Xây dựng và sử dụng một số chủ đề địa lý tự nhiên trong dạy học địa lý lớp 10 trung học phổ thông

Thay cho việc dạy học đang được thực hiện theo từng bài/tiết trong sách giáo khoa như hiện nay, các tổ/nhóm chuyên môn căn cứ vào chương trình và sách giáo khoa hiện hành, lựa chọn nội d

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả

Nguyễn Thị Khăm

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và sự tri ân sâu sắc nhất đến Cô TS Nguyễn Thị Kim Liên, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh là người đã trực tiếp giảng dạy, hướng dẫn tận tình và chỉ bảo tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài luận văn

Chân thành cảm ơn quý Ban giám hiệu, phòng Đào tạo sau đại học, quí Thầy - Cô trong khoa Địa lí đã trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Ban Giám Hiệu, Thầy cô giáo, đồng nghiệp và các em học sinh trường THPT Xuân Tô, huyện Tịnh Biên, tỉnh An Giang và quý Thầy cô giáo trong địa bàn tỉnh An Giang đã giúp đỡ tôi trong quá trình điều tra, khảo sát và thực hiện một số nội dung liên quan đến đề tài luận văn

Cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn gia đình, bạn bè, những người thân yêu luôn ủng hộ, động viên, giúp đỡ và góp ý để tôi hoàn thành việc học tập và nghiên cứu

Xin chân thành cảm ơn!

Tác giả

Nguyễn Thị Khăm

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH 5

PHẦN MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Mục tiêu nghiên cứu 7

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Giới hạn đề tài 7

5 Lịch sử nghiên cứu 8

6 Phương pháp nghiên cứu 9

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG CHỦ ĐỀ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ THPT 11

1.1 Các khái niệm cơ bản 11

1.1.1 Khái niệm chuyên đề và chủ đề 11

1.1.2 Khái niệm dạy học theo chuyên đề dạy học và dạy học theo chủ đề dạy học 12 1.1.2.1 Dạy học theo chuyên đề 12

1.1.2.2 Dạy học theo chủ đề 13

1.1.3 Phân loại 15

1.1.4 Dấu hiệu đặc trưng của dạy học theo chủ đề 16

1.1.5 Tác dụng của dạy học theo chủ đề 18

1.1.6 Những thuận lợi và khó khăn khi dạy học theo chủ đề 20

1.2 Chương trình địa lí lớp 10 THPT 22

1.2.1 Mục tiêu của chương trình địa lí lớp 10 THPT [ 22

1.2.1.1 Về kiến thức 22

1.2.1.2 Về kĩ năng 22

1.2.1.3 Về thái độ và hành vi 22

1.2.2 Cấu trúc và nội dung chương trình địa lí lớp 10 THPT 23

1.2.3 Đặc điểm chương trình SGK địa lí lớp 10 THPT 23

1.2.4 Những thuận lợi và khó khăn của nội dung chương trình địa lí THPT đối với dạy học theo chủ đề 24

1.3 Đặc điểm tâm sinh lí và nhận thức của học sinh lớp 10 THPT 25

1.3.1 Đặc điểm tâm sinh lí của học sinh lớp 10 THPT 25

1.3.2 Đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 10 THPT 28

1.4 Thực trạng của dạy học theo chủ đề ở trường THPT 29

1.4.1 Phương pháp khảo sát 29

1.4.2 Kết quả khảo sát 29

1.4.2.1 Kết quả khảo sát giáo viên 29

1.4.2.2 Khảo sát học sinh 33

1.4.2.3 Kết luận chung về thực trạng dạy học theo chủ đề 36

Chương 2 XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN TRONG DẠY HỌC LỚP 10 THPT 37

2.1 Xây dựng một số chủ đề trong dạy học phần địa lí tự nhiên lớp 10 THPT 37

2.1.1 Nguyên tắc xây dựng chủ đề dạy học 37

2.1.1.1 Đảm bảo sự phù hợp với nội dung chương trình 37

2.1.1.2 Đảm bảo tính hệ thống 37

2.1.1.3 Đảm bảo sự phát triển năng lực học sinh 38

2.1.1.4 Đảm bảo sự phân hóa học sinh 39

2.1.1.5 Đảm bảo tính thực tiễn 39

2.1.2 Quy trình xây dựng chủ đề 40

2.1.2.1 Xác định vấn đề 40

2.1.2.2 Xây dựng nội dung của chủ đề 40

2.1.2.3 Xác định chuẩn kiến thức, kỹ năng, thái độ 41

2.1.2.4 Xác định và mô tả mức độ yêu cầu 41

2.1.2.5 Biên soạn câu hỏi, bài tập 42

2.1.3 Đề xuất một số chủ đề địa lí tự nhiên trong dạy học địa lí 10 THPT 44

2.2 Cách thức tổ chức hoạt động dạy học theo chủ đề 44

2.2.1 Những vấn đề cần lưu ý khi tổ chức dạy học theo chủ đề 44

2.2.2 Cách thức tổ chức hoạt động dạy học theo chủ đề 45

2.2.2.1 Phát hiện vấn đề cần giải quyết 45

2.2.2.2 Đề xuất giải pháp 45

2.2.2.3 Giải quyết vấn đề 46

2.2.3 Giới thiệu một số chủ đề đã xây dựng 47

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 80

3.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 80

3.1.1 Mục đích 80

3.1.2 Nhiệm vụ 80

3.2 Đối tượng và nội dung thực nghiệm 80

3.2.1 Đối tượng 80

3.2.2 Nội dung 80

3.3 Phương pháp thực nghiệm 81

3.3.1 Chọn mẫu thực nghiệm 81

3.3.2 Các bước tiến hành thực nghiệm 81

3.4 Đánh giá kết quả thực nghiệm 82

3.4.1 Nhận xét kết quả định lượng 82

3.4.2 Nhận xét kết quả định tính 85

3.4.3 Nhận xét chung về kết quả dạy học theo chủ đề 88

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 89

1 Kết luận 89

2 Kiến nghị 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH BẢNG

Bảng 1.1 Khảo sát GV về dạy học theo chủ đề 30

Bảng 1.2 Kết quả khảo sát GV về hiệu quả của phương pháp dạy học theo chủ đề 31

Bảng 1.3 Những khó khăn khi tổ chức dạy học theo chủ đề 32

Bảng 1.4 Hứng thú đối với môn Địa lí và nhận thức tầm quan trọng của môn Địa lí 33

Bảng 1.5 Nhận thức về dạy học theo chủ đề và sự tiếp cận với dạy học theo chủ đề trong môn địa lí 34

Bảng 1.6 Hiệu quả của phương pháp dạy học theo chủ đề 35

Bảng 1.7 Các dạng chủ đề địa lí học sinh đã được học tập 35

Bảng 2.1 Mô tả 4 mức độ yêu cầu và biên soạn câu hỏi/bài tập 42

Bảng 3.1 Điểm số lớp đối chứng: 82

Bảng 3.2 Điểm số lớp thực nghiệm 83

Bảng 3.3 Phân phối tần suất điểm số của nhóm thực nghiệm và đối chứng 83

HÌNH Hình 3.1 Biểu đồ phân phối tần suất điểm lớp thực nghiệm 84

Hình 3.2 Biểu đồ phân phối tần suất điểm lớp đối chứng 84

Hình 3.3 Biểu đồ so sánh điểm giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 85

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong mọi thời đại, các chương trình giáo dục được áp dụng tuy có khác nhau về chương trình, phương pháp và nội dung, nhưng tất cả đều hướng tới mục tiêu phát triển nhân cách người học Trong đó việc hình thành phẩm chất và năng lực con người được đặt lên vị trí hàng đầu Qua mỗi giai đoạn khác nhau, yêu cầu

về sự phát triển nhân cách và năng lực của người học cũng có những thay đổi cho phù hợp với yêu cầu mới của xã hội

Hòa mình theo xu thế mới của thời đại, nền giáo dục nước ta đang trong quá trình đổi mới cơ bản và toàn diện Mục tiêu giáo dục hiện nay là giáo dục toàn diện người học và giúp người học hình thành được những phẩm chất và năng lực cần thiết, đáp ứng được yêu cầu mới của xã hội Mỗi cấp học, môn học sẽ có những yêu cầu về những năng lực riêng, dần dần qua quá trình giáo dục, năng lực và phẩm chất người học sẽ hình thành, góp phần hoàn thiện nhân cách con người trong thời đại mới Giáo dục phổ thông nước ta hiện nay đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh làm được cái gì qua việc học

Trong nhiều phương pháp, kĩ thuật dạy học theo yêu cầu đổi mới đang thử

nghiệm, vận dụng thì dạy học theo chủ đề là một trong những yêu cầu được thực

hiện từ năm học 2014-2015 đến nay Thay cho việc dạy học đang được thực hiện theo từng bài/tiết trong sách giáo khoa như hiện nay, các tổ/nhóm chuyên môn căn

cứ vào chương trình và sách giáo khoa hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chuyên đề dạy học phù hợp với việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong điều kiện thực tế của nhà trường Trên cơ sở rà soát chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện hành và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho học sinh theo phương pháp dạy học tích cực, xác định các năng lực và phẩm chất có thể hình thành cho học sinh trong mỗi chủ đề đã xây dựng Học tập theo chủ đề tạo điều kiện cho học sinh vận dụng kiến thức tổng hợp liên quan đến nhiều môn học,

gắn với vấn đề thực tiễn, qua đó các năng lực chung và năng lực chuyên môn được hình thành và phát triển [24]

