Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của tô nhuận vỹ

Qua truyện ngắn tác giả như chuyền tải tư tưởng khâm phục sự cao cả của cuộc chiến vĩ đại, xen lẫn vào đó là sự cảm thông, tinh thần nhân đạo của Tô Nhuận Vỹ trong các tác phẩm, Những nh

1

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

HUỲNH TÔN VINH THÁI

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

CỦA TÔ NHUẬN VỸ

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Thừa Thiên Huế, Năm 2016

2

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

HUỲNH TÔN VINH THÁI

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

CỦA TÔ NHUẬN VỸ Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60220121 LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS HOÀNG THỊ HUẾ

Thừa Thiên Huế, Năm 2016

3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu

và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tp Huế, ngày 09 tháng 09 năm 2016

Tác giả luận văn

Huỳnh Tôn Vinh Thái

4

Lời cảm ơn

Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn và Phòng Đào tạo Sau Đại học Trường Đại học Sư phạm Huế đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt khóa học

Tôi xin trân trọng cảm ơn các Giáo sư, Tiến sĩ đã nhiệt tình giảng dạy

và gợi mở cho tôi nhiều ý kiến quý báu trong quá trình học tập và thực hiện luận văn

Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Cô giáo – TS Hoàng Thị Huế, người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Xin cảm ơn Gia đình, đồng nghiệp và bạn bè đã giúp đỡ, chia sẻ cùng tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu hoàn thành luận văn này

Tp Huế, tháng 09 năm 2016

Huỳnh Tôn Vinh Thái

5

MỤC LỤC Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Phương pháp nghiên cứu 7

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

5 Đóng góp của luận văn 8

6 Cấu trúc luận văn 8

NỘI DUNG 9

CHƯƠNG I: TÔ NHUẬN VỸ - HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT 9

1.1 Hành trình sáng tạo 9

1.2 Quan niệm nghệ thuật 15

1.3.Quan niệm nghệ thuật về con người 16

CHƯƠNG II: CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT TÔ NHUẬN VỸ 23

2.1 Nhân vật lý tưởng 24

2.2 Nhân vật tha hoá 29

2.3 Nhân vật lưỡng diện 33

CHƯƠNG III: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT TÔ NHUẬN VỸ 40

3.1 Nghệ thuật miêu tả và khắc hoạ chân dung nhân vật 40

3.1.1 Khắc hoạ, miêu tả chân dung nhân vật qua ngoại hình và hành động 41

3.1.2 Khắc hoạ, miêu tả chân dung nhân vật qua tính cách và tâm lý 47

3.2 Không gian, thời gian nghệ thuật 52

6

3.2.1 Không gian đời thường rộng mở 54

3.2.2 Thời gian tuyến tính và đảo tuyến 59

3.3 Ngôn ngữ nghệ thuật 66

3.3.1 Ngôn ngữ độc thoại và ngôn ngữ độc thoại nội tâm 67

3.3.2 ngôn ngữ sử thi 73

3.4 Giọng điệu 76

3.4.1 Giọng ngợi ca, thán phục 77

3.4.2 Giọng thủ thỉ, tâm tình 79

KẾT LUẬN 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO 85

Theo Bakhtine: “tiểu thuyết là vùng đất mà tiếng nói của thiên hạ được đưa vào, tất cả những ý kiến khác nhau được phát triển, trong khi những thể loại khác

như thơ, hồi ký, tự thuật, truyện kể, tiểu luận chỉ có sự độc thoại, thiên hạ không

có chỗ đứng Và đó là sự khác biệt sâu xa giữa tiểu thuyết và các thể loại khác”[7]

Trong một cách hiểu khác, nhận định của Belinski: "tiểu thuyết là sử thi của đời tư" chỉ ra khái quát nhất về một dạng thức tự sự, trong đó sự trần thuật tập trung vào số phận của một cá nhân trong quá trình hình thành và phát triển của nó Sự trần thuật ở đây được khai triển trong không gian và thời gian nghệ thuật đến mức đủ để truyền đạt cơ cấu của nhân cách

Những năm 30 của thế kỷ 20 văn học Việt Nam mới xuất hiện tiểu thuyết với đầy đủ tính chất của thể loại tiểu thuyết hiện đại Tiểu thuyết hiện đại Việt Nam 1930-1945 có những bước tiến vượt bậc và thành tựu lớn với hai khuynh hướng sáng tác: Những cây bút nổi tiếng của Tự Lực văn đoàn, những người đã thúc đẩy

sự hình thành thể loại như Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam; và những nhà văn hiện thực phê phán như Ngô Tất Tố, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng

Trong 2 cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ, đội ngũ các nhà tiểu thuyết Việt Nam đã ngày càng đông đảo (Nguyễn Huy Tưởng, Tô Hoài, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Nguyên Ngọc) Ít nhiều tiểu thuyết Việt Nam có thành tựu tiệm cận với thể loại tiểu thuyết-sử thi vốn mang đề tài hoành tráng và dung lượng đồ sộ, mà một trong số đó là Vỡ bờ của Nguyễn Đình Thi Sau 1986, lịch sử tiểu thuyết Việt Nam sang trang mới với những sáng tác của

Tiểu thuyết về đề tài chiến tranh có đầy đủ các đặc điểm của loại hình tiểu thuyết nhưng trong nó còn mang tư tưởng của thời đại, là tiếng nói mang âm vang hùng mạnh, hào khí của dân tộc và chấp chứa nhiều nét nghệ thuật đặc sắc

Nói đến văn học miền Trung Việt Nam và tiểu thuyết nói riêng, chúng ta thường nhắc đến Tô Nhuận Vỹ một người con của Huế, chốn thăng trầm của bao cuộc đổi thay đã tạo nên một nhà tiểu thuyết có những trang viết rất đời thường nhưng lại mang đậm tính nhân văn Góp phần phong phú cho văn đàn Thừa Thiên Huế hơn 40 năm qua

Đặc sắc của tiểu thuyết Tô Nhuận Vỹ là những trang viết mang tư tưởng thời đại, là những gì con người lính như ông đã từng trải qua trong thời gian chiến đấu ở chiến khu Thừa Thiên được ghi lại trong trang viết tiểu thuyết Một cuộc chiến chính nghĩa mang hào khí anh hùng, có những con người mang tầm thời đại và cả hiện thực cuộc chiến khốc liệt được tác giả miêu tả rõ nét

Tiểu thuyết Tô Nhuận Vỹ còn tạo được sức hấp dẫn đối với người đọc ở phương diện xây dựng thế giới nhân vật Mỗi nhân vật trong tiểu thuyết của ông hòa lẫn tâm lý đa dạng, xuất hiện kiểu con người chính diện và phản diện, mang tư tưởng lưỡng phân, xóa bỏ được lằn ranh tốt xấu, trắng đen trong mỗi con người Khắc họa hiện thực cuộc sống trong sự thay đổi của buổi giao thời chiến tranh và hòa bình Dựa vào tiểu thuyết người đọc như nhìn về được sự trăn trở của đấu tranh

tư tưởng trong thời chiến và sự thay đổi về xã hội, con người khi hòa bình lặp lại

Tiểu thuyết Tô Nhuận Vỹ tạo nên tiếng vang lớn, khẳng định vị trí ở đề tài tiểu thuyết chiến tranh Đã có nhiều công trình nghiên cứu nhưng vẫn chưa có một công trình nghiên cứu nào mang tính toàn diện và đầy đủ về thế giới nhân vật trong

tiểu thuyết Từ những lí do trên chúng tôi chọn đề tài THẾ GIỚI NHÂN VẬT

9

TRONG TIỂU THUYẾT TÔ NHUẬN VỸ nghiên cứu để làm rõ đặc sắc nghệ

thuật ở phương diện nhân vật trong tiểu thuyết của Tô Nhuận Vỹ

2 Lịch sử vấn đề

Nhà văn Tô Nhuận Vỹ được biết đến với bộ tiểu thuyết lớn mang tên Dòng

Sông Phẳng Lặng sau đó là một loạt các tiểu thuyết khác ra đời trong các khoảng

thời gian khác nhau và đều để lại tiếng vang lớn, định hình nên tên tuổi nhà văn Tô Nhuận Vỹ trong phương diện tiểu thuyết

Từ đó đã có rất nhiều các bài viết của các báo, tạp chí, luận văn, tiểu luận cũng như các tham luận viết về các tác phẩm là Tiểu thuyết và truyện ngắn của ông

Tô Nhuận Vỹ, một chút chấm than và chấm lửng của tác giả Nguyễn Quang

Lập hay Tô Nhuận Vỹ - Có một dòng sông không phẳng lặng của Ngô Minh là hai ý

kiến đa phần nhắc đến những khoảng đời tư của Tô Nhuận Vỹ có liên quan đến các trang viết Tiểu thuyết của ông Những ý kiến này mở ra cho người đọc những khía cạnh của đời tư cá nhân rất chi tiết và rõ ràng của Tô Nhuận Vỹ tạo cho người đọc cách tiếp cận vô cùng phong phú và đời thường khi tìm hiểu các tác phẩm của ông Chính khoảng đời tư này đã tạo nên những trang viết gắn kết với thế giới nhân vật trong các tiểu thuyết của Tô Nhuận Vỹ “Tô Nhuận Vỹ lấy tên vợ đặt cho nhân vật

chính của bộ tiểu thuyết sử thi Dòng sông phẳng lặng Và câu chuyện của nữ sinh

Đồng Khánh tên là Cúc trong tiểu thuyết cũng có nhiều chi tiết của cuộc đời của Phạm Thị Cúc”[69, tr.18]

Hay Tô Nhuận Vỹ: Đời lại phẳng lặng? của Dương Phương Vinh và Trò

chuyện với nhà văn Tô Nhuận Vỹ của Nguyễn Thanh Tú, Chiến trường đã cho tôi những trang viết của Phan Thế Hữu Toàn Cũng là những chi tiết sống động của đời

thực liên quan đến tác phẩm của Tô Nhuận Vỹ Ở đó là những tháng ngày Tô Nhuận Vỹ khắc khoải cùng chiến trường, rồi đến lúc hòa bình lặp lại ông vẫn cố gắng hoạt động không một phút ngơi nghỉ Có những suy tư, có lúc chiêm nghiệm với những gì đã qua và sẽ đến trong tương lai Không đi sâu vào khai thác thế giới nhân vật trong các tiểu thuyết của Tô Nhuận Vỹ nhưng trong những tham luận vẫn nhắc đến những ảnh hưởng của đời sống hiện thực đến cách xây dựng nhân vật

Đến với Tô Nhuận Vỹ còn lặn lội ở vùng sâu của Phạm Phú Phong, bài viết

nhắc đến miền quê nơi sinh ra và trưởng thành của Tô Nhuận Vỹ Lý giải những nội

dung sơ khởi trong tiểu thuyết Vùng sâu của Tô Nhuận Vỹ Là những đánh giá mang tính khách quan về nội dung cũng như nghệ thuật của Vùng sâu Trang tham

luận cũng đã nhắc đến thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Vùng sâu Theo Phạm Phú

Phong thì xã hội trong thời gian hòa bình lặp lại trong bộ tiểu thuyết này tồn tại nhiều con người, đa khía cạnh biểu hiện được Tô Nhuận Vỹ khắc họa rõ nét Đó là những con người “góp phần làm nên nền tảng của cuộc chiến tranh nhân dân”[69, tr.60] và còn có những nhân vật mang vẻ đẹp lý tưởng đã chiến đấu không biết mệt mỏi vì lẽ sống con người”[69, tr.60] Trong xã hội cần sự hy sinh và cống hiến của con người thì mặt trái của chức vị và lòng tham của con người vẫn hiện hữu ở dạng nhân vật phản diện “phần tử xấu nhân danh cách mạng trục lợi” [69, tr.60]

