MỘT SỐ NHẬN XÉT VÀ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN KIỂM TOÁN KHOẢN MỤC DOANH THU TRONG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH DO CÔNG TY TNHH KIỂM TOÁN PHƯƠNG ĐÔNG ICA THỰC HIỆN

Kiểm toán khoản mục doanh thu doPCA thực hiện cần được hoàn thiện để trở thành một chương trình kiểm toán vớicác bước công việc đầy đủ, chính xác và thủ tục kiểm toán thích hợp nhằm giúp

MỘT SỐ NHẬN XÉT VÀ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN KIỂM TOÁN KHOẢN MỤC DOANH THU TRONG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH DO CÔNG TY TNHH KIỂM

TOÁN PHƯƠNG ĐÔNG ICA THỰC HIỆN.

3.1 Sự cần thiết hoàn thiện kiểm toán khoản mục Doanh thu trong kiểm toán Báo cáo tài chính do Công ty TNHH Kiểm toán Phương Đông ICA (PCA) thực hiện.

“Phát triển nhanh, bền, vững” luôn là mục tiêu của toàn bộ nền kinh tế xã hộiViệt Nam nói chung và của các ban, ngành, địa phương, đơn vị tổ chức xã hội, tổchức kinh doanh, cá nhân,… nói riêng Đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế thịtrường hiện nay, cạnh tranh là một rào cản và cũng là một động lực to lớn thúc đầynền kinh tế phát triển Các đơn vị tổ chức xã hội – kinh tế cạnh tranh với nhau bằngnhiều chỉ tiêu khác nhau và hiện nay cạnh tranh bằng chất lượng phục vụ đang đượccoi trọng và ngày càng nâng cao Sự cạnh tranh luôn luôn dẫn tới một sự đào thải,những cái phù hợp với thực tế sẽ tồn tại và những cái lỗi thời, kém hiệu quả sẽ bịxóa bỏ dần Đó là quy luật tất yếu của sự phát triển

Nhận thấy rõ quy luật tất yếu đó, các doanh nghiệp trong nền kinh tế ViệtNam muốn đứng vững và phát triển trên thị trường cần có chiến lược kinh doanh vàhoạt động hiệu quả, phù hợp Công ty TNHH Kiểm toán Phương Đông ICA cũngkhông nằm ngoài xu hướng đó Để tồn tại và khẳng định vị thế của mình trong lĩnhvực kiểm toán và tư vấn tài chính, PCA đã không ngừng cố gắng hoàn thiện hoạtđộng của mình mà trước hết là nâng cao chất lượng dịch vụ cung cấp, tạo niềm tincho khách hàng và mở rộng thị trường kinh doanh Đặc biệt hơn nữa khi PCA đã trởthành đại diện duy nhất của tập đoàn kiểm toán quốc tế PKF tại Việt Nam thì nhiệm

vụ chiến lược này càng được PCA đưa lên hàng đầu

Hoạt động kiểm toán độc lập mà chủ yếu là kiểm toán BCTC mới ra đờiđược 16 năm nhưng ngày càng khẳng định vai trò của nó trong việc làm lành mạnh

nền tài chính quốc gia, cung cấp thông tin tài chính cần thiết và đánh tin cậy chonhững người quan tâm tới tình hình tài chính của các doanh nghiệp Vì vậy, kiểmtoán độc lập phải giữ vững và phát huy vai trò quan trọng đó.

Khi quan tâm tới tình hình tài chính của doanh nghiệp, điều các đối tượngquan tâm đầu tiên là doanh thu – lợi nhuận Vì thế, chỉ tiêu doanh thu lợi nhuận phảiđảm bảo đáng tin cậy Kiểm toán BCTC mà trước hết là kiểm toán khoản mụcdoanh thu ngày càng có yêu cầu cao hơn Kiểm toán doanh thu không chỉ đơn thuần

là phát hiện ra sai sót, gian lận của doanh nghiệp mà còn là cơ sở để nhà quản trịdoanh nghiệp và các đối tượng quan tâm đưa ra quyết định của mình Do đó, kiểmtoán doanh thu chiếm vị trí rất quan trọng trong kiểm toán BCTC và hoàn thiệncông tác kiểm toán BCTC nói chung và khoản mục doanh thu nói riêng là một yêucầu tất yếu cho bất cứ công ty kiểm toán độc lập nào

PCA là một công ty kiểm toán hoạt động khá hiệu quả Kiểm toán khoảnmục doanh thu trong kiểm toán BCTC do PCA thực hiện khá tốt và đảm bảo baoquát tương đối các sai phạm, gian lận của đơn vị Tuy nhiên, kiểm toán doanh thu

do PCA thực hiện cũng còn nhiều hạn chế, nhược điểm Những hạn chế, nhượcđiểm đó là không thể tránh khỏi bởi công việc kiểm toán được thực hiện đôi khi bịhạn chế về mặt thời gian, phạm vi kiểm toán Kiểm toán khoản mục doanh thu doPCA thực hiện cần được hoàn thiện để trở thành một chương trình kiểm toán vớicác bước công việc đầy đủ, chính xác và thủ tục kiểm toán thích hợp nhằm giúpKTV đưa ra ý kiến xác nhận doanh thu được trình bày trên BCTC có phản ánh mộtcách trung thực, hợp lý xét trên các khía cạnh trọng yếu, tuân thủ chế độ và chuẩnmực kế toán Việt Nam

3.2 Đánh giá chung về thực trạng kiểm toán khoản mục Doanh thu trong kiểm toán Báo cáo tài chính do Công ty TNHH Kiểm toán Phương Đông ICA (PCA) thực hiện.

