/1994 để

cụ thể hóa chính sách bồi thường Tuy nhiên, có thể nói chính sách bồi thường của Nghị định này vẫn còn rất nhiều hạn chế như: Chưa bù đắp được một cách đầy đủ những thiệt hại gây ra từ việc thu hồi đất, chỉ bồi thường thiệt hại từ đất và bồi thường thiệt hại về tài sản cho nên người bị thu hồi đất gặp nhiều khó khăn, không

đủ khả năng tái tại lại cuộc sống so với trước khi bị thu hồi Hơn nữa, quyền và nghĩa vụ của họ chưa được quan tâm một cách đầy đủ Đến năm 1998, Chính phủ ban hành Nghị định số 22/1998 ngày 24/4/1998 để thay thế Nghị định 90/CP, chính sách bồi thường đã thay đổi và có sự mở rộng phạm vi bồi thường để bù đắp một phần nào đó cho người bị thu hồi đất nhưng vẫn chưa bảo đảm hết thiệt hại Đặc biệt, với sự ra đời của Luật đất đai năm 2003, đã khắc phục được những thiếu sót và bất cập trong công tác bồi thường Trong đó có những quy định cụ thể về việc tính bồi thường về đất, điều kiện nơi tái định cư đối với các trường hợp được áp dụng cơ chế chuyển đổi đất đai bắt buộc Trong thời gian này, Nhà nước ban hành rất nhiều các văn bản dưới Luật như: Nghị định, Thông tư và các văn bản pháp quy khác về quản lý đất đai nhằm cụ thể hóa các điều luật, trong đó có những quy định chi tiết

về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất để giải phóng mặt bằng

Nghị định 69/2009/NĐ-CP quy định cụ thể về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, bồi thường bỗ trợ , tái định cư; trình tự, thủ tục thu hồi đất, giao đất và cho thuê

đất; phát triển quỹ đất, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, sử dụng đất công trình ngầm và gia hạn sử dụng đất Nghị định đã góp phần giải quyết nhiều khó khăn, vướng mắc trong quản lý, sử dụng đất đai Với nhiều thay đổi tích cực và thông thoáng về các quy trình thủ tục trong các khâu như: Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1.2.3 Pháp luật về Bồi thường khi nhà nước khi thu hồi đất quy định theo Hiến pháp 2013 và Luật Đất đai năm 2013

Đất đai là vấn đề lớn, phức tạp và rất nhạy cảm, tác động trực tiếp đến kinh

tế, chính trị, xã hội, sự ổn định và phát triển của đất nước Sau 10 năm thi hành Luật Đất đai 2003 đã góp phần tích cực vào sự phát triển kinh tế, giữ vững ổn định chính trị, đảm bảo an sinh xã hội; đã thu hẹp sự phân biệt giữa nhà đầu tư trong nước và nước ngoài trong việc tiếp cận đất đai; khắc phục những bất cập về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất; đổi mới công tác giải quyết tranh chấp, khiếu nại về đất đai.đã góp phần quan trọng vào sự nghiệp công hóa, hiện đại hóa đất nước

Tuy nhiên, trước biến động không ngừng của nền kinh tế, đặc biệt là các giao dịch bất động sản đã bộc lộ dần những hạn chế, trong đó có quyền sử dụng đất còn bộc lộ những yếu kém, không ổn định, phát triển thiếu lành mạnh, giao dịch “ngầm” khá phổ biến Những bất cập của Luật Đất đai năm 2003 biểu hiện ở một số nội dung cơ bản sau:

Thứ nhất: Các quy định của pháp luật chưa làm rõ cơ chế thực hiện các

quyền định đoạt của Nhà nước với vai trò là đại diện chủ sở hữu đất đai, chưa giải quyết hài hòa về lợi ích giữa Nhà nước, người sử dụng đất và nhà đầu tư Quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất chưa được quy định đầy đủ, nhất là điều kiện thực hiện các quyền

