Hạn chế tác động tiêu cực của sở hữu chéo đảm bảo an toàn hoạt động các ngân hàng thương mại việt nam

Kể từ 2005 tới nay, sự tăng trưởng nhanh chóng của các NHTM cổ phần đã đi kèm với việc hình thành một cấu trúc sở hữu chéo và đa phương giữa ngân hàng với doanh nghiệp và ngân hàng với n

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HỒ CHÍ MINH

ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM

TP H Ồ CHÍ MINH NĂM 2014

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HỒ CHÍ MINH

ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM

CHUYÊN NGÀNH: TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG

MÃ S Ố : 60340201

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS TRẦN HOÀNG NGÂN

TP H Ồ CHÍ MINH NĂM 2014

L ỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi, chưa công bố tại bất cứ nơi nào.Mọi số liệu sử dụng trong luận văn này có độ chính xác cao nhất trong phạm vi hiểu biết của tôi

Tôi xin chịu mọi trách nhiệm về lời cam đoan của mình

Tp Hồ Chí Minh, ngày 03 tháng 03 năm 2014

Tác giả luận văn

M ỤC LỤC

TRANG PHỤ BÌA

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG BIỂU

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ

LỜI MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu: 1

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 2

5 Bố cục luận văn: 2

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỞ HỮU CHÉO VÀ QUY ĐỊNH ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM 3

1.1 CÁC LÝ THUYẾT VỀ SỞ HỮU CHÉO VÀ QUY ĐỊNH ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM 3

1.1.1 SỞ HỮU CHÉO TẠI CÁC NHTM 3

1.1.1.1 Khái niệm sở hữu chéo 3

1.1.2 ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM NHÌN TỪ BASEL 3

1.1.2.1 Tiêu chuẩn Basel 4

1.1.2.2 Tiêu chuẩn Basel II 5

1.1.2.3 Ưu điểm của Basel II so với Basel I 7

1.2 CÁC BÀI HỌC KINH NGHIỆM VỀ SỞ HỮU CHÉO TRÊN THẾ GIỚI 7

1.2.1 Bài học kinh nghiệm sở hữu chéo ở Hàn Quốc 7

1.2.2 Bài học kinh nghiệm sở hữu chéo ở Nhật Bản 9

1.2.3 Bài học kinh nghiệm sở hữu chéo ở Đức 11

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 13

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SỞ HỮU CHÉO VÀ VIỆC CHẤP HÀNH CÁC QUY ĐỊNH ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM VIỆT NAM 14

2.1 Lý thuyết sở hữu chéo và đảm bảo an toàn hoạt động của các NHTM Việt Nam 14

2.1.1 Phân loại các hình thức sở hữu chéo ở các NHTM Việt Nam 14

2.1.1.1 Sở hữu của các NHTM nhà nước và NHTM nước ngoài tại các Ngân hàng liên doanh 14

2.1.1.2 Cổ đông chiến lược nước ngoài tại các NHTM 15

2.1.1.3 Cổ đông tại các NHTM là các công ty quản lý quỹ 17

2.1.1.4 Sở hữu của NHTM nhà nước tại các NHTM cổ phần 18

2.1.1.5 Sở hữu lẫn nhau giữa các NHTM cổ phần 20

2.1.1.6 Sở hữu NHTM cổ phần bởi các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước và tư nhân 20 2.1.2.1 Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu 21

2.1.2.2 Giới hạn tín dụng 22

2.1.2.3 Tỷ lệ khả năng chi trả 22

2.1.2.4 Giới hạn góp vốn, mua cổ phần 22

2.1.2.5 Tỷ lệ cấp tín dụng so với nguồn vốn huy động 24

2.1.3 Tác động của sở hữu chéo đến an toàn hoạt động của các NHTM Việt Nam 25

2.1.3.1Vi phạm về vốn 25

2.1.3.2 Vi phạm về giới hạn tín dụng 26

2.1.3.3 Vi phạm về góp vốn, mua cổ phần 28

2.2 THỰC TRẠNG SỞ HỮU CHÉO VÀ VIỆC CHẤP HÀNH CÁC QUY ĐỊNH ĐẢM BẢO N TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM VIỆT NAM 29

2.2.1THỰC TRẠNG CƠ CẤU SỞ HỮU VỐN CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM 29

2.2.1.1 HỆ THỐNG NGÂN HÀNG VÀ SỰ HÌNH THÀNH SỞ HỮU CHÉO 29

2.2.1.1.1 Hệ thống ngân hàng và sự phát triển về số lượng và vốn 29

2.2.1.1.2 Sự hình thành sở hữu chéo 32

2.2.1.2 THỰC TRẠNG SỞ HỮU CHÉO 33

2.2.1.2.1 Sở hữu của các NHTM nhà nước và NHTM nước ngoài tại các Ngân hàng liên doanh 33

2.2.1.2.2 Cổ đông chiến lược nước ngoài tại các NHTM 35

2.2.1.2.3 Cổ đông tại các NHTM là các Công ty quản lý quỹ 38

2.2.1.2.4 Sở hữu của NHTM nhà nước tại các NHTM cổ phần 39

2.2.1.2.4.5 Sở hữu lẫn nhau giữa các NHTMCP 37 2.2.1.2.4.6 Sở hữu NHTMCP bởi các tập đoàn, tổng Công ty Nhà nước và tư nhân 38

2.2.2 TÁC ĐỘNG CỦA SỞ HỮU CHÉO ĐẾN AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA

NHTM 44

2.2.2.1 Tình huống của ngân hàng thương mại cổ phần (ACB) 44

2.2.2.2 Tình huống của ngân hàng thương mại Sài Gòn Thương Tín (Sacombank) 46

2.2.2.3 Tình huống ba ngân hàng hợp nhất: NH Thương mại cổ phần Sài Gòn, NH Đệ Nhất, NH Sài Gòn Tín Nghĩa 48

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 52

CHƯƠNG 3: KIẾN NGHỊ VÀ GIẢI PHÁP HẠN CHẾ TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC CỦA SỞ HỮU CHÉO ĐẾN AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM 53

3.1 Giải pháp hạn chế tác động tiêu cực của sở hữu chéo đến an tòa hoạt động của các NHTM Việt Nam 53

3.1.1 Kiến nghị về qui định nhằm hạn chế sở hữu chéo 53

3.1.1.1 Khái niệm sở hữu chéo 53

3.1.1.2 Định nghĩa lại khái niệm người liên quan 53

3.1.1.3 Qui định về minh bạch thông tin 53

3.1.1.4 Qui định tách biệt hoạt động của NHTM và NHĐT 54

3.1.1.5 Qui định về xác định nguồn lực tài chính khi tham gia góp vốn mua cổ phần tại các NHTM 55

3.1.1.6 Hoàn thiện luật thuế thu nhập cá nhân 55

3.1.1.7 Đưa ra quy định, khung pháp lý cho công ty cổ phần tài chính 55

3.1.1.8 Qui định chế tài khi vi phạm về các qui định về SHC 55

3.1.2 Giải pháp giảm SHC 56

3.1.2.1 Xây dựng một lộ trình cụ thể từng bước giảm SHC trong hệ thống NHTM hiện nay 56

3.1.2.2 Sáp nhập ngân hàng ngân hàng nâng cao tính minh bạch trong quản trị ngân hàng, minh bạch nguồn gốc của nguồn tiền 57

3.2 Định hướng quản lý sở hữu chéo tại các NHTM Việt Nam của Ngân hàng Nhà nước 57

3.2.1 Định hướng quản lý sở hữu chéo tại các NHTM Việt Nam của Ngân hàng Nhà nước 57

3.2.2 Các giải pháp hỗ trợ thực hiện định hướng quản lý sở hữu chéo tại các NHTM Việt Nam của Ngân hàng Nhà nước 57

3.2.3 Lộ trình thực hiện định hướng quản lý sở hữu chéo tại các NHTM Việt Nam

của Ngân hàng Nhà nước 60

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 62

KẾT LUẬN 63

TÀI LIỆU THAM KHẢO 65

DANH M ỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

AMC : Công ty quản lý tài sản

BKS : Ban kiếm soát

BCTC : Báo cáo tài chính

CAR : Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu

NHTM : Ngân hàng Thương mại

NHTMNN : Ngân hàng Thương mại Nhà nước

NHTMCP : Ngân hàng Thương mại Cổ phần

NHNN : Ngân hàng Nhà nước

P.TGĐ : Phó Tổng Giám đốc

SHC : Sở hữu chéo

TGĐ : Tổng Giám đốc

TV.BKS : Thành viên Ban kiểm soát

TV.HĐQT : Thành Viên Hội đồng Quản trị

DANH M ỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1: Số lượng ngân hàng giai đoạn 1991-2012 29