Với 07 năm hoạt động trong lĩnh vực kiểm toán, tài chính, kế toán và tư vấnthuế… Công ty đã có mạng lưới khách hàng rộng lớn, đáp ứng đầy đủ các điều kiệntiêu chuẩn để tham gia cung cấp dịch vụ kiểm toán các dự án ODA, cho các doanh

nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế trong đó bao gồm các tổ chức phát hành, tổchức niêm yết, các ngân hàng thương mại, các tổ chức tín dụng,… Để đạt được điều

đó, Công ty TNHH Kiểm toán Phương đông ICA đã không ngừng hoàn thiện quytrình kiểm toán và nâng cao dịch vụ khách hàng Bên cạnh tiếp tục hợp đồng đối vớicác khách hàng truyền thống, PCA còn tăng cường tiếp cận khách hàng mới tiềmnăng, mở rộng quy mô cũng như chất lượng dịch vụ cung cấp Quy trình kiểm toáncủa PCA, đặc biệt là kiểm toán khoản mục doanh thu luôn tuân thủ nghiêm ngặtchuẩn mực Kiểm toán Việt Nam và các quy định của Pháp luật Kiểm toán khoảnmục doanh thu do PCA thực hiện được xem là khá hiệu quả, đảm bảo mục tiêukiểm toán tổng quát và mục tiêu kiểm toán đặc thù của khoản mục doanh thu Tuynhiên, quy trình kiểm toán khoản mục doanh thu vẫn còn nhiều tồn tại cần khắcphục Có thể khái quát các ưu điểm và nhược điểm của quy trình kiểm toán khoảnmục doanh thu do Công ty TNHH Kiểm toán Phương Đông ICA thực hiện như sau:

3.2.1 Ưu điểm:

- Trong giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán: Công ty luôn thực hiện nghiêm

chỉnh các nội dung trong quá trình lập kế hoạch kiểm toán Đặc biệt, PCA đặt quantâm lớn vào đánh giá rủi ro kiểm toán, rủi ro tiềm tàng trước khi chấp nhận hợpđồng kiểm toán Phương pháp chủ yếu được áp dụng là tiến hành tìm hiểu về kháchhàng (lĩnh vực kinh doanh, bộ máy tổ chức, phong cách điều hành của ban lãnh đạokhách hàng…) KTV đã tiến hành đánh giá mức trọng yếu đối với từng khoản mục

và từ đó làm cơ sở để thiết kế chương trình kiểm toán cho từng khoản mục

Chương trình kiểm toán chung đối với doanh thu được thiết kế khá rõ ràng

và chi tiết Kế hoạch kiểm toán và chương trình kiểm toán khoản mục doanh thuđược lập một cách khoa học, đảm bảo bao quát toàn diện BCTC và chi tiết tới từngkhoản mục, số dư trên BCTC Mặc dù đôi khi còn bị hạn chế về mặt thời giannhưng KTV tại PCA đã vận dụng một cách linh hoạt và sáng tạo các thủ tục kiểmtoán cần thiết, bám sát chương trình kiểm toán đã đề ra nhằm thu thập được đầy đủcác bằng chứng kiểm toán đáng tin cậy, làm cơ sở đưa ra ý kiến kiểm toán Côngviệc kiểm toán được tiến hành theo từng khoản mục, mỗi khoản mục lại được phân

công cho một KTV hoặc trợ lý kiểm toán có năng lực chuyên môn phù hợp đảmnhận.

- Trong giai đoạn thực hiện kiểm toán: PCA thực hiện phân công công việc

một cách rõ ràng, khoa học nên việc thực hiện kiểm toán khá hiệu quả Các khoảnmục có chương trình, thủ tục kiểm toán riêng và được thực hiện cẩn thận từng bướcmột Sau khi KTV chịu trách nhiệm kiểm toán thực hiện tìm hiểu chung, các KTVmới thực hiện thủ tục phân tích và kiểm tra chi tiết Các thủ tục kiểm tra chi tiếtđược tiến hành một cách đầy đủ, theo đúng chương trình kiểm toán đã thiết kế Nếu

có bất cứ sự thay đổi nào trong chương trình kiểm toán thì sẽ được toàn thể nhómkiểm toán thảo luận và thống nhất Các phát hiện của KTV đều phải báo cáo và xin

ý kiến của trưởng nhóm kiểm toán, được ghi chép đầy đủ trên giấy tờ làm việc.Trưởng nhóm kiểm toán phải nắm bắt được tất cả các khoản mục, các phát hiện vàđiều chỉnh cho hợp lý

- Trong giai đoạn kết thúc kiểm toán: Giai đoạn này cũng được PCA thực

hiện hết sức chặt chẽ Trước khi phát hành báo cáo, công việc kiểm tra tài liệu là bắtbuộc Các sự kiện sau ngày lập BCTC cũng được xem xét cẩn thận để đảm bảo về

sự ảnh hưởng của các sự kiện này đối với kết quả trên BCTC của khách hàng.BCKT phát hành đúng chuẩn mực, đảm bảo chất lượng tốt nhất và được lưu trữtrong một hồ sơ chính riêng biệt