Phần địa lí tự nhiên trong chương trình lớp 10 tương đối khó và trừu tượng Việc dạy học theo phân phối chương trình, từng tiết, từng bài đôi lúc làm cho kiến thức bị rời rạc, khó đảm bảo tính hệ thống dẫn đến tình trạng học sinh quên kiến thức cũ, khó tiếp thu kiến thức mới, dần cảm thấy mất hứng thú với môn học Dạy học theo chủ đề sẽ góp phần khắc phục những khó khăn trên và tạo cho học sinh khả năng tự liên kết các nội dung trong cùng một chủ đề cũng như giữa các chủ đề; Liên hệ được kiến thức bài học với thực tiễn, đồng thời có thái độ đúng đắn trong ứng xử với tự nhiên

Với những lí do trên, tôi chọn đề tài “XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG MỘT

SỐ CHỦ ĐỀ ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN TRONG DẠY HỌC LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG” làm đề tài nghiên cứu nhằm góp phần thực hiện mục tiêu đổi mới

giáo dục phổ thông trong giai đoạn mới

2 Mục tiêu nghiên cứu

Xây dựng được một số chủ đề phần địa lí tự nhiên lớp 10 trung học phổ thông và đề xuất phương pháp sử dụng, nhằm nâng cao hiệu quả và chất lượng dạy học bộ môn địa lí ở trường trung học phổ thông

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn về dạy học theo chủ đề trong môn địa

lí ở trường trung học phổ thông

- Tiến hành điều tra thực trạng dạy học theo chủ đề môn địa lí lớp 10 trung học phổ thông

- Xây dựng một số chủ đề địa lí tự nhiên trong dạy học lớp 10 trường trung học phổ thông

- Không gian: trường Trung học phổ thông Xuân Tô, huyện Tịnh Biên, tỉnh

An Giang

- Nội dung: phần địa lí tự nhiên lớp 10 trung học phổ thông

5 Lịch sử nghiên cứu

Liên quan đến đề tài này có một số tài liệu nghiên cứu sau:

- Tài liệu từ Bộ giáo dục và đào tạo:

Công văn Số: 5555/BGDĐT-GDTrH của Bộ giáo dục và đào tạo ngày 10-2014 nhằm hỗ trợ các trường phổ thông, các trung tâm giáo dục thường xuyên triển khai có hiệu quả việc đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá chất lượng giáo dục, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ quản lí, giáo viên về phát triển kế hoạch giáo dục nhà trường theo định hướng phát triển năng lực học sinh

08 Luận văn thạc sĩ:

+ Luận văn “Dạy học theo chủ đề và sự vận dụng nó vào giảng dạy phần

kiến thức các định luật bảo toàn vật lí lớp 10 THPT với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin”, luận văn thạc sĩ của Trần Văn Hữu, trường Đại học sư phạm Thành phố

Hồ Chí Minh, 2005 Nghiên cứu vận dụng quan điểm dạy học theo chủ đề với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin vào dạy học nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh, từ đó nâng cao hiệu quả dạy học Kết quả cho thấy khi áp dụng phương pháp dạy học theo chủ đề kết hợp với ứng dụng công nghệ thông tin giúp học sinh hứng thú hơn với học tập, phát huy được tính tích cực, tự học và khả năng hợp tác giữa các em, huy động được kinh nghiệm của học sinh và rèn kĩ năng cho các em

+ Luận văn: “Luận văn Vận dụng dạy học theo chủ đề trong dạy học chương

“chất khí” lớp 10 THPT ban cơ bản”, luận văn thạc sĩ của Nguyễn Ngọc Thùy

Dung, trường Đại học sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, 2008 Đề tài đã tiến hành nghiên cứu việc áp dụng dạy học theo chủ đề để nâng cao chất lượng giảng dạy ở bộ môn Vật Lí, kết quả thực nghiệm cho thấy chất lượng học tập của học sinh được nâng lên, học sinh hứng thú, tự tin hơn với môn học và chúng ta có thể áp dụng phương pháp này cho các đối tượng học sinh có học lực khác nhau như học sinh khá, giỏi, trung bình thậm chí là dưới trung bình vẫn có thể áp dụng được

+ Luận văn: “Xây dựng và sử dụng một số chủ đề địa lí tự nhiên trong dạy

học lớp 12 trường trung học phổ thông”, luận văn thạc sĩ của Nguyễn Viết Cam,

trường Đại học Huế, Đại học sư phạm, 2016 Đề tài này đã nghiên cứu cơ sở lí luận của dạy học theo chủ đề và đã vận dụng vào dạy học địa lí ở một số phần, chương trong chương trình địa lí lớp 12 THPT

- Bài báo khoa học:

+ 5 bước xây dựng chủ đề dạy học, thcsyennghia.edu.vn của trường THCS

Yên Nghĩa, 2015 Hướng dẫn sinh hoạt chuyên môn về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá; xác định qui trình xây dựng chủ đề dạy học; Tổ chức và quản lí các hoạt động chuyên môn của trường trung học, trung tâm giáo dục

+ “Dạy học theo chủ đề, thcsphudong.pgddailoc.edu.vn của trường THCS

Phù Đổng, huyện Đại Lộc, tỉnh Thừa Thiên Huế” Trao đổi về cách thức dạy học theo chủ đề ở trường THCS Phù Đổng

Qua tìm hiểu cho thấy dạy học theo chủ đề là một phương pháp dạy học khá tích cực, giúp học sinh phát huy được tính tích cực, chủ động, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng học tập của học sinh, tạo hứng thú đối với môn học Bên cạnh

đó, qua các tài liệu sưu tầm được bản thân nhận thấy chưa ai nghiên cứu về việc xây dựng và sử dụng chủ đề trong dạy học địa lí 10 ở trường THPT, vì vậy tôi mạnh dạn nghiên cứu vấn đề này với mong muốn sẽ góp phần thực hiện mục tiêu đổi mới giáo dục môn địa lí trong giai đoạn mới

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Các phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Phương pháp sưu tầm tài liệu: Thu thập các nguồn tài liệu liên quan để xây dựng cơ sở lí luận của đề tài

Phương pháp phân tích tài liệu: Tiến hành xem xét, xác định và lựa chọn tư liệu liên quan đến đề tài được biên soạn và đăng tải từ nguồn đáng tin cậy

Phương pháp tổng hợp tài liệu: Phân loại, hệ thống các nguồn tài liệu liên quan đến các phần, mục của đề tài làm cơ sở khoa học sau khi đã được phân tích

6.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Phương pháp khảo sát điều tra: Điều tra khảo sát tình hình dạy học theo chủ

đề trong môn địa lí lớp 10 ở trường THPT Xuân Tô tỉnh An Giang

Phương pháp quan sát: Sử dụng phương pháp quan sát để tìm hiểu tình hình dạy học theo chủ đề ở trường, theo dõi sự phát triển về nhận thức, các năng lực trí tuệ, năng lực hành động của học sinh trong quá trình thực nghiệm

Phương pháp phỏng vấn: Thông qua phương pháp phỏng vấn với Ban giám hiệu, giáo viên, học sinh, tìm kiếm thông tin về dạy học theo chủ đề ở trường THPT

Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm sư phạm ở trường THPT Xuân Tô tỉnh An Giang nhằm đánh giá tính khả thi của đề tài Sau đó kiểm tra kết quả thực nghiệm, rút ra nhận xét

Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng các phương pháp thống kê toán học để xử lí phiếu điều tra, nội dung góp ý kiến của GV và HS, xử lí các số liệu đã thu thập được từ kết quả học tập của học sinh để làm cơ sở rút ra những nhận xét, kết luận khách quan trong quá trình thực hiện cũng như kết quả thực nghiệm

Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG CHỦ ĐỀ

TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ THPT

1.1 Các khái niệm cơ bản

1.1.1 Khái niệm chuyên đề và chủ đề

* Chuyên đề:

Theo từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên – Hà Nội 1994), chuyên đề là

một vấn đề chuyên môn có giới hạn được nghiên cứu riêng Ví dụ: nghiên cứu từng

chuyên đề Hội nghị chuyên đề

Theo từ điển Tiếng Việt (Kỳ Duyên, Đăng Khoa chủ biên – NXB Thanh

niên, 2016), chuyên đề là đề tài, vấn đề riêng Ví dụ: thảo luận chuyên đề

* Chủ đề:

Theo từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên – Hà Nội 1994), chủ đề được hiểu theo 2 nghĩa:

Một là, chủ đề là vấn đề chủ yếu được quán triệt trong nội dung một tác

phẩm văn học nghệ thuật, theo một khuynh hướng tư tưởng nhất định Ví dụ: chủ đề

của tác phẩm

Hai là, chủ đề là đề tài được chọn làm nội dung chủ yếu của một đợt hoạt

động nhằm giáo dục tư tưởng đạo đức Ví dụ: Sinh hoạt chủ đề đoàn thanh niên về

con người mới

Theo từ điển Tiếng Việt (Kỳ Duyên, Đăng Khoa chủ biên – NXB Thanh

niên, 2016), chủ đề là vấn đề chính, đề tài chính Ví dụ: sáng tác theo chủ đề

Đồng thời qua quá trình học tập, tiếp thu kiến thức từ thầy cô, bản thân rút ra được khái niệm như sau: chủ đề là vấn đề chủ yếu nhất, cơ bản nhất, toàn diện và xuyên suốt trong ý tưởng của người lập chủ đề Là một vấn đề chủ yếu có thể chứa đựng mâu thuẫn cần giải quyết Chủ đề có thể là một nội dung chính sẽ dạy học sinh, có tính xuyên suốt trong 1 tiết hay nhiều tiết học, hay có thể là từ nhiều cái đã

có tổng hợp lại thành 1 cái mới

Nhìn chung, chuyên đề thường có phạm vi rộng hơn chủ đề và có giới hạn riêng Trong một chuyên đề có thể chứa nhiều chủ đề, mỗi chủ đề lại bao hàm một

số vấn đề cần giải quyết

Tóm lại, chuyên đề là 1 vấn đề tổng thể, gồm nhiều nội dung nhỏ hợp thành một tổng thể thống nhất Tổng thể đó có thể bao gồm nhiều nội dung khác nhau, trong đó nội dung nổi bật, trọng tâm, xuyên suốt nhất chính là chủ đề Đối với dạy học THPT thì sử dụng chủ đề để dạy học thích hợp hơn dạy học theo chuyên đề vì chủ đề mang tính vừa sức hơn đối với học sinh, hiệu quả sẽ cao hơn so với sử dụng chuyên đề để dạy học

