Rèn luyện kĩ năng sử dụng atlat địa lý việt nam trong dạy học địa lý 12 THPT theo định hướng phát triển năng lực

Nghị quyết Hội nghị trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã chỉ rỏ “ Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại phát huy tính t

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

- -

NGUYỄN THỊ PHƯƠNG NAM

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG ATLAT ĐỊA LÍ VIỆT NAM TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đề tài là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng để làm cơ sở cho đề tài Những kết quả nghiên cứu thực tiễn chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả Nguyễn Thị Phương Nam

LỜI CẢM ƠN

Để có thể hoàn thành luận văn này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy giáo - người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Ngọc Minh đã tận tình giúp đỡ và hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong tổ, nhóm bộ môn Địa lí trường THPT Ninh Châu, Trường THPT Quảng Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình cùng các thầy cô giáo Khoa Địa lí Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế đã góp nhiều ý kiến quý báu trong quá trình thực hiện đề tài

Cảm ơn Ban Giám hiệu và các thầy cô giáo bộ môn Địa lí của một số Trường THPT trên địa bàn tỉnh Quảng Bình đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và hợp tác cùng chúng tôi trong quá trình nghiên cứu

Xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu đề tài

Mặc dù đã rất cố gắng song bản luận văn không tránh khỏi những thiếu sót

và hạn chế Rất mong được sự chỉ dẫn, đóng góp ý kiến của các thầy cô giáo, các nhà khoa học, các bạn đồng nghiệp và những người quan tâm đến vấn đề nêu trong

đề tài để luận văn được hoàn thiện và có giá trị thực tiễn hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Quảng Ninh, tháng 8 năm 2017

Tác giả Nguyễn Thị Phương Nam

MỤC LỤC

TRANG PHỤ BÌA i

LỜI CAM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN iii

MỤC LỤC iv

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT viii

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ ix

DANH MỤC CÁC BẢNG x

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu của nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ đề tài 2

4 Đối tượng nghiên cứu 2

5 Phạm vi nghiên cứu 3

6 Lịch sử nghiên cứu 3

7 Điểm mới của đề tài 5

8 Phương pháp nghiên cứu 6

9 Cấu trúc của luận án 7

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG ATLAT ĐỊA LÍ VIỆT NAM TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC 8

1.1 Kĩ năng địa lí 8

1.1.1 Khái niệm kĩ năng 8

1.1.2 Khái niệm kĩ năng địa lí 8

1.1.3 Vai trò vị trí của kĩ năng trong dạy học địa lí 9

1.1.4 Phân loại các kĩ năng địa lí 9

1.1.5 Đặc điểm kĩ năng địa lí 10

1.1.6 Mối quan hệ giữa kĩ năng địa lí với kiến thức địa lí 11

1.1.7 Kĩ năng sử dụng Atlat 11

1.1.7.1 Khái niệm Atlat địa lí 11

1.1.7.2 Khái niệm kĩ năng sử dụng Atlat 12

1.1.7.3 Vai trò kĩ năng sử dụng Atlat 12

1.1.7.4 Phân loại kĩ năng sử dụng Atlat 13

1.2 Atlat Địa lí Việt Nam 14

1.2.1 Cấu trúc của Atlat Địa lí Việt Nam 14

1.2.2 Đặc điểm của Atlat Địa lí Việt Nam 14

1.2.3.Vai trò của Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học địa lí 15

1.3 Phát triển năng lực học sinh 18

1.3.1 Khái niệm năng lực 18

1.3.2 Khái niệm năng lực học sinh 19

1.3.3 Đặc điểm năng lực 19

1.3.4 Các loại năng lực 19

1.3.5 Các năng lực chuyên biệt của môn địa lí 20

1.3.6 So sánh dạy học theo định hướng nội dung và theo định hướng năng lực 23

1.4 Đặc điểm chương trình, sách giáo khoa Địa lí 12 THPT 24

1.4.1 Đặc điểm chương trình Địa lí 12 THPT [14] 24

1.4.2 Đặc điểm sách giáo khoa Địa lí lớp 12 THPT 26

1.5 Đặc điểm tâm sinh lí và trình độ nhận thức của học sinh lớp 12 28

1.6 Tình hình rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học Địa lí 12 THPT 29

1.6.1 Mục tiêu, đối tượng, địa điểm, thời gian, phương pháp khảo sát điều tra 29

1.6.2 Phân tích thực trạng rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học Địa lí 12 THPT 30

1.6.2.1 Thực trạng quan niệm của giáo viên về rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat 30

1.6.2.2 Thực trạng rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat cho HS 12 của giáo viên 31

1.6.2.3 Thực trạng rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat của HS lớp 12 32

1.6.3 Kết luận về kết quả điều tra 34

1.6.4 Nguyên nhân của thực trạng 34

1.6.4.1 Khách quan 34

1.6.4.2 Chủ quan 34

CHƯƠNG 2 RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG ATLAT ĐỊA LÍ VIỆT NAM TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN

NĂNG LỰC 36

2.1 Khả năng của chương trình Địa lí 12 với việc sử dụng Atlat 36

2.2 Xác định các bài học địa lí 12 THPT có sử dụng Atlat và các kĩ năng Atlat được rèn luyện 37

2.3 Nguyên tắc sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam 45

2.4 Phương pháp hình thành kĩ năng sử dụng Atlat 48

2.4.1 Các kĩ năng sử dụng Atlat 48

2.4.2 Phương pháp hình thành kĩ năng sử dụng Atlat 49

2.5 Phương pháp chung rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat theo định hướng phát triển năng lực 54

2.5.1 Xác định các năng lực địa lí được rèn luyện qua sử dụng Atlat 54

2.5.2 Phương pháp chung rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat theo định hướng phát triển năng lực 55

2.6 Các phương pháp cụ thể rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat theo định hướng phát triển năng lực 57

2.6.1 Phương pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng bản đồ trong Atlat Địa lí Việt Nam theo định hướng phát triển năng lực 57

2.6.1.1 Rèn luyện kĩ năng nhận biết, chỉ và đọc tên các đối tượng địa lí trên bản đồ Atlat Địa lí Việt Nam 57

2.6.1.2 Rèn luyện kĩ năng xác định phương hướng, kinh độ vĩ độ trên bản đồ Atlat Địa lí Việt Nam 59

2.6.1.3 Rèn luyện kĩ năng xác định vị trí của một đối tượng trên bản đồ Atlat Địa lí Việt Nam 61

2.6.1.4 Rèn luyện kĩ năng xác định mối quan hệ không gian của các đối tượng trên bản đồ Atlat Địa lí Việt Nam 63

2.6.1.5 Rèn luyện kĩ năng mô tả tổng hợp khu vực trên bản đồ Atlat 67

2.6.1.6 Rèn luyện kĩ năng sử dụng từng trang bản đồ trong Atlat Địa lí Việt Nam 70

2.6.2 Rèn luyện kĩ năng đọc lát cắt địa hình từ Atlat Địa lí Việt Nam theo định

hướng phát triển năng lực 79

2.6.3 Rèn luyện kĩ năng đọc và phân tích biểu đồ từ Atlat Địa lí Việt Nam theo định hướng phát triển năng lực 82

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 86

3.1 Mục tiêu thực nghiệm 86

3.2 Nguyên tắc thực nghiệm 86

3 3 Nhiệm vụ thực nghiệm 86

3.4 Phương pháp thực nghiệm 86

3.5 Tổ chức thực nghiệm 88

3.6 Nội dung thực nghiệm 88

3.7 Quy trình thực nghiệm 88

3.8 Kết quả thực nghiệm 89

3.8.1 Kết quả điểm kiểm tra các bài thực nghiệm 89

3.8.2 Tổng hợp kết quả các bài thực nghiệm 89

3.8.3 Nhận xét kết quả thực nghiệm 91

KẾT LUẬN 93

1 Kết quả đạt được của đề tài 93

2 Một số kiến nghị, đề xuất 93

3 Hướng mở rộng đề tài 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1 Biểu đồ thống kê điểm số 89 Biểu đồ 3.2 Biểu đồ phân phối tần suất điểm 90 Biểu đồ 3.3 Biểu đồ phân loại học lực hai nhóm 90

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Các năng lực chuyên biệt của môn địa lí 20

Bảng 1.2 Một số đặc trưng cơ bản của dạy học theo định hướng nội dung và theo định hướng năng lực 24

Bảng 1.3 Các kĩ năng sử dụng Atlat cần rèn luyện cho học sinh 31

Bảng 1.4 Các mức rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat 32

Bảng 1.5 Các tiết học có rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat của giáo viên 32

Bảng 1.6 Mức độ sử dụng Atlat của học sinh 33

Bảng 1.7 Các mức độ kĩ năng sử dụng Atlat học sinh rèn luyện được 33

Bảng 2.1 Nội dung các bài học Địa lí 12 có sử dụng Atlat địa lí Việt Nam và các kĩ năng Atlat được rèn luyện 37

Bảng 2.2 Các năng lực chuyên biệt môn địa lí được hình thành qua rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat trong dạy học địa lí 12 54

Bảng 3.1 Tần suất điểm bài kiểm tra lần 1 89

Bảng 3.2 Tần suất điểm bài kiểm tra lần 2 89

Bảng 3.3 Tần suất điểm 2 bài kiểm tra 89

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần suất 90

Bảng 3.5: Bảng phân loại trình độ qua các lần kiểm tra 90

Bảng 3.16 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng 90

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Giáo dục phổ thông nước ta đang từng bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học Nghị quyết Hội nghị trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã chỉ rỏ “ Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học…Tập trung dạy cách học, cách nghĩ khuyến khích tự học tạo cơ sở để người học tự cập nhật, và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực…”, trong chiến lược Phát triển giáo dục

2015 - 2020 (Ban hành kèm theo Quyết định số 711/QĐ-TTg ngày 13 tháng 6 năm

2012 của Thủ tướng Chính phủ) chỉ rỏ: “thực hiện đổi mới chương trình và sách giáo khoa từ sau năm 2015 theo định hướng phát triển năng lực học sinh, vừa đảm bảo tính thống nhất trong toàn quốc, vừa phù hợp với đặc thù mỗi địa phương’’