3.2.2 Nhược điểm:

- Trong giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán:

Một là: PCA chưa thực hiện hoàn chỉnh việc thu thập thông tin về khách

hàng Việc tìm hiểu và thu thập thông tin cơ sở, thông tin về nghĩa vụ pháp lý đãđược PCA tiến hành nhưng chỉ ở mức độ sơ lược Tìm hiểu chủ yếu thông quaphỏng vấn, quan sát và thu thập tài liệu từ nội bộ công ty KTV chưa tiến hành thuthập thông tin từ nguồn bên ngoài độc lập KTV cũng chưa quan tâm tới việc quansát trực tiếp hoạt động sản xuất kinh doanh tại đơn vị Điều này có vai trò quantrọng giúp KTV có thể phát hiện được những tồn tại của đơn vị nói chung và đốivới việc ghi nhận doanh thu, như: đặc điểm của quy trình bán hàng - ghi nhận doanh

thu, các chính sách ghi nhận doanh thu, hay cơ sở vật chất lạc hậu, sự quản lý lỏnglẻo, yếu kém, sản phẩm tồn kho lâu gây ứ đọng, sản phẩm hỏng,…

Hai là: Việc đánh giá HT KSNB đối với khoản mục doanh thu chú trọng vào

phỏng vấn, sử dụng bảng câu hỏi Việc này tiết kiệm được thời gian kiểm toánnhưng chất lượng không cao và đôi khi không phù hợp Bảng tường thuật và lưu đồ

ít được sử dụng, có thể do hạn chế về mặt thời gian kiểm toán

Ba là: Việc đánh giá rủi ro, trọng yếu đối với khoản mục doanh thu tuy được

coi trong nhưng vẫn còn nhiều hạn chế Hạn chế ở chỗ ý kiến đánh giá rủi ro, trọngyếu chủ yếu giao cho KTV phụ trách cuộc kiểm toán, vì vậy không tránh khỏi tínhthiếu khách quan, chính xác Khi phát hiện sai sót, KTV sẽ ước lượng dựa vào kinhnghiệm của mình để quyết định có điều chỉnh hay không

Bốn là: Thủ tục phân tích trong giai đoạn này mới chỉ dừng lại ở phân tích

sự biến động doanh thu và các chỉ tiêu khác qua các năm mà chưa thực hiện phântích doanh thu theo ngành, so sánh số thực tế và số kế hoạch, chưa thực hiện so sánhcác tỷ suất tài chính về doanh thu nhằm đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh củađơn vị so với mức trung bình toàn ngành và mức độ hoàn thành kế hoạch kinhdoanh đã đề ra

Năm là: Chương trình kiểm toán tại PCA được thiết kế chung cho hầu hết

các cuộc kiểm toán và cho khoản mục doanh thu, tuy trong quá trình thực hiện có sựthay đổi cho phù hợp, nhưng do loại hình hoạt động và các dịch vụ cung cấp củaCông ty là khá đa dạng nên kiểm toán theo chương trình chung như vậy sẽ bộc lộnhiều hạn chế trong việc phát hiện các sai phạm trọng yếu mang tính chất đặc thùcủa toàn bộ BCTC và của khoản mục doanh thu

- Trong giai đoạn thực hiện kiểm toán:

Sáu là: Việc tiến hành kiểm toán thực hiện chủ yếu là chọn mẫu kiểm toán.

Việc chọn mẫu tiến hành trên cơ sở kinh nghiệm và đánh giá rủi ro, trọng yếu củaKTV Việc kiểm tra dựa trên chọn những nghiệp vụ phát sinh lớn hoặc nghiệp vụbất thường chưa thể hiện được tính chất của toàn bộ tổng thể cần kiểm tra, khôngmang tính đại diện Vì thế, cách chọn mẫu này đôi khi bỏ sót các sai phạm trọng

- Trong giai đoạn kết thúc kiểm toán:

Bảy là: Tuy Công ty thực hiện đầy đủ việc xem xét các sự kiện sau niên độ

nhưng lại gặp phải nhiều khó khăn từ phía khách hàng: như chậm cung cấp tài liệu,thông tin liên quan… làm Công ty chậm trễ trong việc phát hành BCKT và BCKTphát hành đôi khi không phù hợp

3.3 Một số giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện kiểm toán khoản mục Doanh thu trong kiểm toán Báo cáo tài chính do Công ty TNHH Kiểm toán Phương Đông ICA (PCA) thực hiện.

Hoàn thiện kiểm toán doanh thu trong kiểm toán BCTC do PCA thực hiện làmột yêu cầu tất yếu Với quy trình tổ chức kiểm toán nói chung và kiểm toán khoảnmục doanh thu nói riêng tại PCA còn nhiều hạn chế cần khắc phục, em xin mạnhdạn đề xuất một số giải pháp sau đây:

- Giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán:

Một là: Về việc tìm hiểu, thu thập thông tin về khách hàng.