Thứ hai: Các quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu

hồi đất thường xuyên thay đổi đã dẫn tới tình trạng bị so bì, khiếu nại của người có đất bị thu hồi qua các dự án hoặc trong một dự án nhưng thực hiện thu hồi đất qua nhiều năm, mặt khác giá đất bồi thường chủ yếu thực hiện theo khung giá nhà nước quy định nên còn thấp so với giá đất thị trường, điều này dẫn đến những phản ứng gay gắt của người sử dụng đất

Thứ ba: Các quy định của pháp luật chưa làm rõ cơ chế thực hiện các quyền

định đoạt của Nhà nước với vai trò là đại diện chủ sở hữu đất đai, chưa giải quyết hài hòa về lợi ích giữa Nhà nước, người sử dụng đất và nhà đầu tư Quyền và nghĩa

vụ của người sử dụng đất chưa được quy định đầy đủ, nhất là điều kiện thực hiện các quyền

Thứ tư: Việc thực hiện cơ chế tự thỏa thuận đã tạo điều kiện cho nhà đầu tư

chủ động quỹ đất thực hiện dự án, rút ngắn thời gian giải phóng mặt bằng, đồng thời giảm tải công việc cho các cơ quan nhà nước trong việc thu hồi đất Tuy nhiên, đã tạo ra sự chênh lệch lớn về giá đất so với dự án do Nhà nước thu hồi trong cùng khu vực, hơn nữa, có nhiều dự án, người bị thu hồi đất đòi hỏi giá đất cao hơn, không hợp tác với nhà đầu tư, khiến dự án bị chậm tiến độ do đó rất khó hoàn thành việc giải phóng mặt bằng (27, tr.66)

Thứ năm: Việc chuẩn bị phương án bồi thường, hỗ trợ chưa được các cấp

chính quyền quan tâm đúng mức, nhất là phương án giải quyết việc làm cho người nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp, chưa có một chế tài đủ mạnh khiến cho các chủ đầu tư phải có ý thức trách nhiệm trong việc sắp xếp việc làm cho người bị thu hồi đất Nhằm đảm bảo tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị thu hồi đất, khắc phục bất cập và điều tiết một cách hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người sử dụng đất và nhà đầu tư, đồng thời nhằm giảm khiếu kiện trong bồi thường, giải phóng mặt bằng, Luật Đất đai năm 2013 có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/7/2014 vừa tiếp tục kế thừa, luật hóa những quy định còn phù hợp của pháp luật đất đai năm 2003, nhưng đồng thời sửa đổi, bổ sung một số quy định mới nhằm tháo gỡ những hạn chế, bất cập, đưa chính sách về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đi vào cuộc sống Quy định cụ thể về bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại (Điều 76), cho một số trường hợp không được bồi thường về đất Đối vớinhững trường hợp được bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm: Đất được Nhà nước giao không thu tiền sử dụng đất, trừ trường hợp đất nông nghiệp được Nhà nước giao cho hộ gia đình, cá nhân quy định tại khoản 1 Điều 54 của Luật này; đất được Nhà nước giao cho tổ chức thuộc trường hợp có thu tiền sử dụng đất nhưng được miễn tiền sử dụng đất; đất được Nhà nước cho thuê trả tiền

thuê đất hàng năm; đất thuê trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê nhưng được miễn tiền thuê đất, trừ trường hợp hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất thuê do thực hiện chính sách đối với người có công với cách mạng; đất nông nghiệp thuộc quỹ đất công ích của xã, phường, thị trấn; đất nhận khoán để sản xuất nông lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối Luật đất đai năm 2013 cũng đã bổ sung quy định về việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với các trường hợp đặc biệt (Điều 87) Bổ sung trường hợp thu hồi đất ở trong khu vực bị ô nhiễm môi trường có nguy

cơ đe dọa tính mạng con người, đất ở có nguy cơ sạt lở, sụt lún, bị ảnh hưởng bởi hiện tượng thiên tai khác đe dọa tính mạng con người thì người có đất thu hồi được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư để ổn định đời sống, sản xuất theo quy định của Chính phủ Đối với dự án đầu tư do Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư, Thủ tướng Chính phủ chấp thuận chủ trương đầu tư mà phải di chuyển cả cộng đồng dân