Như vậy có thể thấy, xu hướng dạy học hiện nay, việc dạy và học không chỉ nhằm trang bị cho học sinh những kiến thức mà còn phải rèn luyện cho học những

kĩ năng cơ bản đặc trưng của môn học, đồng thời phát triển các năng lực cho người học Trong dạy học địa lí các kĩ năng là một phần không thể thiếu vì đó là phần của

hệ thống tri thức địa lí trong trường phổ thông Thông qua rèn luyện các kĩ năng sẽ góp phần phát triển được các năng lực của người học

Đối với chương trình Địa lí 12, có nhiều nội dung kiến thức và kĩ năng địa lí được thể hiện chủ yếu qua Atlat, các bài tập liên quan đến Atlat chiếm một tỉ lệ khá lớn Atlat trở thành một công cụ rất quan trọng trong dạy và học môn địa lí của giáo viên và học sinh Atlat được xem như cuốn sách giáo khoa thứ hai giúp cho người học đào sâu những tri thức địa lí và đồng thời giúp cho giáo viên thuận lợi trong việc giảng dạy môn địa lí

Một trong những vai trò quan trọng của giáo viên địa lí phổ thông hiện nay là rèn luyện cho học sinh kĩ năng sử dụng Atlat để các em tự khai thác thông tin tìm tòi khám phá kiến thức mới Việc rèn luyện các kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam một cách thuần thục sẽ tạo cho học sinh không phải ghi nhớ kiến thức Địa lí

12 một cách máy móc Giúp các em phát triển được các năng lực cá nhân Bên cạnh

đó, rèn luyện kĩ năng này còn giúp các em đạt được các kết quả cao hơn trong các

kì kiểm tra, thi THPT quốc Thông qua việc rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat trong

dạy học địa lí còn góp phần phát triển các năng lực địa lí cho học sinh như năng lực

tư duy lãnh thổ, tư duy liên hệ tổng hợp, sử dụng bản đồ Atlat, sử dụng biểu đồ…

Tuy nhiên việc rèn luyện các kĩ năng sử dụng Atlat trong dạy học Địa lí 12

theo định hướng phát triển năng lực còn gặp nhiều khó khăn Bởi vì đây là một vấn

đề còn mới, trong khi chương trình Địa lí 12 không có tiết riêng cho rèn luyện kĩ

năng Atlat, nhiều giáo viên khi dạy chỉ tập trung truyền thụ các kiến thức ở sách

giáo khoa chứ chưa chú ý đúng mức đến việc rèn luyện kĩ năng cho học sinh…

Xuất phát từ những lí do trên bản thân tôi quyết định chọn nội dung

“Rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat địa lí Việt Nam trong dạy học Địa lí 12 THPT

theo định hướng phát triển năng lực” cho đề tài nghiên cứu sư phạm ứng dụng của

mình, hi vọng đóng góp thêm một tài liệu tham khảo bổ ích cho quá trình dạy và

học môn địa lí

2 Mục tiêu của nghiên cứu

Nghiên cứu phương pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam

theo định hướng phát triển năng lực học sinh trong dạy học lớp 12, góp phần nâng

cao chất lượng dạy và học địa lí ở trường THPT, thực hiện đổi mới giáo dục ở nước

ta trong giai đoạn hiện nay

3 Nhiệm vụ đề tài

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt

Nam theo định hướng phát triển năng lực trong dạy học Địa lí 12

- Tìm hiểu hiện trạng sử dụng Atlat địa lí Việt Nam ở các trường THPT

- Nghiên cứu các phương pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt

Nam theo định hướng phát triển năng lực học sinh

- Thực nghiệm sư phạm

4 Đối tƣợng nghiên cứu

- Kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam

- Phát triển năng lực học sinh

- Giáo viên địa lí và học sinh lớp 12

5 Phạm vi nghiên cứu

* Phạm vi về nội dung:

- Kĩ năng sử dụng Atlat: Kĩ năng sử dụng bản đồ Atlat, kĩ năng sử dụng lát cắt

địa hình, kĩ năng khai thác biểu đồ Atlat

- Atlat Địa lí Việt Nam nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam

- Sách giáo khoa Địa lí lớp 12 THPT ban cơ bản, NXB Giáo dục Việt Nam

* Phạm vi không gian:

- Trường Trung học phổ thông Ninh Châu, Quảng Ninh, Quảng Bình

- Trường Trung học phổ thông Nguyễn Hữu Cảnh, Quảng Ninh, Quảng Bình

- Trường Trung học phổ thông Quảng Ninh, Quảng Bình

* Phạm vi về thời gian: Đề tài thực hiện từ tháng 01/1017 đến tháng 9/2017

6 Lịch sử nghiên cứu

Vấn đề hướng dẫn học sinh khai thác, sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học địa lí 12 nói riêng và dạy học địa lí nói chung từ lâu đã có nhiều nhà giáo dục ở nước ta nghiên cứu và trực tiếp giảng dạy Tuy nhiên các đề tài nghiên cứu trước đây thường chú trọng nghiên cứu vấn đề sử dụng Atlat cho dạy học theo định hướng nội dung, hoặc tập trung hướng dẫn khai thác các kiến thức địa lí

- Võ Hồng Tuyến An (2010), Xây dựng hệ thống bài tập với Atlat Địa lí Việt

Nam trong dạy học phần Địa lí tự nhiên lớp12 Trung học phổ thông, Luận văn thạc

sĩ giáo dục học, Đại học Sư phạm Huế Tác giả trình bày cơ sở lí luận và xây dựng

hệ thống bài tập với Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học phần Địa lí tự nhiên 12

- Lâm Quang Dốc, Đỗ Ngọc Tiến, Nguyễn Việt Tiến, Lã Thị Loan( 2008)

Hướng dẫn sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam theo hướng tích cực, NXB Đại học Sư

phạm Phần đầu tác giả tình bày một số kiến tức cơ bản về các bản đồ trong Atlat Địa lí Việt Nam Phần tiếp theo là phương pháp sử dụng Atlat bao gồm phương pháp sử dụng chung và phương pháp sử dụng từng trang Atlat Trong phần sử dụng từng trang Atlat có trình bày một số câu hỏi gắn với trang Atlat đó Các câu hỏi này không gắn với một khối lớp, bài học cụ thể nào ở SGK mà phục vụ cho nhiều đối tượng, lớp học khác nhau có liên quan đến trang Atlat

- Nguyễn Thị Thiện Mỹ (2004), Phương pháp sử dụng Atlat địa lí Việt Nam

trong dạy học Địa lí 12 THPT, Luận văn thạc sĩ giáo dục học, Đại học Sư phạm

Huế Tác giả đã đưa ra phương pháp sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam theo hướng khai thác các kiến thức địa lí cho từng bài Địa lí 12 THPT (Chương trình củ, SGK củ), phương pháp sử dụng từng trang hoặc nhiều trang Atlat để khai thác các kiến thức

- Mai Xuân San (1998), Rèn luyện kĩ năng Địa lí cho học sinh, NXB Giáo dục

đã giới thiệu sơ lược về cấu trúc Atlat Địa lí Việt Nam gồm các phần, các chương, các loại bản đồ, các nội dung biểu hiện qua các bản đồ

- Nguyễn Trọng Phúc (2001), Phương tiện và thiết bị kĩ thuật trong dạy học

Địa lí, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội Tác giả đã đề cập đến khái niệm Atlat, phân

loại Atlat, các đặc tính của Atlat

- Tài liệu chuyên đề (2009), Đổi mới phương pháp dạy học địa lí bậc trung

học, tập 1, tập 2 của bộ GDĐT có các bài viết sau:

+ Tôn Thất Hiệp Dũng - Giáo viên địa lí trường THPT Nguyễn Trãi - Tây

Ninh, Một số kinh nghiệm sử dụng kênh hình trong dạy học địa lí ở trường phổ

thông Tác giả đã đề cập đến một số kinh nghiệm trong quá trình rèn luyện kĩ năng

sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học địa lí ở các khâu: cách nắm kí hiệu, khai thác các bản đồ chuyên ngành, rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat từ thấp đến cao, các bước chuẩn bị của giáo viên và học sinh khi sử dụng Atlat

+ Sở GDĐT Tây Ninh với bài viết: Một số kinh nghiệm sử dụng kênh hình

trong dạy học địa lí ở trường phổ thông đề cập đến những vấn đề hướng dẫn học

sinh sử dụng Atlat qua các khâu nắm chắc kí hiệu chung, kí hiệu của bản đồ chuyên ngành và khắc sâu những kiến thức đã học trong SGK

+ Trần Bill có bài viết: Sử dụng Atlat để giảng dạy Địa lí 12 đề cập đến vấn đề

hướng dẫn học sinh sử dụng Atlat bằng cách thực hiện những nội dung nắm chắc kí hiệu chung, kí hiệu của bản đồ chuyên ngành, cách sử dụng các biểu đồ tròn để tìm sản lượng của các ngành kinh tế, dùng Atlat để trả lời câu hỏi

- Đặng Tú - Trường THPT Lê Hồng Phong - Nam Định có bài viết Sử dụng Atlat

Địa lí Việt Nam trong giảng dạy chương trình Địa lí 12, đã đề cập đến vấn đề chọn lựa

các bản đồ phù hợp với nội dung bài giảng, tìm hiểu các hệ thống chắc kí hiệu chung,

kí hiệu của bản đồ chuyên ngành, khai thác bản đồ để dạy một bài cụ thể

- GS.TS Nguyễn Viết Thịnh trong hội nghị rút kinh nghiệm thi học sinh giỏi

địa lí PTTH (2000), Một số kinh nghiệm hướng dẫn học sinh khai thác lược đồ,

Atlat và viết báo cáo ngắn, đã đề cập đến các phương pháp biểu hiện các bản đồ

dùng trong các lược đồ ở SGK địa lí và trong Atlat Địa lí Việt Nam Cách đọc, phân tích Atlat Địa lí Việt Nam theo yêu cầu có định hướng

- GS.TS Lê Thông (Chủ biên) (2010), Hướng dẫn học và khai thác Atlat Địa lí

Việt Nam, NXB Đại học Quốc gia Thành Phố Hồ Chí Minh Tác giả đã trình bày

khái quát một số vấn đề chung về kiến thức và kĩ năng khai thác Atlat Địa lí Việt Nam, sau đó hướng dẫn khai thác và sử dụng Atlat thông qua hệ thống câu hỏi và câu trả lời: Đưa ra các câu hỏi liên quan đến Atlat Địa lí Việt Nam theo các chủ đề, chủ điểm, các câu hỏi bài tập gắn với một hoặc nhiều trang Atlat Tuy nhiên các câu hỏi, bài tập đặt ra ở đây không dành riêng cho bài học hoặc lớp học cụ thể nào