Cơ sở lý luận:

Sau khi ký kết hợp đồng kiểm toán, KTV bắt đầu lập kế hoạch kiểm toántổng quát Trong giai đoạn này, như đã xác định trong Chuẩn mực kiểm toán ViệtNam số 300 về “Lập kế hoạch kiểm toán”, KTV thu thập hiểu biết về ngành nghềkinh doanh của khách hàng, tìm hiểu về hệ thống kế toán, kiểm soát nội bộ, xem xétlại hồ sơ kiểm toán năm trước, tiến hành tham quan nhà xưởng, nhận diện các bênhữu quan, cũng như thu thập thông tin về nghĩa vụ pháp lý của khách hàng Đây làbước công việc không thể thiếu trong giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán nói chung

và kế hoạch kiểm toán khoản mục doanh thu nói riêng

Thực trạng tại PCA:

Việc tìm hiểu và thu thập thông tin cơ sở, thông tin về nghĩa vụ pháp lý đãđược PCA tiến hành nhưng chỉ ở mức độ sơ lược Tìm hiểu chủ yếu thông quaphỏng vấn, quan sát và thu thập tài liệu từ nội bộ công ty KTV chưa tiến hành thu

thập thông tin từ nguồn bên ngoài độc lập và quan tâm tới việc quan sát trực tiếphoạt động sản xuất kinh doanh tại đơn vị.

Giải pháp hoàn thiện:

Việc tìm hiểu và thu thập thông tin về khách hàng cần được tiến hành thôngqua nhiều nguồn khác nhau KTV không chỉ thu thập thông tin từ nội bộ doanhnghiệp mà cần thu thập từ các nguồn bên ngoài độc lập như: khách hàng, chủ đầu

tư, internet và các kênh thông tin khác, … Đồng thời, KTV phải chú trọng vào việcquan sát thực trạng sản xuất kinh doanh, chính sách và thực trạng quy trình bánhàng – thu tiền và ghi nhận doanh thu, chiết khấu thương mại, giảm giá hàng bán,thực trạng hàng tồn kho, … tại đơn vị khách hàng

Tác dụng của giải pháp:

Tìm hiểu thông tin cơ sở và thông tin về nghĩa vụ pháp lý của khách hàngđóng vai trò quan trọng đảm bảo chất lượng kiểm toán và KTV sẽ có được nhữnghiểu biết ban đầu về quy trình bán hàng – thu tiền, chính sách ghi nhận doanh thu,chính sách về chiết khấu thương mại, giảm giá hàng bán, tình trạng hàng hóa nhập –xuất - tồn, những yếu tố bên trong và bên ngoài ảnh hưởng tới việc ghi nhận doanhthu… Qua đó, KTV có cơ sở đánh giá khả năng có những sai sót trọng yếu và việcthực hiện những phân tích ban đầu đối với khoản mục doanh thu để xác định thờigian cần thiết thực hiện kiểm toán

Điều kiện vận dụng:

Công việc tìm hiểu thông tin về khách hàng là công việc yêu cầu về thời giankiểm toán và chi phí kiểm toán Những giải pháp trên được thực hiện tốt trong điềukiện KTV không bị giới hạn nhiều về thời gian kiểm toán, từ đó KTV có thể sắpxếp thời gian hợp lý cho việc tìm hiểu thông tin về khách hàng nhiều hơn Đồngthời yêu cầu KTV phải có kiến thức tổng quát về ngành nghề, tính chất hoạt độngcủa đơn vị và thiết lập được những mối quan hệ giao tiếp khách hàng tốt Điều này

sẽ giúp KTV dễ dàng thu thập được những thông tin cần thiết về khách hàng từnhiều nguồn khác nhau một cách nhanh chóng và hiệu quả nhất

Hai là: Đánh giá HT KSNB và rủi ro kiểm soát

Cơ sở lý luận:

Theo chuẩn mực Kiểm toán Việt Nam số 400 – Đánh giá rủi ro và kiểm soátnội bộ: “Kiểm toán viên phải có đầy đủ hiểu biết về hệ thống kế toán và hệ thốngkiểm soát nội bộ của khách hàng để lập kế hoạch kiểm toán tổng thể và chươngtrình kiểm toán thích hợp, có hiệu quả” Có thể thấy, đánh giá HT KSNB và rủi rokiểm soát là công việc quan trọng của KTV, đồng thời thể hiện sự tuân thủ chuẩnmực trong hoạt động kiểm toán

Giải pháp hoàn thiện:

KTV nên kết hợp sử dụng linh hoạt bảng câu hỏi, lưu đồ và bảng tườngthuật về HT KSNB đối với từng khách hàng cụ thể

Bảng câu hỏi nên được hoàn thiện hơn và thiết kế riêng áp dụng cho từnglĩnh vực khách hàng

Bảng tường thuật là sự mô tả bằng văn bản về HT KSNB của khách hàng.Lưu đồ là những hình vẽ biểu thị hệ thống thông tin kế toán và các hoạt độngkiểm soát có liên quan bằng những ký hiệu đã được quy ước Để có thể áp dụnghiệu quả phương pháp lưu đồ, theo em PCA nên xây dựng một mô hình lưu đồchuẩn Trong đó cần chuẩn hóa các ký hiệu trong quá trình vẽ lưu đồ để người đọclưu đồ có thể dễ dàng hiểu và hình dung được HT KSNB của khách hàng Mô hìnhlưu đồ chuẩn này có thể được áp dụng một cách linh hoạt tùy thuộc tính chất và đặc

điểm từng khách hàng kiểm toán của PCA Có thể tham khảo lưu đồ ở Phụ lục 3.1.