Hình 2.1: Số lượng ngân hàng từ 1991-2012 30

Bảng 2.2: Quy định về vốn pháp định của các NHTM 32

Bảng 2.3: Danh sách ngân hàng liên doanh 2012 34

Bảng 2.4: Tỷ lệ sở hữu của gia đình bà Trần Thị Hường tại Nam Việt Bank 42

DANH M ỤC CÁC HÌNH VẼ , ĐỒ THỊ

Hình 1.1: Sở hữu của các NHTM nhà nước và NHTM nước ngoài tại các Ngân

hàng liên doanh 14

Hình 1.2: Sở hữu của các cổ đông chiến lược nước ngoài tại các NHTM 16

Hình 1.3: Sở hữu của các công ty quản lý quỹ tại các NHTM 17

Hình 1.4: Sở hữu của NHTM nhà nước tại các NHTM cổ phần 19

Hình 1.5: Sở hữu lẫn nhau giữa các NHTM cổ phần 20

Hình 1.6: Sở hữu của các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước và tư nhân tại các NHTM 21

Hình 2.1: Số lượng ngân hàng từ 1991-2012 30

Hình 2.2: Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu của các nhóm TCTD 40

Hình 2.3: Mô hình thực trạng sở hữu chéo của các NHTM nhà nước 36

Hình 2.4: Sở hữu cổ phần NamABank của nhóm cổ đông có liên quan đến bà Trần Thị Hường 41

Hình 2.5: Quan hệ sở hữu giữa ACB-DaiABank-VietABank, ACB-Eximbank-VietABank, S.J.C-Eximbank-VietABank 45

việc phát triển kinh tế - xã hội

Kể từ 2005 tới nay, sự tăng trưởng nhanh chóng của các NHTM cổ phần đã

đi kèm với việc hình thành một cấu trúc sở hữu chéo và đa phương giữa ngân hàng với doanh nghiệp và ngân hàng với ngân hàng.Trục trặc của hệ thống ngân hàng liên tục phát sinh, bộc lộ với việc các ngân hàng thương mại dùng sở hữu chéo để lách, không tuân thủ các quy định bảo đảm an toàn hoạt động

Trong báo cáo kinh tế vĩ mô năm 2012 do Ủy ban Kinh tế của Quốc hội vấn

đề sở hữu chồng chéo trong hệ thống ngân hàng hiện nay đã được đề cập, trong đó nổi bật là việc sở hữu NHTM cổ phần (TMCP) bởi các tập đoàn, tổng công ty (TCT) nhà nước và tư nhân Ở Việt Nam, hình thức sở hữu chéo được thừa nhận là khá phổ biến, và mức độ sở hữu chéo ở Việt Nam rất khó đánh giá Nguyên do là không minh bạch thông tin và các kiểu "lách" luật sở hữu một cách hợp pháp

Vậy các ngân hàng đã làm như thế nào để hình thành mối quan hệ sở hữu chéo chằng chịt như hiện nay và mối quan hệ đó tác động như thế nào đến an toàn hoạt động của hệ thống ngân hàng thương mại cũng như làm thế nào để giảm những tác động tiêu cực đó Đề tài " Hạn chế tác động tiêu cực của sở hữu chéo đảm bảo

an toàn hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam" được tôi chọn làm đề tài nghiên cứu

2 M ục tiêu nghiên cứu:

Đề tài nghiên cứu giải quyết 3 vấn đề cơ bản;

• Tổng quan lý thuyết về sở hữu chéo, tác động của sở hữu chéo đến an toàn

hoạt động của NHTM

• Phân tích hiện trạng sở hữu chéo trong hệ thống NHTM VN và tác động của

sở hữu chéo đến chấp hành các quy định đảm bảo an toàn hoạt động của

-2-

NHTM

• Đưa ra các kiến nghị và giải pháp hạn chế sở hữu chéo và tác động tiêu cực

của SHC đến an toàn hoạt động của NHTM

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: tác động của sở hữu chéo đến việc tuân thủ quy định

về bảo đảm an toàn hoạt động của NHTM

Phạm vi nghiên cứu: Các NHTM của Việt Nam trong giai đoạn 2008-2012

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu: nghiên cứu định tính kết hợp nghiên cứu tính

1.1.1 S Ở HỮU CHÉO TẠI CÁC NHTM

1.1.1.1 Khái ni ệm sở hữu chéo

Sở hữu chéo được định nghĩa là doanh nghiệp A sở hữu doanh nghiệp B và ngược lại doanh nghiệp B sở hữu doanh nghiệp A Bản chất sở hữu chéo là các dòng vốn đầu tư lẫn nhau mà lại chịu sự chi phối của một người hay một nhóm người nhất định

Sở hữu chéo ngân hàng là việc một ngân hàng A có cổ phần trong ngân hàng

B, rồi ngân hàng B lại có cổ phần trong ngân hàng A Hay ngân hàng A lại có cổ

phần trong doanh nghiệp C và doanh nghiệp C lại có cổ phần trong ngân hàng A Cũng có thể là kiểu gián tiếp theo kiểu một nhóm nhà đầu tư hay một doanh nghiệp

sở hữu cả NH A và Ngân hàng B (NH A và NH B là sở hữu chéo gián tiếp của nhau) Lý thuyết có thể hiểu một cách đơn giản là vậy tuy nhiên trên thực tế, sở hữu chéo phức tạp hơn nhiều bởi nó hàm chứa những mối quan hệ chằng chịt và đôi khi

rất khó phân tách rõ ràng

1.1.2 ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM NHÌN TỪ BASEL

Ngân hàng thanh toán quốc tế (BIS) đã xây dựng chỉ tiêu đánh giá mức độ an toàn và hiệu quả trong hoạt động ngận hàng nhằm chuẩn mực hóa hoạt động ngân hàng trong trào lưu toàn cầu hóa Tiêu chí đầu tiên đánh giá khả năng tham gia vào

thị trường vốn quốc tế là mức độ tuân thủ chỉ tiêu an toàn vốn tối thiểu – đây là nội dung nền tảng của Basel I (1988) Ngoài những ảnh hưởng của quá trình tự do hóa tài chính và sự tiến bộ trong công nghệ ngân hàng cũng như xu hướng đa dạng hóa các sản phẩm tài chính diễn ra rầm rộ vào những thập kỷ cuối thế kỷ 20 thì yêu cầu xây dựng một nền tảng so sánh hiệu quả hoạt động ngân hàng và đảm bảo hạn

chế rủi ro trong hệ thống thanh toán liên ngân hàng toàn cầu là động lực dẫn đến

-4-

sự ra đời của Hiệp ước Basel I và sau đó hơn 10 năm là Basel II (1999)

1.1.2.1 Tiêu chu ẩn Basel I

- M ục đích của Basel I: Củng cố sự ổn định của toàn bộ hệ thống ngân hàng

quốc tế, Thiết lập một hệ thống ngân hàng quốc tế thống nhất, bình đẳng nhằm giảm

cạnh tranh không lành mạnh giữa các ngân hàng quốc tế

- Tiêu chu ẩn của Basel I:

 Tỉ lệ vốn dựa trên rủi ro - “Tỉ lệ Cook”: tỉ lệ này được phát triển bởi BCBS với mục đích củng cố hệ thống ngân hàng quốc tế, đối tượng ban đầu là

những ngân hàng hoạt động quốc tế, nhưng sau này đã được thực thi trên hơn 100

quốc gia Theo tiêu chuẩn này, ngân hàng phải giữ lại lượng vốn bằng ít nhất 8%

của rổ tài sản, được tính toán theo nhiều phương pháp khác nhau và phụ thuộc vào

độ rủi ro của chúng

Tỉ lệ thoả đáng về vốn (CAR) = Vốn bắt buộc/Tài sản tính theo độ rủi ro gia quyền (RWA)

Theo đó, ngân hàng có mức vốn tốt là ngân hàng có CAR > 10%, có mức

vốn thích hợp khi CAR > 8%, thiếu vốn khi CAR < 8%, thiếu vốn rõ rệt khi CAR

< 6% và thiếu vốn trầm trọng khi CAR < 2%

 Vốn cấp 1, cấp 2 và cấp 3: Thành tựu cơ bản của Basel I là đã đưa ra được định nghĩa mang tính quốc tế chung nhất về vốn của ngân hàng và một cái gọi

là tỷ lệ vốn an toàn của ngân hàng Tiêu chuẩn này quy định: Vốn cấp 1 ≥ Vốn cấp

Vốn Cấp 3 (Dành cho rủi ro thị trường) = Vay ngắn hạn

 Vốn tính theo rủi ro gia quyền:

RWA = Tổng (Tài sản x Mức rủi ro phân định cho từng tài sản trong bảng cân đối kế toán) + Tổng (Nợ tương đương x Mức rủi ro ngoại bảng)

Basel I đưa ra trọng số rủi ro gồm 4 mức: quốc gia 0%; ngân hàng 20%; doanh nghiệp 100% Trọng số rủi ro không phản ánh độ nhạy cảm rủi ro trong mỗi