- PGS TS Nguyễn Đức Vũ ( 2007), Hướng dẫn tự học Địa lí, NXB Đại học

Quốc gia TP Hồ Chí Minh Tác giả đưa ra cách thức và kĩ thuật sử dụng các phương tiện học tập chủ yếu trong môn địa lí như bản đồ, Atlat Địa lí Việt Nam, bảng kiến thức, bảng số liệu thống kê… qua đó người học sẽ rèn luyện được cách tự học với các phương tiện này

- PGS TS Nguyễn Đức Vũ (2015), Phân tích bảng số liệu, Vẽ biểu đồ, lược

đồ Việt Nam, Đọc Atlat, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội Tác giả đề cập đến quan

niệm chung về Atlat Địa lí Việt Nam, phương pháp chung sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam, phương pháp đọc từng trang và phương pháp làm việc với nhiều trang Atlat Tóm lại đã có rất nhiều các tài liệu nghiên cứu đề cập đến vấn đề sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học địa lí có tính chất lí luận, ở những dạng báo cáo, trình bày các kinh nghiệm, trình bày về những nội dung có thể khai thác được trên các trang Atlat Tuy nhiên chưa có công trình nào nghiên cứu có hệ thống và cụ thể về rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat địa lí Việt Nam theo định hướng phát triển năng lực trong dạy học Địa lí 12 THPT

7 Điểm mới của đề tài

- Khái quát cơ sở lí luận về rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam theo định hướng phát triển năng lực

- Đánh giá thực trạng rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam theo định hướng phát triển năng lực ở trường THPT

- Xây dựng một số cách thức, phương pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam theo định hướng phát triển năng lực

- Khẳng định tính khả thi qua thực nghiệm sư phạm

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

Trong nghiên cứu lý thuyết phải phân tích và phải tổng hợp tài liệu Vấn đề nghiên cứu được bắt đầu từ phân tích các tài liệu để tìm ra cấu trúc, các xu hướng phát triển lý thuyết của đề tài

- Phương pháp phân loại hệ thống hóa lí thuyết

Trong quá trình nghiên cứu, phải sắp xếp phân loại lý thuyết thành một hệ thống logic chặt chẽ để tiến tới tạo thành cơ sở lý luận về rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam theo định hướng phát triển năng lực

- Phương pháp lịch sử

Phân tích các tài liệu lí thuyết đã có để xây dựng tổng quan vấn đề cần nghiên cứu

- Phương pháp phân tích tổng kết kinh nghiệm

Tổng kết kinh nghiệm giảng dạy của các GV địa lí lâu năm, GV dạy giỏi và của bản thân để rút ra các kêt luận phục vụ cho nội dung nghiên cứu của đề tài

8.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp phỏng vấn

Hỏi ý kiến của các GV địa lí và HS ở các trường trên địa bàn nghiên cứu để nắm bắt tình hình luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học Địa

lí 12 THPT

- Phương pháp điều tra bằng phiếu

Điều tra thực tế dạy và học của GV và HS để biết thực trạng việc rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học Địa lí 12 qua phiếu điều tra

- Phương pháp quan sát

Tiến hành dự giờ thăm lớp các GV địa lí tại một số trường THPT Quan sát trực tiếp các hoạt động của GV và HS trong giờ dạy học có sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam, từ đó kiểm chứng các giả thuyết, lý thuyết đã có để xác minh tính đúng đắn của giả thuyết khoa học Đồng thời, đối chiếu kết quả nghiên cứu lý thuyết với thực tiễn để tìm sự sai lệch của kết quả nghiên cứu nhằm tìm cách hoàn thiện

- Phương pháp chuyên gia

Lấy ý kiến đóng góp của các đồng nghiệp, các GV dạy giỏi, các GV lâu năm

có kinh nghiệm

- Thực nghiệm sư phạm

Tổ chức thực nghiệm sư phạm ở trường THPT nhằm đánh giá tính khả thi của

đề tài

- Phương pháp toán học thống kê

Sử dụng các công thức thống kê toán học để xử lí các số liệu đã thu thập được

từ phiếu điều tra, thực nghiệm sư phạm

9 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Kiến nghị - Đề xuất, hệ thống các bảng biểu, tài liệu tham khảo, Phụ lục luận văn được trình bày theo 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat

Địa lí Việt Nam trong dạy học Địa lí 12 THPT theo định hướng phát triển năng lực

Chương 2: Rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học Địa

lí 12 THPT theo định hướng phát triển năng lực

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG

SỬ DỤNG ATLAT ĐỊA LÍ VIỆT NAM TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 THPT

THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC 1.1 Kĩ năng địa lí

1.1.1 Khái niệm kĩ năng

Kĩ năng là một khái niệm được nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam đề cập đến

Theo N D.Lêvitôp, kĩ năng là sự thực hiện có kết quả một động tác nào đó hay hoạt động phức tạp hơn bằng cách áp dụng hay lựa chọn những cách thức đúng đắn có chiếu cố đến những điều kiện nhất định

Theo V.V Tsêbuasêva là khả năng thực hiện một hoạt động nào đó dựa trên

cơ sở những tri thức kĩ xảo và được hoàn thiện lên cùng với chúng [19]

Ở Việt Nam, có một số tác giả nghiên cứu về khái niệm kĩ năng:

Theo Hà Thế Ngữ và Phạm Thị Diệu Vân, kĩ năng là cách thức thực hiện phù hợp với mục đích và điều kiện của hành động mà con người đã nắm vững

Hoàng Hữu Bội cho rằng kĩ năng là khái niệm biểu thị năng lực sử dụng hệ thống những tri thức, những dữ kiện, những khái niệm đã có để phát hiện những thuộc tính của sự vật để giải quyết thành công các nhiệm vụ lí luận hay thực tiễn

đó Kĩ năng luôn có chủ đích và định hướng rõ ràng

1.1.2 Khái niệm kĩ năng địa lí

Có nhiều khái niệm kĩ năng địa lí được đưa ra như:

- Kĩ năng địa lí là cách thức thực hiện các hành động thực tiễn trên cơ sở các kiến thức địa lí

- Kĩ năng địa lí là là sự vận dụng các kiến thức địa lí vào cuộc sống để giải quyết các vấn đề thực tiễn

- Theo Nguyễn Dược và Nguyễn Trọng Phúc “Kĩ năng địa lí là những hoạt động thực tiễn mà HS hoàn thành được một cách có ý thức trên cơ sở những kiến thức địa lí mà họ đã có” [5]

Như vậy, các khái niệm kĩ năng địa lí được đưa ra khá đồng nhất về quan điểm là muốn có các kĩ năng địa lí thì phải có các kiến thức địa lí và biết cách vận dụng chúng vào thực tiễn

1.1.3 Vai trò vị trí của kĩ năng trong dạy học địa lí

Kĩ năng địa lí là một phần của hệ thống tri thức địa lí ở trường phổ thông Vì vậy, trong dạy học địa lí việc rèn luyện các kĩ năng được tiến hành song song với việc trang bị các kiến thức cho HS

Kĩ năng địa lí giúp HS nâng cao mức độ nhận thức các tri thức môn địa lí Đồng thời nó cũng soi sáng giúp các em nắm vững được kiến thức địa lí đã học

Xã hội ngày nay đòi hỏi những người lao động có kiến thức nhưng phải biết vận dụng kiến thức vào các hoạt động thực tiễn Vì vậy rèn luyện các kĩ năng địa lí ngay ở trường phổ thông góp phần đào tạo nguồn nhân lực cho một nền sản xuất hiện đại để thực hiện sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Hình thành, rèn luyện các kĩ năng địa lí nhằm đào tạo nên những con người có năng lực để tự chiếm lĩnh tri thức và tự giải quyết các vấn đề trong thực tiễn

1.1.4 Phân loại các kĩ năng địa lí

Về phân loại các kĩ năng địa lí có rất nhiều tiêu chí khác nhau và mỗi tiêu chí

sẽ có các loại khác nhau

Trong những năm gần đây các nhà tâm lí học và lí luận dạy học chia kĩ năng chung làm hai loại là: kĩ năng ban đầu là năng lực vận dụng kiến thức vào hành động một cách đơn giản và kĩ năng hoàn thiện là loại kĩ năng đã có tính phức tạp và cao hơn kĩ năng ban đầu vì nó khó hơn và đòi hỏi ở HS kinh nghiệm và một số độ sáng tạo nhất định trong hành động [5]

* Dựa vào nội dung kiến thức địa lí, các kĩ năng được chia thành các loại:

- Kĩ năng làm việc với bản đồ, khai thác kiến thức địa lí tàng trữ trong bản đồ Nhóm kĩ năng này gồm: kĩ năng định hướng trên bản đồ, đo tính tìm tọa độ trên bản

đồ, xác định vị trí địa lí các đối tượng trên bản đồ, đọc và sử dụng bản đồ…

- Kĩ năng khảo sát các hiện tượng địa lí ngoài thực địa gồm: kĩ năng quan sát, phân tích hiện tượng, đo đạc với các dụng cụ quan trắc về thời tiết, thổ nhưỡng, địa hình, thủy văn…

- Kĩ năng nghiên cứu làm việc với các tài liệu địa lí gồm: kĩ năng đọc, lập các biểu đồ, phân tích các số liệu thống kê, mô hình, lát cắt…

- Kĩ năng học tập nghiên cứu địa lí gồm: kĩ năng làm việc với SGK, với các tài liệu tham khảo địa lí, kĩ năng mô tả, viết và trình bày những vấn đề về địa lí

* Dựa vào các thao tác hành động trong học tập địa lí có thể chia các kĩ năng

địa lí thành các loại: Kĩ năng đọc, kĩ năng viết, kĩ năng vẽ, kĩ năng nhìn…

Ngoài ra còn nhiều cách phân loại khác như dựa vào thao tác tư duy, dựa vào

hệ thống tri thức địa lí ở các cấp học…Tùy vào mục đích sử dụng người ta có thể lựa chọn các cách phân loại hợp lí nhất cho mình

1.1.5 Đặc điểm kĩ năng địa lí

Kĩ năng địa lí là một phần không thể thiếu trong hệ thống tri thức địa lí, để có được những kĩ năng đó đòi hỏi phải có quá trình hình thành nhất định Thông thường các kĩ năng địa lí được thực hiện theo các giai đoạn:

- Giai đoạn định hướng: là giai đoạn xác định và hiểu rỏ mục đích hành động, cách tiến hành và các phương tiện cần thiết để hành động Bước đầu tiên xác định mục đích hành động là rất cần thiết Trong bước này HS cần hiểu rỏ: kĩ năng cần thực hiện là kĩ năng gì? (khả năng vẽ biểu đồ, phân tích bảng số liệu…), kĩ năng đó dùng để làm gì? nó có tác dụng như thế nào trong việc học tập môn địa lí? [ 5] Sau khi đã xác định được mục đích để có được kĩ năng HS cần nắm các thành phần hoạt động của kĩ năng, trình tự tiến hành và các phương tiện cần thiết (kiến thức nào cần vận dụng, dụng cụ nào cần có, bản đồ nào cần dùng…)

- Giai đoạn thực hiện: là giai đoạn tự hoạt động theo các trình tự, cách thức đã vạch

ra trong giai đoạn định hướng Các hoạt động này có thể là hoạt động với các dụng cụ, vẽ lát cắt, chỉ bản đồ hay cũng có thể là những hoạt động trí óc có nhiều yếu tố

- Giai đoạn cuối cùng (có thể có hoặc không) là kiểm tra kết quả xác nhận tính chính xác và đúng đắn của kĩ năng đã thực hiện

1.1.6 Mối quan hệ giữa kĩ năng địa lí với kiến thức địa lí

Hệ thống tri thức địa lí nói chung và hệ thống tri thức địa lí trong nhà trường phổ thông nói riêng bao giờ cũng được cấu tạo bởi hai bộ phận là hệ thống các kiến thức và các kĩ năng địa lí Hai bộ phận này không phải phát triển một cách độc lập

mà có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Kiến thức địa lí là cái có trước là cơ sở để hình thành các kĩ năng địa lí Bởi vì kĩ năng địa lí chính là sự vận dụng các kiến thức địa lí vào cuộc sống để giải quyết các vấn để thực tiễn

Mặt khác khi rèn luyện các kĩ năng địa lí chính là để củng cố kiến thức địa lí Khi các kĩ năng này phát triển một cách thuần thục trở thành kĩ xảo thì nó lại trở thành điều kiện, là cơ sở để chúng ta tìm hiểu mở rộng thêm các kiến thức địa lí Có thể nói việc phát triển các kĩ năng địa lí giúp chúng ta mở mang thêm, phát hiện thêm nhiều kiến thức địa lí từ cuộc sống hằng ngày

Tóm lại, giữa kiến thức địa lí và kĩ năng địa lí có mối quan hệ chặt chẽ, mối quan hệ tương hỗ tác động qua lại với nhau Sự phát triển của hai thành phần này sẽ tạo ra sự phát triển chung của tri thức địa lí

1.1.7 Kĩ năng sử dụng Atlat

1.1.7.1 Khái niệm Atlat địa lí

Có nhiều khái niệm khác nhau về Atlat Địa lí:

Atlat là một dạng thu nhỏ của bản đồ và sắp xếp thành nhiều lớp một cách có

hệ thống, trong đó mỗi một lớp chứa đựng một hoặc một số nội dung được sử dụng

để học tập và nghiên cứu

Atlat là một tập các bản đồ của một bộ phận lãnh thổ hay toàn bộ bề mặt Trái Đất Theo Nguyễn Dược và Nguyễn Trọng Phúc thì “Atlat địa lí không phải là một tập hợp gồm nhiều bản đồ xếp lại với nhau một cách đơn giản và tùy tiện Atlat là một tác phẩm khoa học gồm có một hệ thống nhiều bản đồ vẽ theo những mục đích

và yêu cầu nhất định ” [5] Đây chính là khái niệm chung nhất về Atlat địa lí

Ngoài ra trong một số tài liệu khác còn đưa ra khái niệm về Atlat giáo khoa địa lí là tập bản đồ địa lí giáo khoa, là bộ sưu tập hoàn chỉnh có hệ thống các bản đồ

giáo khoa được xây dựng theo một chương trình địa lí, chương trình sách giáo khoa

cụ thể Bởi vậy nó được xem như một công trình khoa học hoàn chỉnh [10]

Hiện nay Atlat rất đa dạng bao gồm: Atlat TN đại cương, Atlat Địa lí các châu, Atlat địa lí KT- XH các nước, Atlat địa lí Việt Nam…Trong đó Atlat Địa lí Việt Nam là tập các bản đồ về TN, dân cư, KT ngành, KT vùng của Việt Nam, chủ yếu được phục vụ cho nghiên cứu, học tập, giảng dạy địa lí lớp 8, 9 và 12

1.1.7.2 Khái niệm kĩ năng sử dụng Atlat

Hiện nay trong các tài liệu nghiên cứu về khai thác sử dụng Atlat hay rèn luyện về các kĩ năng Atlat trong Atlat Địa lí Việt Nam chưa có tác giả nào đưa ra

khái niệm cụ thể về kĩ năng sử dụng Atlat Có thể hiểu các kĩ năng sử dụng Atlat là

sự vận dụng tổng hợp nhiều kĩ năng địa lí để minh họa hay tìm ra các kiển thức địa

lí Việt Nam ẩn chưa trong đó nhằm phục vụ cho công tác dạy và học địa lí ở trường phổ thông Vì vậy kĩ năng sử dụng Atlat là sự vận dụng tổng hợp các kiến thức Địa

lí và một số kĩ năng địa lí nhằm khai thác các tri thức địa lí có trên tập Atlat

Rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat là một quá trình lâu dài, liên tục đi qua các lớp khác nhau, từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp, đòi hỏi nhiều công sức và

sự phối hợp chặt chẽ giữa GV và HS nhằm đạt đến mục tiêu cuối cùng là biết sử dụng Atlat địa lí như một nguồn cung cấp kiến thức phục vụ học tập, thi cử…

1.1.7.3 Vai trò kĩ năng sử dụng Atlat

Kĩ năng sử dụng Atlat là một nội dung bắt buộc trong dạy học Địa lí 12, điều này phần nào đã cho thấy vai trò của nó trong dạy học địa lí Đối với GV, việc rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat cho HS là một phần của chương trình dạy học Thông qua rèn luyện các kĩ năng này giúp GV thực hiện đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực của HS Trang bị, rèn luyện các kĩ năng sử dụng Atlat cho HS là GV đang nâng cao khả năng tự học tự lĩnh hội tri thức của các

em dựa vào các phương tiện học tập sẵn có

Kĩ năng sử dụng Atlat có vai trò rất quan trọng đối với việc học tập môn địa lí của HS đặc biệt là HS lớp 12 Qua các kĩ năng này HS có thể tự vận dụng để tìm hiểu các kiến thức địa lí một cách dễ dàng hơn góp phần nâng cao khả năng tự học Các kĩ năng này còn giúp các em phát triển các năng lực của bản thân như: sử dụng

bản đồ, làm việc với các bảng số liệu, biểu đồ hay nhiều năng lực chung khác nữa Đồng thời các kĩ năng sử dụng Atlat còn được HS vận dụng rất nhiều trong các bài kiểm tra đánh giá, giúp các em đạt kết quả cao hơn trong học tập

Từ những phân tích trên có thể thấy kĩ năng sử dụng Atlat có vai trò rất lớn trong dạy học địa lí phổ thông nói chung và Địa lí 12 Vì vậy việc rèn luyện cho HS các kĩ năng này là rất phù hợp với yêu cầu đổi mới nội dung, phương pháp dạy học

hiện nay ở nước ta

1.1.7.4 Phân loại kĩ năng sử dụng Atlat

Theo nghiên cứu của bản thân thì có thể phân kĩ năng sử dụng Atlat làm các loại sau:

- Nhóm kĩ năng khai thác các bản đồ trong Atlat: đây là nhóm các kĩ năng cơ bản nhất bởi vì trong cấu trúc của Atlat bao gồm chủ yếu là các bản đồ Nhóm này bao gồm các kĩ năng cụ thể: kĩ năng nhận biết, chỉ và đọc tên các đối tượng trên bản

đồ, kĩ năng xác định phương hướng, đo đạc tính toán trên bản đồ, kĩ năng xác định

vị trí, mô tả từng yếu tố thành phần của TN, KT- XH trên bản đồ trong Atlat, kĩ năng xác định các mối liên hệ địa lí trên bản đồ, kĩ năng mô tả tổng hợp địa lí một khu vực trên bản đồ…

- Kĩ năng khai thác các lát cắt: Trong Atlat ngoài các bản đồ, trong một số trang bản đồ địa hình có kèm các lát cắt, vì vậy rèn luyện kĩ năng Atlat củng bao gồm kĩ năng về đọc lát cắt địa hình, tính toán trên lát cắt, phân tích lát cắt

- Kĩ năng khai thác các bảng số liệu, biểu đồ trong Atlat Trên các trang Atlat

ngoài bản đồ là nội dung chính còn thường có thêm các bảng số liệu hoặc biểu đồ minh họa cho các kiến thức trình bày trong trang đó Vậy nên rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat còn là rèn luyện các kĩ năng khai thác bảng số liệu như: đọc bảng số liệu, biểu đồ, nhận xét bảng số liệu, biểu đồ, nhận dạng, vẽ các loại biểu đồ …

- Kĩ năng khai thác các tranh ảnh trên Atlat: tranh ảnh củng là phương tiện

được sử dụng tương đối nhiều trên Atlat chủ yếu để minh họa các kiến thức Vì vậy khi rèn luyện kĩ năng sử dụng tranh ảnh trong Atlat chủ yếu là để minh họa, khắc

sâu kiến thức cần khai thác trong Atlat

1.2 Atlat Địa lí Việt Nam

1.2.1 Cấu trúc của Atlat Địa lí Việt Nam

Atlat Địa lí Việt Nam là tài liệu không thể thiếu khi học về địa lí Việt Nam ở các cấp hiện nay Được xuất bản lần đầu tiên năm 1992 cho đến nay Atlat Địa lí Việt Nam đã liên tục được tái bản cũng như cập nhật, bổ sung thêm các nội dung kiến thức và số liệu mới (chủ yếu đên năm 2007)

Cấu trúc của tập Atlat Địa lí Việt Nam hiện nay gồm có 31 trang, trong đó nội dung chính của Atlat được trình bày từ trang 3 (phần kí hiệu chung) cho đến trang

30 (các vùng kinh tế trọng điểm) được chia làm 3 phần, lần lượt đi từ cái chung đến cái riêng, từ địa lí TN đến địa lí KT - XH…Cụ thể là:

- Phần thứ nhất: Hành chính ở trang 4 giới thiệu về các đơn vị hành chính cấp tỉnh, thành phố nước ta (tính đến năm 2008 gồm 63 tỉnh, thành phố)

- Phần thứ 2: Địa lí TN từ trang 6 đến trang 14 (bao gồm các thành phần của

TN như địa hình địa, chất- khoáng sản, khí hậu, sông ngòi, đất, động thực vật, các miền TN)

- Phần thứ 3: Địa lí KT - XH từ trang 15 đến trang 30 (gồm dân số, dân tộc, Địa lí KT: KT chung, các ngành KT chủ yếu như nông nghiệp, lâm nhiệp, thủy sản, công nghiệp, GTVT, thương mại, du lịch và 7 vùng KT, 3 vùng KT trọng điểm) Trên mỗi trang Atlat ngoài các bản đồ biểu hiện nội dung chính còn có các bảng số liệu, lát cắt biểu đồ, hình ảnh…làm rỏ hơn các nội dung chính đó

1.2.2 Đặc điểm của Atlat Địa lí Việt Nam

Atlat địa lí Việt Nam có các đặc điểm sau đây:

- Thứ nhất, đảm bảo tính hoàn chỉnh nghĩa là các bản đồ trong tập Atlat phải nêu được tới mức đầy đủ, chi tiết các nội dung, chủ đề của bản đồ

- Thứ hai: Tập Atlat có tính thống nhất Đặc điểm này được thể hiện trong Atlat có sự thống nhất về về mặt kí hiệu, màu sắc, phương pháp biểu hiện trên bản

đồ cho từng đối tượng ở những bản đồ khác nhau Phép chiếu hình, tỉ lệ và nội dung của mổi tờ bản đồ trong Atlat phù hợp với nhau

Về tỉ lệ: Atlat sử dụng tỉ lệ chung cho các bản đồ chính 1: 6.000.000; tỉ lệ 1:

9.000.000 trong các bản đồ ngành, tỉ lệ 1: 18.000.000 cho các bản đồ phụ trang “khí

hậu”; tỉ lệ 1: 180.000.000 cho bản đồ “ngoại thương”; tỉ lệ 1: 3.000.000 ở các bản

đồ “Các miền tự nhiên” và “các vùng kinh tế”, “Các vùng kinh tế trọng điểm”; tỉ lệ 1: 12.000.000 đối với bản đồ “vị trí và phân bố các vùng kinh tế trọng điểm”

Về phép chiếu hình: Các bản đồ Atlat được xây dựng cùng một phép chiếu

hình đồng nhất với các bản đồ treo tường tương ứng Trong Atlat Địa lí Việt Nam

sử dụng phép chiếu hình nón hai vĩ tuyến chuẩn (110B và 210B) [18]

Về phương pháp biểu hiện: Phương pháp biểu hiện bản đồ có nhiệm vụ phản

ánh các đối tượng địa lí có trong thực tế lên bản đồ, giúp người dùng bản đồ phân biệt được các đối tượng hiện tượng địa lí với nhau về vị trí, số lượng, chất lượng, cấu trúc, động lực phát triển Các đối tượng, hiện tượng địa lí tồn tại dưới nhiều hình dạng khác nhau: Có đối tượng phân bố theo điểm (định vị theo từng điểm riêng biệt) như nhà máy, hải cảng…; lại có những đối tượng phân bố theo đường (định vị kéo dài theo đường) như sông ngòi, các đường giao thông…; lại có những đối tượng phân bố theo diện (định vị trên một diện tích cụ thể) như các vùng cây NN, rừng…;

có những đối tượng phân bố toàn bộ, liên tục như địa hình, đất đai, khí hậu song cũng có những đối tượng phân bố cục bộ, phân tán Vì thế cần có những phương pháp biểu hiện phù hợp với đặc điểm của từng đối tượng, hiện tượng địa lí để đảm bảo mổi bản đồ là một mô hình không gian, phản ánh được sự phân bố, các đặc điểm của đối tượng và các mối quan hệ của chúng [1]

Trong Atlat Địa lí Việt Nam có sử dụng các phương pháp biểu hiện: phương pháp kí hiệu theo điểm, phương pháp kí hiệu theo đường, phương pháp kí hiệu chuyển động, phương pháp đường đẳng trị, phương pháp khoanh vùng, phương pháp nền chất lượng, phương pháp nền số lượng , phương pháp Cartogram, phương pháp bản đồ- biểu đồ, phương pháp chấm điểm, phương pháp biểu đồ định vị

- Thứ ba, nội dung Atlat chứa đựng nội dung SGK Trong bản thân Atlat Địa

lí Việt Nam có tất cả các thuật ngữ sử dụng trong bài học và trong bản đồ SGK

1.2.3.Vai trò của Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học địa lí

Atlat Địa lí Việt Nam được thành lập dựa trên chương trình địa lí Việt Nam ở trường phổ thông, đây là một công cụ quan trọng trong việc dạy và học địa lí Các bản đồ trong Atlat thường có kích thước lớn hơn bản đồ trong SGK, sử dụng nhiều

trong Atlat còn có nhiều biểu đồ, tranh ảnh minh họa và các số liệu tra cứu Do đó,

nó có nội dung phong phú hơn bản đồ treo tường và SGK [3] Vậy nên, Atlat Địa lí Việt Nam có tác dụng giúp cho quá trình dạy học cụ thể hơn, trực quan hơn, sinh động hơn Khi phân tích các bản đồ, biểu đồ, các bảng số liệu cụ thể và các mối quan hệ hữu cơ của các bản đồ, biểu đồ trong Atlat Địa lí Việt Nam sẽ giúp cho việc khai thác kiến thức mới, củng cố các kiến thức cũ, làm bài tập… được thuận lợi, dễ dàng Vì vậy Atlat được xem như cuốn SGK địa lí thứ hai [11]

1.2.3.1 Đối với giáo viên

Atlat Địa lí Việt Nam là một tài liệu phục vụ trực tiếp cho công tác nghiên cứu

và giảng dạy của GV Atlat giúp GV trong các khâu của quá trình dạy học như chuẩn bị bài, kiểm tra, củng cố hướng dẫn HS làm bài tập, học bài, chuẩn bị bài mới được thuận lợi hơn [8] Atlat còn là công cụ để GV tổ chức các hoạt động nhận thức của HS một cách tích cực chủ động [20]

Atlat Địa lí Việt Nam có chức năng minh họa và chức năng nguồn tri thức sẽ giúp GV trong việc sử dụng linh hoạt các phương pháp dạy học [22]

Chức năng minh họa thể của Atlat Địa lí Việt Nam được thành lập dựa trên chương trình địa lí Việt Nam Vì vậy các trang trong Atlat thường gắn nội dung bài học ở SGK, vậy nên GV có thể sử dụng các bản đồ, bảng số liệu, biểu đồ… trong

đó để minh họa hoặc giảng giải cho các nội dung bài học

Ví dụ: Khi dạy bài “Đất nước nhiều đồi núi” phần các khu vực địa hình, khu vực đồi núi Đông Bắc GV sử dụng bản đồ “hình thể” trang 6,7 để chỉ cho HS thấy được các cánh cung chủ yếu của vùng

Chức năng nguồn tri thức, Atlat chứa đựng các tri thức địa lí nên để sử dụng

nó một cách hiệu quả, phù hợp với chủ trương đổi mới dạy học hiện nay đòi hỏi GV phải sử dụng linh hoạt các phương pháp dạy học[1] Cụ thể, GV phải sử dụng các phương pháp dạy học phát huy được năng lực của HS bằng cách kích thích được hứng thú học tập của HS, giúp các em lĩnh hội tri thức địa lí một cách chủ động thông qua việc sử dụng Atlat Để đạt được điều đó GV cần rèn luyện cho HS các kĩ năng sử dụng Atlat như kĩ năng khai thác các bản đồ Atlat, kĩ năng đọc và phân tích biểu đồ trong Atlat, kĩ năng đọc lát cắt…từ đó HS có thể tự mình khai thác được các kiến thức địa lí trên Atlat

Ví dụ: Khi dạy bài bài “Đất nước nhiều đồi núi” phần các khu vực địa hình, khu vực đồi núi Đông Bắc giáo viên yêu cầu sử dụng bản đồ “ hình thể ” trang 6,7

để so sánh đặc điểm hai vùng núi Trường Sơn Bắc và Trường Sơn Nam về hướng núi, độ cao…

Thông thường trong quá trình dạy học GV sẽ sử dụng đồng thời cả hai chức năng của Atlat, nhưng nên chú trọng sử dụng chức năng nguồn tri thức nhiều hơn nhằm nâng cao chất lượng dạy học và phát huy tối đa các năng lực địa lí của HS

1.2.3.2 Đối với học sinh

- Atlat Địa lí Việt Nam là nguồn tri thức cần thiết đối với HS trong học tập trên lớp cũng như ở nhà Atlat được cấu tạo theo trình tự logic kiến thức của chương trình và trình tự các bài học địa lí trong SGK… nên HS có thể nhanh chóng tìm thấy ngay nội dung bài giảng của GV trên Atlat Một ưu thế nữa của Atlat là khi học ở nhà HS có thể không cần bắt đầu từ bài học trong SGK hoặc bài ghi mà dùng Atlat như là phương tiện hồi tưởng lại nội dung bài giảng của GV trên lớp, giúp các em hình thành biểu tượng và khái niệm địa lí một cách vững chắc Atlat còn có ý nghĩa rất lớn khi dùng các phương pháp chồng xếp các bản đồ so sánh giữa các bản đồ khác nhau để nhận thức các quy luật địa lí [3]

Ví dụ: So sánh các bản đồ hình thể, khí hậu, đất, sinh vật để nhận thức các

điều kiện hình thành các vùng chuyên canh cây CN ở nước ta…

Hiện nay trong các kì thi THPT quốc gia hoặc thi HS giỏi địa lí, trong các bài kiểm tra thường xuyên Atlat Địa lí Việt Nam là tài liệu HS được sử dụng trong làm bài Vì vậy việc rèn luyện cho HS các kĩ năng sử dụng Atlat là một trong những giải pháp giúp các em có được các kết quả cao hơn

Tóm lại việc tìm hiểu những thông tin, những kiến thức mới trên các bản đồ, biểu đồ, bảng số liệu, qua việc phân tích, đối chiếu các bản đồ phát hiện ra các mối liên hệ địa lí, các em sẽ phát triển tư duy địa lí, nâng cao được năng lực trí tuệ