Đến Có một Vùng sâu không dễ dò đến của Nguyễn Khắc Phê, Sâu địa lý,

sâu cả lòng người Của Hồng Nhu đăng trên báo Văn nghệ ngày 18/02/2012 hay Tô Nhuận Vỹ viết gì trong Vùng sâu của Dương Phương Vinh đăng ở báo Tiền Phong

ngày 29/04/2012 rồi đến với Nghĩ từ Vùng sâu của Ngô Thảo đăng ở báo Văn nghệ

ngày 09/06/2012 và Là những lát cắt nhỏ nói đến cốt truyện tiểu thuyết và những nội dung tâm lý nhân vật được khắc họa từ đó nói lên cái tài của người viết trong cách phô diễn thân phận con người trong xã hội hiện thực Những tham luận đã chỉ

ra cho chúng ta thấy được trong những tác phẩm của Tô Nhuận Vỹ tuy không phản ảnh hoàn toàn sự thật hiện thực của xã hội nhưng Tô Nhuận Vỹ đã xây dựng nhân vật từ những hình mẫu con người thật trong đời sống Từ những con người thân yêu với cái tài của nhà văn và cái tâm của ông trở thành hình tượng nhân vật sống động trong tiểu thuyết

11

Nói đến Luận văn Thi pháp tiểu thuyết Tô Nhuận Vỹ của Nguyễn Thị Minh

Hà Trường Đại Học Khoa Học năm 2008 Luận văn mang tính nhận diện quá trình vận động tư tưởng thẩm mỹ của nhà văn, quá trình phát triển liên tục trên cơ sở có biến đổi, có sáng tạo bổ sung Luận văn đã chỉ ra được những nét đặc sắc trong nghệ thuật kiến trúc không gian, thời gian, trong cách sử dụng các phương thức ngôn ngữ, giọng điệu, kết cấu đáp ứng yêu cầu của cuộc sống đặt ra và nhận thức về thẩm mỹ của độc giả Luận văn cũng đã nói đến quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Tô Nhuận Vỹ từ đó tạo thành cơ sở để xây dựng thế giới nhân vật

Tuy nhiên, những tài liệu này thường nghiên cứu về mặt hình thức – nội dung là chủ đạo Những nhân vật cũng được nhắc đến nhưng chỉ là một phần nhỏ trong các đề tài

Vì vậy, với đề tài mới của chúng tôi mong muốn triển khai sâu rộng hơn nữa một cách nhìn hệ thống giá trị nghệ thuật cũng như về con người thông qua thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Tô Nhuận Vỹ

3 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, tìm hiểu đề tài này Chúng tôi đã sử dụng phương pháp loại hình, phương pháp hệ thống, liệt kê – phân loại, so sánh - đối chiếu

- Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Từ cấu trúc, chỉnh thể tác phẩm để

khảo sát một cách toàn diện đối tượng trên phương diện nội dung và hình thức Tạo nên các kiểu, loại nhân vật trong tác phẩm

- Phương pháp thống kê – phân loại: Nhằm thống kê lại các nhân vật từ đó

xác định những điểm chung và riêng của các loại hình nhân vật sau đó khái quát hóa lại vấn đề

- Phương pháp so sánh – đối chiếu: So sánh các nhân vật trong tiểu thuyết

để tìm hiểu sâu hơn về tính cách mỗi nhân vật và nhân vật trong các tiểu của các tác giả khác

12

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu chủ yếu là 2 tiểu thuyết:

5 Đóng góp của luận văn

Khẳng định những thành tựu, giá trị nghệ thuật của tiểu thuyết Tô Nhuận Vỹ trong nghệ thuật xây dựng nhân vật

Khẳng định những đóng góp, phong cách và vị trí của Tô Nhuận Vỹ trong tiến trình tiểu thuyết Việt Nam, góp phần làm phong phú thể loại tiểu thuyết viết về

đề tài chiến tranh

Luận văn là tài liệu tham khảo cho học viên, sinh viên và những ai quan tâm đến tiểu thuyết Tô Nhuận Vỹ

6 Cấu trúc luận văn:

Cấu trúc luận văn gồm các phần Mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và các chương:

Chương 1: Tô Nhuận Vỹ - Hành trình sáng tạo và quan niệm nghệ thuật

Chương 2: Các kiểu loại nhân vật trong tiểu thuyết Tô Nhuận Vỹ

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Tô Nhuận

Vỹ

13

NỘI DUNG CHƯƠNG 1

TÔ NHUẬN VỸ - HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO

VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT

1.1 Hành trình sáng tạo

Văn xuôi là dạng ngôn ngữ thể hiện một cấu trúc ngữ pháp và mô phỏng văn nói tự nhiên, không tuân theo các lề luật như thi ca So với thơ văn xuôi có điều kiện tự do và linh hoạt hơn trong quá trình sáng tạo, thể hiện đời sống con người Trong đó Tiểu thuyết và truyện ngắn là nổi bật hơn hẳn và có nhiều thành tựu cơ bản Với Tiểu thuyết và truyện ngắn người viết có thể khám phá tất cả mọi hình thái biểu hiện của xã hội và con người trong tất cả khung thời gian nhất định, đây chính

là một trong những lợi thế mà chỉ có tiểu thuyết và văn xuôi mới có thể làm được

Trong văn học miền trung đương đại Nhà văn Tô Nhuận Vỹ có phong cách

rõ nét, ổn định, không trộn lẫn với mọi cây bút khác Những tác phẩm của ông gắn liền với lịch sử thăng trầm của đời sống Ông tìm về truyền thống nhưng lại có bước

đi cùng quy luật thời gian để tìm đến tương lai trong cái vững chải Mỗi trang viết là

sự tự hào về quê hương Thừa Thiên Huế, với những con người anh hùng trong kháng chiến và cả trong những tháng ngày hòa bình xây dựng lại quê hương ông

Tô Nhuận Vỹ, tên khai sinh là Tô Thế Quảng, sinh ngày 25 tháng 8 năm

1941 Quê gốc: Vinh Xuân, Phú Vang, Thừa Thiên Huế Từ năm 1960 - 1964, Tô Nhuận Vỹ học và tốt nghiệp khoa Ngữ văn Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, tiếp

đó, từ 1964 - 1965, dạy văn ở cấp III Hậu Lộc - Thanh Hóa Ông là phóng viên báo

Cờ giải phóng Thừa Thiên - Huế (phụ trách cơ sở nội thành), cán bộ biên tập tạp chí Văn nghệ Trị Thiên - Huế, trong thời gian 10 năm (1965 - 1975) Từ năm 1976 -

1985, Nhà văn là ủy viên thường vụ, Phó Chủ tịch Hội Văn nghệ Bình - Trị - Thiên Năm 1986 - 1990, ông giữ chức vụ Tổng Biên tập tạp chí Sông Hương, Phó Chủ tịch rồi Tổng thư ký Hội Văn nghệ Bình Trị Thiên, Chủ tịch Hội Văn nghệ Bình Trị Thiên, năm 1989 Chủ tịch Hội Văn nghệ Thừa Thiên Huế, ủy viên ban kiểm tra Hội Nhà văn Việt Nam (khóa 4), ủy viên Hội đồng văn xuôi Hội Nhà văn Việt Nam (khóa 5) Ủy viên Đoàn Chủ tịch Liên hiệp các hội Văn học Nghệ thuật

Trong một lần Tạp chí Sông Hương phỏng vấn nhà văn Tô Nhuận Vỹ Ông nói: “Làng quê tôi là Mai Vĩnh - Vinh Xuân dưới Phú Vang, nhưng đời ông bà nội tôi đã lên ở Huế, bên vạt Thanh Long Bên ngoại tôi lại ở Vỹ Dạ Ba tôi, bác và các

cô tôi tham gia cách mạng và thoát ly từ rất sớm nên mẹ tôi đưa anh em tôi về ở bên ngoại từ nhỏ Rồi anh em tôi theo ba mẹ ra Bắc sau hiệp định Genève Sau khi tốt nghiệp Đại học Sư phạm Hà Nội, tôi về dạy được hơn 1 năm ở trường cấp 3 Hậu Lộc - Thanh Hoá Sau đó tôi trở về quê hương, làm phóng viên cho báo Cờ Giải Phóng Thừa Thiên Huế, phụ trách một bộ phận cơ sở nội thành của Báo và Ban tuyên huấn Thời gian này tôi đi nhiều với bộ đội, với các đội công tác nội thành và cùng sống cùng hoạt động ở vùng sâu Phú Vang, Hương Thuỷ một thời gian dài trong kháng chiến chống Mỹ Chính cuộc sống và chiến đấu cực kỳ gian nan, quyết liệt và lòng quả cảm lạ kỳ, tất cả đều vì Độc lập tự do cho Tổ quốc của bà con, của đồng chí đồng đội đã khiến những bài báo tôi viết, cho dù đã có đến hàng trăm bài, vẫn trở nên nhỏ bé, không đủ Và tôi bắt đầu viết truyện ngắn Rồi truyện ngắn cũng không đủ cho tôi "chuyển tải" tâm huyết của mình với những điều vĩ đại nêu trên, tôi viết tiểu thuyết”

Chính tình yêu quê hương đất nước đó đã thôi thúc nhà văn sáng tác truyện

ngắn đầu tay mang tên Người Sông Hương (1970) với những truyện ngắn như Đêm

Tam Giang, Những Người Tham Gia Trận Đánh…Chuyến Tuần Tra Đầu Tiên Là

những câu chuyện ngắn có độ dài vài trang nhưng lại chất chứa đầy tư tưởng anh hùng của những con người thân quen, gần gũi, mộc mạc ở ngay cạnh những vùng quê Thừa Thiên trong những ngày kháng chiến Với những nét khắc họa đời sống những con người cách mạng trong giai đoạn này, tác giả như có cơ hội thể hiện tư tưởng mến phục những con người đời thường và qua đó cũng thể hiện tấm lòng yêu thương của tác giả khi đã hiểu và cảm thông cho những phận người nông dân “chân

15

lấm tay bùn” khổ cực trong xã hội Mặc dù truyện ngắn đầu tay chưa tạo được tiếng vang lớn trong văn học giai đoạn này nhưng đây chính là bước khởi đầu cho quá trình văn nghiệp sau này của ông

Tiếp đó là truyện ngắn Em Bé Làng Đảo (1971) và tiếp sau là Tập truyện ngắn Làng Thức (1973) với các mẫu truyện chính như Còn trẻ, Phút yên tĩnh nhất

của trận đánh, Bạn bè tôi… Đa phần các truyện ngắn trong giai đoạn này của Tô

Nhuận Vỹ đều viết về những con người trong chiến tranh như bà mẹ quê, người chiến sĩ cách mạng hay những người con gái Huế trong các trận đánh quan trọng ở nội và ngoại thành Huế Vẫn theo cốt truyện cũ nhưng trong những sáng tác ở giai đoạn này ngòi bút của nhà văn Tô Nhuận Vỹ đã mở rộng hơn đi cùng với nhịp sôi động của cuộc kháng chiến đang trong giai đoạn quyết liệt, những truyện ngắn có chiều sâu tâm lý nhiều hơn và tính chất nhân văn được thể hiện khá rõ Với phong cách người lính của tác giả nên những truyện ngắn này luôn được ông dẫn dắt bởi những trang viết đậm chất lính, vừa thể hiện tính hùng tráng của cuộc kháng chiến vừa thể hiện những đau thương khốc liệt của cuộc chiến tranh vĩ đại của con người Việt Nam Qua truyện ngắn tác giả như chuyền tải tư tưởng khâm phục sự cao cả của cuộc chiến vĩ đại, xen lẫn vào đó là sự cảm thông, tinh thần nhân đạo của Tô Nhuận Vỹ trong các tác phẩm, Những nhân vật trong truyện ngắn đôi khi hiện lên như chính hình bóng của tác giả với một quãng đời người lính