-5-

loại này

- Nh ững thiếu sót của Basel I: Sau khi rủi ro tín dụng được thiết lập vào

năm 1988, Uỷ ban Basel đã chuyển sự chú ý của họ sang rủi ro thị trường để phản ứng lại các hoạt động kinh doanh chuyên hữu ngày càng tăng của các ngân hàng thương mại và đến năm 1996, Bsael I đã được sửa đổi với mục đích tính đến cả phí

vốn đối với rủi ro thị trường

Mặc dù vậy, Basel I vẫn có khá nhiều điểm hạn chế Một trong những điểm

hạn chế cơ bản của Basel I là không đề cập đến một loại rủi ro đang ngày càng trở nên phức tạp với mức độ ngày càng tăng lên, đó là rủi ro vận hành (không có yêu

cầu vốn dự phòng rủi ro vận hành) Ngoài ra, còn một số điểm hạn chế khác, như: không phân biệt theo loại rủi ro, không có lợi ích từ việc đa dạng hóa…

1.1.2.2 Tiêu chu ẩn Basel II

- Mục tiêu của Basel II: Nâng cao chất lượng và sự ổn định của hệ thống

ngân hàng quốc tế; Tạo lập và duy trì một sân chơi bình đẳng cho các ngân hàng hoạt động trên bình diện quốc tế; Đẩy mạnh việc chấp nhận các thông lệ nghiêm ngặt hơn trong lĩnh vực quản lý rủi ro

Hai mục tiêu đầu của Basel II là những mục tiêu chủ chốt của Hiệp ước vốn Basel I Mục tiêu cuối cùng là mới, đó là dấu hiệu của việc bắt đầu chuyển dần từ

cơ chế điều tiết dựa trên tỷ lệ, mà đó chỉ là một phần của khung mới, hướng đến một sự điều tiết mà sẽ dựa nhiều hơn vào các số liệu nội bộ, thông lệ và các mô hình

- Basel II sử dụng khái niệm“Ba trụ cột”:

 Trụ cột thứ I: liên quan tới việc duy trì vốn bắt buộc Theo đó, tỷ lệ vốn bắt buộc tối thiểu (CAR) vẫn là 8% của tổng tài sản có rủi ro như Basel I Tuy nhiên, rủi ro được tính toán theo ba yếu tố chính mà ngân hàng phải đối mặt: rủi ro tín dụng, rủi ro vận hành (hay rủi ro hoạt động) và rủi ro thị trường So với Basel I, cách tính chi phí vốn đối với rủi ro tín dụng có sự sửa đổi lớn, đối với rủi ro thị trường có sự thay đổi nhỏ, nhưng hoàn toàn là phiên bản mới đối với rủi ro vận hành Trọng số rủi ro của Basel II bao gồm nhiều mức (từ 0%-150% hoặc hơn) và rất nhạy cảm với xếp hạng

-6-

 Trụ cột thứ II: liên quan tới việc hoạch định chính sách ngân hàng, Basel II cung cấp cho các nhà hoạch định chính sách những “công cụ” tốt hơn so với Basel I Trụ cột này cũng cung cấp một khung giải pháp cho các rủi ro mà ngân hàng đối mặt, như rủi ro hệ thống, rủi ro chiến lược, rủi ro danh tiếng, rủi ro thanh khoản và rủi ro pháp lý, mà hiệp ước tổng hợp lại dưới cái tên rủi ro còn lại (residual risk)

Basel II nhấn mạnh 4 nguyên tắc của công tác rà soát giám sát: Thứ nhất, các ngân hàng cần phải có một quy trình đánh giá được mức độ đầy đủ vốn nội bộ theo danh mục rủi ro và phải có được một chiến lược đúng đắn nhằm duy trì mức vốn đó Thứ hai, các giám sát viên nên rà soát và đánh giá việc xác định mức độ vốn nội bộ và chiến lược của ngân hàng, cũng như khả năng giám sát và đảm bảo tuân thủ tỉ lệ vốn tối thiểu; giám sát viên nên thực hiện một số hành động giám sát phù hợp nếu họ không hài lòng với kết quả của quy trình này Thứ ba, Giám sát viên khuyến nghị các ngân hàng duy trì mức vốn cao hơn mức tối thiểu theo quy định Thứ tư, giám sát viên nên can thiệp ở giai đoạn đầu để đảm bảo mức vốn của ngân hàng không giảm dưới mức tối thiểu theo quy định và có thể yêu cầu sửa đổi ngay lập tức nếu mức vốn không được duy trì trên mức tối thiểu

 Trụ cột thứ III: Các ngân hàng cần phải công khai thông tin một cách thích đáng theo nguyên tắc thị trường Basel II đưa ra một danh sách các yêu cầu buộc các ngân hàng phải công khai thông tin, từ những thông tin về cơ cấu vốn, mức

độ đầy đủ vốn đến những thông tin liên quan đến mức độ nhạy cảm của ngân hàng với rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường, rủi ro vận hành và quy trình đánh giá của ngân hàng đối với từng loại rủi ro này

Như vậy, quá trình phát triển của Basel và những Hiệp ước mà tổ chức này đưa ra, các ngân hàng thương mại càng ngày càng được yêu cầu hoạt động một cách minh bạch hơn, đảm bảo vốn phòng ngừa cho nhiều loại rủi ro hơn và do vậy, hy vọng sẽ giảm thiểu được rủi ro

-7-

1.1.2.3 Ưu điểm của Basel II so với Basel I

- Về cấu trúc và nội dung: Basel I tập trung vào một giải pháp quản lý rủi ro duy nhất là “yêu cầu vốn tối thiểu” Trong khi, Basel II tập trung nhiều hơn vào các phương pháp nội bộ của chính ngân hàng, đánh giá hoạt động thanh tra, giám sát và

kỷ luật trên nguyên tắc thị trường Do đó, quyền lực của các nhà quản lý quốc gia được tăng lên bởi họ cần phải đánh giá sự đủ vốn của ngân hàng có tính đến đặc điểm rủi ro cụ thể của nó

- Về tính linh động của ứng dụng: Basel I quy định chung một chọn lựa cho tất cả các ngân hàng Basel II linh hoạt hơn với một danh sách các phương pháp, các biện pháp khuyến khích để các nhà quản lý quốc gia và các ngân hàng chọn lựa

- Về tính nhạy cảm với rủi ro: Basel I đo đạc rủi ro quá sơ bộ Basel II nhạy cảm hơn với rủi ro thông qua độ nhạy cảm của yêu cầu vốn đối với mức độ rủi ro tăng lên và sự công khai bắt buộc một cách chi tiết về độ nhạy cảm rủi ro và chính sách rủi ro

- Về trọng số rủi ro: Basel I quy định từ 0 - 100 và ưu đãi hơn với các nước thuộc

Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD- Organisation for Economic operation and Development) Basel II quy định từ 0 - 150 hoặc hơn và không có đặc quyền nào, bao gồm cả phân cấp bên trong và bên ngoài

Co Về kỹ thuật giảm rủi ro tín dụng: Basel I chỉ hỗ trợ và đảm bảo Basel II thừa nhận

về kỹ thuật giảm thiểu rủi ro tốt hơn, đưa ra nhiều kỹ thuật hơn như hỗ trợ, đảm bảo, phái sinh tín dụng, lập mạng lưới vị thế (position netting)

1.2 CÁC BÀI H ỌC KINH NGHIỆM VỀ SỞ HỮU CHÉO TRÊN THẾ GIỚI 1.2.1 Bài h ọc kinh nghiệm sở hữu chéo ở Hàn Quốc

Ở Hàn Quốc, sở hữu chéo được coi là đặc trưng nổi bật của các tập đoàn kinh doanh quy mô lớn (Chaebol).Mối quan hệ sở hữu chéo không chỉ giữa các công ty thành viên trong nội bộ Chaebol mà còn giữa các Chaebol với nhau Luật Thương

-8-

mại của Hàn Quốc quy định rõ giới hạn cho phép đối với vấn đề này, theo đó, các công ty con không được phép nắm giữ cổ phiếu của công ty mẹ và công ty mẹ cũng không được phép nắm giữ quá 40% cổ phần của công ty con Tuy việc nắm giữ cổ phần chéo không được phép nhưng một công ty vẫn có thể đầu tư vốn vào một công ty khác và sau đó chuyển vốn cổ phần sang cho bên thứ 3 Hình thức này

là hình thức đầu tư nội bộ, được gọi là “mô hình kim tự tháp”