- Atlat Địa lí Việt Nam giúp HS rèn luyện các kĩ năng địa lí, phương pháp học tập, năng lực nghiên cứu Dựa vào Atlat dưới sự hướng dẫn của GV, HS tự ôn lại những kĩ năng địa lí như: kĩ năng bản đồ, biểu đồ, phân tích bảng số liệu…đã được hình thành từ lớp dưới Khai thác sử dụng Atlat trong giờ học địa lí đòi hỏi HS phải

có tinh thần làm việc nghiêm túc, khẩn trương, chu đáo Tạo cho HS tính tháo vát tinh thần trách nhiệm cao, thói quen tự học tự nghiên cứu [8]

- Với nội dung phong phú, hình thức biểu hiện đa dạng (bản đồ, biểu đồ, lát cắt, tranh ảnh…) Atlat Địa lí Việt Nam là một phương tiện rất bổ ích, hấp dẫn đối với các em trong học tập địa lí Việt Nam Nó bồi dưỡng cho các em lòng yêu thiên nhiên đất nước (điều kiện TN đa dạng, tài nguyên phong phú được biểu hiện sinh động nhiều màu sắc) tình yêu tổ quốc Việt Nam đang thay đổi từng ngày… Ngoài

ra, còn giáo dục cho HS ý thức bảo vệ môi trường [12]

Có thể thấy Atlat địa lí Việt Nam có vai trò rất quan trọng trong dạy học địa lí Việt Nam Đây còn là công cụ, là phương tiện hữu hiệu để hình thành và hoàn thiện cách học tập của HS và cách giảng dạy của GV theo định hướng phát triển năng lực

1.3 Phát triển năng lực học sinh

1.3.1 Khái niệm năng lực

Khái niệm năng lực (competency) có nguồn gốc tiếng La tinh“competentia”

Hiện nay có nhiều định nghĩa về năng lực :

Theo cách hiểu thông thường, năng lực là sự kết hợp của tư duy, kĩ năng và thái độ có sẵn hoặc ở dạng tiềm năng có thể học hỏi được của một cá nhân hoặc tổ chức để thực hiện thành công nhiệm vụ [2]

Theo quan điểm của những nhà tâm lí học năng lực là tổng hợp các đặc điểm, thuộc tính tâm lí của cá nhân phù hợp với yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định nhằm đảm bảo cho hoạt động đó đạt hiệu quả cao

X.L.Rubinxtein lại cho rằng: Năng lực là toàn bộ các thuộc tính tâm lí làm cho con người thích hợp với một hoạt động có lợi ích xã hội nhất định

Theo từ điển Tiếng Việt “Năng lực là khả năng vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm, kĩ năng, thái độ và hứng thú để hành động một cách phù hợp và có hiệu quả trong các tình huống đa dạng của cuộc sống” [25]

Như vậy, nói đến năng lực là phải nói đến khả năng thực hiện, là phải biết làm, chứ không chỉ biết và hiểu Tất nhiên làm, thực hiện ở đây phải gắn với ý thức và

thái độ; phải có kiến thức và kĩ năng

Tóm lại năng lực là sự thành thạo, khả năng thực hiện của cá nhân đối với một công việc, là khả năng vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm, kĩ năng, thái độ và hứng thú để hành động một cách phù hợp và có hiệu quả trong các tình huống đa dạng của cuộc sống

1.3.2 Khái niệm năng lực học sinh

Năng lực HS là khả năng làm chủ những hệ thống kiến thức, kĩ năng, thái độ phù hợp với lứa tuổi và vận hành (kết nối) chúng một cách hợp lý vào thực hiện thành công nhiệm vụ học tập, giải quyết hiệu quả những vấn đề đặt ra cho chính các

em trong cuộc sống [7]

Năng lực của HS là một cấu trúc động (trừu tượng), có tính mở, đa thành tố,

đa tầng bậc, hàm chứa trong nó không chỉ là kiến thức, kỹ năng, mà cả niềm tin, giá trị, trách nhiệm xã hội thể hiện ở tính sẵn sàng hành động của các em trong môi trường học tập phổ thông và các điều kiện thực tế đang thay đổi của xã hội

Từ đó chúng ta có thể nhận định năng lực của HS phổ thông chính là khả năng vận dụng kết hợp kiến thức, kĩ năng và thái độ để thực hiện tốt các nhiệm vụ học tập, giải quyết có hiệu quả những vấn đề có thực trong cuộc sống của các em

1.3.3 Đặc điểm năng lực

- Có sự tác động của một cá nhân cụ thể tới một đối tượng cụ thể (kiến thức, quan hệ xã hội,…) để có một sản phẩm nhất định; do đó có thể phân biệt người này với người khác

- Năng lực là một yếu tố cấu thành trong một hoạt động cụ thể Năng lực chỉ tồn tại trong quá trình vận động, phát triển của một hoạt động cụ thể Vì vậy, năng lực vừa là mục tiêu, vừa là kết quả hoạt động

- Đề cập tới xu thế đạt được một kết quả nào đó của một công việc cụ thể, do một con người cụ thể thực hiện (năng lực học tập, năng lực tư duy, năng lực tự quản

lý bản thân,…) Vậy không tồn tại năng lực chung chung

1.3.4 Các loại năng lực

Mô hình năng lực theo OECD Trong chương trình dạy học hiện nay của các nước thuộc OECD, người ta phân chia năng lực thành hai nhóm chính là: các năng lực chung và các năng lực cụ thể chuyên biệt còn gọi là năng lực chuyên môn

- Năng lực chung là những năng lực cơ bản, thiết yếu hoặc cốt lõi… làm nền tảng cho mọi hoạt động của con người trong cuộc sống và lao động nghề nghiệp bao

gồm các năng lực như : Năng lực chuyên môn (Professional competency), năng lực phương pháp (Methodical competency), năng lực xã hội (Social competency), năng lực cá thể (Induvidual competency)

Đối với học sinh THPT, qua nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm các nước phát triển, đối chiếu với yêu cầu và điều kiện giáo dục trong nước những năm sắp tới, các nhà khoa học giáo dục Việt Nam đã đề xuất định hướng chuẩn đầu ra về năng lực của chương trình giáo dục THPT những năm sắp tới có một số năng lực cốt lõi đó là: Năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo, năng lực tự quản lý, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông, năng lực sử dụng ngôn ngữ, năng lực tính toán

- Năng lực chuyên biệt: Là những năng lực được hình thành và phát triển trên

cơ sở các năng lực chung theo định hướng chuyên sâu, riêng biệt trong các loại hình hoạt động, công việc hoặc tình huống, môi trường đặc thù, cần thiết cho những hoạt động chuyên biệt, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơn của một hoạt động như Toán học, Địa lí, Văn học…

1.3.5 Các năng lực chuyên biệt của môn địa lí

Bảng 1.1 Các năng lực chuyên biệt của môn địa lí

Mức 3 (Vận dụng thấp)

Mức 4 (Vận dụng cao)

- Phân tích và giải thích các đặc điểm phân bố của các đối tượng địa lí

- Giải thích được

sự phân bố các sự vật, hiện tượng địa lí trong thực tiễn

TN, KT- XH

- Phân tích và tổng hợp được mối quan

hệ tương hỗ giữa nhiều thành phần tự

- Phân tích được mối quan hệ nhân quả giữa các thành phần TN, KT -

XH

- So sánh và giải được sự khác nhau giữa các thành

- Vận dụng mối quan hệ hai chiều

để giải quyết vấn

đề thực tế

- Giải thích được mối quan hệ nhân quả giữa các thành phần TN,

nhiên, kinh tế - xã hội

phần TN, KT - XH dựa trên các mối quan hệ nhân quả

KT - XH trên lãnh thổ trong thực tế

- Trình bày được đặc điểm phân bố của các thành phần

TN, KT - XH trên bản đồ

- Xác định các mối quan hệ tương hỗ và nhân, quả thể hiện trên bản đồ, Atlat

- So sánh được sự giống, khác nhau

về đặc điểm TN,

KT - XH của các đối tượng, các khu vực được thể hiện trên bản đồ, Atlat

- Chứng minh, giải thích được đặc điểm, sự phân bố các yếu tố TN, KT

- XH thể hiện trên bản đồ, Atlat

- Giải thích được mối quan hệ của các yếu tố TN,

KT - XH thể hiện trên bản đồ, Atlat

- Sử dụng bản đồ trong học tập và trong các hoạt động thực tiễn như khảo sát, tham quan, thực hiện dự án…

hướng biến đổi

của các đối tượng

- Phân tích được xu hướng biến đổi của các đối tượng TN,

KT - XH hội qua bảng số liệu

- Phân tích được mối quan hệ giữa các đối tượng TN

và KT- XH của một lãnh thổ thể hiện qua bảng số liệu

- Giải thích, chứng minh được quy

mô, cơ cấu, xu hướng biến đổi của các đối tượng TN,

KT - XH thể hiện qua bảng số liệu

- Sử dụng số liệu thống kê để chứng minh, giải thích cho các vấn đề

TN, hay KT - XH của một lãnh thổ nào đó trong thực

- Phân tích được xu hướng biến đổi của các đối tượng tự địa

- Giải thích được

sự khác nhau về quy mô, cơ cấu, xu hướng biến đổi của các đối tượng địa lí qua biểu đồ

- Xác định và vẽ được các dạng biểu đồ thích hợp nhất với các bảng

số liệu

- Sử dụng biểu đồ

để chứng minh,

hướng biến đổi

của các đối tượng

địa lí qua biểu

đồ

lí qua biểu đồ vấn đề TN, KT -

XH của một lãnh thổ trong thực tế

- Phân tích được mối quan hệ giữa các thành phần TN với TN, TN và KT -

XH thể hiện qua sơ

đồ

- Phân tích được mối quan hệ hai chiều giữa các yếu

tố TN và KT - XH được thể hiện qua

sơ đồ

- Giải thích được mối quan hệ của các yếu tố TN và

KT - XH và hệ quả của nó tới lãnh thổ thể hiện qua sơ đồ

KT - XH được thể hiện trên tranh, ảnh

- Phân tích được mối quan hệ giữa các yếu tố TN, KT

- XH được thể hiện trên tranh, ảnh

- Giải thích được mối quan hệ của các yếu tố TN, KT

- XH, hệ quả của

nó tới lãnh thổ thể hiện trên tranh ảnh

- Sử dụng tranh, ảnh để chứng minh hay giải thích cho các hiện tượng TN, KT -

XH của một lãnh thổ cụ thể

sự vật hiện tượng quan sát được

- So sánh, phân tích, tổng hợp, giải thích đặc điểm của các sự vật hiện tượng quan sát được