Đến những năm cuối cuộc chiến tranh vĩ đại Khi quãng thời gian trở nên gấp rút cho công cuộc giành lại độc lập dân tộc Nhà văn Tô Nhuận Vỹ cũng chuyển mình trong tư tưởng lẫn phong cách cùng vận mệnh của đất nước Từ đây

Tô Nhuận Vỹ chuyển sang hướng thể loại tiểu thuyết bởi ông cho rằng “Chính cuộc sống và chiến đấu cực kỳ gian nan, quyết liệt và lòng quả cảm lạ kỳ, tất cả đều vì Độc lập tự do cho Tổ quốc của bà con, của đồng chí đồng đội đã khiến những bài báo tôi viết, cho dù đã có đến hàng trăm bài vẫn trở nên nhỏ bé, không đủ Và tôi bắt đầu viết truyện ngắn Rồi truyện ngắn cũng không đủ cho tôi “chuyển tải” tâm huyết của mình vời những điều vĩ đại nêu trên, tôi viết tiểu thuyết” [69, tr.42]

Thế là cái duyên với tiểu thuyết đến với ông trong sự day dứt về tư tưởng và đạo đức của nhà văn Từ đây đứa con đầu tay của thể loại tiểu thuyết ra đời mang

16

tên Dòng Sông Phẳng Lặng với 3 tập (Tập 1, 1974), (Tập 2, 1977), (Tập 3, 1981)

Ba tập tiểu thuyết Dòng Sông Phẳng Lặng đã tái bản đến tận 6 lần, Với bộ tiểu

thuyết Dòng sông phẳng lặng nhà văn Tô Nhuận Vỹ gặt hái được nhiều giải thưởng

có giá trị cao đặc biệt là giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2012 và nhiều giải thưởng khác của địa phương và Trung ương và hơn 2 thập kỷ sau khi ra đời, cuốn tiểu thuyết dài 3 tập này đã được đạo diễn – NSƯT Lê Cung Bắc dàn

dựng thành bộ phim truyền hình nhiều tập, với mong muốn tái hiện lại Dòng sông

phẳng lặng bằng ngôn ngữ hình ảnh…

Bộ tiểu thuyết Dòng sông phẳng lặng đánh dấu bước chuyển mình lớn của

nhà văn Tô Nhuận Vỹ Là đỉnh cao sự nghiệp văn chương của ông Khẳng định bút lực của nhà văn trong thể loại tiểu thuyết Tác phẩm nói về đề tài chiến tranh, trong thời gian cuộc tổng tiến công nổi dậy Mậu Thân Huế 1968 và những ngày chống địch phản công Bộ tiểu thuyết được xây dựng trên nền tảng nhiều tuyến nhân vật chính diện, phản diện và cả lưỡng diện, có nhiều tầng lớp hiện hữu trong tác phẩm Tất cả đã tạo nên một xã hội thời chiến sống động Đọc tiểu thuyết Dòng sông phẳng lặng người đọc như hiểu hơn phong cách người lính của Tô Nhuận Vỹ Ông thấu hiểu những nỗi niềm và khao khát độc lập tự do của mỗi con người thời đó Họ sống và dâng hiến hết mình cho quê hương đất nước, có những nhân vật như tượng đài bất khuất với thời gian như Chị Hạnh, Anh Thất, Trung, Cúc, Xuân, Mùi…Tất

cả họ đã làm nên cuộc chiến tranh anh hùng vì chính nghĩa…Giáo sư Phan Cự Đệ

nhận xét “Tiểu thuyết Dòng sông phẳng lặng là bức tranh vừa mở ra một toàn cảnh

hoành tráng có quy mô sử thi, vừa khám phá nhân vật qua những đoạn độc thoại nội tâm có chiều sâu tâm lý, với giọng điệu, ngôn ngữ và lối suy nghĩ mang màu sắc dân gian…”[69, tr.19]

Đến với tiểu thuyết Dòng sông phẳng lặng người đọc còn nhận ra một Tô

Nhuận Vỹ tha thiết với quê hương khi ông viết về những con người hiền hòa và mộc mạc nhưng đậm tình nghĩa Đó cũng chính là đỉnh cao trong nghệ thuật xây dựng nhân vật mang tầm khái quát của ông

Sau những thành công trong bộ 3 tập tiểu thuyết Dòng sông phẳng lặng Tiếp tục với mạch tiểu thuyết, Tô Nhuận Vỹ trình làng tiểu thuyết Ngoại ô (1982) được

17

Hãng phim Giải phóng chuyển thể phim nhựa năm 1987 Trong giai đoạn này hành trình sáng tạo của Tô Nhuận Vỹ có bước ngoặt lớn khi ông đi vào hiện thực mới Không còn ngập chìm trong khong gian bom đạn, tác giả đi vào thực tế của đời sống với những vấn đề nóng bỏng trong đời sống, tạo nên bức tranh những thân phận con người sau thời chiến

Tiểu thuyết Ngoại ô viết về một xã ngoại ô thành phố Huế, có sự đấu tranh

mạnh mẽ của những con người trong cùng nội bộ cuối cùng sự thật đúng đắn đã chiến thắng Ngôi nhà bị tịch thu không đúng chính sách được trả lại cho gia chủ bởi vì một tị hiềm do gia đình gia chủ có liên quan đến chế độ cũ, từ đây những con người đại diện cho chính quyền xin lỗi gia chủ do sai lầm của họ, là một vấn đề

hiếm có ở thời điểm này Tiểu thuyết Ngoại ô mang tính thời sự sâu sắc, đi cùng với

những biến động của xã hội Tô Nhuận Vỹ từng nói “Đây là tiểu thuyết luận đề tâm huyết của tôi về việc giải quyết những xung đột trong xã hội miền Nam ngày sau

1975, xoay quanh tư tưởng “Ai không theo địch là TA, chứ không phải ai không theo ta là ĐỊCH”” [69, tr.20] Với nội dung tiểu thuyết mang tính luận đề này nhà văn Tô Nhuận Vỹ đã đi vào những vấn đề gai góc trong cuộc sống, những vấn đề cần phải giải quyết tức thời Mang tính định hướng tư tưởng cao

Sáu năm sau, tiếp tục con đường lấy tư tưởng con người làm nòng cốt trong

nội dung cốt truyện, Tô Nhuận Vỹ lại đưa người đọc đến với Phía Ấy Là Chân Trời

(1988) Nhân vật chính trong tiểu thuyết là người con gái có tư tưởng sống giữa cuộc đời, thích sự phóng túng, ngạo nghễ nhưng lại có tấm lòng chân thật và nhân hậu Cô khát khao cuộc sống thanh cao, không vụ lợi và tin cẩn những con người xung quanh Nhìn vào nội dung tiểu thuyết người đọc như ngầm hiểu được tấm lòng trong sáng của Tô Nhuận Vỹ và khát khao, ước mơ về cuộc sống dung dị mang đậm tính nhân văn trong con người ông

Sau một khoảng thời gian dài tận 24 năm Tác giả mới cho ra đời tiểu thuyết

mang tên Vùng Sâu (2012) Trong Vùng Sâu người đọc được dẫn dắt bởi những sự

kiện sau ngày giải phóng đất nước nhưng vẫn còn đó những hệ lụy của chiến tranh

do chiến dịch hậu chiến của kẻ thù khiến cho những con người như Phước xích lô lọt vào vòng vây, phải lao đao giữa dòng Cuối cùng chính nghĩa đã chiến thắng để

18

những người anh hùng không chịu khuất phục bởi trước những khó khăn được đứng lên vững vàng hơn Với những hồi tưởng quá khứ đến hiện thực, Tô Nhuận Vỹ dẫn người đọc đi cùng những khúc quanh tâm lý và hành động của nhân vật tiểu thuyết Nội dung câu chuyện mang tư tưởng nhân văn sâu sắc và niềm tin vào bản chất tốt đẹp của con người, được trình bày thông qua những xung đột được đẩy đến mức cao trào: địch - ta, thiện - ác, tốt - xấu, cao cả - thấp hèn thông qua hệ thống nhân vật Tiểu thuyết còn là tiếng kêu cứu cho những con người bị hàm oan trước sự đổi thay của thời gian mà người kêu cứu và phân minh cho xã hội không ai khác chính

là nhà văn Tô Nhuận Vỹ thông qua ngòi bút tài tình, sắc nhọn của mình Tiểu thuyết

Vùng sâu một lần nữa khẳng định nhân cách con người tác giả Ông luôn sống hết

mình cho lẽ phải, đứng về phía chính nghĩa “Tôi không viết về ai cả những hình dáng đã có, thậm chí đang có, ở quanh ta Gần ba mươi năm trời tôi cùng sống, cùng chia sẻ, cùng ngẫm nghĩ với không ít người từng là anh hùng trong đấu tranh

đô thị nhưng ngay sau giải phóng đã âm thầm chịu đựng, đau đớn chịu đựng những oan ức do địch, do ta gây ra Họ luôn sống có danh dự, có tư cách của một người dân Huế, của một chiến sĩ cách mạng kiêu hãnh của Huế” [69, t.r78] Ngoài tính nhân văn sâu sắc của tiểu thuyết, người đọc còn nhìn thấy được cái tài trong nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật khi nhà văn Tô Nhuận Vỹ xây dựng những khắc khoải

tư tưởng của các nhân vật trong diễn biến cốt truyện

Ghi nhận những đóng góp về mặt tư tưởng của tiểu thuyết Vùng sâu, năm

2012 tiểu thuyết Vùng sâu đã được tặng giải thưởng tác phẩm xuất sắc trong năm

của Quỹ Phùng Quán

Hai phần ba đời người sống và chiến đấu vì quê hương đất nước Những trang viết của Tô Nhuận Vỹ thấm đẫm tình người Những bài báo, truyện ngắn hay tiểu thuyết của ông chính là những trải nghiệm thực tế đời sống từ đó qua cách nhìn của người viết văn điêu luyện trở nên sống động và biểu cảm cao Tiểu thuyết và truyện ngắn Tô Nhuận Vỹ đã nắm bắt được tính thời sự cuộc sống, có tính chính luận cao, nói lên được tâm tư và nguyện vọng của con người cùng thời Mặc dù tuổi đời của ông lúc này đáng lí ra phải về với sự nhàn hạ nhưng trong ông lúc nào cũng chạy theo thời gian để lo những công việc mà trong tâm tư là phải làm cho quê

19

hương Một hành trình sáng tạo đối với ông như không bao giờ chấm dứt, như thể dòng nước nguồn chảy mãi không thôi

1.2 Quan niệm nghệ thuật

Trong nghiên cứu Chìa khóa mới để giải mã Triết học (Philosophy in a New

Key) Susanne Langer Katherina (1895 - 1985), một trong những nữ triết gia, người

Mỹ cho rằng “Tác phẩm nghệ thuật là hình thức biểu hiện của cảm quan con người được tạo ra cho nhận thức thẩm mỹ của chúng ta thông qua cảm quan hoặc trí tưởng tượng”[8]

Để hiểu được nội dung tác phẩm thì người đọc vừa phải vận dụng cảm quan của chính bản thân vừa phải tìm hiểu và khám phá quan niệm nghệ thuật của chính nhà văn về cuộc sống hiện thực và thời đại