Mô hình này cho thấy, với số vốn đầu tư không quá lớn (chỉ cần đảm bảo mức khống chế ở một số Cty chủ chốt và một lượng vốn nhỏ ở các Cty con) nhưng phạm

vi ảnh hưởng của Cty mẹ hay các gia đình sáng lập thực sự rất lớn Cty mẹ chỉ cần duy trì tỷ lệ cổ phần khống chế tại Cty A và Cty B nhưng vẫn có ảnh hưởng rất lớn tới các Cty con của A và B Tuy nhiên, chính sự tập trung này cộng thêm với các chính sách bảo hộ quá lớn của Chính phủ là những nguyên nhân căn bản gây nên rất nhiều vấn đề bất cập ở Hàn Quốc:

Thứ nhất, những bất cập liên quan tới quản trị doanh nghiệp (DN): Tình trạng quản lý không rõ ràng, kém hiệu quả trong quản lý do những mối quan hệ qua lại đan xen trong mô hình sở hữu chéo khá phổ biến.Các Cty niêm yết trực thuộc các chaebol luôn có quan niệm mang tính mặc định là những người lãnh đạo sẽ không bao giờ bị thay thế.Vị trí của những người này sẽ vẫn được duy trì đến chừng nào những người ủng hộ họ vẫn còn nắm giữ các vị trí quản lý tại các Cty con, vì thế họ đương nhiên sẽ trúng cử trong đại hội cổ đông Thêm nữa là tình trạng không phân định rõ ràng chức năng quản trị của Hội đồng quản trị (HĐQT) với chức năng quản

lý của Ban điều hành và thiếu tính minh bạch trong quản lý DN Cho đến năm 1997, HĐQT của tất cả các Cty niêm yết chỉ bao gồm những “người trong cuộc” và họ có quyền chỉ định kiểm toán viên bên ngoài.Vì thế, tính độc lập của các kiểm toán viên bên ngoài luôn là một vấn đề gây nhiều nghi vấn

Sau cuộc khủng hoảng 1997, Sở Giao dịch Chứng khoán Hàn Quốc đã buộc các Cty muốn niêm yết phải có tối thiểu là 1/4 thành viên của HĐQT là các thành viên độc lập từ bên ngoài Đồng thời, phải thành lập một uỷ ban bao gồm cả kiểm toán viên nội bộ, thành viên độc lập từ bên ngoài và các chủ nợ để lựa chọn (hoặc

Khủng hoảng tài chính năm 1997-1998 đã cho thấy một trong những nguyên nhân dẫn đến nợ xấu là việc các Công ty gia đình này nắm quyền kiểm soát ở các NHTM và sử dụng những NHTM này tài trợ cho các dự án của mình và các Công ty

có liên quan.Vì thế, sau khủng hoảng, Hàn Quốc đã cấm ngay các tập đoàn không được đầu tư vào các lĩnh vực khác

1.2.2 Bài h ọc kinh nghiệm sở hữu chéo ở Nhật Bản

SHC ở Nhật Bản có một số đặc thù Các công ty ở Nhật Bản thường thiết lập quan hệ chặt chẽ với một NH (gọi là “main bank”).Các NH này cho vay và mua cổ phần của các doanh nghiệp Scher (2001) cho thấy hai lý do của việc tồn tại SHC giữa NH và DN là duy trì mối quan hệ kinh doanh ổn định và duy trì yêu cầu đủ vốn Mô hình “main bank” đã đóng một vai trò nhất định trong

sự thịnh vượng của kinh tế Nhật Bản kể từ sau Chiến tranh thế giới 2 Tuy nhiên nghiên cứu của Scher cũng cho thấy mô hình “main bank” không còn phù hợp từ những năm 1990 do đã góp phần tạo nên hậu quả xấu cho nền kinh tế Nhật Bản Cụ thể, do các NH không những thực hiện không tốt vai trò giám sát các DN liên quan mà còn cấp một lượng tín dụng lớn, kém chất lượng cho các DN này Hậu quả là các NH chịu những khoản nợ xấu lớn và bị suy giảm vốn chủ sở hữu

-10-

Tình trạng sở hữu chéo ở nước này đã giảm được đáng kể bằng cách hình thành một định chế tài chính là công ty quản lý vốn.Cần sử dụng hoạt động mua bán-sáp nhập (M&A) để giảm sở hữu chéo, đồng thời có giải pháp hạn chế tác động tiêu cực của sở hữu chéo, chẳng hạn định nghĩa lại khái niệm người có liên quan, minh bạch thông tin

Kinh nghiệm của Nhật Bản là thành lập công ty mua cổ phần NH (banks’ shareholding purchase corparation – BSPC).Các DN vi phạm quy định hạn chế SHC phải thoái vốn bằng cách bán cổ phần cho BSPC, sau đó BSPC sẽ bán lại cho các nhà đầu tư bên ngoài theo một lộ trình nhất định.Thêm vào đó, Quỹ ETF có thể giúp giải quyết vấn đề sở hữu chéo trong ngành ngân hàng (NH).Đây là một trong nhiều ưu điểm của loại hình quỹ này đang được UBCKNN tiếp nhận từ kinh nghiệm của Nhật Bản

Lý do để ETFs được Chính phủ Nhật đưa vào gói giải pháp khi đó chính là

do ưu điểm dễ tiếp cận với NĐT, bao gồm cả NĐT cá nhân của loại hình quỹ này Tại Mỹ - nơi khởi nguồn của quỹ ETF - chính sự gia nhập mạnh mẽ của NĐT cá nhân là một trong những lý do lớn thúc đẩy loại hình quỹ ETF tăng trưởng chóng mặt (tốc độ tăng trưởng gộp tài sản quỹ ETF trong 10 năm đạt gần 30%/năm)

Lợi ích của ETF với NĐT cá nhân luôn được nhấn mạnh: Trước hết, các đơn

vị tối thiểu của ETF rất nhỏ, giúp NĐT có thể đầu tư vào một nhóm CP theo ngành trọng tâm chỉ với số tiền khiêm tốn Trong khi đó, khác với danh mục đầu tư của các quỹ tương hỗ, ETFs lại được giao dịch như một CP trên sàn và do đó nó có tính linh hoạt và minh bạch lớn hơn rất nhiều.Ngay cả chi phí quản lý ETF cũng rất thấp

so với các loại hình quỹ khác

ETF có tác dụng giúp giải quyết sở hữu chéo ở Nhật và giảm tác động khủng hoảng Châu Á.Bằng chứng từ Nhật cho thấy sở hữu chéo không hoàn toàn mang ý nghĩa tiêu cực.Thậm chí, đây là yếu tố quan trọng thúc đẩy sự thành công của quá trình công nghiệp hóa

-11-

1.2.3 Bài h ọc kinh nghiệm sở hữu chéo ở Đức

Các nghiên cứu trên thế giới đều thừa nhận sự thành công của quá trình công nghiệp hóa ở Đức có sự đóng góp đáng kể của liên minh ngân hàng - doanh nghiệp

Hệ thống tài chính của Đức lúc bấy giờ đi theo định hướng dựa vào ngân hàng Đồng thời, lĩnh vực ngân hàng cũng có mức tập trung rất cao Có 4 ngân hàng lớn chiếm 20% quy mô doanh thu toàn ngành: Deutsche Bank, Dresdner Bank và Commerzbank (thành lập từ đầu thế kỷ XVIII vào thời kỳ công nghiệp hóa đầu tiên của người Đức) và Ngân hàng Bayerische Hypo-und Vereinsbank

Các ngân hàng này có thể đóng nhiều vai trò trong quá trình phát triển: nhà cho vay, cổ đông, đại diện ủy quyền hoặc là nhà tư vấn Đồng thời, đại diện của ngân hàng có thể có mặt trong hội đồng giám sát công ty, cho dù không phải là cổ đông Đây là một dấu hiệu cho thấy sự ảnh hưởng mạnh mẽ của lĩnh vực tài chính lên sự quản trị của các ngành công nghiệp khác

Đặc biệt, sức mạnh của sự giám sát này thể hiện qua 2 con đường: tỉ lệ sở hữu cổ phần và mối quan hệ của người đại diện nằm trong ban quản trị công ty và ngược lại

Chính các mối quan hệ lâu dài, tập trung này đã dẫn đến sự ổn định, gần gũi, phụ thuộc lẫn nhau và hỗ trợ đáng kể trong chiến lược phát triển vì lợi ích chung của các bên liên quan

Alberto Onetti và Alessia Pisoni (2009) cho rằng SHC giữa NH, công ty

bảo hiểm và các DN lớn và mối quan hệ gần gũi, liên kết giữa thành viên hội đồng

quản trị của các công ty khác nhau là đặc điểm chính của mối quan hệ NH - DN ở Đức Mô hình truyền thống này đã hỗ trợ dẫn dắt sự thành công của quá trình công nghiệp hóa ở Đức, góp phần tạo nên một nền tảng công nghiệp ổn định Quan hệ SHC với các NH đảm bảo cho các DN sự ổn định về sở hữu cùng tính liên tục trong quản trị doanh nghiệp Đồng thời SHC cho phép NH nắm giữ quyền lực quan trọng trong các DN từ đó tạo nên cho NH mạng lưới các mối quan

hệ cá nhân, không phải luôn minh bạch, với một số nhất định các nhà điều hành của các công ty khác nhau