- Vận dụng kết quả quan sát bổ sung vào các lí thuyết còn thiếu

- Đề xuất các giải pháp

- Dự kiến các nguồn tài liệu, phương pháp

- Viết được báo cáo hoàn chỉnh có lập luận, phân tích, chứng minh, giải thích, đưa ra ý kiến các nhân

- Sử dụng báo cáo vào giải quyết các vấn đề thực tiễn

- Viết báo cáo về các hiện tượng địa

lí TN, KT - XH

của một lãnh thổ nhất định

1.3.6 So sánh dạy học theo định hướng nội dung và theo định hướng năng lực

Dạy học theo định hướng năng lực còn gọi là dạy học định hướng kết quả đầu

ra được bàn đến nhiều từ những năm 90 của thế kỷ XX và ngày nay đã trở thành xu

hướng giáo dục quốc tế Dạy học theo định hướng năng lực nhằm mục tiêu phát

triển năng lực người học

Dạy học theo định hướng năng lực nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức vào những tình huống thực tiễn để chuẩn bị cho con người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp Chương trình này nhấn mạnh vai trò người học với tư cách chủ thể của quá trình nhận thức Khác với chương trình dạy học theo định hướng nội dung, chương trình dạy học định hướng năng lực tập trung vào việc mô tả chất lượng đầu ra, có thể coi là “sản phẩm cuối cùng” của quá trình dạy học Việc quản lý chất lượng dạy học chuyển từ

“điều khiển đầu vào” sang “điều khiển đầu ra”, tức là kết quả học tập của HS

Chương trình dạy học theo định hướng năng lực không quy định nội dung dạy học chi tiết mà quy định những kết quả đầu ra mong muốn của quá trình giáo dục, trên cở sở đó đưa ra các hướng dẫn chung về việc lựa chọn nội dung, phương pháp,

tổ chức và đánh giá kết quả dạy học nhằm đảm bảo thực hiện được mục tiêu dạy học tức là đạt được kết quả đầu ra mong muốn Mục tiêu học tập, tức là kết quả học tập mong muốn thường được mô tả thông qua hệ thống các năng lực Kết quả học tập mong muốn được mô tả chi tiết và có thể quan sát, đánh giá được HS cần đạt được những kết quả yêu cầu đã quy định trong chương trình

Ưu điểm của chương trình giáo dục định hướng năng lực là tạo điều kiện quản

lý chất lượng theo kết quả đầu ra đã quy định, nhấn mạnh năng lực vận dụng của

HS Tuy nhiên nếu vận dụng một cách thiên lệch, không chú ý đầy đủ đến nội dung

dạy học thì có thể dẫn đến các lỗ hổng tri thức cơ bản và tính hệ thống của tri thức Ngoài ra chất lượng giáo dục không chỉ thể hiện ở kết quả đầu ra mà còn phụ thuộc quá trình thực hiện

Bảng 1.2 Một số đặc trưng cơ bản của dạy học theo định hướng nội dung và theo

Kết quả học tập cần đạt được mô tả chi tiết

và có thể quan sát, đánh giá được; thể hiện được mức độ tiến bộ của học sinh một cách liên tục

Nội dung

giáo dục

Lựa chọn nội dung dựa vào các khoa học chuyên môn, không gắn với các tình huống thực tiễn Nội dung được quy định chi tiết trong chương trình

Lựa chọn những nội dung nhằm đạt được kết quả đầu ra đã quy định, gắn với các tình huống thực tiễn Chương trình chỉ quy định những nội dung chính, không quy định chi tiết

Phương

pháp

dạy học

GV là người truyền thụ tri thức,

là trung tâm của quá trình dạy học

HS tiếp thu thụ động những tri thức được quy định sẵn

GV chủ yếu là người tổ chức, hỗ trợ HS tự lực và tích cực lĩnh hội tri thức Chú trọng sự phát triển khả năng giải quyết vấn đề, giao tiếp,…

Chú trọng sử dụng các quan điểm, phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực; các phương pháp dạy học thí nghiệm, thực hành

kết quả học

tập HS

Tiêu chí đánh giá được xây dựng chủ yếu dựa trên sự ghi nhớ và tái hiện nội dung đã học

Tiêu chí đánh giá dựa vào năng lực đầu ra,

có tính đến sự tiến bộ trong quá trình học tập, chú trọng khả năng vận dụng trong các tình huống thực tiễn

1.4 Đặc điểm chương trình, sách giáo khoa Địa lí 12 THPT

1.4.1 Đặc điểm chương trình Địa lí 12 THPT [14]

1.4.1.1 Mục tiêu chương trình Địa lí 12

* Về kiến thức: Hiểu và trình bày được các đặc điểm TN, dân cư và tình hình

phát triển KT- XH của Việt Nam; những vấn đề đặt ra đối với cả nước nói chung và các vùng, các địa phương nơi HS đang sinh sống nói riêng

* Về kĩ năng: Hình thành và phát triển ở HS

- Kĩ năng học tập và nghiên cứu địa lí: quan sát, nhận xét, phân tích, so sánh, đánh giá các sự vật, hiện tượng địa lí; phân tích, sử dụng bản đồ, Atlat; vẽ và phân tích biểu đồ, đồ thị; phân tích số liệu thống kê

- Kĩ năng thu thập, xử lí và thông báo thông tin địa lí

- Kĩ năng vận dụng tri thức địa lí để giải thích các hiện tượng, sự vật địa lí và bước đầu tham gia giải quyết những vấn đề của cuộc sống phù hợp với khả năng của HS

* Về thái độ, tình cảm: Góp phần bồi dưỡng cho HS :

- Tình yêu thiên nhiên, quê hương, đất nước thông qua việc ứng xử thích hợp với

TN và tôn trọng các thành quả KT, văn hoá của nhân dân Việt Nam, của nhân loại

- Niềm tin vào khoa học, ham học hỏi, hứng thú, say mê tìm hiểu các sự vật, hiện tượng địa lí

- Có ý chí tự cường dân tộc, niềm tin vào tương lai của đất nước, có tâm thế sẵn sàng tham gia xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước; có ý thức trách nhiệm và tham gia tích cực vào các hoạt động sử dụng hợp lí, bảo vệ, cải tạo môi trường; nâng cao chất lượng cuộc sống của gia đình, cộng đồng

1.4.1.2 Cấu trúc chương trình Địa lí 12 cơ bản (chương trình chuẩn)

Chương trình địa lí 12 gồm có 5 phần được thực hiện trong 37 tuần, 52 tiết dạy (trung bình 1,5 tiết / tuần) Bao gồm các nội dung:

Phần I Địa lí tự nhiên (18 tiết trong đó có 2 tiết ôn tập, 2 tiết kiểm tra ): trang

bị cho HS những kiến thức về địa lí TN, được thiết kế với các nội dung chính

- Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ

- Đặc điểm chung của tự nhiên

- Vấn đề sử dụng và bảo vệ tự nhiên

Phần II Địa lí dân cư (4 tiết): cung cấp những kiến thức về địa lí dân cư

- Đặc điểm dân số và phân bố dân cư

- Lao động và việc làm

- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế

- Một số vấn đề phát triển và phân bố nông nghiệp

- Một số vấn đề phát triển và phân bố công nghiệp

- Một số vấn đề phát triển và phân bố các ngành dịch vụ

Phần IV Địa lí các vùng (13 trong đó có 1 tiết ôn tập, 1 tiết kiểm tra): trang bị

các kiến thức về kinh tế - xã hội của các vùng theo thứ tự sau

- Vấn đề khai thác thế mạnh ở Trung du và miền núi Bắc Bộ

- Vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành ở Đồng bằng sông Hồng

- Vấn đề phát triển kinh tế - xã hội ở Bắc Trung Bộ

- Vấn đề phát triển kinh tế - xã hội ở Duyên hải Nam Trung Bộ

- Vấn đề khai thác thế mạnh ở Tây Nguyên

- Vấn đề khai thác lãnh thổ theo chiều sâu ở Đông Nam Bộ

- Vấn đề sử dụng hợp lí và cải tạo tự nhiên ở Đồng bằng sông Cửu Long

- Vấn đề phát triển kinh tế, an ninh quốc phòng ở Biển Đông và các đảo, quần đảo

- Các vùng kinh tế trọng điểm

Phần V Địa lí địa phương (2 tiết): Yêu cầu HS tìm hiểu, viết và trình bày báo

cáo về các vấn đề địa lí địa phương theo chủ đề

1.4.2 Đặc điểm sách giáo khoa Địa lí lớp 12 THPT

Cấu trúc SGK Địa lí 12 theo chương trình chuẩn gồm 45 bài trong đó có 37 bài lí thuyết và 8 bài thực hành

Về nội dung và hình thức trình bày, SGK Địa lí 12 được thiết kế thành các bài tương đối độc lập, mổi bài tương ứng với một tiết trong chương trình SGK Địa lí gồm có 2 kiểu bài là:

* Các bài lí thuyết gồm: kênh hình, kênh chữ, các câu hỏi giữa và cuối bài

- Kênh chữ được trình bày tương đối nhiều, đầy đủ, dễ hiểu dưới dạng các đoạn hay tóm tắt thành các bảng kiến thức tạo điều kiện cho HS có thể tự học, tự

ôn tập để nắm vững các kiến thức cơ bản Trong mổi bài học lại được chia làm các

đề mục nhỏ tương ứng với đơn vị kiến thức mà HS cần nắm Kênh chữ, kênh hình

và các câu hỏi ở giữa bài được kết hợp với nhau tạo thành một thể thống nhất hữu

cơ, có mối quan hệ chặt chẽ với nhau đây là gợi ý để GV có thể tổ chức các phương pháp dạy học theo định hướng năng lực

- Hệ thống kênh hình ở SGK tương đối đa dạng gồm các sơ đồ, biểu đồ, bảng

số liệu, bản đồ, tranh ảnh… giúp HS phát hiện các đặc điểm chủ yếu của sự vật, hiện tượng Các bản đồ, tranh ảnh được in màu tạo sự hấp dẫn đối với HS