Tác dụng của giải pháp:

Sử dụng thích hợp bảng câu hỏi, bảng tường thuật và lưu đồ sẽ giúp KTV

hiểu biết hơn về HT KSNB, cung cấp cho KTV bảng tóm tắt mô tả HT KSNB mộtcách toàn diện nhất Đó sẽ là cơ sở xây dựng kế hoạch và chương trình kiểm toánhiệu quả hơn

Điều kiện vận dụng:

Mỗi phương pháp tìm hiểu về HT KSNB có ưu và nhược điểm riêng, KTVnên dựa vào kinh nghiệm của mình và có thể linh động tùy thuộc từng khách hànhkiểm toán mà áp dụng kết hợp cho phù hợp:

+ Trường hợp HT KSNB của khách hàng đơn giản, KTV có thể sử dụngbảng tường thuật Khi sử dụng bảng tường thuật để mô tả HT KSNB, KTV phảitrình bày rõ ràng, mạch lạc và dể hiểu

+ Trường hợp HT KSNB của khách hàng là khá phức tạp , KTV nên sử dụngbảng câu hỏi để phỏng vấn những người có liên quan trong đơn vị khách hàng

+ Khi khách hàng là khách hàng lớn, HT KSNB rất phức tạp hoặc với kháchhàng bình thường nhưng KTV không bị giới hạn về mặt thời gian và chi phí, KTVnên kết hợp sử dụng cả bảng câu hỏi và lưu đồ

Ba là: Việc đánh giá rủi ro và trọng yếu

Cơ sở lý luận:

Trong quá trình thực hiện kiểm toán, KTV thường tiến hành chọn mẫunghiệp vụ để kiểm tra, vì vậy KTV không thể phát hiện mọi sai lệch trên BCTC.Mục đích của KTV phải đảm bảo rằng sai lệch nếu còn tồn tại trên BCTC không làsai phạm trọng yếu Muốn đạt được mục đích này, KTV phải ước lượng mức trọngyếu và rủi ro kiểm toán ngay từ giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán Đánh giá trọngyếu và rủi ro là bước công việc bắt buộc và rất quan trọng được quy định tại Chuẩnmực kiểm toán Việt Nam số 320 – Tính trọng yếu trong kiểm toán và số 400 –Đánh giá rủi ro và kiểm soát nội bộ

Thực trạng tại PCA:

Việc đánh giá rủi ro, trọng yếu tuy tại PCA vẫn còn nhiều hạn chế ở chỗ ýkiến đánh giá rủi ro, trọng yếu chủ yếu giao cho KTV phụ trách cuộc kiểm toán,mang tính chủ quan, thiếu chính xác Khi phát hiện sai sót, KTV sẽ ước lượng dựa

vào kinh nghiệm của mình để quyết định có điều chỉnh hay không.

Giải pháp hoàn thiện:

Việc đánh giá này nên được thực hiện bởi nhiều người có chuyên môn vàkinh nghiệm, bằng nhiều phương pháp tiếp cận khách hàng khác nhau, ngoài phỏngvấn, tìm hiểu về hệ thống kiểm soát nội bộ,… PCA có thể sử dụng mô hình đánhgiá rủi ro kiểm toán theo công thức sau:

AR = IR*CR*DR hoặc DR = AR / (CR*IR) Trong đó: AR: rủi ro kiểm toán, IR: rủi ro tiềm tàng, CR: rủi ro kiểm soát vàDR: rủi ro phát hiện

Hoặc KTV có thể sử dụng ma trận nhằm xác định rủi ro phát hiện trong mốiquan hệ với các loại rủi ro khác như sau:

Bảng 3.1 Đánh giá rủi ro phát hiện

Đánh giá của KTV về rủi ro kiểm soát

Đánh giá của

KTV về rủi ro

tiềm tàng

Trong bảng trên, rủi ro phát hiện (in đậm) xác định căn cứ vào mức rủi rokiểm soát và rủi ro tiềm tàng tương ứng Trong cả hai cách đánh giá rủi ro trên, rủi

ro phát hiện luôn tỷ lệ nghịch với rủi ro tiềm tàng và rủi ro kiểm soát

PCA cũng có thể sử dụng phần mềm máy tính để tính toán rủi ro kiểm toán

Tác dụng của giải pháp:

Thực hiện các giải pháp trên PCA sẽ có một hệ thống phương pháp đánh giárủi ro và trọng yếu hiệu quả, đáp ứng yêu cầu đảm bảo chất lượng của công việckiểm toán, đặc biệt đối với kiểm toán khoản mục doanh thu Đồng thời, KTV sửdụng hai cách đánh giá rủi ro kiểm toán để nhắc nhở về mối quan hệ của các loại rủi

ro với nhau và mối quan hệ của chúng với số lượng bằng chứng cần thu thập

Điều kiện vận dụng:

Xác định trọng yếu và rủi ro là thủ tục phức tạp đòi hỏi trình độ cũng nhưkinh nghiệm phán đoán của KTV Trên thực tế chỉ có một số hãng kiểm toán tạiViệt Nam mới xây dựng được quy trình ước lượng trọng yếu và rủi ro, còn nhiềucông ty trong nước vẫn chưa xây dựng được quy trình cụ thể Ở các công ty kiểmtoán Việt Nam, quá trình này chủ yếu dựa trên kinh nghiệm của KTV và sự hướngdẫn chỉ đạo của các chuẩn mực, nguyên tắc chỉ đạo kiểm toán quốc tế Để áp dụngcác phương pháp đánh giá trọng yếu rủi ro trên, PCA cần hệ thống hóa các phươngpháp trên thành một thủ tục không thể thiếu trong giai đoạn lập kế hoạch kiểm toántổng quát nói chung và cho khoản mục doanh thu nói riêng.