cư, làm ảnh hưởng đến toàn bộ đời sống, kinh tế - xã hội, truyền thống văn hóa của cộng đồng, các dự án thu hồi đất liên quan đến nhiều tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương thì Thủ tướng Chính phủ quyết định khung chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Đối với dự án sử dụng vốn vay của các tổ chức quốc tế, nước ngoài

mà Nhà nước Việt Nam có cam kết về khung chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư thì thực hiện theo khung chính sách đó Nhằm hướng dẫn thi hành những quy định của Luật Đất đai năm 2013 liên quan đến vấn đề bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, ngày 15/5/2014 Chính phủ đã ban hành Nghị định số 47/2014/NĐ-CP “Quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất” (thay thế Nghị định số 197/2004/NĐ-CP); cũng trong ngày 15/5/2014 Chính phủ đã ban hành Nghị định số 44/2014/NĐ-CP “Quy định về giá đất” (thay thế Nghị định số 188/2004/NĐ-CP; Nghị định 123/2007/NĐ-CP…) Đây là những cơ

sở pháp lý quan trọng để thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trong thời gian tới

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ BÒI THƯỜNG,

HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HÒI ĐẤT CHO DỰ ÁN CẢI TẠO, NÂNG CẤP QUỐC LỘ 18A TẠI THÀNH PHỐ UÔNG BÍ

2.1 Khái quát về dự án cải tạo, nâng cấp quốc lộ 18A tại thành phố Uông Bí

2.1.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của thành phố Uông Bí

2.1.1.1 Điều kiện tự nhiên

a Vị trí địa lý

Thành phố Uông Bí nằm ở phía Tây Nam của tỉnh Quảng Ninh cách thành phố Hạ Long 45 km, cách Hà Nội 120 km, cách Hải Phòng 30 km Tổng diện tích

tự nhiên là 25546,40 ha chiếm 4,03% tổng diện tích tự nhiên của tỉnh Quảng Ninh

Vị trí địa lý của Uông Bí nằm trong khoảng từ 21000’ đến 21010’ Vĩ độ Bắc và từ

106040’đến 106052’ kinh độ Đông:

- Phía Bắc giáp huyện Sơn Động - tỉnh Bắc Giang;

- Phía Nam giáp Thị xã Quảng Yên và thành phố Hải Phòng;

- Phía Đông giáp huyện Hoành Bồ;

- Phía Tây giáp huyện Đông Triều

Thành phố Uông Bí nằm cách không xa hai khu trung tâm kinh tế lớn Hải Phòng và Hạ Long, có đường Quốc lộ 18, đường Quốc lộ 10 và tuyến đường sắt Hà Nội - Kép - Bãi Cháy chạy qua đã tạo cho Uông Bí một vị trí thuận lợi trong giao lưu kinh tế - văn hoá - xã hội, thu hút vốn đầu tư trong nước và nước ngoài Uông

Bí là một trong những địa bàn quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội của tỉnh Quảng Ninh

Với vị trí và những lợi thế, Uông Bí có điều kiện phát triển nhanh kinh tế -

xã hội, thực hiện đô thị hoá, công nghiệp hoá, hiện đại hoá trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển các vùng xung quanh và tỉnh Quảng Ninh trong tam giác phát triển kinh tế Bắc Bộ là Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh.