Mặt khác, một số bản đồ, sơ đồ còn thể hiện mối liên hệ qua lại, quan hệ nhân

- quả giữa các sự vật, hiện tượng, quá trình địa lí Hệ thống các bản đồ được xây dựng khá phong phú, đa dạng, phù hợp với nội dung kênh chữ và thống nhất với các bản đồ trong Atlat Địa lí Việt Nam

- Các câu hỏi giữa bài tương đối nhiều (hơn 130 câu) trung bình khoảng 3 câu trên một bài học chủ yếu tập trung trong các bài lí thuyết Các câu hỏi được trình bày với nhiều mức độ khác nhau như: hiểu, biết, vận dụng… giúp HS tự tìm hiểu các kiến thức trong quá trình học tập, vận dụng kiến thức đã học để giải thích các vấn đề trong thực tế, rèn luyện các kĩ năng địa lí như: kĩ năng bản đồ, kĩ năng biểu

đồ, kĩ năng làm việc với số liệu… GV sử dụng các câu hỏi đó trong hoạt động trên lớp góp phần phát huy được tính tích cực và phát triển các năng lực ở HS

- Các câu hỏi, bài tập ở cuối bài thường yêu cầu HS chỉ ra những kiến thức, kĩ năng cơ bản cần nắm, rèn luyện các kĩ năng địa lí cần thiết Trong số đó có một số câu hỏi, bài tập mức độ vận dụng cao yêu cầu HS làm quen với tác phong nghiên cứu

* Các bài thực hành: chiếm gần 18% thời lượng, tập trung chủ yếu vào rèn

luyện các kĩ năng cho HS bao gồm:

- Vẽ lược đồ khung Việt Nam Đây là cơ sở tiến hành các bài thực hành điền các đối tượng địa lí lên lược đồ

- Đọc bản đồ trong SGK kết hợp với bản đồ treo tường hoặc Atlat Địa lí Việt Nam Qua đó rèn luyện cho HS các kĩ năng phát hiện các đặc điểm về TN hay KT -

XH trên bản đồ, các mối quan hệ không gian giữa các đối tượng, quá trình địa lí

- Vẽ biểu đồ và phân tích biểu đồ, bảng số liệu

- Thu thập thông tin từ Atlat các nguồn khác nhau để viết báo cáo ngắn theo

chủ đề

Đối chiếu giữa SGK và Atlat Địa lí Việt Nam có thể thấy khoảng 70% kiến thức ở SGK có thể tìm thấy trong Atlat [1] nên rất thuận lợi để GV thực hiện việc rèn luyện các kĩ năng sử dụng Atlat theo định hướng năng lực HS trong dạy học địa

lí 12THPT Qua đó giúp các em có được các kĩ năng địa lí cơ bản và các kiến thức địa lí cần thiết mà không cần ghi nhớ một cách máy móc theo SGK

1.5 Đặc điểm tâm sinh lí và trình độ nhận thức của học sinh lớp 12

Học sinh lớp 12 chủ yếu nằm trong độ tuổi 17- 18 đây được coi là giai đoạn đầu của lứa tuổi thanh niên Ở giai đoạn này các em đã có sự hoàn thiện về mặt thể chất, đồng thời có sự phát triển ổn định của chức năng thần kinh và não bộ, đó là cơ

sở cần thiết để cho việc lựa chọn và sử dụng các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực học tập của HS[8] Theo các nhà tâm lí học, HS ở lứa tuổi THPT sự phát triển trí tuệ đã đạt được ở mức cao và được hoàn thiện dần trong quá trình học tập [19] Vì vậy các em có ý thức học tập tốt, tính năng động, tính độc lập, chủ động ở mức độ cao [6] Với nhu cầu học ngày càng cao, kiến thức trong học tập nhiều, sâu, rộng, phức tạp hơn đòi hỏi HS phải có tính độc lập, tinh thần tự học mới có thể nắm vững được bản chất của các khoa học Đồng thời HS muốn nắm vững khối lượng tri thức môn học một cách sâu sắc thì phải phát triển tư duy lí luận [ 6] Để làm được điều này ở HS đòi hỏi người GV phải trang bị cho các em không chỉ những kiến thức học tập đơn thuần mà phải rèn luyện cho các em các kĩ năng cần thiết để tìm ra

kiến thức cũng như vận dụng các kiến thức, kĩ năng đó vào thực tiễn

Mặt khác khả năng nhận thức của HS lớp 12 thường nhạy bén hơn các lớp dưới có ý thức rất cao trong quá trình học tập Các em đã có sự phát triển ổn định về não bộ, ghi nhớ có chủ định, có logic, có ý nghĩa HS biết lựa chọn những kiến thức

cơ bản, ghi nhớ bài học có trọng tâm Các thao tác tư duy như phân tích, so sánh, tổng hợp khái quát hóa phát triển khá đầy đủ [6] Vì vậy việc hình thành cho HS tính độc lập, năng động, sáng tạo…là rất cần thiết đây củng là tiền đề để GV tổ chức dạy học tích cực theo hướng phát huy năng lực của người học

Đối với HS lớp 12 sự ý thức diễn ra mạnh mẽ, các em khao khát muốn tìm hiểu mình, muốn tự mình chứng minh các khả năng của bản thân Các em cảm thấy vui sướng, tự hào khi đạt được các kết quả hoạt động hay hoàn thành các nhiệm vụ

học tập…HS có khả năng tự đánh giá năng lực của bản thân một cách đúng đắn, khách quan từ đó các em sẽ có niềm tin vào năng lực bản thân mình để có thể tự học, tự nghiên cứu, tìm tòi các tri thức trên các phương tiện học tập Điều này bắt buộc GV trong dạy học phải thường xuyên rèn luyện các kĩ năng cần thiết để HS có thể khai thác các phương tiện học tập phục vụ cho việc tự học, tự nghiên cứu Đây

là cơ hội để GV rèn luyện các kĩ năng sử dụng Atlat trong dạy học Địa lí 12

Đặc điểm quan trọng nữa trong tâm lí của HS 12 đó là tính hoài nghi khoa học, thể hiện đó là các câu hỏi của HS thường liên quan đến khía cạnh thuộc phạm

vi bản chất của những mối quan hệ trừu tượng Các em thường thích tranh luận và bày tỏ ý kiến độc lập của mình [6] Điều này tạo ra cơ hội để GV sử dụng Atlat rèn luyện các kĩ năng học tập cho HS từ đó các em có thể tự kiểm chứng các vấn đề mà mình còn thắc mắc chưa rỏ

Tóm lại, HS lớp 12 là lứa tuổi đã có năng lực nhận thức, khả năng tri giác có ý thức, tư duy lí luận phát triển mạnh và tính độc lập trong học tập cao Hơn nữa ở các lớp 8,9 các em đã được làm quen với tập Atlat Địa lí Việt Nam nên kĩ năng sử dụng Atlat đã được định hình Đây là điều kiện thuận lợi để tiếp tục rèn luyện và hoàn thiện các kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học địa lí 12 THPT theo định hướng phát triển năng lực

1.6 Tình hình rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học Địa lí 12 THPT

1.6.1 Mục tiêu, đối tượng, địa điểm, thời gian, phương pháp khảo sát điều tra

1.6.1.1 Mục tiêu điều tra

Điều tra GV địa lí và HS lớp 12 ở một số THPT nhằm tìm hiểu thực trạng vấn đề rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat trong dạy học Địa lí 12, từ đó có cơ sở thực

tế tìm ra các hướng rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat trong dạy học Địa lí 12 nhằm nâng cao chất lượng dạy học, tạo ra hứng thú học tập môn địa lí cho HS

1.6.1.2 Địa điểm điều tra

- Thực hiện điều tra HS tại các trường THPT: Quảng Ninh, Ninh Châu,

Nguyễn Hữu Cảnh ở tỉnh Quảng Bình

- Điều tra GV tại một số trường THPT ở huyện Quảng Ninh, Lệ Thủy, Quảng Trạch, TP Đồng Hới tỉnh Quảng Bình

1.6.1.3 Thời gian điều tra

Thực hiện vào tháng 1, 2 năm 2017

1.6.1.4 Phương pháp điều tra

- Điều tra bằng phiếu

- Phỏng vấn

- Quan sát…

1.6.2 Phân tích thực trạng rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học Địa lí 12 THPT

1.6.2.1 Thực trạng quan niệm của giáo viên về rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat

Trong quá trình nghiên cứu thực trạng rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học Địa lí 12 THPT, bản thân tôi đã có trao đổi phỏng vấn và điều tra bằng phiếu về quan niệm của 32 GV ở các trường ở huyện Quảng Ninh, Lệ Thủy, Quảng Trạch và TP Đồng Hới của tỉnh Quảng Bình, kết quả cho thấy 100%

GV đều cho rằng rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat là yêu cầu bắt buộc và cần thiết đối với HS lớp 12 THPT Sử dụng Atlat trong quá trình dạy học Địa lí 12 giúp cho

GV có cơ sở để soạn bài một cách chuẩn xác theo định hướng chuẩn kiến thức kĩ năng, là cơ sở để thầy cô lựa chọn đưa ra các hình thức tổ chức dạy học, phương pháp dạy học, sự phối hợp giữa các phương pháp và phương tiện dạy học… theo hướng phát huy tính tích cực của HS Khi sử dụng Atlat trong dạy học GV còn dùng

để ra các bài tập, các câu hỏi gắn với Atlat phát huy được khả năng tư duy độc lập của HS từ đó tạo ra hứng thú học tập cho các em

Việc rèn luyện các kĩ năng Atlat có ý nghĩa rất lớn trong dạy học, nó giúp HS

có được và hoàn thiện các kĩ năng địa lí trong trường THPT, đồng thời giúp các em khai thác tốt hơn kiến thức địa lí 12 mà không phải ghi nhớ một cách máy móc, đây còn là “tài liệu” hợp pháp giúp các em đạt điểm cao hơn trong các kì thi, kiểm tra… Tuy nhiên, nhiều GV cũng đưa ra những khó khăn đối với việc rèn luyện kĩ năng Atlat cho HS đó là:

- Vấn đề sử dụng Atlat trong các tiết học còn ít vì GV tập trung nhiều thời gian cho việc truyền đạt hết các kiến thức được trình bày ở SGK, sử dụng Atlat còn nặng

về tính chất minh họa các kiến thức ở SGK

- Về phía HS, rất ít em có kĩ năng sử dụng Atlat tốt, phần lớn các em rất lúng