Bốn là: Thực hiện thủ tục phân tích.

Cơ sở lý luận:

Theo chuẩn mực Kiểm toán Việt Nam số 520 - Các thủ tục phân tích thì

“Thủ tục phân tích là việc phân tích các số liệu, thông tin, các tỷ suất quan trọng,qua đó tìm ra những xu hướng, biến động và tìm ra những mối quan hệ có mâuthuẫn với các thông tin liên quan khác hoặc có chênh lệch lớn so với giá trị dựkiến” Đặc biệt, trong giai đoạn thực hiện, “nhằm giảm bớt rủi ro phát hiện liênquan đến cơ sở dẫn liệu của báo cáo tài chính, KTV phải thực hiện quy trình phântích hoặc kiểm tra chi tiết hoặc kết hợp cả hai” Các hướng phân tích có thể áp dungtùy vào từng đối tượng và yêu cầu kiểm toán, có ba loại phân tích chủ yếu là đánhgiá tính hợp lý, phân tích xu hướng và phân tích tỷ suất

Thực trạng tại PCA:

Thủ tục phân tích tại PCA giai đoạn chuẩn bị kiểm toán mới chỉ dừng lại ởphân tích sự biến động doanh thu và các chỉ tiêu khác qua các năm mà chưa thựchiện phân tích doanh thu theo ngành, so sánh số thực tế và số kế hoạch nhằm đánhgiá hiệu quả hoạt động kinh doanh của đơn vị so với mức trung bình toàn ngành vàmức độ hoàn thành kế hoạch kinh doanh đã đề ra Các thủ tục phân tích dọc hayphân tích các tỷ suất tài chính về doanh thu chưa được chú trọng thực hiện

Giải pháp hoàn thiện:

Công ty nên tăng cường thực hiện thủ tục phân tích để hạn chế bớt thủ tụckiểm tra chi tiết, tiết kiệm thời gian mà chất lượng kiểm toán vẫn đảm bảo Trongquá trình kiểm toán, KTV nên thực hiện phân tích, so sánh cả chỉ tiêu của ngành, sosánh số kế hoạch và số thực tế để có thể có cơ sở chắc chắn hơn trong việc địnhhướng thực hiện các thủ tục chi tiết với khoản mục doanh thu KTV cũng phải chú ýđến sự khác biệt về quy mô, chính sách tài chính và đặc điểm hoạt động của mỗiđơn vị để áp dụng các thủ tục phân tích cho phù hợp.

PCA cũng nên áp dụng phân tích dọc theo các chỉ tiêu sau:

Bảng 3.2 Phân tích về tỷ suất lợi nhuận

trước Chênh lệch

1 Tỷ lệ lãi gộp

2 Tỷ suất lợi nhuận/ Doanh thu

3 Tỷ suất lợi nhuận/ Tổng tài sản

4 Tỷ suất lợi nhuận/ Nguồn vốn chủ sở hữu

Tác dụng của giải pháp:

Thủ tục phân tích là thủ tục kiểm toán có chi phí thấp, tiết kiệm thời giankiểm toán nhưng lại có hiệu quả kiểm toán khá cao, cung cấp cho KTV cái nhìn baoquát về BCTC, sự đồng bộ , hợp lý chung của các số liệu kế toán Thực hiện thủ tụcphân tích sẽ giúp KTV xác định những biến động bất thường, định hướng tập trungcác thủ tục kiểm toán chi tiết cần thiết để thu thập tốt nhất những bằng chứng kiểmtoán hiệu quả, chính xác

Điều kiện vận dụng:

Áp dụng thủ tục phân tích, KTV phải lưu ý các vấn đề sau:

- Mục đích của thủ tục phân tích và mức độ tin cậy của kết quả phân tích;

- Đặc điểm của khách hàng, mức độ thông tin thu đuợc để phân tích, nhất

là các thông tin tài chính và phi tài chính;

- Độ tin cậy, tính thích đáng của các thông tin;

- Nguồn gốc thông tin;

- Những hiểu biết, thông tin có được khi xem xét hồ sơ kiểm toán nămtrước về những phân tích đã thực hiện cũng như hiểu biết về tính hiệu quả của hệthống kế toán và KT KSNB, các sai phạm trọng yếu đã điều chỉnh ở kỳ trước

Năm là: Chương trình kiểm toán.

Cơ sở lý luận:

“Chương trình kiểm toán là toàn bộ những chỉ dẫn cho kiểm toán viên và trợ

lý kiểm toán tham gia vào công việc kiểm toán và là phương tiện ghi chép theo dõi,kiểm tra tình hình thực hiện kiểm toán Chương trình kiểm toán chỉ rõ mục tiêukiểm toán từng phần hành, nội dung, lịch trình và phạm vi của các thủ tục kiểm toán

cụ thể và thời gian ước tính cần thiết cho từng phần hành” (Đoạn 6, VSA 300 – Lập

kế hoạch kiểm toán) Việc thiết kế một chương trình kiểm toán thích hợp sẽ giúpKTV thực hiện tốt công việc kiểm toán và nâng cao được chất lượng kiểm toán

Thực trạng tại PCA:

Chương trình kiểm toán khoản mục doanh thu tại PCA được thiết kế chungcho hầu hết các cuộc kiểm toán, tuy trong quá trình thực hiện có sự thay đổi chophù hợp, nhưng do loại hình hoạt động và các dịch vụ cung cấp của Công ty là khá

đa dạng nên kiểm toán theo chương trình chung như vậy sẽ bộc lộ nhiều hạn chếtrong việc phát hiện các sai phạm trọng yếu mang tính chất đặc thù

Giải pháp hoàn thiện:

Công ty nên lập các chương trình kiểm toán doanh thu riêng cho từng cuộckiểm toán theo tính chất, đặc điểm kiểm toán như kiểm toán BCTC tại đơn vị kinhdoanh sản xuất, đơn vi kinh doanh dịch vụ, đơn vị kinh doanh tín dụng, chứngkhoán, Và Công ty cũng nên thực hiện thiết lập chương trình kiểm toán chung vàcho từng khoản mục cụ thể theo một quy trình chung Sau đây là trình tự lậpchương trình kiểm toán có thể áp dụng:

Thu thập thông tin về các bộ phận và

phác thảo về chương trình kiểm toán

Đối chiếu lại với kế hoạch

kiểm toán xem có thích hợp

Tham khảo ý kiến đơn vị và cấp trên

Lựa chọn phương hướng kiểm toán

Đánh giá xem lựa chọn có

thích đáng hay không?

Không

Lập chương trình kiểm toán

Sơ đồ 3.1 Trình tự lập chương trình kiểm toán

Tác dụng của giải pháp:

Thiết lập được một chương trình kiểm toán sẽ giúp cho KTV sắp xếp mộtcách khoa học và có kế hoạch các công việc cần thực hiện, qua đó KTV có thể thuthập được đầy đủ các bằng chứng kiểm toán thích hợp với chi phí và thời gian kiểmtoán hợp lý Chương trình kiểm toán đồng thời là phương tiện để kiểm tra giám sátcác bước công việc mà KTV thực hiện trong cuộc kiểm toán

Điều kiện vận dụng:

Quy trình chung về lập chương trình kiểm toán phải được thống nhất thựchiện ở toàn bộ các cuộc kiểm toán và cho từng khoản mục kiểm toán BCTC Việc

tiến hành thiết kế và thực hiện chương trình kiểm toán riêng và cụ thể phù hợp vớiđặc điểm, tính chất hoạt động của từng khách hàng kiểm toán phải dựa trên nhữnghiểu biết, thu thập thông tin cơ sở và thông tin về nghĩa vụ pháp lý của khách hàng,kết hợp với những phân tích, phương pháp đánh giá trọng yếu và rủi ro đã kiến nghị

ở trên

- Giai đoạn thực hiện kiểm toán:

Sáu là: Hoàn thiện phương pháp chọn mẫu kiểm toán.

về các đặc trưng của các phần tử được chọn, nhằm hình thành hay củng cố kết luận

về tổng thể Lấy mẫu có thể tiến hàng theo phương pháp thống kê hoặc phi thốngkê” Việc chọn mẫu kiểm toán là cần thiết do đó phải được thực hiện bằng phươngpháp chọn mẫu khoa học và hiệu quả

Thực trạng tại PCA:

Việc chọn mẫu tại PCA tiến hành trên cơ sở kinh nghiệm và đánh giá rủi ro,trọng yếu của KTV Vì thế, cách chọn mẫu này đôi khi bỏ sót các sai phạm trọngyếu

Giải pháp hoàn thiện:

KTV nên đa dạng hóa phương pháp chọn mẫu, có thể sử dụng những phươngpháp chọn mẫu là phương pháp chọn mẫu theo hệ thống, phương pháp chọn mẫudựa trên số ngẫu nhiên và chọn mẫu theo phần mềm máy tính

 Phương pháp chọn mẫu theo hệ thống:

Đây là phương pháp chọn mẫu với các mẫu chọn có khoảng cách đều nhau

trong một hệ thống Phương pháp này áp dụng cụ thể như sau: Giả sử có tổng thểmẫu kích thước M, với m là cỡ mẫu chọn và x là khoảng cách mẫu.

Khi đó khoảng cách mẫu x =M/m

Chọn xuất phát điểm m1 là đơn vị mẫu chọn đầu tiên Các mẫu tiếp theođược chọn sẽ là mi = m1 + ( i – 1)* x (với i = 1,…, n)

Phương pháp chọn mẫu theo hệ thống khá đơn giản, dễ thực hiện nhưng đểtăng cường hiệu quả, KTV nên xắp sếp tổng thể một cách ngẫu nhiên và có thể chọnnhiều xuất phát điểm khác nhau

 Phương pháp chọn mẫu theo bảng số ngẫu nhiên:

KTV sẽ tiến hành chọn mẫu dựa vào bảng số ngẫu nhiên 5 chữ số thập phâncủa Hiệp hội Thương mại Liên quốc gia Hoa kỳ

Trước hết, KTV phải định lượng đối tượng kiểm toán bằng hệ thống con sốnhất định Tức là sẽ gắn một con số duy nhất cho từng phần tử của hệ thống KTV

+ Các đối tượng kiểm toán đã định lượng nhiều hơn 5 chữ số so với bảng sốngẫu nhiên Khi đó KTV chọn một cột bất kỳ trên bảng số ngẫu nhiên làm cột chính

và chọn thêm những hàng số ở cột phụ của bảng

+ Các đối tượng kiểm toán đã định lượng ít hơn 5 chữ số so với bảng số ngẫunhiên Ví dụ là 3 số, KTV có thể chọn 3 chữ số đầu hoặc 3 chữ số cuối trên bảng sốngẫu nhiên để xác định mối quan hệ với đối tượng kiểm toán