Theo Từ điển thuật ngữ văn học “quan niệm nghệ thuật là nguyên tắc cắt nghĩa thế

giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó”[20, tr.216] Như vậy chủ thể là cái quyết định, chi phối sản phẩm nghệ thuật, chủ thể tạo ra sản phẩm và thể hiện những gì do

tư tưởng đúc kết trong quá trình nhìn nhận xã hội mà tạo nên Vậy quan niệm nghệ thuật như là một hình thức biểu hiện tầm nhìn của chủ thể xây dựng nên các khách thể Chính khách thể trong tác phẩm văn học là tầm cảm nhận của chủ thể sáng tạo Chủ thể chính là người mở ra câu chuyện với nhiều tình tiết có trong đời sống, cũng

có lúc là hư cấu, để cho các khách thể vận động, diễn đạt theo ý muốn của cá nhân, xâu chuỗi những nhân vật lại thành một xã hội thu nhỏ theo chủ định có sự kết nối chặt chẽ để trở thành một cốt truyện mang sức sống con người để thu hút người đọc tiếp nhận và cảm nhận bằng chính sự nhìn nhận của bản thân

Như thế muốn có nghệ thuật trước hết người sáng tác phải có tình cảm nồng nàn, cảm xúc mãnh liệt Sóng Hồng viết: “người làm thơ phải có tình cảm Mãnh liệt thể hiện sự nồng cháy trong lòng”[2]

20

1.3 Quan niệm nghệ thuật về con người

“Văn học là nhân học” (Macxim Gorki) Đó là nghệ thuật miêu tả biểu hiện con người Do vậy, con người chính là đối tượng chủ yếu của văn học Dù miêu tả thần linh, ma qũy, đồ vật hoặc đơn giản là miêu tả các nhân vật, văn học đều nhằm mục đích miêu tả và thể hiện vào con người Thực tế cho thấy, không có một tác phẩm, một tác giả hay một nền văn học nào lại chỉ đơn thuần nói về thiên nhiên mà không liên quan đến con người Nói cách khác, mục đích miêu tả của nhà văn là nhằm hướng đến thể hiện con người

Quan niệm nghệ thuật về con người là khái niệm cơ bản nhằm thể hiện khả năng khám phá sáng tạo trong lĩnh vực miêu tả, thể hiện con người của nhà văn Có thể nói, nó giống như chiếc chìa khóa vàng góp phần gợi mở cho chúng ta tất cả bí

ẩn trong sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ nói chung và từng thời gian nói riêng

Đến nay khái niệm về quan niệm nghệ thuật về con người vẫn có nhiều cách hiểu và cách nghĩ khác nhau

Giáo sư Huỳnh Như Phương cho rằng: “Quan niệm nghệ thuật về con người thể hiện tầm nhìn của nhà văn và chiều sâu triết lí của tác phẩm”[6]

Theo cách định nghĩa này thì đã có sự liên kết giữa nhà văn và tác phẩm nhưng vẫn còn đó khoảng cách nhỏ tách bạch giữa nhà văn và tác phẩm Tính triết lí của tác phẩm được nhắc đến nhằm định hình nên cái thực trong đời sống nhằm soi rọi vào đó là bản thể của cá nhân nhà văn xuất hiện trong tư tưởng tác phẩm

Trong cuốn Dẫn luận thi pháp học Giáo sư Trần Đình Sử lại cho rằng:

“Quan niệm nghệ thuật về con người là một cách cắt nghĩa, lí giải tầm hiểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn về con người được thể hiện trong tác phẩm của mình”[47, tr.126]

Tức quan niệm nghệ thuật về con người sẽ đi vào phân tích đối tượng là con người đã được chuyển hóa thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học của tác giả, từ đó tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật trong đó Tạo điều kiện cho chúng ta thấy được giá trị của hình tượng nghệ thuật trong các tác phẩm

21

Cũng về quan niệm nghệ thuật về con người, Từ điển Thuật ngữ văn học

định nghĩa như sau: “Quan niệm nghệ thuật về con người là hình thức bên trong Là

hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức tác phẩm, nó gắn với các phạm trù khác như phương pháp sáng tác, phong cách của nhà văn, làm thành thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ thuật”[20, tr.218]

Tuy khác nhau về cách diễn đạt nhưng những khái niệm trên đều nói lên cái cốt lõi của vấn đề quan niệm nghệ thuật về con người Tứ đó chúng ta có thể tập trung cách hiểu quan niệm nghệ thuật về con người như sau: Quan niệm nghệ thuật

về con người được hiểu là cách nhìn, cách cảm, cách nghĩ, cách cắt nghĩa lí giải về con người của nhà văn Đó là quan niệm mà nhà văn thể hiện trong từng tác phẩm Quan niệm ấy bao giờ cũng gắn liền với cách cảm thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể, ngay cả khi miêu tả con người khác hay giống với đối tượng cần miêu tả

Xác định được quan niệm nghệ thuật về con người Chúng ta sẽ thấy được những đổi thay mà nội dung phản ảnh và nghệ thuật biểu hiện văn học theo thời gian Quan niệm nghệ thuật của tác giả chính là cốt lõi dẫn lối đến sự vận động trong cuộc sống con người nằm trong địa hạt văn học Nên cần phải nghiên cứu thật

kỹ quan niệm nghệ thuật về con người để thấy được cái hay cái đẹp của người sáng tác văn học

Mỗi nhà văn đều có một quan điểm nghệ thuật riêng Khi sáng tác bao giờ họ cũng chịu sự chi phối của một quan điểm nghệ thuật nào đó Trong thực tế, có những nhà văn trực tiếp phát biểu quan niệm nghệ thuật của mình trên trang viết, trong trường hợp đó người đọc phải tìm cách cắt nghĩa và tìm hiểu quan niệm của nhà văn ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật Với nhà văn Tô Nhuận Vỹ hầu hết những quan niệm nghệ thuật được ông phát biểu thông qua những luận điểm trong các tiểu thuyết và còn hiện hữu trong những trang viết lí luận văn học của ông

Tô Nhuận Vỹ đã từng tâm sự về nghiệp văn của mình “Thời còn là phóng viên chiến trường, những tư liệu sống động về phẩm chất anh hùng của đồng đội và nhân dân cứ đầy ắp Những bài báo, rồi truyện ngắn không thể nào chuyển tải hết những hình ảnh rất đẹp về con người trong chiến tranh, nên tôi phải viết tiểu thuyết”

22

[69, tr.51] Nói như thế đủ cho chúng ta thấy, đối với Tô Nhuận Vỹ, đề tài chiến tranh luôn là mảnh đất nhiều hứa hẹn, mời gọi, hòa lẫn trong không gian lửa đạn của cuộc chiến đầy cam go là những con người sống với lý tưởng anh hùng, họ sống

và cống hiến cho quê hương Thừa Thiên Huế nói riêng và đất nước Việt Nam nói chung Mỗi con người, mỗi thế hệ của họ đều đi theo tiếng gọi của quê hương Nên con người trong hầu hết các tác phẩm của Tô Nhuận Vỹ đều mang tầm lý tưởng và công dân sâu sắc

Con người công dân trong tiểu thuyết Dòng sông phẳng lặng được tác giả

tạo nên hoàn toàn dựa trên thực tế cuộc kháng chiến, chính là một dân tộc sẵn sàng sống và chiến đấu Không chỉ có những đặc công hay bộ đội chủ lực được huấn luyện bài bản, trong cuộc chiến tranh mang tính toàn dân còn có những người nông dân nghèo sống ở những vùng quê Thừa Thiên, những người nông dân không chỉ biết đồng ruộng, lũy tre làng, khi chiến tranh đến họ trở thành người chiến sĩ bảo vệ quê hương họ, Như Bahôrăng, Thẻo, Hồng Những con người suốt một đời chịu nhiều gian khổ của chiến tranh, của áp bức bóc lột họ đã đứng lên với cách mạng, với khát vọng mà trong con tim họ hiểu là phải hành động để có được tự do, độc lập

và cả bình minh của hạnh phúc Không chỉ những người nông dân được khắc họa trong cuộc kháng chiến lâu dài của dân tộc, Tô Nhuận Vỹ còn đưa vào đó là những tầng lớp tri thức và cả những con người rất đổi bình dị trong xã hội là những sinh viên, học sinh từ các trường trung học và Đại học ở Huế như Diệu Linh, Thục Nguyên, Miên Sa Họ đến với cuộc kháng chiến với một niềm khát khao cháy bỏng của lứa tuổi thanh niên, chính là rường cột của đất nước Hay những sư sãi một đời với chốn cửa thiền định không màng đến thế sự cũng đứng lên vì quê hương đang trong cảnh máu chảy nhà tan O bán đậu hũ, những tiểu thương chợ Đông Ba, An Cựu, chú đạp xích lô ngày ngày lam lũ, cực nhọc với nghiệp mưu sinh cũng trở mình với đất nước lửa đạn, góp một phần vào cuộc kháng chiến toàn dân tộc

Cho đến những gia đình có truyền thống cách mạng lâu đời như gia đình chị Hạnh, anh Hòa ở làng quê Viễn Trình, còn có những gia đình vì tính chính nghĩa của cách mạng mà họ đi đến với cuộc kháng chiến, như gia đình bà Tịnh Nhơn, Khoa Bảo, Diệu Linh Và những con người một thời đứng ngoài cuộc kháng chiến

23

như Phi Hùng và Bảo cũng trở về với nhân dân chiến đấu cho cách mạng nước nhà

để từ đây tất cả những con người đó được nhân dân ủng hộ, mến phục và cảm thông giữa tình quân dân “Đêm kinh thành đứng hiên ngang trong lửa Con thêm yêu người biết mấy Huế ơi… Giọng ai run run trong đoàn quân đang bước? Đoàn quân

đi về phía ngoại ô Đất dưới chân họ rung lên không ngớt và không gian chật căng tiếng ầm ào dọa nạt nhưng chẳng một ai trong họ nghe những thứ dị kỳ đó Những ông già râu trắng, những bà già áo dài thâm, những chị trung niên kẹp tóc phồng, những cô gái tóc thề và những đứa con nít đi chân đất…tất cả ùa ra phố và yên lặng đứng đó tiễn đưa…Đêm ầm ào mà sao im lặng Những Các mạ, các em ơi, chúng tôi xin chào…”[64, tr.135-136] Phút giây tiễn đưa những người con của họ lên đường, tạm xa thành phố thân yêu để đợi ngày trở về giành lại đất nước trên tay quân thù ngập tràn niềm thương cảm, thấm đẫm tình người trong cuộc chiến chống lại quân thù, hiện hữu tư tưởng con người công dân với nhịp sống thời đại

Trong tiểu thuyết Dòng sông phẳng lặng Tô Nhuận Vỹ không chỉ nói đến

quan niệm về con người công dân trong cuộc kháng chiến của đất nước mà trong đó còn có cả những con người mang tầm lý tưởng Tác giả đã gởi gấm những tư tưởng mang tầm lý tưởng cao cả qua câu chuyện của các nhân vật, qua đó người đọc như hiểu được quan niệm sống, quan niệm của người sáng tác trên trang viết

Lý tưởng sống trong tiểu thuyết Dòng sông phẳng lặng hiện lên qua các nhân

vật như chị Hạnh, chị như tượng đài bà mẹ Việt Nam anh hùng không bao giờ lùi bước trước những khó khăn của thực tế “Cuộc đời chị đầy gian nan thử thách đến

độ hình như chị quen với điều bất hạnh dễ dàng hơn là khi đón một tin mừng” [65, tr.209] Mãi sắt son với Đảng và cách mạng chị quên đi cả hạnh phúc riêng của bản thân khi còn quá trẻ chị đã chịu cảnh xa chồng, xa con, chị đợi chờ trong khắc khoải, nhưng trong chị vẫn được bù đắp bởi một tư tưởng rằng chồng, con chị Hạnh đang xây dựng và góp phần vào công cuộc giải phóng dân tộc Ở làng quê nghèo ven biển chị cũng góp một phần to lớn vào xây dựng các hoạt động cách mạng như bao con người yêu nước khác Có lúc nhà văn Tô Nhuận Vỹ đã mượn lời của nhân vật để diễn tả cho quan niệm sống của chính bản thân ông “Trên đời này có gì cao quý hơn sự chung thủy Với bà con, với bạn bè, với vợ chồng, với Đảng, với tổ