-12-

Tuy nhiên Alberto Onetti và Alessia Pisoni (2009) cũng chỉ ra rằng, do ảnh hưởng của tiến trình toàn cầu hóa, đang hình thành một xu hướng hoạt động theo định hướng thị trường của các NH Đức Xu hướng truyền thống kiểm soát DN thông qua sở hữu chéo, mặc dù đang giữ vai trò lớn, theo xu thế đang dần giảm đi

tầm quan trọng

- Sở hữu của các Tổ chức tài chính nước ngoài trong NHTM, đặc biệt là với

tư cách cổ đông chiến lược sẽ giúp mở rộng quy mô, mở rộng thị trường của Ngân hàng, nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, chuyên nghiệp hơn trong quản trị

- Sở hữu chéo giữa NHTM với DN góp phần làm tăng hiểu biết giữa Ngân hàng với DN, đồng thời hình thành nên một cơ cấu sở hữu và quản trị ổn định trong các DN, qua đó nâng cao chất lượng của hoạt động kinh doanh thông qua sự hợp tác

bổ trợ lẫn nhau

Tuy nhiên tác động tiêu cực của sở hữu chéo làm vô hiệu hóa các quy định đảm bảo an toàn hoạt động của NHTM thì lại to lớn hơn rất nhiều lần lợi ích mà nó mang lại

- Sở hữu chéo làm tăng vốn ảo trong hệ thống dẫn đến các vi phạm về vốn

- Sở hữu chéo vô hiệu hóa các qui định về giới hạn tín dụng thông qua việc

cấp tín dụng cho các công ty con, công ty liên kết, các bên liên quan

- Thông qua sở hữu chéo qui định về góp vốn,mua cổ phần cũng bị vi phạm

dẫn đến thâu tóm ngân hàng, vượt tỷ lệ sở hữu theo qui định bằng hình thức ủy thác

hoặc thông qua các công ty liên kết

Nhìn chung, NH có thể tạo ra giá trị gia tăng cao nếu như biết sử dụng sở

hữu chéo một cách thích hợp trong chuỗi giá trị của mình.Tuy nhiên, những mặt tích cực của sở hữu chéo cũng chỉ như phần nổi của tảng băng

-14-

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SỞ HỮU CHÉO VÀ VIỆC CHẤP HÀNH CÁC QUY ĐỊNH ĐẢM BẢO AN TOÀN HOẠT ĐỘNG

2.1 Lý thuy ết sở hữu chéo và đảm bảo an toàn hoạt động của các NHTM Việt Nam

2.1.1 Phân lo ại các hình thức sở hữu chéo ở các NHTM Việt Nam

Theo Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia (NFSC) dẫn thống kê của Ủy ban Kinh tế Quốc hội thì vấn đề sở hữu chéo và đầu tư chéo tại các tổ chức tín dụng ở

Việt Nam được chia thành 6 nhóm: Sở hữu của các NHTMNN và NHTM nước ngoài tại các Ngân hàng liên doanh, Cổ đông chiến lược nước ngoài tại các NHTM,

Cổ đông tại các NHTM là các công ty quản lý quỹ, Sở hữu của NHTMNN tại các NHTM cổ phần, Sở hữu lẫn nhau giữa các NHTM cổ phần, Sở hữu NHTM cổ phần bởi các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước và tư nhân.Với các hình thức sở hữu chéo này, tác giả luận văn khái quát vào minh họa bằng sáu sơ đồ sở hữu để sử dụng làm khung phân tích

2.1.1.1 Sở hữu của các NHTM nhà nước và NHTM nước ngoài tại các Ngân hàng liên doanh

Hình 1.1 : Sở hữu của các NHTM nhà nước và NHTM nước ngoài

tại các Ngân hàng liên doanh

chủ yếu hướng đến việc tăng cường thúc đẩy hoạt động thương mại giữa Việt Nam

và quốc tế, nâng cao năng lực quản trị và thúc đẩy việc sử dụng vốn một cách có

hiệu quả Đồng thời việc sở hữu chéo cho phép NHTM nhà nước khai thác được cơ hội kinh doanh có lợi trên thị trường, đa dạng hóa hoạt động và phân tán rủi ro kinh doanh Ngoài ra NHTM nhà nước thể tăng vốn điều lệ bằng việc cố đông của NHTM nhà nước vay vốn của NH quốc tế Điều này, không chỉ giúp NHTM nhà nước ổn định tài chính mà còn thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế

Như vậy,việc sở hữu chéo giữa NHTM nhà nước và NHTM nước ngoài tại các Ngân hàng liên doanh góp phần cải thiện sự hỗ trợ vốn, công nghệ, góp phần nâng cao năng lực quản trị, nhân sự, mở rộng quy mô, thị phần, kinh nghiệm và

hiểu biết lẫn nhau giữa các đối tác, thúc đẩy hoạt động liên kết kinh tế và thương

mại giữa Việt Nam và quốc tế

2.1.1.2 Cổ đông chiến lược nước ngoài tại các NHTM

Ngân hàng Nhà nước vừa ban hành Dự thảo Nghị định Về việc nhà đầu tư nước ngoài mua cổ phần tổ chức tín dụng Việt Nam.Về điều kiện đối với nhà đầu tư nước ngoài mua cổ phần và trở thành nhà đầu tư chiến lược nước ngoài, dự thảo quy định:

-Nhà đầu tư phải là ngân hàng nước ngoài, công ty tài chính nước ngoài, công ty cho thuê tài chính nước ngoài được phép thực hiện hoạt động ngân hàng theo quy định của pháp luật của nước nơi đặt trụ sở chính Công ty tài chính nước ngoài chỉ được là nhà đầu tư chiến lược tại công ty tài chính Việt Nam, công ty cho thuê tài chính nước ngoài chỉ được là nhà đầu tư chiến lược tại công ty cho thuê tài chính Việt Nam;

- Nhà đầu tư phải có kinh nghiệm hoạt động quốc tế trong lĩnh vực tài chính ngân hàng từ 5 năm trở lên;

- Có tổng tài sản tối thiểu tương đương 10 tỷ USD vào năm trước năm nộp

-16-

hồ sơ mua cổ phần;

- Có văn bản cam kết và kế hoạch rõ ràng về việc gắn bó lợi ích lâu dài với

tổ chức tín dụng Việt Nam, hỗ trợ tổ chức tín dụng Việt Nam áp dụng công nghệ

hiện đại; phát triển sản phẩm, dịch vụ ngân hàng; nâng cao năng lực quản trị, điều hành;

- Không sở hữu từ 10% vốn điều lệ trở lên tại bất kỳ tổ chức tín dụng nào khác tại Việt Nam và cam kết hoặc đã sở hữu từ 10% vốn điều lệ của tổ chức tín

dụng Việt Nam trở lên

Hình 1 2: Sở hữu của các cổ đông chiến lược nước ngoài tại các NHTM

Ngu ồn: Tác giả tự vẽ

Hình 1.2 cho biết sự sở hữu của các cổ đông chiến lược nước ngoài tại các NHTM Trường hợp cổ đông này trực tiếp nắm cổ phần của NH, các quyết định cho vay hay đầu tư của ngân hàng sẽ không thực hiện được hoặc bị hạn chế, giám sát

chặt chẽ

Thêm vào đó với khoản tín dụng được cấp bởi NH mà mình sở hữu, cổ đông có thể dùng vốn vay để góp vốn lại vào chính NH hoặc vào NH khác Việc này tạo nên việc tăng vốn ảo trong hệ thống NH

Tuy nhiên, sở hữu của các cổ đông chiến lược nước ngoài tại các NHTM cũng được coi là nhóm sở hữu chéo mang ý nghĩa tích cực không chỉ cho các NHTM mà còn giúp ổn định nền kinh tế vĩ mô

Cổ đông chiến lược nước ngoài

-17-

2.1.1.3 Cổ đông tại các NHTM là các công ty quản lý quỹ

Hình 1 3: Sở hữu của các công ty quản lý quỹ tại các NHTM

Ngu ồn: Tác giả tự vẽ

Theo TTCK Mỹ định nghĩa: công ty quản lý quỹ là công ty chuyên trách

thực hiện việc quản lý các quỹ đầu tư Công ty đầu tư sử dụng nhà tư vấn đầu tư, hay người quản lý đầu tư để quyết định loại chứng khoán nào sẽ đưa vào danh mục đầu tư của quỹ

Từ hình 1.3, chúng ta có thể nhận thấy sở hữu chéo giữa công ty quản lý quỹ

và NHTM Các công ty quản lý quỹ vừa sở hữu ngân hàng vừa được ngân hàng cho vay Điều này không trái với quy định của pháp luật