1.1.2 Khái niệm dạy học theo chuyên đề dạy học và dạy học theo chủ đề dạy học

1.1.2.1 Dạy học theo chuyên đề

Theo công văn 5555/BGDĐT-GDTrH V/v hướng dẫn sinh hoạt chuyên môn

về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá; tổ chức và quản lí các hoạt động chuyên môn của trường trung học/trung tâm giáo dục thường xuyên qua mạng của Bộ giáo dục và đào tạo, chủ đề dạy học địa lí được xác định như sau: Thay cho việc dạy học đang được thực hiện theo từng bài/tiết trong sách giáo khoa như hiện nay, các tổ/nhóm chuyên môn căn cứ vào chương trình và sách giáo khoa hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chuyên đề dạy học phù hợp với việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong điều kiện thực tế của nhà trường Trên cơ sở rà soát chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện hành và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho học sinh theo phương pháp dạy học tích cực, xác định các năng lực và phẩm chất có thể hình thành cho học sinh trong mỗi chuyên đề đã xây dựng

Dạy học theo chuyên đề có nhiều điểm khác biệt với việc dạy theo bài học thông thường nhưng vẫn phải đảm bảo hết các chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ của chương trình và sách giáo khoa hiện hành, ngoài ra còn được nâng lên một mức độ nhất định cao hơn Tuy nhiên trong quá trình áp dụng dạy học theo chuyên đề, giáo viên cần chú ý đến tính vừa sức của chuyên đề: cân đối giữa khối lượng và mức độ kiến thức trong chuyên đề

Nội dung của các chuyên đề giúp học sinh có những hiểu biết về những kiến thức cơ bản của chương trình, sách giáo khoa mà học sinh THPT cần đạt được Từ những kiến thức đó để học sinh có thể tổng kết, hệ thống hoá kiến thức, củng cố, thực hành, rút ra quy luật và bài học, và tự nghiên cứu, đào sâu kiến thức đã

học Các nội dung của chuyên đề là những nội dung riêng biệt nhưng có liên quan với nhau, những nội dung đó có thể từ những đơn vị kiến thức nhỏ nhất đến đơn vị kiến thức lớn nhất như từ 1 bài học đến 1 giáo trình, sách giáo khoa, môn học

Vấn đề được học tập trong chuyên đề phải là một vấn đề cơ bản của chương trình, sách giáo khoa trung học phổ thông có mối quan hệ mật thiết với nhau, có những điểm tương đồng về nội dung kiến thức, khi hình thành chuyên đề thì tạo nên một chuỗi các vấn đề học tập cần giải quyết Khi giải quyết được nhiệm vụ học tập

đó sẽ tạo thành một nội dung hoàn chỉnh, toàn diện cả chiều dọc lẫn chiều ngang của chuyên đề

Kênh hình, tư liệu tham khảo của chuyên đề phải góp phần tạo điều kiện cho học sinh tham gia các hoạt động học tập và hình thành phát triển năng lực trong học tập

Nội dung chuyên đề không dừng lại ở biết mà nâng cao trình độ nhận thức Giúp cho học sinh hiểu, lý giải, xâu chuỗi tìm ra các mối quan hệ, tác động, ảnh hưởng của các nội dung kiến thức; tăng cường khả năng vận dụng các kiến thức đã học vào giải quyết những vấn đề khác trong học tập và thực tiễn

Các chuyên đề cho học sinh trường THPT rất chú trọng đến việc giáo dục thái độ, tình cảm, tư tưởng Dạy học theo chuyên đề chú trọng đến các mạch kiến thức, đến mối quan hệ giữa các nội dung trong một chuyên đề Tuy nhiên dạy học theo chuyên đề không chú trọng đến phần kiến thức trọng tâm

1.1.2.2 Dạy học theo chủ đề

Ở đây chúng tôi xin nói riêng về khái niệm chủ đề dạy học, chủ đề dạy học là một tập hợp của những kiến thức có nội dung liên quan mật thiết với nhau, thống nhất và logic với nhau

Chủ đề dạy học là một kế hoạch tổng thể các hoạt động dạy của giáo viên và học tập của học sinh được thiết kế trong một khoảng thời gian xác định Trong kế hoạch đó, các yêu cầu về mục tiêu bài học, chuẩn bị của giáo viên và học sinh được thể hiện rõ, các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học được thiết kế cụ thể, rõ ràng ngoài ra còn cả phương pháp đánh giá kết quả học tập của học sinh

Trong dạy học theo chủ đề, phần quan trọng nhất cần được đọng lại sau mỗi chủ

đề đã được thực hiện Mỗi chủ đề đó có thể ngắn gọn trong một tiết học hay dài hơn từ 2 đến 4 tiết nhưng đều phải nhấn mạnh sự xuyên suốt, nội dung trọng tâm của mỗi chủ đề

Và như thế, chủ đề dạy học môn Địa lí được xác định như sau: thay vì dạy học theo từng bài, từng tiết trong sách giáo khoa địa lí như hiện nay, giáo viên của các tổ nhóm chuyên môn sẽ căn cứ vào chương trình của SGK hiện hành, tiến hành chọn lựa các nội dung để xây dựng thành các chủ đề dạy học phù hợp điều kiện thực tế và qui định của nhà trường

Dạy học theo chủ đề dạy những nội dung chủ yếu theo những mạch riêng Có nhiều cấp độ rộng hẹp khác nhau Chọn một nội dung đột phá trong bài học để dạy

cả bài Với mô hình dạy học này giáo viên chỉ đi sâu vào một vấn đề nổi bật, hấp dẫn học sinh, mang tính thiết thực, sau đó lan tỏa ra xung quanh

Dạy học theo chủ đề là mô hình dạy học mà nội dung học được xây dựng thành các chủ đề có ý nghĩa thực tiễn và thể hiện mối liên hệ liên môn, liên lĩnh vực (chủ đề tích hợp) để học sinh có thể phát triển ý tưởng một cách toàn diện

Dạy học theo chủ đề là hình thức tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề,… có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần của môn học đó (tức là con đường tích hợp những nội dung từ một số đơn vị, bài học, môn học có liên hệ với nhau) làm thành nội dung học trong một chủ đề có ý nghĩa hơn, thực tế hơn, nhờ đó học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn

Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và hiện đại, ở đó giáo viên không dạy học chỉ bằng cách truyền thụ (xây dựng) kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn học sinh tự lực tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn

Dạy học theo chủ đề là một mô hình mới cho hoạt động lớp học thay thế cho lớp học truyền thống (với đặc trưng là những bài học ngắn, cô lập, những hoạt động lớp học mà giáo viên giữ vai trò trung tâm) bằng việc chú trọng những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, với trung tâm tập trung vào học sinh và nội dung tích hợp

Qua nghiên cứu cho thấy, nhiều tác giả nhầm lẫn giữa chủ đề dạy học và chuyên đề dạy học, sử dụng cùng lúc cả 2 cụm từ

1.1.3 Phân loại

Nhìn chung có nhiều cách phân loại dạy học theo chủ đề nhưng chúng tôi nhận thấy có 2 cách phân loại chủ yếu là:

- Phân loại theo hướng tích hợp: có 2 loại chủ đề

+ Chủ đề tích hợp nội môn: nội dung kiến thức chỉ chủ yếu trong một môn học (địa lí) Không đề cập đến kiến thức của các môn học khác

Ví dụ: Với chủ đề Các mùa trong năm (bài 6 SGK địa lí 10), khi tổ chức dạy chủ đề này giáo viên chỉ dạy các kiến thức nội môn, không đề cập đến bất cứ môn học nào khác Các nội dung trong bài chỉ xoay quanh vấn đề vận động quay quanh Mặt Trời của Trái Đất tạo ra 3 hệ quả địa lí trên Trái Đất

+ Chủ đề tích hợp liên môn: nội dung kiến thức có sự kết hợp của nhiều môn học có liên quan đến môn địa lí như: giáo dục công dân, vật lý, lịch sử, hóa học, sinh học, tin học, toán học,

Ví dụ: Khi dạy chủ đề Sông ngòi – Ảnh hưởng của sông đến sản xuất và đời sông (bài 15 SGK địa lí 10), giáo viên cần kết hợp kiến thức vật lí để giải thích về tốc độ dòng chảy, cần giáo dục ý thức bảo vệ rừng đầu nguồn để hạn chế lũ quét, nâng cao ý thức của học sinh về sử dụng tiết kiệm nguồn nước, giá trị kinh tế của sông ngòi,

- Phân loại theo thời lượng:

+ Trong 1 tiết học: chủ đề chỉ tiến hành trong 45 phút (1 tiết), đây là dạng chủ đề ngắn, chỉ làm nổi bật một nội dung cốt lõi trong bài học rồi từ đó lan tỏa ra xung quanh Dạng chủ đề này tập trung vào 1 nội dung chủ yếu, 1 chỗ hẹp rồi từ đó liên hệ đến các nội dung khác của bài học

VD: Trong bài 6 SGK Địa lí lớp 10, hệ quả chuyển động quay quanh Mặt Trời của Trái Đất, cả ba hệ quả đều xuất phát từ một nguyên nhân là Trái Đất quay quanh Mặt Trời với trục nghiêng và trong suốt năm không đổi phương Chuyển động đó tạo ra 3 hệ quả địa lí là: chuyển động biểu kiến hàng năm của Mặt Trời, các mùa trong năm, ngày đêm dài ngắn theo mùa và theo vĩ độ Trong đó hệ quả các

mùa trong năm là cơ bản nhất, xuyên suốt trong bài nên ta có thể cấu trúc lại nội dung và xây dựng thành chủ đề có tên là: Các mùa trong năm Với nội dung chủ đạo

và xuyên suốt là các mùa trong năm từ đó chúng ta liên hệ qua 2 hệ quả còn lại

+ Trong nhiều tiết: chủ đề được xây dựng qua nhiều tiết, từ 2 đến 5 tiết, với dạng chủ đề này nội dung kiến thức tương đối nhiều Đòi hỏi phải sắp xếp theo trình

tự logic, có tính khoa học Trong chủ đề này chứa đựng nhiều vấn đề khác nhau nhưng các vấn đề đó có tính liên quan với nhau trong 1 tổng thể, có thể có một vài điểm chung Các nội dung được tập hợp lại phải đảm bảo đặc điểm của chuyên đề, đồng thời thể hiện mạch nội dung trọng tâm, xuyên suốt

Ví dụ: Với chủ đề bản đồ 2 tiết, gồm các nội dung như các phương pháp biểu hiện bản đồ, xác định phương pháp biểu hiện trên bản đồ và thiết kế 1 bản đồ đơn giản về tỉnh An Giang Nội dung kiến thức của cả chủ đề khá nhiều, tuy nhiên các nội dung có mối liên hệ với nhau, có thể xây dựng thành chủ đề có mạch trọng tâm xuyên suốt là xây dựng bản đồ

Ngoài ra hai dạng này còn có sự kết hợp với nhau, khi phân loại theo hướng tích hợp liên môn có thể qua nhiều tiết nhưng cũng có chủ đề chỉ xây dựng trong một tiết Khi phân theo thời lượng thì dù trong một tiết hay qua nhiều tiết cũng có dạng nội môn hay tích hợp liên môn

1.1.4 Dấu hiệu đặc trưng của dạy học theo chủ đề

Đặc điểm cơ bản nhất của dạy học theo chủ đề là các nội dung dạy học trong chủ đề có mối liên quan với nhau, trong đó có một nội dung xuyên suốt, trọng tâm nhất Nội dung học tập trong chủ đề mang tính ứng dụng thực tế, khả năng vận dụng những kiến thức đã học vào thực tế cao

Ví dụ: sau khi học xong chủ đề Bản đồ - Xây dựng bản đồ, học sinh có khả năng áp dụng những gì đã học (Phương pháp biểu hiện các đối tượng địa lí trên bản đồ) để thiết kế một bản đồ giáo khoa đơn giản như bản đồ Dân cư tỉnh An Giang hay bản đồ Diện tích đất nông nghiệp và diện tích tự nhiên tỉnh An Giang,

Từ các nhiệm vụ học tập được giao, học sinh quyết định chiến lược học tập với sự chủ động hỗ trợ, hướng dẫn của giáo viên Với mô hình này, học sinh có nhiều cơ hội làm việc theo nhóm để giải quyết những vấn đề xác thực, có hệ thống

và liên quan đến nhiều kiến thức khác nhau Các em thu thập thông tin từ nhiều nguồn kiến thức Việc học của học sinh thực sự có giá trị vì nó kết nối với thực tế

và rèn luyện được nhiều kĩ năng hoạt động và kĩ năng sống Học sinh cũng được tạo điều kiện minh họa kiến thức mình vừa nhận được và đánh giá mình học được bao nhiêu và giao tiếp tốt như thế nào Với cách tiếp cận này, vai trò của giáo viên chỉ là người hướng dẫn, chỉ bảo thay vì quản lý trực tiếp học sinh làm việc

Kiến thức thu được là các khái niệm trong một mối liên hệ mạng lưới với nhau Có mối liên hệ chặt chẽ và mang tính xuyên suốt trong cả quá trình thực hiện chủ đề

Theo mô hình này, học sinh có nhiều cơ hội làm việc theo nhóm để giải quyết những vấn đề xác thực, có hệ thống và liên quan đến nhiều kiến thức khác nhau Học sinh thu thập thông tin từ nhiều nguồn kiến thức Việc học của học sinh thực sự có giá trị vì nó kết nối với những gì thực tế và rèn luyện được nhiều kĩ năng hoạt động và kĩ năng sống Học sinh được tạo điều kiện minh họa kiến thức, được đánh giá trao đổi và giao tiếp

Dạy học theo chủ đề ở cấp trung học phổ thông là sự cố gắng tăng cường sự tích hợp kiến thức, làm cho kiến thức có mối liên hệ mạng lưới nhiều chiều, là sự tích hợp vào nội dung học những ứng dụng kỹ thuật và đời sống thông dụng làm cho nội dung học có ý nghĩa hơn, hấp dẫn hơn Do đó, giáo viên không dạy toàn bộ nội dung học mà học sinh phải tự tìm hiểu qua SGK, tài liệu, sách báo, internet,… Giáo viên có thể tạo ra các tài liệu hỗ trợ hoặc công cụ tổ chức để hướng dẫn học sinh học tập, giúp học sinh tránh đi quá xa so với câu hỏi đặt ra

Công cụ của dạy học theo chủ đề chính là giáo án về chủ đề đó, có liên quan đến ít nhất kiến thức của hai đơn vị nội dung học hoặc bài trong một bộ môn hoặc hai bộ môn trở lên Trong quá trình này, phương pháp dạy học có thể sử dụng chính các phương pháp tích cực trong dạy học hiện nay để khai thác chủ đề (phương pháp

dự án, thảo luận, thực hành,…) Đồng thời, chú trọng đến yếu tố công nghệ thông tin như một phương tiện hỗ trợ đắc lực khi khai thác chủ đề Không gian tổ chức có thể tại lớp, sân trường,… khuyến khích không gian trải nghiệm (các hoạt động thực hành, trải nghiệm, xưởng sản xuất, đi thực tế, tham quan,…)

Dạy học theo chủ đề đảm bảo được tính mềm dẻo và thích ứng cao của giáo dục đối với người học, với đặc điểm cá nhân và nhân cách của học sinh

Rèn luyện được khả năng làm việc theo nhóm, ý thức cộng đồng, tính hợp tác trong việc giải quyết vấn đề

Kết quả chủ yếu, căn bản cần đạt được khi dạy học theo chủ đề phải trả lời cho câu hỏi: Sau chủ đề học, học sinh biết làm gì? Hình thành năng lực gì?

Phát huy được tính chủ động, tự tin, tự khẳng định, tự thúc đẩy và tự vận động của người học, xu hướng năng động và cải biến của hoạt động học tập Phát triển tư duy độc lập, sáng tạo, khả năng suy ngẫm, óc phê phán, tính độc đáo và ham hiểu biết của học sinh

Ưu tiên bảo đảm tính thực tiễn, có tính ứng dụng cao trong thực tế, giúp người học vận dụng được kiến thức đã học vào thực tiễn

Tên chủ đề phải là tên riêng, là tên mới không giống tên trong sách giáo khoa, bản thân tên của chủ đề phải làm nổi bật được nội dung của chủ đề, mang tính xuyên suốt trong toàn bài

1.1.5 Tác dụng của dạy học theo chủ đề

Qua nghiên cứu tài liệu, chúng tôi thấy dạy học theo chủ đề có những lợi thế hơn so với cách dạy truyền thống ở những điểm sau: Các nhiệm vụ học tập được giao cho HS, các em chủ động tìm hướng giải quyết vấn đề Giáo viên không đơn thuần là truyền thụ kiến thức cho học sinh mà hướng dẫn học sinh tự tìm cách để chiếm lĩnh tri thức dưới sự hướng dẫn, chỉ đạo của giáo viên

Kiến thức không dạy riêng lẻ mà được tổ chức lại theo một hệ thống xuyên suốt nên kiến thức các em tiếp thu được là những khái niệm trong một mạng lưới quan hệ chặt chẽ với nhau Kiến thức các em thu nhận được không chỉ đơn thuần

là hiểu, biết, vận dụng mà còn ở mức độ phân tích, tổng hợp, đánh giá Kiến thức cũng không chỉ đơn thuần là những kiến thức riêng lẻ mà những kiến thức đó liên quan đến những lĩnh vực nào trong cuộc sống, vận dụng nó như thế nào, gắn với thực tiễn ra sao

Trình độ nhận thức có thể đạt được ở mức độ cao: Phân tích, tổng hợp, đánh giá

Kết thúc một chủ đề học sinh sẽ có một tổng thể kiến thức gắn với thực tiễn cuộc sống, tinh giản, chặt chẽ

Hiểu biết có được sau khi kết thúc chủ đề thường vượt ra ngoài khuôn khổ nội dung cần học do quá trình tìm kiếm, xử lý thông tin ngoài nguồn tài liệu chính thức của học sinh