24

quốc, giữ trọn hai chữ thủy chung là phẩm chất của một con người” [63, tr.230] Qua đây người đọc như thấy được phẩm chất và quan niệm sống của tác giả, cũng

từ quan niệm sống “thủy chung” với ý chí và dân tộc của mình, một lần nữa Tô

Nhuận Vỹ tạo nên nhân vật Cúc trong tiểu thuyết Dòng sông phẳng lặng với đầy đủ

các phẩm chất của người con gái Huế, dịu dàng, sâu lắng, nết nà thùy mị nhưng khi đứng trước gian khó thì gan dạ và sẵn sàng hy sinh cho đại cuộc

Cúc đã hy sinh tình yêu đầu đời với Trung cho vận mệnh của dân tộc Hai người đặt tình yêu quê hương đất nước trên cả tình yêu của cá nhân Lấy nhiệm vụ dân tộc lên trên hết “Đi phố mình cũng nhớ anh Ăn một miếng cơm mình cũng Một ngọn gió lạnh cũng thương anh Nhiều lúc nghĩ tào lao, hay mạ sanh ra để mà thương mà nhớ anh? Nhưng…giờ có cho mình ra thăm anh, mình cũng không đi Còn công việc của chúng ta lớn lao biết chừng nào” [63, tr.178] Từ tình yêu cao cả này họ đã hòa thứ tình yêu cá nhân vào tình yêu đất nước, sống cho đất nước và mãi mãi cống hiến cho quê hương thân yêu của họ nơi có cả tình yêu đôi lứa mang tính

cá nhân

Bên cạnh quan niệm nghệ thuật về con người mang tính công dân và lý

tưởng nhà văn Tô Nhuận Vỹ còn có quan niệm về con người phản tỉnh và giác

ngộ Trong bộ tiểu thuyết Dòng sông phẳng lặng nhà văn Tô Nhuận Vỹ đã dùng

nghệ thuật miêu tả tính cách nhân vật để diễn đạt những góc cạnh đời thường của con người từ đó tạo nên một xã hội mang tính hiện thực sâu sắc, con người trong xã hội thời chiến đó không chỉ có tầm lý tưởng và diễn tiến tâm lý một cách rõ ràng Ở

xã hội thời chiến đó đầy ắp những tính cách đa dạng, và con người là như thế, khó đoán định theo thời gian, không một ai giống ai, không có con người nào không chuyển động theo thời gian, nhà Triết gia nổi tiếng Heraclitus từng nói “Không ai

có thể tắm hai lần trên cùng một dòng sông” Và chính “dòng sông” tư tưởng trong

Tô Nhuận Vỹ cũng có những sự chuyển động cùng thời gian thông qua chuyển động tư tưởng của các nhân vật như nhân vật Bảo, Phi Hùng Những con người từng coi cách mạng Việt Nam như một chướng ngại trong cuộc sống của họ Bảo mang mối thù cá nhân khi cha anh chết trong chiến tranh mà anh nghi kỵ kẻ thù chính là cách mạng Nhưng rồi mỗi ngày trôi qua đối với anh chỉ là những dằn vặt

Nhà văn Tô Nhuận Vỹ không chỉ nhắc đến tính chất phản tỉnh của những nhân vật tri thức như Bảo, ông còn len lõi khai thác tận sâu mạch nguồn nhân vật trong đời sống khi nhà văn Tô Nhuận Vỹ đưa những con người hầu như ít được nhắc đến trong tiểu thuyết viết về chiến tranh như nhân vật bà Tịnh Nhơn, người phụ nữ mang đậm tính chất Huế, thờ chồng nuôi con và đặc biệt là sự tôn sùng đạo Phật Đối với những con người như bà Tịnh Nhơn thì guồng quay của xã hội, guồng quay của cuộc kháng chiến lịch sử hầu như chỉ là một chuyện xa vời trong tâm trí của họ, nhưng dựa vào cái tài của người viết, Tô Nhuận Vỹ đã đưa được cả những nhân vật này về với cuộc chiến trên hiện thực cuộc sống mà ông đã từng chứng kiến Với nhận vật bà Tịnh Nhơn một lần nữa Tô Nhuận Vỹ làm điểm tựa cho ông phát biểu quan điểm “Ai không theo địch là ta chứ không phải ai không theo ta là địch” với quan điểm này Tô Nhuận Vỹ đã cầm tay, dìu dắt họ vào cuộc kháng chiến, tạo cho họ một cơ hội đến với cách mạng, làm thành một đội ngũ hùng hậu trong cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc

Ngoài những con người phản tỉnh như Bảo, Phi Hùng và Bà Tịnh Nhơn thì

nhân vật Hồng trong tiểu thuyết Dòng sông phẳng lặng còn đại diện cho sự nhận

thức trước thực tế đời sống Với nhân vật Hồng nhà văn Tô Nhuận Vỹ như muốn thể hiện bản chất con người đạo đức của ông Ông luôn muốn tạo những lối mở trong sáng cho những nhân vật của mình, con người không phải cứ mãi ngủ vùi

26

trong áp bức bóc lột, con người trong tư tưởng của Tô Nhuận Vỹ phải biết nhận thức đời sống, biết được đúng sai và tự tìm ra lối mở thiết thực cho bản thân, tự thắp đuốc đi trong đêm tối mù mịt để đến với ánh sáng thanh bình của cuộc sống mà đáng ra họ có và phải có được

Cái khổ đeo bám không chỉ đời cha mẹ Hồng, em Hồng ở vùng quê Phong Điền mà ngay chính cả Hồng cũng phải chịu thân phận tôi tớ trong những ngày đi ở

đợ ở vùng nội thành Huế Hồng đến với gia đình mụ Thanh Ngân và Bửu Đức bởi muốn cứu cánh gia đình ở quê Hồng phải chịu tất cả sự khổ nhọc của đời tôi tớ và

cả chịu nhục khi có nhiều lần Bửu Đức nhòm ngó cô với ánh mắt thèm thuồng thân xác người con gái mới lớn Đối mặt với cái khổ cõng trên vai lắm lúc Hồng như muốn thoát khỏi cái tù hãm của sự đè nén Rồi chính tư tưởng mang đậm tư tưởng nhân văn và nhân đạo đã cho Hồng được nhận thức đúng đắn khi cô đi về phía ánh mặt trời cách mạng, cô đến với Cúc người con gái mang ánh hào quang của sự sống Hồng như thoát khỏi sự kìm nén của những ngày dài cơ cực Từ đây Hồng đã đến với cách mạng và hiểu được rằng “giải phóng không khi mô đốt nhà”[63, tr.98]

Một quá trình nhận thức lâu dài của một con người quả thật quá lâu dài nhưng Tô Nhuận Vỹ đã cho những con người trong các tiểu thuyết của ông có cơ hội đặt chân đến bến bờ của lí tưởng Bởi trong nhận thức của nhà văn con người trong xã hội đầy biến động này sẽ có lúc nhận thấy được đúng – sai, trắng – đen để tìm về với chân lý của cuộc sống Qua đó người đọc cũng nhận thấy được một Tô Nhuận Vỹ luôn muốn những nhân vật của mình về với lẽ phải, con người trong cách nhìn của ông thật đẹp, và muốn thấy được cái đẹp của con người bắt buộc chúng ta phải đi tìm, mặc dù nó rất nhỏ… nhưng đáng cho mỗi chúng ta nỗ lực tìm kiếm rồi nhận thức cho chính bản thân

27

CHƯƠNG 2 CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT TÔ NHUẬN VỸ

Nhân vật văn chương không ai khác chính là những con người trong cuộc sống thường nhật Đọc tác phẩm ta nhận ra mình qua mỗi nhân vật ở từng ngõ ngách nội tâm hiểu đúng hơn và hiểu nhiều hơn về cái thế giới tinh thần phong phú

bí ẩn bị bề ngoài bao phủ

Văn học nghệ thuật lấy con người làm đối tượng thể hiện và nghiên cứu,

nhân vật là yếu tố hàng đầu của tác phẩm văn học Trong Từ điển văn học: “Nhân

vật văn học là thuật ngữ chỉ hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ”.[6, tr.126] Nhân vật không chỉ là nơi tập trung mọi giá trị tư tưởng nghệ thuật mà còn là công

cụ khái quát hiện thực và phương tiện để tác giả hiện thực hóa quan niệm nghệ thuật

về con người dưới một hình thức biểu hiện tương ứng Chính nhân vật góp phần tạo nên sức sống cho tác phẩm

Theo Từ điển thuật ngữ văn học “Nhân vật văn học là con người cụ thể được

miêu tả trong tác phẩm văn học, nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật mang tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống” [20, tr.95] Nhân vật thể hiện tư tưởng về con người và cuộc sống Tác phẩm thể hiện cuộc đời vì thế con người của tác phẩm cũng là sự thể hiện của con người trong cuộc đời Cũng yêu thương, hờn ghét, đố kỵ, cũng xấu đẹp trong từng khoảnh khắc

đi cùng thời gian Nhà văn mượn nguyên mẫu trong đời sống rồi sáng tạo, tưởng tượng thêm, qua ngòi bút cá nhân để tạo ra nhân vật của mình Vì vậy, nhân vật cũng chính là thước đo cho giá trị chuẩn mực đời sống con người Góp phần đưa người đọc có cái nhìn rộng lớn về hiện thực xung quanh và có cái nhìn lại chính bản thân mình

Nghiên cứu nhân vật, chính là nghiên cứu cách nhà văn nhìn nhận, cắt nghĩa

về con người như thế nào và bằng cách nào trong văn chương của mình Bởi lẽ,

“nhà văn sáng tạo nhân vật để thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân nào đó,

vô cùng phong phú Có những con người sống mẫu mực, mạnh mẻ như ánh sao trên bầu trời hòa cùng nhịp điệu của cuộc kháng chiến nước nhà Cũng có những con người bình dị, thầm lặng, sự mạnh mẽ ẩn mình trong những khoảnh khắc, nhưng cũng có những con người mãi trượt dài trong vòng luẩn quẩn tội lỗi của tư tưởng và hành động Hay tồn tại trong thế giới tiểu thuyết của Tô Nhuận Vỹ là những con người sống với hai chiều hướng khác biệt mà chỉ những người đọc tinh anh mới có thể hiểu được vì sao họ như thế

Với cách nhìn nhận thế giới hiện thực sắc sảo qua lăng kính nghệ thuật thẩm

mỹ, Tô Nhuận Vỹ đã xây dựng nên một thế giới nhân vật đa sắc diện Thực hơn cả đời thật và rất mượt mà, trong trẻo hơn đời sống thực tế Quy tụ trong thế giới đa sắc màu tâm lí và hành động đáng cho chúng ta tìm hiểu và suy ngẫm Để tìm hiểu thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Tô Nhuận Vỹ một cách sâu rộng và nắm được nội dung chủ đạo của tác phẩm, chúng tôi đã phân thành các kiểu nhân vật: Nhân vật lí tưởng, nhân vật tha hóa, nhân vật lưỡng diện…

2.1 Nhân vật lý tưởng

Tô Nhuận Vỹ là người lính cầm bút, trong con người ông luôn luôn chất chứa một lý tưởng sống cho quê hương và đất nước Trong những tiểu thuyết của ông chúng ta sẽ dễ dàng nhận thấy nghệ thuật xây dựng nhân vật theo nguyên tắc lí tưởng hóa về nhân cách Đa phần những nhân vật mang tinh thần lý tưởng trong các tiểu thuyết của ông đều giàu tính hy sinh cho cộng đồng, sống và hy sinh cho quê hương đất nước, gia đình