Thứ ba là lập trình sử dụng bảng KTV xác định hướng đi của việc chọn sốngẫu nhiên có thể đi theo cột dọc hoặc ngang, từ trên xuống hoặc dưới lên, nhưngyêu cầu là hướng đi được chọn phải thống nhất và ghi chép đầy đủ trên giấy tờ làmviệc

Cuối cùng là chọn điểm xuất phát: Chọn số bất kỳ trên bảng số ngẫu nhiênlàm điểm xuất phát Từ điểm xuất phát chọn dãy số ngẫu nhiên theo như lập trìnhhướng đi ở trên Tương ứng với mỗi con số ngẫu nhiên được chọn sẽ là một nghiệp

vụ được chọn để kiểm tra chi tiết

Đây cũng là phương pháp chọn mẫu khá dễ dàng và đơn giản khi áp dụng

 Chọn mẫu theo phần mềm máy tính: Phương pháp này áp dụng theo

hai bước đầu của chọn mẫu ngẫu nhiên theo bảng số, nhưng số ngẫu nhiên lại dophần mềm máy tính chọn Công ty kiểm toán có thể mua hoặc tự thiết kế cácchương trình chọn mẫu ngẫu nhiên qua máy vi tính

Tác dụng của giải pháp:

Áp dụng những phương pháp chọn mẫu trên sẽ giúp KTV xác định được cácmẫu chọn một cách nhanh chóng, khách quan, giảm chi phí kiểm toán nhưng vẫnđảm bảo hiệu quả, chất lượng kiểm toán

Điều kiện vận dụng:

Mỗi phương pháp chọn mẫu đại diện đều có ưu điểm và nhược điểm riêng

Do đó, KTV phải căn cứ vào mục tiêu của thủ tục kiểm tra chi tiết mà lựa chọnphương pháp chọn mẫu thích hợp, xác định được mẫu chọn mang tính chất đại diện,khách quan nhất

- Giai đoạn kết thúc kiểm toán:

Bảy là: Yêu cầu cung cấp đủ tài liệu, thông tin phục vụ việc ra ý kiến kiểm toán.

Cơ sở lý luận:

Cung cấp đúng, đầy đủ tài liệu và thông tin, đặc biệt là thông tin về những sự

kiện phát sinh sau niên độ kế toán là yêu cầu bắt buộc phục vụ cuộc kiểm toán vàviệc phát hành Báo cáo kiểm toán để đảm bảo chất lượng kiểm toán cũng như đảmbảo Báo cáo kiểm toán được phát hành đúng thời hạn hợp đồng Theo Chuẩn mựcKiểm toán Việt Nam số 260 – Trao đổi các vấn đề quan trọng phát sinh khi kiểmtoán với Ban lãnh đạo đơn vị được kiểm toán quy định: “Kiểm toán viên phải xemxét những vấn đề quan trọng, trong đó có vấn đề về quản trị đơn vị phát sinh từcuộc kiểm toán báo cáo tài chính và trao đổi những vấn đề này với những ngườiquan trọng trong Ban lãnh đạo đơn vị được kiểm toán”

Thực trạng tại PCA:

Tuy Công ty thực hiện đầy đủ việc xem xét các sự kiện sau niên độ nhưng lạigặp phải nhiều khó khăn từ phía khách hàng: như chậm cung cấp tài liệu, thông tinliên quan… làm Công ty chậm trễ trong việc phát hành BCKT và BCKT phát hànhđôi khi không phù hợp

Giải pháp hoàn thiện:

Để đảm bảo việc phát hành BCKT đúng thời hạn hợp đồng, Công ty cần nêu

rõ mọi yêu cầu về cung cấp tài liệu, thông tin liên quan một cách đầy đủ và trướctiên trong hợp đồng kiểm toán, tránh tình trạng thiếu thông tin về khách hàng Điềunày rất quan trọng trong việc duy trì và tăng uy tín của Công ty

Tác dụng của giải pháp:

Yêu cầu về cung cấp tài liệu được nêu rõ trong hợp đồng kiểm toán ngay từgiai đoạn lập kế hoạch kiểm toán sẽ là cơ sở pháp lý giúp việc thu thập thông tin,yêu cầu tài liệu từ khách hàng tốt hơn, phục vụ công việc kiểm toán và phát hànhBáo cáo kiểm toán đúng thời hạn Đồng thời, tài liệu cung cấp nhanh chóng, chínhxác, đầy đủ sẽ giúp KTV tiết kiệm thời gian và chi phí kiểm toán

Điều kiện vận dụng:

Vận dụng giải pháp này đơn giản, PCA cần quan tâm tới điều khoản về yêucầu tài liệu một các chi tiết trong hợp đồng kiểm toán Đặc biệt, KTV là người trực

tiếp yêu cầu và sử dụng các tài liệu, thông tin của khách hàng, vì vậy cần có sự hiểubiết về cơ cấu tổ chức và Ban lãnh đạo đơn vị khách hàng, để từ đó đưa ra yêu cầucung cấp tài liệu, thông tin từ đúng đối tượng có tài liệu, thông tin đó