Có thể hướng tới, bồi dưỡng các kĩ năng làm việc với thông tin, giao tiếp, ngôn ngữ, hợp tác

Các kiến thức cần dạy nằm trong một cấu trúc tổng thể với sự liên hệ chặt chẽ với nhau, việc nhận thức của học sinh đối với những kiến thức đó được định hướng một cách logic dựa trên hệ thống câu hỏi, từ những câu hỏi khái quát cho đến những câu hỏi bài học và câu hỏi nội dung

Dạy học theo chủ đề có thể khai thác tối đa kiến thức kinh nghiệm của học sinh, tối đa hóa sự tham gia của người học, hạn chế đến mức tối thiểu quyết định và can thiệp, áp đặt của người dạy trong quá trình học tập Chính vì thế: Kiến thức mang đến cho học sinh gần gũi với thực tiễn, quá trình học tập không gò ép, cưỡng bức, ban phát, mà tạo điều kiện, tạo cơ hội, tạo triển vọng học tập, nuôi dưỡng tính sẵn sàng, tính tích cực; ý chí, kể cả sở trường của người học để rèn luyện ý chí, phát huy sở trường và đạt mục đích học tập

Phương thức chủ đạo của dạy học theo chủ đề là dựa trên những câu hỏi định hướng, những yêu cầu đã được thỏa thuận giữa giáo viên và học sinh, người học có thể tự hoạt động cá nhân để nhận thức, tự phát triển, tự thực hiện, tự biểu hiện, tự kiểm tra, tự đánh giá và tự hoàn thiện trong môi trường luôn được kích thích động

cơ và đảm bảo tối đa quyền tự do trong lựa chọn, quyết định, ứng xử, hoạch định, làm việc, thay đổi, cải thiện trong các yếu tố học tập Phát huy được tính chủ động,

tự tin, tự khẳng định, tự thúc đẩy và tự vận động của người học, xu hướng năng động và cải biến của hành động học tập Phát triển tư duy độc lập, sáng tạo, khả năng suy ngẫm, óc phê phán, tính độc đáo và ham hiểu biết của học sinh

Dạy học theo chủ đề đảm bảo được tính mềm dẻo và thích ứng cao của giáo dục đối với người học, với đặc điểm cá nhân và nhân cách của học sinh về nhu cầu, tình cảm, giá trị, mục đích

Rèn luyện được khả năng làm việc theo nhóm, ý thức cộng đồng, tính hợp tác trong việc giải quyết vấn đề

1.1.6 Những thuận lợi và khó khăn khi dạy học theo chủ đề

Trong toàn bộ nội dung chương trình dạy học của môn địa lí ở trường trung học phổ thông, có nhiều bài có mối quan hệ chặt chẽ, giáo viên dễ dàng trong việc chọn lựa để xây dựng thành chủ đề dạy học

Bộ môn có nội dung phong phú, kiến thức đa dạng từ địa lí tự nhiên đến địa

lí kinh tế xã hội, nguồn tài liệu dồi dào để HS tìm hiểu, GV tham khảo trong việc tổ chức cho HS học tập

Mối liên hệ giữa bộ môn với các môn học khác tương đối nhiều, thuận tiện

để giáo viên xây dựng thành các chủ đề tích hợp hay liên môn Góp phần thực hiện mục tiêu tinh lược, giảm tải những nội dung không cần thiết, lặp đi lặp lại nhiều lần

ở các môn học khác nhau trong cùng một chương trình cấp học

Là một môn xã hội nên liên hệ thực tiễn đời sống khá dễ dàng Đó là những định hướng để ta có những yêu cầu HS ứng dụng vào thực tế

Với đặc điểm sử dụng các phương pháp dạy học tích cực vào tổ chức hoạt động dạy học nên việc truyền thụ kiến thức đạt hiệu quả tương đối cao Học sinh hứng thú hơn trong học tập Tiếp thu kiến thức nhanh chóng và nhớ lâu hơn so với cách truyền thụ kiến thức truyền thống hay sử dụng

Cùng với việc thực hiện các nhiệm vụ giáo viên đặt ra, học sinh tích cực, năng động hơn trong học tập, chủ động hơn trong quá trình chiếm lĩnh tri thức; từ

đó các năng lực chung và năng lực riêng bộc lộ và hình thành; góp phần hình thành năng lực cho học sinh, thực hiện mục tiêu đổi mới giáo dục

* Khó khăn:

Bên cạnh những ưu điểm, cách tiếp cận dạy học theo chủ đề cũng gặp phải những khó khăn hạn chế cả về yếu tố chủ quan lẫn khách quan:

- Đặt tên cho chủ đề là vấn đề tương đối khó và mất khá nhiều thời gian Bởi

vì tên của chủ đề phải là tên mới, khác với tên bài học sẵn có Tên chủ đề phải bao hàm hết nội dung nên khi chọn tên đặt cho chủ đề giáo viên phải suy nghĩ kĩ càng, nhiều khía cạnh để chọn một cái tên hợp lí Vấn đề này chiếm không ít thời gian của giáo viên khi soạn một chủ đề Nhiều khi phải đặt đi đặt lại nhiều lần để có thể chọn được 1 cái tên hợp lí nhất

- Trong khi khai thác các chủ đề, một số câu hỏi học sinh đưa ra có thể vượt

ra khỏi phạm vi chương trình, đôi khi giáo viên khó tìm được một câu trả lời thỏa đáng, gây không ít khó khăn cho quá trình dạy học

- Học sinh phải được học tập và sinh hoạt trong một môi trường sư phạm mà việc học phải thật sự là nhu cầu của học sinh, theo nhu cầu của học sinh và hướng vào học sinh Trong khi thực tế có rất nhiều học sinh lười học, không yêu thích việc học, xem việc học là chuyện bắt buộc, dẫn đến đôi khi tổ chức dạy học theo chủ đề đạt hiệu quả không cao

- Người giáo viên phải năng động, sáng tạo và là những người có vai trò nhất định trong việc xây dựng kế hoạch và lựa chọn nội dung chương trình học tập của học sinh Giáo viên phải nghiên cứu nhiều tài liệu, sách báo có liên quan đến chủ đề

để xây dựng được một chủ đề dạy học có nội dung hay Đồng thời tổ chức các hoạt động học tập phải sinh động, hấp dẫn lôi cuốn học sinh, điều đó đòi hỏi nhiều công sức và đầu tư

- Để đạt hiệu quả cao trong khi tổ chức dạy học theo chủ đề, đòi hỏi phải vận dụng nhiều phương pháp và phương tiện dạy học hiện đại kết hợp với phương pháp dạy học truyền thống, nên sẽ gây khó khăn cho một số giáo viên ở các trường thiếu thốn về phương tiện dạy học

- Cần có sự thay đổi về nhận thức và ý thức Đổi mới bước đầu bao giờ cũng gây khó khăn cho giáo viên vì thay đổi một thói quen là điều không dễ dàng

- Nội dung không có sẵn chương trình từ sách giáo khoa, sách giáo viên mà

giáo viên tự biên soạn, cấu trúc lại chương trình Những gì là nội dung chủ đạo, những gì cần lược bỏ, những gì cần tích hợp vào,… tự giáo viên quyết định vì thế đôi khi mang tính chủ quan cao

- Đối với những chủ đề thực hiện trong nhiều tiết, khoảng cách thời gian giữa các tiết không gần nhau, vì thế giáo viên phải xâu chuỗi kiến thức giữa các tiết nên mất nhiều thời gian

- Tỉ lệ học sinh tích cực, chủ động trong học tập địa lí còn khiêm tốn Khả năng tự học hạn chế đã làm ảnh hưởng lớn đến chất lượng tiết học

1.2 Chương trình địa lí lớp 10 THPT

1.2.1 Mục tiêu của chương trình địa lí lớp 10 THPT [

1.2.1.1 Về kiến thức

Hiểu và trình bày được các kiến thức phổ thông, cơ bản về:

- Trái Đất và ý nghĩa là môi trường sống của con người bao gồm các thành phần cấu tạo và tác động qua lại của chúng, một số quy luật chủ yếu của lớp vỏ địa lí

- Địa lí dân cư và một số khía cạnh văn hóa, xã hội của dân cư

- Các hoạt động kinh tế chủ yếu của con người trên Trái Đất

- Các mối quan hệ giữa dân cư, các hoạt động sản xuất với môi trường và sự phát triển bền vững

1.2.1.2 Về kĩ năng

Củng cố và tiếp tục phát triển các kĩ năng:

- Quan sát, nhận xét, phân tích, tổng hợp, so sánh các sự vật, hiện tượng địa

lí cũng như kĩ năng đọc và sử dụng bản đồ, biểu đồ, số liệu thống kê

- Thu thập và trình bày các thông tin địa lí

- Vận dụng kiến thức trong chừng mực nhất định để giải thích các sự vật, hiện tượng địa lí và giải quyết một số vấn đề của cuộc sống, sản xuất, gần gũi với học sinh trên cơ sở tư duy kinh tế, tư duy sinh thái, tư duy phê phán

- Thấy rõ trách nhiệm của bản thân trong công cuộc xây dựng kinh tế xã hội của địa phương và của đất nước

1.2.2 Cấu trúc và nội dung chương trình địa lí lớp 10 THPT

Theo chương trình chuẩn, cấu trúc và nội dung chương trình địa lí lớp 10 THPT như sau:

Phần một: ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN

Chương I Bản đồ

Chương II Vũ trụ Hệ quả các chuyển động của Trái Đất

Chương III Cấu trúc của Trái Đất Các quyển của lớp vỏ Trái Đất

Chương IV Một số quy luật chủ yếu của lớp vỏ địa lí

Phần hai : ĐỊA LÍ KINH TẾ XÃ HỘI

Chương V Địa lí dân cư

Chương VI Cơ cấu nền kinh tế

Chương VII Địa lí nông nghiệp

Chương VIII Địa lí công nghiệp

Chương IX Địa lí dịch vụ

Chương X Môi trường và sự phát triển bền vững

1.2.3 Đặc điểm chương trình SGK địa lí lớp 10 THPT

Chương trình SGK địa lí lớp 10 THPT chia làm 2 phần: gồm địa lí tự nhiên

và địa lí kinh tế xã hội Trong đó:

- Địa lí tự nhiên gồm 20 bài từ bài 2 đến bài 21 Phần này cung cấp cho học sinh các kiến thức về:

+ Địa lí ngành nông nghiệp

+ Địa lí ngành công nghiệp

+ Địa lí ngành dịch vụ

+ Môi trường và tài nguyên thiên nhiên, sự phát triển bền vững

1.2.4 Những thuận lợi và khó khăn của nội dung chương trình địa lí THPT đối với dạy học theo chủ đề

Nội dung chương trình địa lí THPT thuận lợi để giáo viên tổ chức dạy học theo chủ đề Cụ thể như sau:

- Bài học được phân chia thuận lợi xây dựng thành các chủ đề dạy học Cụ thể từ bài 1 đến bài 42 được chia thành 13 chủ đề trong chuẩn kiến thức kĩ năng Đây là điều kiện rất thuận lợi để giáo viên xây dựng thành các chủ đề dạy học riêng biệt Vừa tạo được hứng thú học tập cho học sinh, vừa tăng hiệu quả giảng dạy lại phù hợp với phân phối chương trình giáo dục của Bộ giáo dục và đào tạo đã đề ra

- Nhiều bài học có cấu trúc gồm nhiều phần, trong đó có 1 số phần là nội dung trọng tâm, nổi trội hơn so với các nội dung khác, điều đó tạo thuận lợi để chúng ta xây dựng thành 1 chủ đề ngắn gọn trong 1 tiết học Tập trung đi vào nội dung chính đó để từ đó liên hệ sang những đơn vị kiến thức còn lại trong bài học

VD: trong bài 6 Hệ quả chuyển động quay quanh Mặt Trời của Trái Đất Nội dung bài gồm 3 hệ quả đó là chuyển động biểu kiến hàng năm của Mặt Trời, các mùa trong năm và ngày đêm dài ngắn theo mùa và theo vĩ độ Trong đó các mùa trong năm là nội dung xuyên suốt nhất trong bài, nên chúng ta có thể xây dựng thành chủ đề các mùa trong năm với thời lượng là 1 tiết học Từ dạy nội dung phần các mùa, chúng ta sẽ liên hệ sang nội dung chuyển động biểu kiến và ngày đêm dài ngắn theo mùa theo vĩ độ

- Các bài học có nội dung liên quan mật thiết với nhau với số tiết tương ứng từ 2 đến 4 tiết, thuận lợi xây dựng thành 1 chủ đề cụ thể có thời lượng từ 2 đến 4 tiết

Ví dụ 1: Chương I - Bản đồ: gồm 2 bài lý thuyết và 1 bài thực hành với phân phối chương trình là 3 tiết, thuận lợi để giáo viên xây dựng thành 1 chủ đề riêng biệt với số tiết khá lí tưởng

Ví dụ 2: Chương II - Vũ trụ Hệ quả các chuyển động của Trái Đất gồm 2 bài

lý thuyết với phân phối chương trình là 3 tiết, thuận lợi để giáo viên xây dựng thành

1 chủ đề

- Bộ môn địa lí là một môn khoa học xã hội, kiến thức rất rộng lại liên hệ với rất nhiều bộ môn khác như: Văn học, Lịch sử, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Giáo dục công dân, Giáo dục quốc phòng, Do đó khi tiến hành dạy học theo chủ đề, học sinh sẽ dễ tiếp cận, vận dụng kiến thức liên môn để hoàn thành các nhiệm vụ được giao nhanh chóng hơn

Bên cạnh thuận lợi thì cũng không ít khó khăn:

- Nội dung bài học tương đối nhiều, nhiều nội dung tương đồng nhau nên việc chọn lựa ra một nội dung mang tính trọng tâm để làm chủ đề chính cho bài học

là rất khó khăn Đòi hỏi người giáo viên phải chọn lựa kĩ càng

- Do có liên quan nhiều bộ môn nên khi xây dựng các chủ đề liên môn cần có sự hợp tác của nhiều giáo viên bộ môn để tránh quá tải, lặp đi lặp lại giữa các bộ môn

- Với phân phối chương trình hai tiết/tuần ở học kì một và một tiết/tuần ở học kì hai, môn địa lí thường được xếp một hoặc hai tiết trong một buổi học Thông thường là một tiết lẻ, nên đối với những chủ đề biên soạn từ 2 đến 3 tiết thì sẽ không đủ thời gian để truyền tải hết nội dung cũng như tiến hành hết các hoạt động trong một buổi, dẫn đến tình trạng giáo viên phải tiến hành qua nhiều tuần, ở mỗi ngày khác nhau giáo viên phải xâu chuỗi lại kiến thức, mất thời gian để nhắc lại kiến thức cho học sinh để liên kết nội dung, dẫn đến mất thời gian

- Chưa có khung chương trình xây dựng chủ đề cụ thể nên việc xây dựng chủ

đề mang tính chủ quan cá nhân, đôi khi sẽ gây tranh luận giữa các giáo viên với nhau trong cả chủ đề nội môn và liên môn

1.3 Đặc điểm tâm sinh lí và nhận thức của học sinh lớp 10 THPT

1.3.1 Đặc điểm tâm sinh lí của học sinh lớp 10 THPT [22]

- Các em ở tuổi thanh niên học sinh đã đạt đến mức truởng thành phát dục để chuyển sang thời kỳ ổn định hơn, cân bằng hơn xét trên diện hoạt động hưng phấn và

ức chế của cơ quan thần kinh cũng như các mặt khác về phát triển thể chất, các em

có sức lực dồi dào bắp thịt nở nang thân hình cân đối rất khoẻ mạnh và đẹp Sự hoàn

thiện về mặt cơ thể như vậy có ảnh huởng đến sự phát triển tâm lý ở lứa tuổi này

- Nảy sinh cảm nhận về tính chất người lớn của bản thân Đây là 1 trong những nét tâm lý đặc trưng xuất hiện trong giai đoạn chuyển từ lứa tuổi thiếu niên sang tuổi thanh niên Là một trong những yếu tố tâm lý góp phần tạo nên những mối quan hệ bất bình ổn giữa cha mẹ và con cái Làm cho tần số giao tiếp của cha

mẹ với con cái giảm xuống và thay vào đó là nhu cầu giao tiếp của thanh niên với bạn đồng lứa tăng lên

- Các em đã cảm nhận rõ rệt rằng mình đã lớn hay mình cũng gần giống người lớn Có xu huớng cố gắng thể hiện mình

- Mong muốn được tự lập tự chủ trong việc giải quyết các vấn đề của riêng

họ Ở lứa tuổi này xuất hiện một mâu thuẫn giữa ý muốn chủ quan và hiện thực khách quan: muốn trở thành người lớn xong thanh niên ý thức đuợc rằng mình chưa

đủ khả năng Ở lứa tuổi này, các biểu hiện rối loạn nhân cách tăng lên rõ rệt và trong phần lớn các truờng hợp, chúng có nguồn gốc sâu xa trong các quan hệ cha

mẹ - con cái, quan hệ thầy – trò không thuận lợi

- Trên cơ sở phát triển sinh lý, mức độ chín muồi của quá trình phát triển các đặc điểm sinh lý của giới, sự cảm nhận về tính chất người lớn của bản thân mình ở thanh niên không phải là một cảm nhận chung chung mà liên quan chặt chẽ đến việc gắn kết mình vào một giới nhất định Từ nhận thức đó ở thanh niên dần dần hình thành những nhu cầu, động cơ, định hướng giá trị các quan hệ và các kiểu hành vi đặc trưng cho mỗi gia đình

- Vị thế xã hội của lứa tuổi đầu thanh niên có nhiều thay đổi so với lứa tuổi truớc đó Những thay đổi trong vị thế xã hội dẫn đến những nhu cầu về hiểu biết thế giới, hiểu biết xã hội và các chuẩn mực quan hệ người - người, hiểu mình và tự khẳng định mình trong xã hội

- Buớc sang tuổi thanh niên, các chức năng tâm lý của con người cũng có nhiều thay đổi, đặc biệt là trong lĩnh vực phát triển trí tuệ hay khả năng tư duy

- Hoạt động học tập vẫn là hoạt động chủ đạo đối với học sinh lớp 10 THPT nhưng yêu cầu cao hơn nhiều đối với tính tích cực và độc lập trí tuệ của các em Muốn lĩnh hội được sâu sắc các môn học, các em phải có một trình độ tư duy khái

niệm, tư duy khái quát phát triển đủ cao Những khó khăn trở ngại mà các em gặp thường gắn với sự thiếu kĩ năng học tập trong những điều kiện mới chứ không phải với sự không muốn học như nhiều người nghĩ Hứng thú học tập của các em ở lứa tuổi này gắn liền với khuynh hướng nghề nghiệp nên hứng thú mang tính đa dạng, sâu sắc và bền vững hơn