Trong hai tiểu thuyết Dòng sông phẳng lặng và Vùng sâu của Tô Nhuận chúng ta có

thể nhận diện ra nhiều nhân vật mang tầm vóc lý tưởng cao đẹp Vẻ đẹp tâm hồn và

29

nhân cách của các nhân vật hầu như mang tính tuyệt đối Khi người đọc tiếp nhận những hành động, cuộc sống các nhân vật trong tiểu thuyết, đến một lúc người đọc

sẽ nhìn nhận được chính bản trong cuộc sống hiện thực đầy biến động Đó chính là

sự tài tình của người viết đã làm được Đó chính là những nhân vật trắng trong như ánh sao trên bầu trời trong khoảng thời gian chiến tranh và hòa bình, xây dựng đất

nước Những con người như Trung, Xuân, Mùi trong Dòng sông phẳng lặng ở cái

tuổi “Tuổi ba người cộng lại chỉ đủ tuổi về hưu”[63, tr.48-49] đủ để cho chúng ta thấy được rằng họ đến với cuộc kháng chiến khi còn rất sớm và thành phần xuất thân của những con người mang tầm lý tưởng này cũng vô cùng đơn giản, đến độ bình thường như Trung “không cha không mẹ và không họ không hàng” [63, tr.54], còn Mùi thì “không đi học Đại học mà xin vào bộ đội, ra chiến trường” [63, tr.49], còn Xuân mới “vượt qua cái ải lớp một hết sức vất vả…nhà cực như con chó” [63, tr.49] Họ ở bên nhau trở thành “Đồng Chí”, “ Họ thương nhau hơn ruột thịt nữa, vì

cả ba người đều từ những gia đình nghèo khổ tham gia cách mạng , cùng chiến đấu bên cạnh nhau qua nhiều trận hiểm nghèo mà ai cũng chỉ nghĩ tới bạn mình và danh

dự của một trung đội anh hùng”[65, tr.459]

Những chiến sĩ như Trung, Xuân, Mùi có những ước mơ thật giản dị, đời thường “Trong đêm rét buốt chỉ một ánh lửa cũng đủ ấm lòng Và lòng họ gắn bó với những nếp nhà, với những con người hơn Từ trong nhà vọng ra tiếng rúc rích của một đôi vợ chồng trẻ Bên bếp lửa…Mùi cá kho khô nồng, ngọt xốc vào mũi mọi người Mùi cá bống có lẽ cho ớt hơi nhiều Nhưng đường thì vừa đấy Mùi cá bống kho khô, dân Huế nhận ra mau lắm Món ăn quê hương sao mà thân thuộc”[63, tr.47] Ước mơ của các anh thật nhỏ nhoi, nhưng họ lại mang trong mình một lý tưởng to lớn “Trong công việc của mình âm thầm một quyết tâm chấm dứt cảnh vợ chồng cách xa vời vợi, cảnh những trẻ mồ côi, cảnh trai gái yêu nhau mà không đi về đến chung cục, cảnh những người đàn ông đầu hai thứ tóc vẫn chưa biết đến một bữa cơm gia đình Hạnh phúc chung và hạnh phúc riêng của anh là phía trước” [63, tr.96] Lý tưởng cuộc sống là thế, họ sống vì toàn thể nhân dân Việt Nam, sống vì dân tộc, chiến đấu vì một ngày mai tươi sáng cho quê hương và gạt bỏ

“gian nan thử thách đến độ hình như chị quen với điều bất hạnh dễ dàng hơn là đón một tin mừng”[65, tr.209] Ngay cả tình cảm vợ chồng của chị Hạnh và anh Hòa cũng đành gác lại vì lý tưởng và niềm tin vào Đảng và Cách mạng “Mất chi thì mất,

em nhớ đừng mất liên lạc với Đảng…Tình vợ chồng của họ trước hết là tình của những con người tin nhau Lòng tin của anh nâng chị cao hơn trong cuộc sống khắc nghiệt và trong mối quan hệ éo le Lòng tin của chị giữ cho anh một sức mạnh dai dẳng của chờ đợi Trên đời này có gì cao quý hơn sự chung thủy Với bà con, với bạn bè, với vợ chồng, với Đảng, với Tổ quốc, giữ trọn hai chữ thủy chung là phẩm chất của một con người” [63, tr.230] Nói như thế mới thấy được rằng bản lĩnh của người đàn bà như chị Cúc cao lớn đến nhường nào

Chiến tranh nào rồi cũng có nước mắt và máu lửa Trong Dòng sông phẳng

lặng những con người mang ý chí kiên cường cũng đã ngã xuống vì quê hương đất

nước, nhưng cái chết đó trở thành bất tử đó chính là Mùi, một người lính đặc công, tạm gác lại tương lai sáng chói ở giảng đường đại học để đến với chiến trường nơi tiếng gọi quê hương đang cần Rồi Mùi trở về giữa lòng đất mẹ trong tiếng hô “Việt Nam muôn năm”[64, tr.227] Để lại trong lòng những con người như Diệu Linh một nỗi yêu thương vô cùng tận và còn sự khâm phục của cả Bảo, nhân vật đang còn đứng bên bờ kia của lí tưởng Hay hình ảnh Ông già xóm Bốn hiên ngang chống lại trận càn của bọn lính Ngụy, ông đã lấy chính tính mạng của mình để lấy được mạng

31

của một tên lính “Trong khoảnh khắc, đôi mắt tràn máu của ông già long lên như hai cục lửa, chiếu vào xác tên lính và ông già bỗng cười” [63, tr.297] Còn rất nhiều

những con người mang tầm lý tưởng hiện hữu trong tiểu thuyết Dòng sông phẳng

lặng của Tô Nhuận Vỹ Mỗi nhân vật có một cách riêng để thể hiện triết lí sống, tư

tưởng sống của cá nhân nhưng đều tụ họp lại ở góc độ thanh cao và triết lí bởi họ tin cuộc sống sẽ mỉm cười, hòa bình sẽ đến với những con người có sự cố gắng và hy sinh đúng đắn

Con người lý tưởng không chỉ được nhà văn Tô Nhuận Vỹ phát hiện trong những ngày tháng mưa bom, đạn lửa mà ông còn khắc họa những nhân vật mang tầm lý tưởng ngay trong thời bình hay nói đúng hơn là trong thời hậu chiến trên mảnh đất Huế thân thương Đó chính là cách nhìn nhận của Tô Nhuận Vỹ trong tiểu

thuyết Vùng Sâu

Mở đầu tiểu thuyết Vùng Sâu của Tô Nhuận Vỹ người đọc đã thấm thía sự

gan dạ và mạnh mẽ của những sinh viên yêu nước hoạt động giữa lòng thành phố Huế Đại diện cho họ chính là nhân vật “Phước đã bốn mươi tuổi, độc thân, chưa bao giờ có vợ có con Và đã ba lần bị bỏ tù” [70, tr.5] Trong những tháng ngày đất nước sắp đi vào cuộc tổng tiến công và nổi dậy 1975 “thì nhà giam chật ứ sinh viên”[70, tr.5] Họ là những con người yêu nước với lí tưởng sống cao đẹp “sống hết mình, không hề tính đến được và mất, không tính đến chổ đứng chổ ngồi và miếng ăn…dấn thân với chất sống bất diệt ấy, làm bất cứ việc gì được phân công, gánh vác bất cứ việc gì vấp phải, việc càng khó càng hăng hái nhận đầu tiên”[70, tr.25] nhưng sau những ngày sục sôi máu lửa hy sinh giành lại đất nước Phước lại

phải chịu cảnh nhọc nhằn với cái bẫy Hậu chiến tranh mà Đế quốc Mĩ đặt ra “sau

chiến tranh kia”[70, tr.23], biến Phước trở thành “người tốt mà chịu bất hạnh” [70,

tr.131] Với cách xây dựng cốt truyện này Tô Nhuận Vỹ đã kéo người đọc vào những tình tiết li kỳ gắn chặt với cuộc đời nhân vật Phước, một cuộc đời đầy cam

go và hứa hẹn nhiều điều cần phải suy ngẫm

Trong nhân vật Phước luôn luôn có niềm tin, lý tưởng cao đẹp vào cuộc sống, anh đi theo suy nghĩ trong sáng của bản thân dù vấp ngã và mệt mỏi “Trước trận xa luân chiến này ai bày ra để hành hạ đời anh vậy? Số phận nào lại chơi dai

32

đến như thế” [70, tr.207] Bởi niềm tin của Phước là đúng đắn “Đảng không phải là một người cụ thể, không phải những người cụ thể nào hết Mà đó là những ý tưởng cao cả nhất con người phải tôn thờ, vì nó mà sống,vì nó mà phấn đấu, vì nó mà mơ ước Nó là cái đẹp Và con người có lương tâm và trí tuệ đã chọn nó làm người yêu đích thực của mình thì phải thủy chung với nó suốt đời, cho dù vì vậy mà phải ra đoạn đầu đài” [70, tr.132] Thông qua lời nhận định về cách sống của một con người đối với Đảng như Phước chúng ta còn có thể nhận thấy được tư tưởng của nhà văn Tô Nhuận Vỹ thông qua nhân vật của mình Dường như Tô Nhuận Vỹ đang gởi gắm tư tưởng “Yêu Đảng hơn cả Đảng” [69, tr.105] mà chính ông đã và đang quyết tâm xây dựng cho tư tưởng đó

Ngoài nhân vật Phước, trong tiểu thuyết Vùng Sâu Tô Nhuận Vỹ còn khắc

họa nên nhân vật Trinh, người con gái Hà Thành có duyên nợ với dòng Hương thơ mộng giữa miền Trung thân yêu Trinh lớn lên giữa những tháng ngày chiến tranh khốc liệt với những trận mưa bom rải xuống Thủ đô oai hùng Nên trong cô sớm hình thành nỗi thống khổ của chiến tranh Ngay chính cô và gia đình cô cũng chịu

sự mất mác do chiến tranh cướp đi người chị ruột thịt của cô

Khi hiểu được sự oan ức của Phước trước cảnh nghi ngờ của mọi người nằm trong chiến lược “hậu chiến tranh” Người con gái ngây thơ, dịu dàng đã biến thành

“phiên dịch ngoài Đảng, không phải là nhân viên an ninh…tự mình đi gặp một người như Lary Lại tận sào huyệt Hoa Kỳ” [70, tr.284] để minh oan cho con người

mà cô chỉ gặp đôi lần và cũng có đôi chút cảm mến

Trong tư tưởng của Trinh luôn luôn là sự khao khát đẩy lùi chiến tranh, yêu chuộng hòa bình, sự hòa giải cho dân tộc Việt Nam và trên cả thế giới “Có phải một tai họa khủng khiếp đang ngự trị nước Mỹ? Còn chúng tôi, không, chúng tôi không một phút giây nào quên nỗi đau của mình, nỗi đau mà nước Mỹ đã giáng xuống đất nươc này Chính vì không quên nên chúng tôi muốn cùng với những người Mỹ lành mạnh làm cho những cuộc đối đầu thảm khốc và vô lý đó đừng bao giờ tái diễn” [70, tr.280]

Tuổi trẻ của những người như Trinh, những con người của buổi giao thời giữa chiến tranh và hòa bình, họ đã sống trong chiến tranh và ngày thanh bình đã

33

đem hết sức lực, trí tuệ cống hiến cho quê hương đất nước mang tầm lý tưởng diệu vời

Tiểu thuyết Vùng sâu của Tô Nhuận Vỹ còn rất nhiều những con người mang

tầm lý tưởng, mỗi nhân vật được khắc hoa mang trong mình một tư tưởng của thời đại, tư tưởng cống hiến, đem hết khả năng của mình, sức lực của bản thân để sống tốt, sống đúng với phẩm chất con người