Tại Việt Nam, khi cổ đông tại các NHTM là các công ty quản lý quỹ đã giúp

hầu hết các NHTM vượt qua các khó khăn thử thách đồng thời cũng nâng cao công tác quản lý tài sản, nguồn vốn tại các NHTM

Nghiên cứu mới nhất của các chuyên gia cho thấy, ngoài các hình thức bơm

tiền từ ngân hàng vào chứng khoán theo những con đường truyền thống như: ngân hàng cho CTCK, công ty quản lý quỹ, nhà đầu tư vay tiền; ngân hàng bơm tiền vào

chứng khoán thông qua công ty con là CTCK, công ty quản lý quỹ, thì đã lộ diện

“đường đi mới” của dòng tiền từ các TCTD chảy vào chứng khoán

Ví dụ, Ngân hàng A do đã hết hạn mức cho vay chứng khoán, nên không thể cho vay tiếp Họ sẽ thông qua thị trường liên ngân hàng để đẩy vốn vào Ngân hàng

-18-

B, vẫn còn hạn mức cho vay chứng khoán Tiền từ Ngân hàng B ngoài cách chảy vào chứng khoán theo phương thức truyền thống là cho CTCK, công ty quản lý quỹ, nhà đầu tư vay, thì còn một cách mới tinh vi hơn là cho công ty đầu tư tài chính (thường là sân sau của các ngân hàng, nhân sự chủ chốt tại ngân hàng) vay Tiếp đó, tiền từ công ty đầu tư tài chính thoải mái chảy vào chứng khoán Sở dĩ xảy ra tình trạng này, bởi về bản chất công ty đầu tư tài chính là một định chế tài chính, nhưng hiện nó không bị điều chỉnh bởi Luật Các tổ chức tín dụng

2.1.1.4 Sở hữu của NHTM nhà nước tại các NHTM cổ phần

Hình 1.4 minh họa việc sở hữu cuả NHTM nhà nước tại NHTM cổ phần Quan hệ

sở hữu này hình thành chủ yếu việc yếu kém nghiệp vụ ngân hàng của các NHTM cổ phần trong giai đoạn đầu thành lập cũng như trong giai đoạn khủng

hoảng

-19-

Hình 1 4: Sở hữu của NHTM nhà nước tại các NHTM cổ phần

Ngu ồn: Tác giả tự vẽ

Sở hữu chéo trong trường hợp cho thấy khi các NHTM nhà nước là cổ đông

nhà nước và NHTM cổ phần cũng tạo điều kiện để cho các DNNN có thể dễ dàng

không vi phạm các quy định về các hạn chế nhằm bảo đảm an toàn hoạt động của NHTM cổ phần Đó là các quy định về những trường hợp không được cấp tín dụng,

hạn chế cấp tín dụng, giới hạn cấp tín dụng Tổn thất, thiệt hại của các hoạt động lách luật trên của đó là việc các DNNN sử dụng tiền vay đầu tư vào những dự án không đúng mục đích hiệu quả hoạt động của các DN không cao gây thất thoát thiệt

hại lớn về tài sản Dẫn đến tình trạng các DNNN rơi vào tình trạng phá sản Đó cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng nợ xấu tại các NH

Cổ đông lớn

NHTM nhà nước

Người gửi

tiền

Cổ đông thiểu số

-20-

2.1.1.5 Sở hữu lẫn nhau giữa các NHTM cổ phần

Hình 1.5: S ở hữu lẫn nhau giữa các NHTM cổ phần

Ngu ồn: Tác giả tự vẽ

Hình 1.5 minh họa việc sở hữu lẫn nhau giữa các NHTM cổ phần Sở hữu

định về các hạn chế nhằm bảo đảm an toàn hoạt động của NHTM Đó là các quy định về những trường hợp không được cấp tín dụng, hạn chế cấp tín dụng, giới hạn

cấp tín dụng và quy định về giới hạn góp vốn, mua cổ phần Tổn thất, thiệt hại của các hoạt động lách luật trên cổ đông của NH A đầu tư mua cổ phần của NH khác không vì lợi ích của cổ đông mà vì lợi ích của các cổ đông lớn của NH làm thiệt

hại đến các cổ đông thiểu số của NHB NH B thực hiện hành động rủi ro là cho vay, đầu tư do quan hệ hoặc chỉ định Khi rủi ro xảy ra, khoản cho vay hay đầu tư bị lỗ, gây mất vốn NH B khó khăn về thanh khoản Mức độ thiệt hại của các khoản cho vay hay đầu tư ngày càng lớn, NH B sẽ mất thanh khoản

2.1.1.6 Sở hữu NHTM cổ phần bởi các tập đoàn, tổng công ty Nhà nước và tư nhân

có cổ đông lớn là các tập đoàn, tổng công ty nhà nước và tư nhân khi đó NHTM cổ

phần này này trở thành sân sau, chuyên huy động vốn từ dân để tài trợ cho các dự

án của tập đoàn, công ty nhà nước và tư nhân là cổ đông Mặc dù theo quy định, các

NH không được cho các cổ đông của mình vay vốn nhưng các NH có thể lách quy định bằng cách cho các công ty con của các DN vay vốn

2.1.2 Các quy định đảm bảo an toàn hoạt động của NHTM Việt Nam

2.1.2.1 T ỷ lệ an toàn vốn tối thiểu

Thông tư số 13/2010/TT-NHNN (sau đây gọi tắt là Thông tư 13) quy định về các tỷ lệ bảo đảm an toàn trong hoạt động của tổ chức tín dụng được Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ban hành ngày 20/5/2010, có hiệu lực từ ngày 01/10/2010 Thông tư 13 gồm 22 điều, đề cập đến nhiều vấn đề liên quan đến mức độ an toàn

của các TCTD, trong đó có điểm mấu chốt đó là tăng tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu

Theo quy định tài sản Có chia thành nhiều loại khác nhau có mức độ rủi ro từ 0% đến 250% Vốn tự có gồm vốn tự có cấp 1 và cấp 2 Tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu

CHÍNH PHỦ

Ngân hàng thương mại

nợ cho vay tối đa với một nhóm khách hàng có liên quan là 25% vốn tự có của

NH Khoản đầu tư trái phiếu do DN phát hành cũng được tính gộp vào dư nợ tín

dụng Các NHTM không được cấp tín dụng cho DN hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh chứng khoán mà NHTM nắm quyền kiểm soát

2.1.2.3 T ỷ lệ khả năng chi trả

Theo thông tư 13 thì tỷ lệ về khả năng chi trả phải được tổ chức tín dụng xác định và có các biện pháp để đảm bảo các tỷ lệ về khả năng chi trả cho ngày hôm sau như sau: Tỷ lệ tối thiểu bằng 15% giữa tổng tài sản “Có” thanh toán ngay và tổng

Nợ phải trả.Tỷ lệ tổng tài sản có đến hạn trong 7 ngày tiếp theo và tổng nợ đến hạn thanh toán trong vòng 7 ngày tối thiểu bằng 1

Theo quy định, tổ chức tín dụng phải thành lập một bộ phận quản lý tài sản

“Nợ”, tài sản “Có” (từ cấp phòng hoặc tương đương trở lên), để theo dõi và quản lý

khả năng chi trả hàng ngày Bộ phận quản lý tài sản “Nợ”, tài sản “Có” do Tổng Giám đốc (Giám đốc) hoặc Phó Tổng Giám đốc (Phó Giám đốc) được ủy quyền

phụ trách

2.1.2.4 Gi ới hạn góp vốn, mua cổ phần

Một cổ đông cá nhân không được sở hữu vượt quá 5% vốn điều lệ của một tổ chức tín dụng, một cổ đông là tổ chức không được sở hữu vượt quá 15% vốn điều lệ của một tổ chức tín dụng, trừ một số trường hợp đặc biệt, cổ đông và những người liên quan của cổ đông đó không được sở hữu vượt quá 20% vốn điều lệ của một tổ chức tín dụng

Theo luật số 47 luật các tổ chức tín dụng về góp vốn và mua cổ phần như sau:

- Mức góp vốn, mua cổ phần của một ngân hàng thương mại và các công ty

-23-

con, công ty liên kết của ngân hàng thương mại đó vào một doanh nghiệp hoạt động trên lĩnh vực quy định tại khoản 4 Điều 103 của Luật này không được vượt quá 11% vốn điều lệ của doanh nghiệp nhận vốn góp Ngân hàng thương mại được góp

vốn, mua cổ phần của doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực sau đây:

+ Bảo hiểm, chứng khoán, kiều hối, kinh doanh ngoại hối, vàng, bao thanh toán, phát hành thẻ tín dụng, tín dụng tiêu dùng, dịch vụ trung gian thanh toán, thông tin tín

dụng;