Sơ đồ 2.1: Bản đồ Hành chính thành phố Uông Bí

(Nguồn: Phòng Tài nguyên và Môi trường thành phố)

b Khí hậu, thủy văn

Do vị trí địa lý và địa hình nằm trong cánh cung Đông Triều - Móng Cái, có nhiều dãy núi cao ở phía Bắc và thấp dần xuống phía Nam đã tạo cho Uông Bí một chế độ khí hậu đa dạng, phức tạp vừa mang tính chất khí hậu miền núi vừa mang

tính chất khí hậu miền duyên hải

Dãy núi Bình Hương với độ cao 384 - 358 m nằm giữa vùng núi Yên Tử và

núi Bảo Đài đã tạo nên dải thung lũng dài, hẹp và vùng đất thấp làm cho khí hậu Uông Bí phân thành nhiều tiểu vùng khác nhau: vùng núi cao phía Bắc đường 18B

có khí hậu miền núi lạnh và mưa vừa; vùng núi cao dọc đường 18B có khí hậu thung lũng, ít mưa, mùa hè nóng, mùa đông lạnh; vùng núi nằm giữa phía Nam đường 18B và phía Bắc đường 18 kéo dài đến hạ lưu sông Đá Bạc có tích chất khí hậu miền duyên hải

Hệ thống sông suối của Thành phố phần lớn là các sông nhỏ, diện tích lưu vực hẹp, nguồn nước và lưu lượng không lớn Sông lớn nhất và có ảnh hưởng mạnh tới chế độ thuỷ văn của Thành phố là sông Đá Bạc, đoạn chảy qua Thành phố (thuộc địa phận các xã, phường Phương Nam, Phương Đông, Yên Thanh và Quang Trung) có chiều dài 12 km, rộng trung bình 400 m, độ sâu lúc thủy triều lên đảm bảo cho tàu 5.000 tấn và xà lan 400 - 500 tấn ra vào cảng; là đường thủy liên tỉnh, tàu bè và thuyền lớn có thể đi lại vận chuyển vật tư, hàng hóa đi Hải Dương, Hải Phòng và ngược lại

Ngoài sông Đá Bạc, Thành phố còn có các con sông khác như Vàng Danh, sông Uông và sông Sinh Sông Vàng Danh là thượng nguồn của sông Uông, là nguồn cung cấp nước chủ yếu cho Uông Bí Sông Uông được tiếp nối từ sông Vàng Danh, kết thúc ở phần đất phường Quang Trung, là ranh giới giữa vùng nước ngọt

và nước mặn, có đập tràn để lấy nước làm mát nhà máy điện Uông Bí Sông Sinh bắt nguồn từ vùng núi phía tây bắc Uông Bí chảy qua trung tâm Thành phố (giữa phường Yên Thanh và phường Quang Trung), cắt trục đường 18 với chiều dài 15

km, sông này có khả năng cung cấp nước cho sản xuất nông nghiệp Các sông đều xuất phát từ các dãy núi cao chảy qua Thành phố và đổ vào sông Đá Bạc

sản và đất nông nghiệp khác

Bảng 2.1: Bảng hiện trạng sử dụng đất tại thành phố Uông Bí

Tổng diện tích các loại đất

Cơ cấu diện tích loại đất so với tổng diện tích trong đơn

STT LOẠI ĐẤT Mã

Tổng diện tích các loại đất

Cơ cấu diện tích loại đất so với tổng diện tích trong đơn

vị hành chính

(Nguồn: Phòng Tài nguyên và Môi trường thành phố Uông Bí năm 2017)

a Tình hình dân số - lao động

Hiện trạng dân số:Theo báo cáo điều tra dân số tại Phòng thống kê

Thành phố Uông Bí đến năm 2017, toàn thành phố có 123.601 người (trong đó nam có 64.288 người chiếm 52%, nữ có 59.314 người chiếm 48%) và tiếp tục gia tăng trong năm 2018

Thành phố có 11 đơn vị hành chính gồm 09 phường, 2 xã; 101 thôn, khu; gồm 5 dân tộc là: Kinh, Dao, Tày, Sán Dìu, Hoa Mật độ dân số của thành phố Uông Bí năm 2016 là 484 người/km2

Bảng 2.1: Tình hình dân số thành phố Uông Bí

Đơn vị tính: Người

Tiêu chí Tổng số Phân theo giới tính

Phân theo thành thị, nông thôn Nam Nữ Thành thị Nông thôn

(Nguồn: Phòng Thống kê thành phố năm 2015-2017)