Con người lý tưởng trong Tô Nhuận Vỹ có những nét đẹp vô cùng sâu sắc

Họ sống và cống hiến tất cả những gì có thể cho đất nước Đối với họ đất nước là tất

cả, họ từ bỏ lợi ích và hạnh phúc riêng tư để thực hiện bằng được nguyện vọng và

mơ ước to lớn của mình chính là một đất nước hòa bình, tự do và không còn cảnh lầm than trong cuốc sống

Đọc và tiếp xúc với những nhân vật mang tầm lý tưởng trong tiểu thuyết Tô Nhuận Vỹ người đọc như cảm nhận và hiểu hơn về thế hệ những con người anh hùng dân tộc, từ đó tạo nên động lực sống cho thế hệ trẻ trong tương lai và cả những con người trong công cuộc tìm kiếm lối sống cho bản thân

2.2 Nhân vật tha hóa

Trong mỗi con người những tư tưởng sống và cách hành xử với đời sống luôn có những chuyển động theo thời gian Ngoài tính thiện con người còn chất chứa nhiều tập tính khác như cái xấu, cái ác và cái thấp hèn, trắng đen lẫn lộn…Chúng tồn tại trong một chủ thể, xuất hiện trong những hoàn cảnh cụ thể Tùy tính cách mỗi người mà nó bộc lộ ra trong tư tưởng và hành động trong từng thời điểm

Tiểu thuyết Việt Nam trong giai đoạn 1975 đã tạo nên nhiều kiểu loại nhân vật, phản ánh hiện thực triệt để trong giai đoạn trước và sau chiến tranh Đi cùng với những nhân vật mang tầm vóc lý tưởng và thời đại là kiểu nhân vật tha hóa

Tha hóa (degenerate; become depraved) có nghĩa là “trở nên khác đi, biến thành cái khác”, tha hóa còn có nghĩa là “trở thành người xấu mất phẩm chất đạo đức” [72, tr.212]

34

Trong bộ tiểu thuyết 3 tập Dòng sông phẳng lặng và tiểu thuyết Vùng sâu

của Tô Nhuân Vỹ, nhà văn đã xây dựng nên những nhân vật mang tính chất con người tha hóa để thấy được cái xấu, cái ác tồn tại trong xã hội Những nhân vật tha hóa này tồn tại trong nhiều hình thế, địa vị khác nhau trong xã hội, để khắc họa thành công lên những những nhân vật này nhà văn đã đưa ngòi bút của mình đi vào hiện thực đời sống rất rõ rệt và có khi là những phát hiện này còn làm cho những con người xung quanh phải đau đớn trước hiện thực đời sống như trong bộ tiểu

thuyết Dòng sông phẳng lặng, Tô Nhuận Vỹ nói về cuộc kháng chiến khốc liệt Ở

vùng quê ven biển Phú Vang, Thừa Thiên Huế Khi mọi người cùng nhau chung vai, chung tay chống giặc và trước hết là vượt qua những trận càn của Mĩ Ngụy nhưng “ngay xóm Bốn của chị Hạnh…lại có chỉ điểm” [63, tr.286] làm hai xã “Phú Thạnh và Viễn Trình…Mười đồng chí mất đi một cách đau xót Lần trước địch đã thọc vào khu vực có nhiều hầm bí mật và kho tàng Lại vụ bị lật gạo vừa rồi Bọn phản động cũ ngóc đầu dậy chăng?[63, tr.286] Chính “lão Cửu Phất, mụ Hai Ngoặc

và mụ Lé Còm bán mì ống” [63, tr.286] Là những người cùng thôn cùng xóm Bốn, ngày ngày “tối lửa tắt đèn có nhau” lại vì những mưu cầu về vật chất mà bán đứng người cùng quê hương gây nên tội ác “Lão Cữu Phất trước đây có nhận làm cộng tác viên cho tụi Quận Phú Thứ…Mụ Lé Còm đều đều lãnh tiền tử mà Tây trả cho cái chết của chồng mụ…Còn mụ Hai Ngoặc có ba thằng con trai thì cả ba đều đi lính ngụy” [63, tr.288] Những con người ấy dựa vào lòng tin của người dân xóm Bốn mà làm điên đảo, tan nát một vùng quê yên bình quanh biển Phú Vang

Rồi cái giá phải trả của những con người tha hóa như mụ “Lé Còm” cũng phải đến khi “Một bàn tay cứng như kềm sắt túm lấy gáy mụ, xách mụ lên như xách một con gà Mụ liếng đôi mắt lé, nhìn trật lại Thấy tên lính, mụ tính toét ra một nụ cười đĩ điếm cuối mùa Nhưng cái cười của mụ chợt méo đi, thành cái muống thìa lìa ra

- Tau đây Tụi Mỹ trả cho mấy đồng hả “thím” Lé Còm mì ống?

“Mụ Lé Còm” đã nhận ra Bahôrăng Tự nhiên người mụ lạnh ngắt

Bàn tay Bahôrăng bóp dí cổ mụ Mụ biết, thế là hết Bụng làm dạ chịu Chồng mụ, con mụ, cho tới mụ phá tan cái làng nầy, cái xã nầy, cả hết bọn Cộng

35

sản nầy cũng đã tới mức rồi Đôi hàm răng sít chặt của mụ phều ra cả nước miếng lều bều và câu nói hụt hơi:

-Giết tau đi…” [63, tr310]

Đó là Sự hối lỗi và nhận tội muộn màng cho những tội lỗi mà chính bản Thân mụ Lé Còm biết nhưng không thể thay đổi Những con người như Mụ Lé Còm, Lão Cữu, Hai Ngoặc phần vì cuộc sống quá khổ cực mà làm điều ác ôn, phần

vì sự cám giỗ của đồng tiền mà dẫn dắt đến tội lỗi Và khi chúng ta nhìn nhận sâu

xa hơn trong những hành động phản diện đó thì chúng ta mới thấy được tội lỗi của chiến tranh Bởi nếu chiến tranh không mang đến khó khăn, chiến tranh không mang đến sự ngột ngạt của mưu cầu kiếm sống thì đã không có những con người như Lé Còm, những con người đáng bị lên án trong lịch sử dân tộc Nhưng trước khi lên án những tội lỗi đó chúng ta cần lên án tội lỗi của quân thù bởi chính chúng tạo nên cuộc chiến tranh tàn độc đó, khiến cho con người phải lầm lạc

Trong tiểu thuyết Vùng Sâu, Tô Nhuận Vỹ lại khắc họa nên nhân vật “Hắn”

con người sống trong lòng của cuộc cách mạng, là an hem chiến sĩ nhưng lại bị tha hóa ngay trong cuộc chiến tranh vĩ đại của người dân Việt Nam và cả trong thời gian đất nước hòa bình “Hắn” lợi dụng lòng tin con người trong chiến tranh để lừa dối chiếm đoạt thân thể người con gái vô tội và rồi chính “Hắn” lại không thừa nhận đứa con trong bụng người con gái ngây thơ mang dòng máu của “Hắn”, “Bây giờ Thảo đã hiểu sự lừa đảo lọc lõi của Hắn, sự hấp dẫn cực kỳ ma quái của Hắn Tất cả những gì qua miệng Hắn đều có vẻ có lý, là đúng đắn Chỉ có một điều không có lý, không đúng đắn là tâm địa xiên xẹo và tính toán xảo trá của Hắn” [70, tr.78]

Nhờ vào chính cái “xiên xẹo” của Hắn mà sau này Hắn đã leo đến tận chức phó Bí thư Tỉnh ủy và còn có khả năng lên cao hơn nữa dựa trên những chiêu bài

“Loại cạnh tranh trực tiếp, đồng cấp lẫn tôm tép bên dưới” [70, tr.330] Rồi chính con người hiền hậu như “Thảo” đã có một mụn con với “Hắn” cũng phải bộc lộ sự căm phẩn trước Hắn “Ông chạm tới ai thì người đó thân tàn ma dại Bao giờ ông mới thôi cái thói sống ác với con người?” [70, tr304] Có lẽ câu hỏi này chỉ có chính

“Hắn” mới trả lời được, bởi chính Hắn gây nên, chính hắn vun trồng cho những tội lỗi Tính tha hóa đã tồn tại trong con người của nhân vật Hắn như chính dòng máu

36

đang chảy trong người Bởi vì quyền lợi mà hắn quên đi những nghĩa cử cao đẹp, của những con người cùng thời với hắn mang tầm lý tưởng cuộc sống Nhân vật Hắn chìm ngập trong tội lỗi vì sự mê hoặc của chức vị cho đến tình máu mủ cũng bị hắn khước từ bởi vì lo sợ đứa con sẽ làm cho hắn bị cản trở trong con đường công

danh Với cách xây dựng kiểu nhân vật tha hóa trong tiểu thuyết Vùng sâu nhà văn

Tô Nhuận Vỹ đã khoét sâu vào cái xấu trong thời điểm đó Ông dám nói lên những vấn đề được xem là gai góc trong thời điểm này

Cuối cùng thì hậu quả đau đớn nhất mà hắn phải trải qua chính là sự vô thừa nhận của bé Nhân mang trong mình dòng máu của hắn, chính sự ngây thơ, hồn nhiên như ánh bình minh của bé Nhân làm thức tỉnh phần nhân tính còn sót lại trong

con người của Hắn Kết thúc tiểu thuyết Vùng sâu, nhà văn Tô Nhuận Vỹ đã tạo nên

đoạn kết thúc mang tính triết lý và nhân văn sâu sắc, gợi nên cho người đọc nhận thức sâu sắc về đời sống, lên án, cảnh tỉnh những con người đang tự đánh mất mình trong từng khoảnh khắc đáng quý của thời gian “Bầu trời cao vời như nặng nề sà thấp xuống và ngọn gió phóng khoáng của vùng hồ mênh mang bổng như con gió Lào tháng bảy Hắn không còn sức để đưa tay vẫy đáp bàn tay tạm biệt của bé Nhân nữa Ai như thằng Hoài đến đón bé Ba Hoài…Bên mình tưởng địch nên bắn chết…Những viên đạn của bên mình! Cuộc gặp mặt chiều nay là phiên tòa xử Hắn

Mà chủ tọa là bé Nhân Nội công chân khí tà ma của Hắn không sao chống đỡ nổi ánh mắt thiên thần của bé Những lời lẽ trong veo của bé Nhân là những viên đạn

“của bên mình” soi thẳng vào trái tim Hắn

Thực sự Hắn đã chết”[70, tr.334]

Phiên tòa tư tưởng với vị chủ tọa là bé Nhân đã tuyên cho nhân vật Hắn một

“cái chết” vô cùng đáng sợ, “cái chết” của những người tha hóa trong cuốc sống Với tình tiết này một lần nữa tác giả muốn đưa người đọc về với tư tưởng phân minh trong con người của tác giả, bởi tà sẽ không bao giờ có thể thắng chính và tồn tại trong đó còn là ước vọng về một xã hội công bằng, mang tính nhân văn sâu sắc

Nhà phê bình văn học Phạm Phú Phong trong một bài viết về tác phẩm Vùng

sâu và Dòng sông phẳng lặng của Tô Nhuận Vỹ ông cho rằng “toàn bộ ý tưởng của

Tô Nhuận Vỹ nhằm bênh vực cho một bộ phận không nhỏ những anh em hoạt động

37

trong phong trào đô thị sau chiến tranh trở thành nạn nhân của chiến lược hậu chiến của kẻ thù, nạn nhân của chính đồng đội, đồng chí và cái lý tưởng cao đẹp mà mình tôn thờ và theo đuổi Điều đó, là sự tiếp tục phát triển và nâng cao niềm tin vào bản chất tốt đẹp của con người”