+ Lĩnh vực khác không quy định tại điểm a khoản này

- Tổng mức góp vốn, mua cổ phần của một ngân hàng thương mại vào các doanh nghiệp, kể cả các công ty con, công ty liên kết của ngân hàng thương mại đó không được vượt quá 40% vốn điều lệ và quỹ dự trữ của ngân hàng thương mại

- Mức góp vốn, mua cổ phần của một công ty tài chính và các công ty con, công ty liên kết của công ty tài chính vào một doanh nghiệp theo quy định tại khoản

2 Điều 110 của Luật này không được vượt quá 11% vốn điều lệ của doanh nghiệp nhận vốn góp

+ Công ty tài chính được góp vốn, mua cổ phần của doanh nghiệp, quỹ đầu tư

- Tổng mức góp vốn, mua cổ phần của một công ty tài chính theo quy định tại khoản 1 Điều 110 của Luật này vào các doanh nghiệp, kể cả các công ty con, công ty liên kết của công ty tài chính đó không được vượt quá 60% vốn điều lệ và quỹ dự trữ của công ty tài chính

+ Công ty tài chính chỉ được dùng vốn điều lệ và quỹ dự trữ để góp vốn

+ Công ty tài chính được góp vốn, mua cổ phần của doanh nghiệp, quỹ đầu tư + Công ty tài chính chỉ được thành lập, mua lại công ty con, công ty liên kết

hoạt động trong các lĩnh vực bảo hiểm, chứng khoán, quản lý tài sản bảo đảm sau khi được Ngân hàng Nhà nước chấp thuận bằng văn bản

- Tổ chức tín dụng không được góp vốn, mua cổ phần của các doanh nghiệp,

tổ chức tín dụng khác là cổ đông, thành viên góp vốn của chính tổ chức tín dụng đó

Đồng thời Luật các tổ chức tín dụng cũng quy định tỷ lệ góp vốn tối đa vào mỗi công ty và tổng mức góp vốn, mua cổ phần của NHTM Các NHTM

-24-

không được góp vốn, mua cổ phần của NHTM là cổ đông, thành viên góp vốn của chính NHTM đó Các khoản đầu tư, góp vốn cổ phần này của NHTM phải loại ra

khỏi vốn tự có khi tính các tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu

2.1.2.5 T ỷ lệ cấp tín dụng so với nguồn vốn huy động

Theo Thông tư 19, NHNN sửa đổi Điều 18 của Thông tư 13 về tỷ lệ cấp tín dụng từ nguồn vốn huy động Theo đó, tổ chức tín dụng chỉ được sử dụng vốn huy động để cấp tín dụng với điều kiện trước và sau khi cấp tín dụng đều đảm bảo tỷ lệ

về khả năng chi trả và các tỷ lệ bảo đảm an toàn khác quy định tại Thông tư này Việc cấp tín dụng từ nguốn vốn huy động không được vượt quá các tỷ lệ quy định như sau: Đối với ngân hàng là 80%; đối với tổ chức tín dụng phi ngân hàng là 85% Cấp tín dụng quy định tại Khoản 1 Điều này bao gồm các hình thức cho vay, cho thuê tài chính, bao thanh toán, chiếu khấu giấy tờ có giá và công cụ chuyển nhượng Sau đó, NHNN đã hủy bỏ quy định trên bởi Thông tư 22/2011/TT-NHNN

Trong Thông tư 13, quy định nguồn vốn huy động sử dụng để cho vay không bao gồm tiền gửi không kỳ hạn của tổ chức kinh tế, Kho bạc Nhà nước, Bảo hiểm

Xã hội và các tổ chức khác Một số ngân hàng cho hay, tiền gửi không kỳ hạn của những đối tượng trên thường chiếm tỷ lệ từ 15% - 20% trong tổng nguồn vốn huy động của các tổ chức tín dụng Đây là nguồn vốn có tính ổn định cao

Ngoài tỷ lệ 20% của nguồn vốn huy động không được sử dụng để cho vay theo công thức trên, thì còn khoảng 15% tiền gửi không kỳ hạn kể trên không được

sử dụng để cho vay Như thế, phần nguồn vốn để đảm bảo khả năng thanh toán lên tới 35% trên tổng nguồn vốn huy động là quá cao, không hợp lý…

Khoản 3, Điều 18 của Thông tư số 13 được sửa đổi tại Thông tư 19 quy định lại nguồn vốn huy động, bao gồm: Tiền gửi của cá nhân dưới các hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn; Tiền gửi có kỳ hạn của tổ chức, bao gồm cả tiền gửi có kỳ hạn của tổ chức tín dụng khác và chi nhánh ngân hàng nước ngoài; 25% tiền gửi không kỳ hạn của tổ chức kinh tế (trừ tổ chức tín dụng), kỳ hạn 3 tháng trở lên (trừ tiền vay của tổ chức tín dụng khác trong nước để bù đắp thiếu hụt tạm thời đối với các tỷ lệ về khả năng chi trả theo quy định tại Khoản 1, Điều 14 Thông tư

vốn ảo trong các ngân hàng

Ví dụ, một người có 1000 tỷ đồng mua cổ phần của ngân hàng A, lấy cổ

phần đó đến ngân hàng B để thế chấp vay, được thêm 1000 tỷ đồng nữa Người đó

sẽ quay lại ngân hàng A để mua thêm cổ phần để được vay nhiều hơn, hoặc mua cổ

phần của ngân hàng C, lấy cổ phần của ngân hàng C để thế chấp vay ngân hàng D, được 1000 tỷ đồng mua cổ phần của ngân hàng E…Cứ như vậy, chỉ 1000 tỷ đồng

chạy thành ra 5000-7000 tỷ đồng bằng cách sở hữu chéo tại nhiều ngân hàng.Vậy

tại sao người ta lại làm như vậy?Bởi những người vay mua cổ phiếu, thành cổ đông

lớn của ngân hàng thì sẽ khống chế, chi phối được ngân hàng đó để vay cho mục đích đầu tư cá nhân của mình

Chính điều này đã tạo ra luồng vốn tưởng là góp thật vào hệ thống nhưng

thực chất lại là vốn vay lẫn nhau giữa các ngân hàng.Trong 4 năm qua, hàng loạt các NHTMCP đã nâng vốn điều lệ lên 3.000 tỷđồng Nhưng trên thực tế, quy mô

của dòng vốn mới thực sự được bổ sung vào hệ thống ngân hàng vẫn chưa được làm

rõ Với quy mô vốn điều lệ tăng, các ngân hàng được phép huy động thêm tiền gửi trong dân cư và hàng nghìn tỷ đồng vốn huy động mới này lại có thể được dùng để tài trợ cho những dự án sân sau của chính các cổ đông lớn của ngân hàng Ngoài ra,

sở hữu chéo làm sai lệch việc đánh giá rủi ro của hệ thống ngân hàng vì rất nhiều

chỉ số dựa trên số vốn tự có như hệ số an toàn (CAR),hay tỷ lệ vốn tự có/tổng tài

sản, trong khi đó vốn tự có của các ngân hàng không thực chất là có quymô như vậy

-26-

mà bao gồm cả nguồn vốn ảo do sở hữu chéo Trong những năm gần đây, tăng trưởng tín dụng của các ngân hàng liên tục nóng khiến hệ số đòn bẩy tài chính tăng lên và hệ số an toàn vốnCAR giảm, đồng thời tấm đệm để phòng ngừa rủi ro là vốn

tự có lại mỏng và bị gây nhiễu bởi sở hữu chéo, tất cả những điều đó càng làm trầm

trọng hơn những khó khăn của hệ thống.Các chỉ số không chính xác lại dẫn đến sai

lệch cả về quản trị ngân hàng cũng như việc giám sát đối với hệ thống tài chính Điều này là đặc biệt nguy hiểm vì những rủi ro trong lĩnh vực ngân hàng tài chính khi bùng phát thì có sức lan tỏa rất rộng và hậu quả nghiêm trọng cho toàn bộ nền kinh tế

Thêm vào đó, trong khi hoạt động của công ty quản lý quỹ đầu tư, quỹ đầu

tư, công ty chứng khoán bị kiểm soát, giám sát chặt chẽ bởi Ủy ban Chứng khoán Nhà nước; hoạt động của ngân hàng thương mại và công ty tài chính bị kiểm soát, giám sát chặt chẽ bởi Ngân hàng Nhà nước, thì công ty cổ phần đầu tư tài chính không bị giám sát, quản lý bởi cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành nào, mà chỉ

hoạt động theo Luật Doanh nghiệp, cho dù công ty này hoạt động không khác gì

quỹ đầu tư, công ty tài chính Lợi dụng kẽ hở này, một nhóm cá nhân thành lập công ty cổ phần đầu tư tài chính để mua cổ phần của một số ngân hàng nào đó, đồng thời họ cũng mua cổ phần tại những ngân hàng này.Sau khi đã sở hữu được lượng cổ phần kha khá, một mặt họ vay vốn tại ngân hàng mà họ là cổ đông, mặt khác lại yêu cầu các ngân hàng mà họ và công ty cổ phần đầu tư tài chính do họ sáng lập đầu tư vốn vào các ngân hàng trong nhóm và như thế, “quyền lực” của họ một lần nữa lại được nâng lên