Nghiên cứu bảng trên ta thấy tỉ lệ dân số qua các năm và ở hai khu vực thành

thị và nông thôn không biến động nhiều

Hiện trạng nguồn nhân lực: Trong giai đoạn 2015 - 2017, lực lượng lao động

của thành phố Uông Bí tăng bình quân 2%/năm Năm 2017, lực lượng lao động thành phố có gần 77.000 người Xét về cơ cấu, giai đoạn 2015 - 2017 lực lượng lao động công nghiệp, xây dựng; lao động thương mại - dịch vụ tăng, trong khi đó, lao động hoạt động trong lĩnh vực Nông - Lâm - Ngư nghiệp giảm, điều này hoàn toàn phù hợp với

xu hướng phát triển chung của thành phố

Bảng 2.1: Bảng Cơ cấu lao động trong độ tuổi của thành phố Uông Bí

Năm Giới tính (người)

Trong tuổi lao động (người)

Cơ cấu lao động

(Nguồn: Phòng Thống kê thành phố năm 2015-2017)

b Tình hình tăng trưởng kinh tế và cơ cấu kinh tế

Trong những năm qua, thành phố Uông Bí đã có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, bền vững; đời sống nhân dân được cải thiện đáng kể cả về vật chất lẫn tinh thần

Trong giai đoạn từ năm 2015-2017, tốc độ tăng trường kinh tế bình quân 5 năm của Thành phố Uông Bí đạt 12%, các ngành kinh tế trọng điểm như công nghiệp (khai thác than, sản xuất vật liệu xây dựng, nhiệt điện, xi măng, cơ khí, chế tạo…), dịch vụ thương mại, du lịch có bước phát triển về quy mô, chất lượng, hiệu quả Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tích cực, tỷ trọng khu vực I (nông lâm ngư nghiệp), khu vực II (công nghiệp-xây dựng) giảm dần từ 11% năm 2015 xuống 7,54% năm 2017, công nghiệp - xây dựng giảm dần từ 53,97% xuống còn 51,51% năm 2017 Tỷ trọng khu vực III (dịch vụ-du lịch-thương mại) tăng từ 35,03% năm

2015 lên 40,95% năm 2017 Các ngành dịch vụ, du lịch, thương mại của thành phố có bước phát triển mạnh, đa dạng, đạt mức tăng trưởng khá, giá trị kinh doanh dịch vụ, thương mại, du lịch tăng trưởng bình quân là 21,2%

c Tình hình phát triển một số ngành, lĩnh vực chủ yếu

- Về thương mại, dịch vụ, du lịch:

+ Thương mại - dịch vụ: các ngành dịch vụ, thương mại trên địa bàn phát triển đa dạng, tốc độ cao Hàng năm Thành phố đều tổ chức tốt hội chợ thương mại quốc tế Uông Bí; mức lưu chuyển hàng hoá tăng 15% năm

+ Du lịch: Thành phố tập trung đầu tư phát triển 2 loại hình: du lịch tâm linh

và du lịch sinh thái tại Yên Tử, Ba Vàng, Hang Son, Lựng Xanh và Hồ Yên trung Lượng khách tham quan du lịch về Uông Bí tăng nhanh từ 1,7 triệu lượt khách năm

2014 lên 2,56 triệu lượt khách năm 2016

+ Tài chính: Các lĩnh vực tài chính, ngân hàng, bảo hiểm phát triển nhanh về

số lượng mạng lưới, đa dạng về loại hình phục vụ tốt sự phát triển của các ngành kinh tế tại địa phương Đến nay, trên địa bàn Thành phố đã có 19 ngân hàng thương mại

- Công nghiệp, xây dựng:

Trên địa bàn Thành phố có trên 421 doanh nghiệp Trung ương và địa phương Sản xuất kinh doanh cơ bản ổn định, duy trì tốc độ tăng trưởng khá Giá trị sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp hàng năm tăng trên 10%/năm