Quả đúng như nhà phê bình Phạm Phú Phong nói thì Tô Nhuận Vỹ luôn

“bênh vực” cho những con người mang tầm lý tưởng sống cao đẹp có khi những con người cao đẹp ấy phải chết nhưng cái chết của họ luôn hiên ngang, mạnh mẽ và

để lại cho đời những hối tiếc và đi mãi cùng thời gian Trái ngược với cái chết oai hùng là sự sống nhưng sự sống của những con người không đáng sống thì mãi chỉ là

sự sống vô vị, sống không bằng chết, sống chỉ để thở qua tháng ngày Tô Nhuận Vỹ như vẽ nên bức tranh về sự sống và cái chết trong khoảnh khắc giữa thiên lương và cái xấu xa Cái tốt luôn hiện hữu và cái xấu bị vạch trần, cần loại bỏ khỏi cuộc sống

để đời sống thanh cao hơn

Mỗi kiểu nhân vật trong tiểu thuyết Tô Nhuận Vỹ là mỗi con người thực và rất thực trong đời sống, với kiểu nhân vật tha hóa nhà văn Tô Nhuận Vỹ như đã xây dựng nên một bộ mặt trái của xã hội và bộ mặt đó luôn luôn tồn tại khi con người còn trong vòng vây của tham vọng đê hèn và những mưu tính không minh bạch Cái xấu rồi sẽ đi vào ngõ cụt, nhường chỗ cho những thanh cao và lý tưởng sống cao cả

Nhìn vào những con người, những kiểu nhân vật tha hóa trong tiểu thuyết Tô Nhuận Vỹ, giúp mỗi người đọc chúng ta cảm nhận được tầm quan trọng của cuộc sống và có những lựa chọn đúng đắn cho bản thân, để con người chúng ta hoàn thiện hơn, đẹp hơn trong nhân cách và ứng xử thường nhật Chính cái xấu của các nhân vật tha hóa đã góp phần định hình nên nhân cách sống cho mỗi con người khi tiếp cận với tiểu thuyết Tiểu thuyết của Tô Nhuận Vỹ như đã góp phần lớn định hình nên giá trị đạo đức trong cuộc sống hôm nay

2.3 Nhân vật lƣỡng diện

Con người là “một tiểu vũ trụ”, là trung tâm điểm của xã hội, tất cả các loại hình nghệ thuật đều lấy con người làm mục đích hướng đến để thể hiện Bởi con người là “một tiểu vụ trụ” nên luôn chứa đựng tính phức tạp, bí ẩn vận động cùng

38

thời gian L Tonxtoi từng ví “con người như dòng sông” “Nước trong mọi con sông như nhau và ở đâu cũng thế cả nhưng mỗi con sông thì khi hẹp, khi chảy xiết, khi thì rộng khi thì êm, khi thì trong veo, khi thì lạnh, khi thì đục, khi thì ấm Con người cũng như vậy Mỗi con người mang trong mình những mầm mống của sự pha tạp tư tưởng lẫn hành, khi thì thể hiện tính chất này, khi thì thể hiện những tính chất khác và thường là hoàn toàn không giống bản thân mình tuy vẫn cứ là chính mình” Sau này M Bakhtin cho rằng: “Con người không thể hóa thân đến cùng vào cái thân xác xã hội – lịch sử hiện hữu Chẳng có hình hài nào có thể thể hiện được hết mình cho đến lời nói cuối cùng như nhân vật bi kịch hoặc sử thi, chẳng có khuôn hình nào để có thể rót nó vào đầy ắp mà lại không chảy tràn ra ngoài Bao giờ cũng còn phần nhân tính dư thừa chưa được thể hiện” [3] Cho thấy được tính chất phong phú, phức tạp của con người với tư cách cá nhân, vừa cho thấy cả tính “nhân loại” với tư cách giống loài mà tự nhiên nhào nặn

Văn xuôi giai đoạn trước và sau khi kết thúc chiến tranh Việt Nam mang lại cảm giác con người là tiểu vũ trụ đầy bí ẩn, không thể biết trước Con người vừa là sản phẩm của tự nhiên, vừa là tổng hòa các mối quan hệ xã hội Con người hành động có khi theo sự chỉ huy của ý thức, của lý trí tỉnh táo, có khi lại bị chi phối bởi tiếng nói của tâm linh, của vô thức, bản năng Rất khó để định tính hay định lượng cho con người mà không làm tổn thương đến bản chất của nó Bởi nhu cầu, quan niệm về ý thức xã hội dần thay đổi theo thời gian nên tiểu thuyết đã góp vai trò to lớn trong việc thể hiện mặt tưởng, cách nhìn nhận con người trong xã hội

Theo như nhận định của Belinski: "tiểu thuyết là sử thi của đời tư" [4] chỉ ra khái quát nhất về một dạng thức tự sự, trong đó sự trần thuật tập trung vào số phận của một cá nhân trong quá trình hình thành và phát triển của nó Sự trần thuật ở đây được khai triển trong không gian và thời gian nghệ thuật đến mức đủ để truyền đạt

cơ cấu của nhân cách Vì vậy tiểu thuyết như mảnh đất hứa của các nhà văn, để các nhà văn có điều kiện để thể hiện tính chất sáng tạo của chủ thể thông qua các nhân vật có đầy đủ các yếu tố mang tính “con người”

Trong các tiểu thuyết của Tô Nhuận Vỹ đa phần người đọc đều tìm thấy hai dạng nhân vật mang tính phân tuyến rõ rệt thành chính diện và phản diện Đó là

39

những con người mang phẩm chất cố định và bất biến Dựa trên cơ sở là ý thức hệ chính trị, lập trường và mặt ý thức xã hội Nhân vật chính diện là những con người tốt đẹp và nhân vật phản diện mang trong mình tính xấu xa Nhưng khi chúng ta đi sâu vào tìm hiểu những tiểu thuyết của ông thì người đọc còn nhận ra một dạng thức nhân vật khác chính là nhân vật lưỡng diện, pha tạp, không định hình rõ ràng trong từng khung thời gian nhất định

Trong bộ ba tập tiểu thuyết Dòng sông phẳng lặng, nhà văn Tô Nhuận Vỹ đã

đưa người đọc về với sự đa dạng của xã hội con người trong nhiều nhân vật trong

đó có tính lưỡng diện, pha tạp xuất hiện ở hai chiến sĩ cách mạng Lâm và Sơn

Với nhân vật Lâm “quyền đội trưởng một công tác khu phố Sáu Địa bàn hoạt động của Đội là một vùng hiểm yếu” [63, tr.16], Lâm tham gia nhiều trận đánh lớn ở trong và ngoại ô thành phố và nằm trong “đội cảm tử”, có những trận đánh oai hùng để lại tiếng vang lớn “Nửa đêm gà gáy bọn mình đi Tối trời không thấy bụi lá cây, nhưng tụi mình vẫn tìm ra chỗ để đào hố “chôn” “Chôn” mình chớ sao! Chỉ chừa phần cổ trở lên mà thở Mỗi người hai bó lồ ô cật tước sắc như nước Vũ khí chỉ có vậy Thắng sống, thua chết Tụi hắn vừa lọt vô vòng, anh Hai hét một tiếng rung thấu trời, nhảy tưng tới nửa con sào Bọn mình vọt tới, túm lấy ót từng thằng

mà thụt lồ ô Rụt! Máu phun tóe lóe như con cóc phun nước trong xi – nê – ma Tui Tây đã chết cứng như trời trồng ngay lúc thấy bọn mình đâu từ âm ti địa ngục đục lên bên nách Cả trung đội Âu – Phi sạch” [63, tr.21]Khi nhìn về những gì nhân vật Lâm hành động trong những ngày đầu cuộc chiến bắt đầu sôi nổi ở chiến trường Thừa Thiên Người đọc như bị lôi cuốn và hấp dẫn đến nổi kính phục những gì nhân vật làm được cho quê hương đất nước này những sự phức tạp, lưỡng diện của con người không chỉ có nhân vật Lâm anh hùng và khí phách mà cái mặt trái của con người Lâm từ tư tưởng đến hành động cũng khiến cho người đọc phải căng hết mọi khả năng, giác quan của bản thân để chiêm nghiệm về nhân vật này khi ở giai đoạn quyết định của kháng chiến thì tác giả lại dẫn dắt người đọc theo một chiều hướng mới khác

“Một con người mà lâu nay Trung tưởng là khó hiểu Lúc sợ, lúc liều, lúc bốc đồng, lúc lầm lũi…Tất cả như trộn lẫn với nhau trong một chất keo sền sệt, nhờ

40

nhợ Bây giờ thì Trung gọi được cái chất keo đó rồi Đó là cảnh ngập ngừng, run run đứng dậy Đó là sự do dự, trù trừ Đó là run Run tay run chân Tức là run óc

Nó quán xuyến con người phức tạp của Lâm Nó giấu cả tâm trạng bắt đầu nghi ngờ

sự trong sạch của chính quần chúng cơ sở mà Lâm không muốn nói ra…Quyết định

đó của Lâm chứa đựng tư tưởng cầu an bảo mạng và sự cố chấp nhưng lại được che đậy bằng thứ lý lẽ bóng bẩy “Tránh để mà làm việc cũng là đánh địch”? Quả bồ hòn đắng ngắt bao giờ cũng tròn láng, đẹp đẽ” [63, tr.203] Với ý nghĩ và hành động không mấy gan dạ của Lâm đã làm thay đổi bộ mặt con người trước đây Đến đây chính nhà văn Tô Nhuận Vỹ như mở lòng mình bằng cách nhận xét về sự lưỡng diện của một con người khi đối diện với những sự việc khác nhau Nhân vật Lâm từ một con người hiên ngang trong các trận đánh, là anh hùng để cho nhiều đàn em chiến sĩ noi theo nhưng cũng có lúc Lâm run sợ trước quân thù, đó là nỗi sợ cho bản thân và cả tư tưởng muốn an nhàn “muốn tìm một chổ ấm, một bếp lửa bập bùng và nồi cá kho khô giữa một đêm lạnh giá” [63, tr.241] Và tư tưởng thỏa hiệp mà nhà văn Tô Nhuận Vỹ thường nhắc đến hiện hữu trong chính con người phản diện của Lâm “Mỗi con người đã run trong cảnh từng giờ từng phút gặp địch thì dễ đi đến chỗ qua loa, vô trách nhiệm” [63, tr.201] Nói như vậy để thấy rằng nhà văn Tô Nhuận Vỹ đã đem hết tâm huyết khả năng, trí lực của bản thân để xây dựng nên nhân vật của mình mang tính đời thường như thế nào Thực và rất thực như cái vốn

có của nó Theo ông thì con người không ai hoàn toàn tốt và chẳng ai hoàn toàn xấu Xấu và tốt sẽ hiện lên trong những thời điểm, trong những cách thức hành xử của mỗi một con người

Cuối cùng nhà văn Tô Nhuận Vỹ lại đưa con người Lâm trở về với đoàn tàu

lí tưởng, đúng đắn khi ông để cho chính cái sự dằn vặt, pha tạp tư tưởng của Lâm tìm về với lí tưởng cách mạng, giúp Lâm trở về với những tháng ngày hiên ngang như trong trận “lồ - ô” Mặc dù cái chết đến với Lâm quá bất ngờ nhưng nhà văn Tô Nhuận Vỹ đã cho Lâm một cơ hội để trở về cùng lí tưởng Cách mạng, để làm lại chính mình “Bọn Mỹ xổ đạn tiểu liên cực nhanh vào Đạn quất vào đất, vào khại hầm Lâm lùi một bước, lấy đà, nắm chặt quả thủ pháo cuối cùng Lâm thét bằng cái giọng khản đặc: Các đồng chí! Lâm gục xuống, tay ôm chặt khẩu AK vào