Đặc trưng nghệ thuật truyện ngắn hồ phương

Xuất phát từ những thành tựu đáng ghi nhận của truyện ngắn Hồ Phương trong dòng truyện ngắn viết về chiến tranh nên tôi đã chọn đề tài: “Đặc trưng nghệ thuật truyện ngắn Hồ Phương” để ng

Lời Câm Ơn

Lời đæu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của mình đến

TS Hoàng Đức Khoa – người thæy đã tận tình hướng dẫn, góp ý, động viên giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn

Tôi cũng xin trân trọng câm ơn các Thæy cô trong Khoa Ngữ Văn, Phòng Sau Đäi Học - Trường ĐHSP Huế đã ủng hộ, giúp đỡ, täo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện uå n văn

Sau cùng, tôi xin câm ơn những người thân trong gia đình và những người bän thân thiết ở lớp ngữ văn K25 đã dành cho tôi nhiều sự quan tâm, khích lệ trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận văn này Xin chån thành cám ơn!

Huế, tháng 9 năm 2018

Học viên Ngô Huỳnh Diễm Anh

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Người thực hiện luận văn

Ngô Huỳnh Diễm Anh

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN

LỜI CAM ƠN

MỤC LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

3.1 Đối tượng nghiên cứu 6

3.2 Phạm vi nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu 6

4.1 Phương pháp phân tích tác phẩm từ lí thuyết thi pháp học 6

4.2 Phương pháp phân tích – tổng hợp 6

4.3 Phương pháp so sánh 7

4.4 Phương pháp hệ thống 7

5 Đóng góp của luận văn 7

6 Kết cấu của luận văn 7

B NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1 TRUYỆN NGẮN HỒ PHƯƠNG -TỪ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT ĐẾN HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO 8

1.1.Quan niệm nghệ thuật thuật của Hồ Phương 8

1.2 Quá trình sáng tác văn xuôi của Hồ Phương 12

1.2.1 Các tác phẩm văn xuôi của Hồ Phương trước 1975 13

1.2.2 Các tác phẩm văn xuôi Hồ Phương sau 1975 15

1.3 Truyện ngắn của Hồ Phương trong dòng chảy của truyện ngắn đương đại 19

CHƯƠNG 2 CẢM QUAN VỀ CUỘC SỐNG VÀ CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN HỒ PHƯƠNG 25

2.1 Cảm quan về cuộc sống 25

2.1.1 Cuộc sống gian lao, nghèo khổ 27

2.1.2 Cuộc sống chung thủy, nghĩa tình 28

2.2 Cảm quan về con người 30

2.2.1 Hình tượng người lính trong chiến tranh 31

2.2.2 Hình tượng con người mới trong xây dựng xã hội chủ nghĩa 36

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN CƠ BẢN TRONG TRUYỆN NGẮN HỒ PHƯƠNG 43

3.1 Kết cấu truyện ngắn Hồ Phương 43

3.1.1 Khái niệm kết cấu 43

3.1.2 Kết cấu theo trình tự thời gian đơn tuyến 44

3.1.3 Kết cấu đan xen hiện tại và quá khứ 47

3.1.4 Kết cấu với kết thúc bất ngờ và bỏ ngỏ 50

3.2 Không - thời gian nghệ thuật 51

3.2.1 Không gian nghệ thuật 51

n n ố n 52

n n ến trườn 55

3.2.2 Thời gian nghệ thuật 57

T ờ n lị sử - sự k ện 58

T ờ n tâm lý 61

3.3 Ngôn ngữ 63

3.3.1 Khái niệm về ngôn ngữ trong tác phẩm văn chương 63

3.3.2 Ngôn ngữ người kể chuyện 64

3.3.3 Ngôn ngữ nhân vật 68

3.3.4 Ngôn ngữ đối thoại 73

3.4 Giọng điệu tự sự 76

3.4.1 Giọng điệu có tính đa thanh 77

3.4.2 Giọng suy tư, khắc khoải mang tính triết lý về thế sự nhân sinh 79

3.4.3 Giọng điệu trữ tình, hoài niệm 82

3.4.4 Giọng điệu suồng sã tự nhiên 87

C KẾT LUẬN 93

D TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thi pháp học là một bộ phận không thể thiếu và có vai trò lớn đối với việc

nghiên cứu tác phẩm văn chương Các lý thuyết cơ bản của thi pháp học liên quan đến thể loại tự sự không chỉ đặt nền tảng quan trọng cho việc khám phá chiều sâu văn bản mà còn giúp chúng ta cảm nhận được sâu sắc những giá trị nghệ thuật Tìm hiểu tác phẩm từ phương diện nghệ thuật là một hiện tượng đang được các nhà nghiên cứu, phê bình văn học hiện nay quan tâm