- Nông, lâm, thủy sản:Thành phố đã xây dựng quy hoạch 07 vùng sản xuất nông nghiệp tập trung, cho 5 sản phẩm nông nghiệp được cấp chứng nhận thương hiệu: vải chín sớm Phương Nam, Thanh long ruột đỏ, Mai vàng Yên Tử, nhựa thông, rượu mơ Yên Tử, ngoài ra còn có vùng nuôi trồng thủy sản, vùng sản xuất hoa cao cấp và rau an toàn Từ đó tạo ra nhiều thuận lợi cho việc quảng bá sản phẩm, mở rộng thị trường tiêu thụ; tích cực ứng dụng, chuyển giao tiến bộ kỹ thuật

về giống, chăm sóc, nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm Ngành lâm nghiệp chiếm 10,0% trong cơ cấu giá trị sản xuất nông - lâm - ngư nghiệp Ngành Nuôi trồng thuỷ sảnsản chiếm 9,5% trong cơ cấu ngành nông nghiệp, sử dụng 1570,29 ha mặt nước

2.1.2 Khái quát về dự án cải tạo nâng cấp quốc lộ 18A tại thành phố Uông Bí

Quốc lộ 18A đoạn Uông Bí được nâng cấp đầu tư, mở rộng từ những năm 1997-2004 theo tiêu chuẩn đường cấp III đồng bằng 2 làn xe với bề rộng nền đường Bn=12m, Bm =11m; đoạn đầu tuyến từ ngã 3 cầu Sến tới ngã 3 Biểu Nghi là đường nội thị của Uông Bí Hiện tại, do lưu lượng các phương tiện tham gia giao thông đi qua tuyến đường Uông Bí ngày càng cao, đặc biệt trong mùa du lịch, gây ùn tắc giao thông trên đoạn tuyến này Do vậy việc đầu tư,cải tạo, nâng cấp Quốc lộ 18A đoạn Thành phố Uông Bí là rất cần thiết Dự án cải tạo, nâng cấp Quốc lộ theo được triển khai trên phạm vi các địa phương trong đó có Thành phố Uông Bí, tổng chiều dài đoạn tuyến 2.96km Dự án do Chính phủ giao cho Công ty cổ phần phát triển Đại Dương làm chủ đầu tư được vay từ vốn ODA của Nhật Bản Theo phương án thiết kế của chủ đầu tư, phạm vi của dự án có điểm đầu từ ngã ba giao Quốc lộ 18 với Quốc lộ 10, Thành phố Uông Bí (KM77+262.60m- QL 18); toàn tuyến sẽ được đầu tư xây dựng theo tiêu chuẩn đường cấp 2 đồng bằng, 4 làn xe

2.2 Thực tiễn áp dụng pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất cho dự án cải, nâng cấp quốc lộ 18A tại địa bàn thành phố Uông Bí từ năm 2015 đến hết năm 2017

2.2.1 Bồi thường về đất

2.2.1.1 Điều kiện dược bồi thường

Trong trường hợp Nhà nước thu hồi đất, người có đất bị thu hồi được bồi thường khi thỏa mãn đồng thời ba nhóm điều kiện sau: (i) lý do thu hồi đất; (ii) người bị thu hồi đất phải có căn cứ chứng minh quyền sử dụng đất bị thu hồi thuộc quyền sử dụng hợp pháp của mình; (iii) nguồn gốc sử dụng đất phải thuộc các trường hợp được bồi thường Trong từng nhóm có những điều kiện khác nhau mà người sử dụng đất chỉ cần đáp ứng một trong các điều kiện đó là đủ điều kiện được bồi thường

Thứ nhất, về lý do thu hồi đất Theo quy định của Luật Đất đai 2003, có tất

cả 12 trường hợp thu hồi đất cụ thể (14, Đ 38) Các trường hợp này có thể phân thành các nhóm sau: (i) Nhà nước thu hồi đất để sử dụng cho chính nhu cầu sử dụng đất của Nhà nước trong các trường hợp: Nhà nước sử dụng đất vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng; Nhà nước thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế (ii) Nhà nước thu hồi đất khi người sử dụng đất không có nhu cầu, khả năng tiếp tục sử dụng đất (iii) Nhà nước thu hồi đất khi hết thời hạn