2.1.3.2 Vi ph ạm về giới hạn tín dụng

Khi sở hữu chéo thì quy định này sẽ bị vô hiệu hóa Bởi lẽ, sở hữu chéo cho phép một doanh nghiệp, hay ngân hàng thương mại, có tỷ lệ cổ phần lớn trong các ngân hàng thương mại có thể gây áp lực để ngân hàng này cấp vốn đầu tư vào những dự án của doanh nghiệp hay ngân hàng “sân sau” của mình” Điều này sẽ dẫn đến nguy cơ là quy định bị “vượt rào”, bộ máy sàng lọc theo tiêu chí hiệu quả đầu

tư của ngân hàng thương mại bị vô hiệu

-27-

Các quy định về các đối tượng cấm cho vay, hạn chế cho vay cũng sẽ bị ảnh hưởng Chẳng hạn, pháp luật không cho phép tổ chức tín dụng cho vay đối với Chủ tịch HĐQT, Tổng giám đốc, người thân của họ và một số đối tượng khác Tuy nhiên, những người này lại có thể vay ở tổ chức tín dụng khác mà tổ chức của mình

là cổ đông lớn Sở hữu chéo cũng giúp các ngân hàng có thể lách quy định về việc không được cho các cổ đông của mình vay vốn bằng cách cho các công ty con của các doanh nghiệp vay vốn.Các NH cho vay người có liên quan sẽ vô hiệu hóa quy định về giới hạn tín dụng Nguy hiểm hơn, NH có thể chuyển các khoản nợ xấu thành tài sản có khác thông qua việc chuyển nợ xấu sang các công ty con, công ty liên kết và việc này sẽ vô hiệu hóa quy định về báo cáo chất lượng tín dụng và trích

dự phòng rủi ro

Hơn nữa, trong bối cảnh hiện nay, ngân hàng thương mại rất dễ biến thành kênh huy động vốn cho Tập đoàn, các công ty con của Tập đoàn Nhìn xa hơn,

"mạng nhện" liên kết còn thể hiện ở những hoạt động kinh doanh thiếu kiểm soát,

sự nhập nhằng trong việc cho vay, trong thẩm định và cung ứng vốn vay

Ví dụ, nhiều trường hợp ngân hàng A đang là cổ đông lớn chi phối ngân hàng B, không muốn thông qua một khoản vay, đã đẩy khách hàng cho ngân hàng B

mà không gặp trở ngại gì do A đang nắm giữ cổ phần chi phối tại B B biết khách hàng không đáp ứng tiêu chuẩn cho vay nhưng khó có thể từ chối vì đang được điều hành bởi người của A

Một hệ lụy khác là sở hữu chéo cũng có thể cho phép ngân hàng A giấu nợ xấu của mình bằng cách không khai báo nợ xấu mà nhờ ngân hàng B, nơi A có sở hữu, cho vay, qua đó giảm được mức nợ xấu phải khai báo và không phải trích dự phòng rủi ro tương ứng Đó cũng là một trong những lý do khiến Ngân hàng Nhà nước khó nắm được chính xác số nợ xấu của toàn bộ hệ thống ngân hàng

Đối với các doanh nghiệp (hay ngân hàng) là cổ đông lớn của ngân hàng, sở

hữu chéo cho phép một doanh nghiệp (hay ngân hàng) có tỷ lệ cổ phần lớn trong các NHTM có thể gây áp lực (một cách hợp pháp như qua bỏ phiếu trong hội đồng

quản trị với vị thế cổ đông chiến lược) để ngânhàng này cấp vốn đầu tư vào những

-28-

dự án không đủ tiêu chuẩn của doanh nghiệp hay ngânhàng của mình Hay nói các khác, khi một TCTD lớn chiếm cổ phần chi phối ngân hàng khácvà biến ngân hàng này thành “sân sau” của mình, họ có thể buộc ngân hàng bị chi phối cấp tín dụng cho những dự án rủi ro hoặc cho doanh nghiệp có quan hệ thân thiết Mặc dù theoquy định thì các ngân hàng không được cho các cổ đông của mình vay vốn, nhưng các ngânhàng có thể lách quy định này bằng cách cho các công ty con của các doanh nghiệp vay vốn.Mặt khác, không loại trừ trường hợp lãnh đạo của ngân hàng chi phối lạm dụng quyền lựcbuộc ngân hàng mà mình có thể chi phối cấp tín

dụng để phục vụ lợi ích cá nhân

2.1.3.3 Vi ph ạm về góp vốn, mua cổ phần

Theo thông tư 13, một cá nhân không được sở hữu quá 5% vốn điều lệ của một ngân hàng, nhưng thông qua sở hữu chéo, họ vẫn thâu tóm hoặc gây ảnh hưởng đến ngân hàng.Họ có thể lách luật, thâu tóm ngân hàng bằng cách sử dụng hình thức

ủy quyền Tức cá nhân A chỉ được sở hữu không quá 5% vốn điều lệ của một ngân hàng, nhưng trên thực tế cá nhân này chỉ nắm 2%, còn lại ủy quyền vốn cho nhiều

cá nhân hoặc tổ chức khác không họ hàng gì với cá nhân A để cùng đầu tư vào một ngân hàng

Trong hệ thống ngân hàng, các ngân hàng thương mại được quyền cho phép

sự tham gia góp vốn của doanh nghiệp, định chế tài chính, ngân hàng, quỹ đầu tư, công ty chứng khoán, cá nhân trong và ngoài nước Do đó làm gia tăng sở hữu chéo ngân hàng Việc đầu tư chéo đã và đang gián tiếp gây ra nợ xấu do nhiều nhà băng thiếu thận trọng trong hoạt động tín dụng đối với cổ đông là doanh nghiệp; làm phân tán nguồn vốn của doanh nghiệp nhà nước…Nghiêm trọng hơn, tình trạng đầu

tư chéo đã xuất hiện một số dấu hiệu liên kết, lũng đoạn hệ thống tài chính - ngân hàng để trục lợi

Đầu tư chéo đã phổ biến trong nền kinh tế, dẫn tới những hệ lụy, đặc biệt là

đã vô hiệu hóa các quy định về an toàn Ngân hàng thương mại tăng vốn ảo, vô hiệu hóa các quy định về vốn pháp định, về hệ số đủ vốn (CAR), về giới hạn tín dụng…

Bên cạnh đó, ngân hàng thương mại vẫn có thể tham gia đầu tư chứng khoán,

 Tăng trưởng về số lượng

Thập kỷ qua, cùng với quá trình đổi mới và hội nhập, hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam đã có nhiều thay đổi quan trọng.Sự xuất hiện của các ngân hàng 100% vốn nước ngoài và việc loại bỏ dần các hạn chế đối với hoạt động của chi nhánh NH đã khiến mức độ cạnh tranh ngày càng trở nên gay gắt, buộc các NH

Việt Nam phải tái cấu trúc để tiếp tục phát triển 2 trong số 5 NHTM Nhà nước đã

thực hiện cổ phần hóa và chính thức hoạt động theo mô hình đa sở hữu được gần hai năm.Các NHTM cổ phần một mặt đang cấu trúc lại, có sự tham gia của các nhà đầu tư chiến lược nước ngoài cùng lộ trình tăng vốn điều lệ lên mức tối thiểu là 3.000 tỉ VND.Tất cả các động thái này nhằm hướng tới sự phát triển bền vững trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế

B ảng 2.1: Số lượng ngân hàng giai đoạn 1991-2012

NH Ngoại thương VN và NH Đầu tư và Phát triển VN.Cho đến năm 2012, đã có thêm một ngân hàng thương mại nhà nước đó là Ngân hàng Phát triển Việt Nam Bên cạnh sự phát triển của NHTMNN thì các NHTMCP cũng có sự tăng lên

rõ rệt Năm 1991 chỉ mới có 4 ngân hàng nhưng vào năm 1993 đã tăng lên thành 41 ngân hàng.Sau đó tiếp tục tăng lên thành 51 ngân hàng vào năm 1997 và đến năm

2012 đã giảm chỉ còn 40 ngân hàng Điều này là do một số ngân hàng do hoạt động còn yếu nên bị NHNN buộc phải sáp nhập như 3 ngân hàng đầu tiên sáp nhập là NHTMCP Đệ Nhất, NHTMCP Tín Nghĩa và NHTMCP Sài Gòn thành SCB vào

cuối năm 2011, SHB được Ngân hàng Nhà nước chính thức chấp thuận việc sáp nhập Ngân hàng Nhà Hà Nội (Habubank) vào Ngân hàng Sài Gòn - Hà Nội (SHB)