- Thái độ của các em đối với việc học tập cũng có những chuyển biến rõ rệt Học sinh đã lớn, kinh nghiệm của các em đã được khái quát, các em ý thức được rằng mình đang đứng trước ngưỡng cửa của cuộc đời tự lập Thái độ có ý thức đối với việc học tập của các em được tăng lên mạnh mẽ Học tập mang ý nghĩa sống còn trực tiếp vì các em đã ý thức rõ ràng được rằng: cái vốn những tri thức, kĩ năng

và kĩ xảo hiện có, kĩ năng độc lập tiếp thu tri thức được hình thành trong nhà trường phổ thông là điều kiện cần thiết để tham gia có hiệu quả vào cuộc sống lao động của

xã hội Điều này đã làm cho học sinh lớp 10 THPT bắt đầu đánh giá hoạt động chủ yếu theo quan điểm tương lai của mình Các em bắt đầu có thái độ lựa chọn đối với từng môn học Rất hiếm xảy ra trường hợp có thái độ như nhau với các môn học

- Mặt khác, ở lứa tuổi này các hứng thú và khuynh hướng học tập của các em

đã trở nên xác định và được thể hiện rõ ràng hơn Các em thường bắt đầu có hứng thú ổn định đặc trưng đối với một khoa học, một lĩnh vực tri thức hay một hoạt động nào đó Điều này đã kích thích nguyện vọng muốn mở rộng và đào sâu các tri thức trong các lĩnh vực tương ứng Đó là những khả năng rất thuận lợi cho sự phát triển năng lực của các em Nhà trường cần có những hình thức tổ chức đặc biệt đối với hoạt động của học sinh lớp 10 THPT để tạo ra sự thay đổi căn bản về hoạt động

tư duy, về tính chất lao động trí óc của các em

Với đặc điểm sinh lí mong muốn được tự lập tự chủ trong việc giải quyết các vấn đề, học sinh lớp 10 THPT là đối tượng thích hợp để giáo viên áp dụng phương pháp dạy học theo chủ đề trong quá trình giảng dạy Vì đặc điểm này thích hợp để giáo viên giao nhiệm vụ để học sinh hoàn thành, nhiệm vụ đó có thể chỉ đơn giản là giải quyết một vấn đề nhỏ trong bài học hay lớn hơn như dự án bài học để học sinh

tự tìm tòi, khám phá tri thức mới do giáo viên hướng dẫn

Với những đặc điểm tâm sinh lí như thế nên học sinh lớp 10 là đối tượng rất

phù hợp để tổ chức dạy học theo chủ đề Thông qua các hoạt động và nhiệm vụ giáo viên bàn giao, học sinh được tự mình chiếm lĩnh tri thức mới, được đào sâu mở rộng các tri thức trong nhiều lĩnh vực mà bản thân cảm thấy thích thú, điều này vừa làm tăng hứng thú trong học tập, vừa góp phần hình thành năng lực cho học sinh, giúp học sinh phát triển toàn diện cả kĩ năng lẫn kiến thức

1.3.2 Đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 10 THPT [22]

Lứa tuổi học sinh lớp 10 THPT là giai đoạn quan trọng trong việc phát triển trí tuệ Do cơ thể các em đã được hoàn thiện, đặc biệt là hệ thần kinh phát triển mạnh tạo điều kiện cho sự phát triển các năng lực trí tuệ

Cảm giác và tri giác của các em đã đạt tới mức độ của người lớn Quá trình quan sát gắn liền với tư duy và ngôn ngữ Khả năng quan sát một phẩm chất cá nhân cũng bắt đầu phát triển ở các em Tuy nhiên, sự quan sát ở các em thường phân tán, chưa tập trung cao vào một nhiệm vụ nhất định, trong khi quan sát một đối tượng vẫn còn mang tính đại khái, phiến diện đưa ra kết luận vội vàng không có cơ sở thực tế

Trí nhớ của học sinh lớp 10 THPT cũng phát triển rõ rệt Trí nhớ có chủ định giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động trí tuệ Các em đã biết sắp xếp lại tài liệu học tập theo một trật tự mới, có biện pháp ghi nhớ một cách khoa học Có nghĩa là khi học bài các em đã biết rút ra những ý chính, đánh dấu lại những đoạn quan trọng, những ý trọng tâm, lập dàn ý tóm tắt, lập bảng đối chiếu, so sánh Các em cũng hiểu được rất rõ trường hợp nào phải học thuộc trong từng câu, từng chữ, trường hợp nào càng diễn đạt bằng ngôn từ của mình và cái gì chỉ cần hiểu thôi, không cần ghi nhớ Nhưng ở một số em còn ghi nhớ đại khái chung chung, cũng có những em có thái

độ coi thường việc ghi nhớ máy móc và đánh giá thấp việc ôn lại bài

Hoạt động tư duy của học sinh phát triển mạnh Các em đã có khả năng tư duy lý luận, tư duy trừu tượng một cách độc lập và sáng tạo hơn Năng lực phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa phát triển cao giúp cho các em có thể lĩnh hội mọi khái niệm phức tạp và trừu tượng Các em thích khái quát, thích tìm hiểu những quy luật và nguyên tắc chung của các hiện tượng hàng ngày, của những tri thức phải tiếp thu… Năng lực tư duy phát triển đã góp phần nảy sinh hiện tượng tâm lý mới đó là tính hoài nghi khoa học Trước một vấn đề các em thường đặt

những câu hỏi nghi vấn hay dùng lối phản đề để nhận thức chân lý một cách sâu sắc hơn Thanh niên cũng thích những vấn đề có tính triết lí vì thế các em rất thích nghe

và thích ghi chép những câu triết lý

Nhìn chung tư duy của học sinh phát triển mạnh, hoạt động trí tuệ linh hoạt

và nhạy bén hơn Các em có khả năng phán đoán và giải quyết vấn đề một cách rất nhanh Tuy nhiên, ở một số học sinh vẫn còn nhược điểm là chưa phát huy hết năng lực độc lập suy nghĩ của bản thân, còn kết luận vội vàng theo cảm tính Vì vậy giáo viên cần hướng dẫn, giúp đỡ các em tư duy một cách tích cực để phân tích đánh giá

sự việc và tự rút ra kết luận cuối cùng Việc phát triển khả năng nhận thức của học sinh trong dạy học là một trong những nhiệm vụ quan trọng của người giáo viên

1.4 Thực trạng của dạy học theo chủ đề ở trường THPT

1.4.1 Phương pháp khảo sát

Trong thời gian từ tháng 4 năm 2017 đến tháng 8 năm 2017, chúng tôi tiến hành khảo sát, điều tra giáo viên và học sinh tại một số trường THPT trên địa bàn tỉnh

An Giang về vấn đề dạy học theo chủ đề trong môn địa lí và một số bộ môn khác

Phương pháp sử dụng: phỏng vấn giáo viên và học sinh, việc điều tra được thực hiện qua phiếu điều tra và phỏng vấn trực tiếp

1.4.2 Kết quả khảo sát

1.4.2.1 Kết quả khảo sát giáo viên

Khảo sát tại một số trường THPT ở huyện Tịnh Biên và cả một số trường THPT khác trên địa bàn tỉnh An Giang, chúng tôi thấy trong những năm gần đây, hòa theo xu hướng chung của cả nước về đổi mới giáo dục, tỉnh An Giang cũng đã tiến hành đổi mới trên nhiều lĩnh vực, trong đó có cả đổi mới về phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá học sinh

Qua kết quả dự giờ, trao đổi và tiến hành khảo sát, điều tra giáo viên Địa lí ở các trường THPT và một số giáo viên ở bộ môn khác chúng tôi rút ra được một số nhận xét

về thực tế dạy học theo chủ đề của giáo viên Địa lí ở tỉnh An Giang như sau:

- Tuy nhiên, do mới tiến hành đổi mới và tùy tình hình thực tế mỗi đơn vị nên có nhiều phương pháp, hình thức dạy học chưa được áp dụng thường xuyên, trong đó có dạy học theo chủ đề Mặc dù sở Giáo dục và đào tạo An Giang có tổ chức các lớp tập huấn nhưng việc áp dụng một phương pháp dạy học mới vào giảng dạy một cách thường xuyên thì không thể tiến hành trong thời gian ngắn trong một hay hai năm học được Vì thế lượng chủ đề áp dụng cho mỗi năm học chưa nhiều Ngoài ra còn do điều kiện về cơ sở vật chất, phương tiện dạy học hạn chế nên việc

áp dụng các phương pháp dạy học mới còn chưa đồng loạt

- 100% giáo viên (cả bộ môn Địa Lí và các bộ môn khác) có áp dụng phương pháp dạy học theo chủ đề trong dạy học Tuy nhiên chỉ 20% giáo viên được khảo sát trả lời thường xuyên sử dụng phương pháp dạy học theo chủ đề, 80% giáo viên còn lại ít khi sử dụng phương pháp này

* Hiệu quả của việc tổ chức dạy học theo chủ đề:

Bảng 1.2 Kết quả khảo sát GV về hiệu quả của phương pháp dạy học theo chủ đề Hiệu quả của việc dạy học theo

chủ đề trong hoạt động dạy học

hiện nay

Rất không đồng ý (%)

Không đồng ý (%)

Bình thường (%)

Đồng ý (%)

Rất đồng ý (%)

1 Phát huy được tính năng động và

2 Cảm thấy môn học hấp dẫn, thú

3 Giúp học sinh tiếp thu nhanh

kiến thức, hiểu sâu sắc các sự vật

hiện tượng, nhớ lâu hơn

4 Học sinh chủ động tìm hướng

5 Rèn được nhiều kĩ năng hoạt

6 Giúp học sinh thu thập được

7 Kiến thức gần gũi hơn với thực

8 Giúp học sinh tự đánh giá được

9 Thực hiện được mục tiêu đổi

10 Phát triển năng lực cho học

- Căn cứ vào kết quả khảo sát về phương pháp dạy học theo chủ đề, giáo viên nhận thấy:

+ Học sinh chủ động hơn trong học tập, rèn được nhiều kĩ năng hoạt động và

kĩ năng sống cho học sinh

+ Học sinh tiếp thu được thông tin từ nhiều nguồn khác nhau qua đó gây hứng thú hơn cho người học

+ Phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh

+ Rèn được nhiều kĩ năng hoạt động và kĩ năng sống cho học sinh

+ Gây hứng thú học tập cho học sinh do kiến thức gần gũi hơn với thực tiễn

* Hạn chế của việc tổ chức dạy học theo chủ đề:

Bảng 1.3 Những khó khăn khi tổ chức dạy học theo chủ đề

STT Những khó khăn khi dạy học theo chủ đề

Không đồng ý (%)

Phân vân (%)

Đồng

ý (%)

1 Nội dung không có sẵn trong SGK, giáo viên phải

tự biên soạn

100

2 Học sinh phải hoạt động quá nhiều trong tiết học 20 80

4 Có quá nhiều điểm khác biệt với cách dạy học

5 Các câu hỏi học sinh đưa ra có thể vượt ra khỏi

7 Tỉ lệ học sinh tích cực, chủ động trong học tập còn

9 Kĩ năng phân tích, giải quyết vấn đề của học sinh

10 Cần phối hợp nhiều phương pháp dạy học khác

11 Chưa có khung chương trình xây dựng các chủ đề 100

12 Nội dung chủ đề khó thống nhất, dễ gây xáo trộn

13 Kinh nghiệm dạy học theo chủ đề còn hạn chế 10 90

14 Học sinh đã quen với cách dạy học truyền thống

nên khả năng tư duy sáng tạo còn hạn chế 10 90

- Nội dung không có sẵn trong sách giáo khoa, giáo viên phải tự biên soạn dẫn đến mất thời gian hơi nhiều

- Các câu hỏi đưa ra có thể vượt ra khỏi phạm vi chương trình nên giáo viên cần phải năng động sáng tạo, dự trù trước các tình huống có thể xảy ra để ứng phó kịp thời

- Tỉ lệ học sinh học tập tích cực, chủ động còn ít

- Kinh nghiệm giảng dạy theo chủ đề của giáo viên còn hạn chế

Qua phân tích kết quả khảo sát cho thấy, phương pháp dạy học theo chủ đề mang lại hiệu quả khá cao trong giảng dạy ở bộ môn địa lí nói riêng và cả các bộ môn khác nói chung Phương pháp dạy học này giúp học sinh hứng thú hơn trong giờ học, rèn luyện được nhiều kĩ năng cho học sinh Là một trong những phương pháp dạy học tích cực cần được áp dụng trong dạy học để nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát triển năng lực học sinh

1.4.2.2 Khảo sát học sinh

Bảng 1.4 Hứng thú đối với môn Địa lí và nhận thức tầm quan trọng

của môn Địa lí

(HS)

Tỉ lệ (%)

1 Em có thích học môn Địa lí hay không? 183 91.0

2

Theo em, môn Địa lí có vai trò như thế nào trong

nền giáo dục phổ thông hiện nay?

- 91% học sinh yêu thích học môn địa lí, cho thấy môn địa lí là 1 môn học khá hấp dẫn đối với học sinh

- 82.6% học sinh thấy môn địa lí là 1 môn học có vai trò quan trọng trong nền giáo dục hiện nay

Bảng 1.5 Nhận thức về dạy học theo chủ đề và sự tiếp cận với dạy học

theo chủ đề trong môn địa lí

(HS)

Tỉ lệ (%)

3

Em đã từng được thầy (cô) của em tổ chức hoạt

động dạy học theo chủ đề trong dạy học Địa lý hay

Theo em, việc tổ chức hoạt động dạy học theo chủ

đề trong học tập Địa lý có cần thiết hay không?

- 85.1% học sinh cho rằng dạy học theo chủ đề là phương pháp dạy học tích cực, cần tổ chức cho học sinh trong quá trình học tập

Bảng 1.6 Hiệu quả của phương pháp dạy học theo chủ đề

Câu Nội dung khảo sát

Số lượng (HS)

Tỉ lệ (%)

5

Khi được thầy cô áp dụng phương pháp dạy học theo

chủ đề trong giảng dạy môn địa lí, em cảm thấy như

Em có mong muốn được học môn Địa lý với các hoạt

động dạy học theo chủ đề hay không ?

- Kết quả khảo sát cho thấy hoạt động thấy phương pháp dạy học theo chủ đề mang lại hiệu quả cao trong dạy học địa lí, 90% học sinh mong muốn được học tập môn địa lí với hình thức dạy học theo chủ đề

Bảng 1.7 Các dạng chủ đề địa lí học sinh đã được học tập

Câu Nội dung khảo sát Số lượng

(HS)

Tỉ lệ (%)

7

Em đã được học tập theo chủ đề trong môn Địa lý

- 42.8% được học tập chủ đề theo hình thức gói gọn trong 1 tiết học

- 90% học sinh đã được học tập môn địa lí theo hình thức kết hợp nhiều bài học với nhau thành 1 chủ đề

- 88.6% học sinh đã được học tập môn địa lí theo hình thức liên kết nhiều môn học với nhau thành 1 chủ đề

Kết quả cho thấy các dạng chủ đề phổ biến được áp dụng để giảng dạy cho học sinh là kết hợp nhiều bài học với nhau và liên kết nhiều môn học với nhau

1.4.2.3 Kết luận chung về thực trạng dạy học theo chủ đề

Dạy học theo chủ đề là một phương pháp dạy học mới, không chỉ đối với môn địa lí mà còn ở nhiều môn học khác Việc xây dựng và tổ chức dạy học theo chủ đề còn hạn chế

Do đã quen với phương pháp dạy học truyền thống, giáo viên là người truyền tải kiến thức, học sinh là người tiếp thu nên nhiều học sinh có tâm lí ỉ lại, ít chịu suy nghĩ mà chủ yếu giáo viên truyền tải bao nhiêu, học sinh tiếp thu bấy nhiêu Dẫn đến các em bị động trong quá trình tiếp thu kiến thức mới, dần dần hình thành thói quen thụ động trong tiếp thu kiến thức, làm giảm đi tính năng động sáng tạo

Lượng chủ đề đã xây dựng chưa nhiều, đa phần do các giáo viên trong tổ/nhóm bộ môn tự biên soạn nên mang tính chủ quan cao

Phương pháp dạy học theo chủ đề có nhiều ưu điểm, phù hợp với quan điểm đổi mới giáo dục và đào tạo của nhà nước nên sẽ là phương pháp dạy học có hiệu quả không chỉ riêng đối với môn địa lí mà cả ở các bộ môn khác, là 1 phương pháp dạy học tích cực giáo viên cần áp dụng để có thể nâng cao hiệu quả giảng dạy

Học sinh rất thích phương pháp dạy học theo chủ đề vì vậy khả năng áp dụng phương pháp này trong quá trình dạy học, rất cao, vừa giúp tăng hứng thú học tập với học sinh vừa góp phần thực hiện thành công mục tiêu đổi mới giáo dục

Chương 2 XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN

TRONG DẠY HỌC LỚP 10 THPT

2.1 Xây dựng một số chủ đề trong dạy học phần địa lí tự nhiên lớp 10 THPT

2.1.1 Nguyên tắc xây dựng chủ đề dạy học

2.1.1.1 Đảm bảo sự phù hợp với nội dung chương trình

Khi xây dựng chủ đề, nội dung chủ đề sẽ gồm một số nội dung dạy học trong chương trình giáo dục trung học phổ thông, các nội dung đó mối quan hệ logic biện chứng với nhau Giáo viên cần lựa chọn các nội dung từ các bài, các tiết trong sách giáo khoa của môn học để xây dựng thành một chủ đề Đối với những chủ đề tích hợp liên môn giáo viên cần lựa chọn thêm các môn học có liên quan để xây dựng nội dung

Cần lựa chọn các nguồn học liệu khác nhau, so sánh đối chiếu với chương trình và sách giáo khoa để xây dựng nội dung chủ đề mang tính chính xác và khoa học cao

Kết hợp nội dung sách giáo khoa với sách giáo viên, tư liệu địa lí, kiến thức

cơ bản địa lí, để bảo đảm nội dung chủ đề phù hợp với nội dung chương trình, mang tính vừa sức đối với học sinh

Thường xuyên cập nhật thông tin để xây dựng nội dung chủ đề sao cho vừa phù hợp với nội dung chương trình vừa bảo đảm tính hiện đại, phù hợp với xu thế mới [9]

2.1.1.2 Đảm bảo tính hệ thống

Các nội dung trong chủ đề phải có mối quan hệ với nhau, mang tính lô-gic Đảm bảo trong suốt quá trình thực hiện chủ đề, các nội dung trong chủ đề có mối liên quan với nhau, nội dung này hỗ trợ tốt cho phần nội dung kia Tất cả các nội dung đều hướng về một nội dung trọng tâm nhất, tạo mạch xuyên suốt trong cả chủ đề

Các hoạt động và nội dung trong chủ đề phải thống nhất nhau, cần nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa không chỉ ở cấp học của lớp mình, cấp mình đang dạy mà cả ở những lớp, cấp có liên quan Có như vậy mới thấy được vị trí của chủ