sử dụng đất mà không được gia hạn (iv) Nhà nước thu hồi đất khi người sử dụng đất có hành vi vi phạm pháp luật đất đai (14, Đ 38) Mặc dù Nhà nước có quyền thu hồi đất trong nhiều trường hợp khác nhau nhưng không phải tất cả các trường hợp thu hồi đất nêu trên Nhà nước đều phải bồi thường cho người sử dụng đất mà theo quy định của Luật Đất đai 2003 Nhà nước chỉ bồi thường khi thu hồi đất để sử dụng cho chính nhu cầu sử dụng đất của Nhà nước thuộc nhóm (i) vừa nêu trên Vì tại thời điểm thực hiện hoạt động thu hồi đất thì giữa Nhà nước và người sử dụng đất còn tồn tại mối quan hệ liên quan đến quyền sử dụng đất trong đó người bị thu hồi đất đã bỏ ra một khoản tiền để có được quyền sử dụng đất hoặc tuy họ không bỏ ra khoản tiền nào nhưng được Nhà nước ưu đãi về tài chính như trường hợp giao đất không thu tiền sử dụng đất Như vậy, quyền sử dụng đất được xem như là một

quyền tài sản của người sử dụng đất nên Nhà nước phải bồi thường khi thu hồi đất Ngoài ra trong trường hợp này người bị thu hồi đất cũng không vi phạm pháp luật đất đai Đối với các trường hợp thu hồi đất khác, Nhà nước không có nghĩa vụ phải bồi thường vì hoạt động thu hồi đất trong những trường hợp này xuất phát từ chính bản thân người sử dụng đất, như người sử dụng đất không còn khả năng tiếp tục sử dụng đất trong trường hợp tổ chức bị giải thể, phá sản, người sử dụng đất chết mà không có người thừa kế….hoặc do người sử dụng đất vi phạm pháp luật đất đai và việc Nhà nước thu hồi đất là một chế tài được áp dụng đối với họ Hiện nay, so với Luật Đất đai 2003, Luật Đất đai 2013 đã có một số thay đổi và bổ sung đáng chú ý

Cụ thể: (i) Luật Đất đai 2013 đã luật hóa và quy định chi tiết các trường hợp Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, phát triển kinh tế (ii) Thông qua việc luật hóa này, Luật Đất đai 2013 đã thu hẹp các trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng Theo đó, ngoài các dự án đã được Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư, dự án được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận, quyết định đầu tư, các trường hợp còn lại phải được xem xét về sự cần thiết phải thu hồi của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh Có thể thấy việc thu hẹp các trường hợp thu hồi đất vì mục đích kinh tế như vậy là hợp lý Vì, các trường hợp này chủ yếu phục vụ cho mục tiêu lợi nhuận của các nhà đầu tư, còn người sử dụng đất thì thiệt hại nghiêm trọng Chẳng hạn, nếu Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp để giao cho nhà đầu tư xây dựng khu chung cư, sau đó nhà đầu tư bán với giá rất cao, trong khi đó người dân được bồi thường bởi mức giá quá thấp mà nhà nước quy định, rõ ràng đây là một bất cập quá lớn gây nên tình trạng bất mãn và khiếu kiện kéo dài của người có đất bị thu hồi Có

lẽ, Luật Đất đai 2013 không những phải hạn chế mà còn cần phải loại bỏ trường hợp thu hồi đất loại này Thay vào đó là áp dụng triệt để cơ chế chuyển dịch đất đai tự nguyện giữa người dân và chủ đầu tư thông qua việc thỏa thuận về mức giá bồi thường trên cơ sở sự quản lý của nhà nước Luật Đất đai 2013 cũng bổ sung thêm trường hợp thu hồi đất ở khu vực có nguy cơ đe dọa tính mạng con người (20, Đ 65) Đối với trường hợp này tuy Nhà nước không có nhu cầu sử dụng đất nhưng vì

lý do an toàn tính mạng, sức khỏe của người dân như đất bị ô nhiễm nghiêm trọng,