Nghệ thuật là một phương thức biểu đạt chủ yếu để khám phá, phản ánh đời sống, tạo tính hấp dẫn cho tác phẩm và góp phần hình thành phong cách mỗi nhà văn Khám phá nghệ thuật, người đọc sẽ thấy được những đặc sắc trong nghệ thuật kể chuyện, nghệ thuật tổ chức kết cấu, tình huống truyện, ngôn ngữ,… của mỗi nhà văn Nghiên cứu văn chương nói chung và truyện ngắn nói riêng cần đặt nghệ thuật lên vị trí quan tâm hàng đầu Nhiều nhà nghiên cứu đã nhận định thế kỷ XXI là thời đại “lên ngôi của truyện ngắn” Truyện ngắn là một thể loại đặc biệt, súc tích, dễ đọc, gần gũi với đời sống hằng ngày, là trung tâm của đời sống văn học hiện đại Nhiều nhà văn đã đạt tới đỉnh cao của sự nghiệp sáng tạo nghệ thuật chủ yếu bằng những truyện ngắn xuất sắc của mình Về phương diện nội dung, nó được xem là một lát cắt ngang của cuộc sống Với dung lượng nhỏ, thể loại này là sự kết tinh cao nhất của ngôn từ Bởi nhà văn khi viết vừa phải đáp ứng được yêu cầu về dung lượng mà vẫn phải tái hiện cuộc sống một cách chân thực, khách quan đồng thời biểu hiện được những suy nghĩ chủ quan của mình Đối sánh với các thể loại khác, truyện ngắn có nhiều ưu thế trong việc phản ánh sự phong phú, sinh động đời sống khách quan Một truyện ngắn thành công không thể thiếu sự nỗ lực, cố gắng của nhà văn trong việc tổ chức, xây dựng nghệ thuật tác phẩm Có nhiều hướng khác nhau để tiếp cận thể loại này và khai thác từ góc độ nghệ thuật là một hướng đi hợp

lý để khám phá cách tổ chức tác phẩm và cách cảm, cách nghĩ, quan điểm của nhà văn về cuộc sống, từ đó đánh giá được những đóng góp to lớn của nhà văn trong sự phát triển của thể loại này

1.2 Năm 1945, Lev Tolstoy - nhà văn chuyên viết về đề tài chiến tranh của

Liên Xô, đã phỏng đoán: "Trong một trăm năm tới, chiến tranh vẫn là cảm hứng sáng tạo cho toàn bộ nghệ thuật - từ bi kịch và sử thi cho đến cả những bài thơ tứ tuyệt, trữ tình" Trong văn học Việt Nam từ 1945 đến nay, mặc dù chưa ai thống

kê được chính xác có bao nhiêu tác phẩm viết về chiến tranh cách mạng nhưng có một điều chắc chắn, đó là nguồn cảm hứng sáng tạo lớn của nhiều thế hệ văn nghệ

sĩ Những tính cách cao đẹp xuất hiện trong chiến tranh không những không mất đi

mà còn thể hiện ở nhiều khía cạnh trong nhiều bài văn, bài thơ có sức hấp dẫn lớn Một loạt những nhà văn, nhà thơ trưởng thành từ sau chiến tranh, đã thực sự chiếm lĩnh được sự tin cậy của độc giả Đề tài chiến tranh luôn được phản ánh tinh tế với nhiều khía cạnh sâu sắc Công việc của những người cầm bút trong chiến tranh chỉ mới nói được một phần nào về cuộc sống và con người thời chiến Dòng văn học sau chiến tranh không chỉ nở rộ với một khối lượng lớn các tác phẩm đủ thể loại mà còn đánh dấu những về mặt đề tài, tư tưởng nghệ thuật cũng như nghệ thuật xây dựng tác phẩm

1.3 Trong số các cây bút văn xuôi Việt Nam hiện đại, Hồ Phương là nhà văn

có nhiều tài năng Ông thuộc thế hệ nhà văn trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống Pháp và đặc biệt có nhiều thành tựu những năm sau hòa bình (từ năm 1954) Bằng năng lực quan sát tinh tế và trí thông minh sắc sảo, Hồ Phương đã khám phá những vấn đề cơ bản của thời đại, những kiểu nhân vật, phong phú, đa dạng hấp dẫn, những con người tiền tiến giàu tình cảm và trách nhiệm trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc Cái nhìn thấu suốt thực tại khám phá sâu sắc quá trìnnh vận động của cuộc sống, khuynh hướng sáng tác luôn luôn tìm tòi phát hiện những vấn

đề thuộc bình diện tư tưởng và vẻ đẹp tinh thần cao quý Lối viết văn vừa truyền thống vừa hiện đại… Tất cả làm cho tác phẩm của Hồ Phương ngày càng gần gũi với người đọc Các tác phẩm của Hồ Phương thấm đẫm cảm hứng trước những vấn

đề cơ bản của cuộc sống, của dân tộc, của thời đại, những nhiệm vụ chủ yếu của cách mạng Chính niềm tin và nhiệt huyết của ông đã tạo nên những truyện ngắn có

tiếng vang trên văn đàn đương đại như: Cỏ non ( 959), T ư n à ( 948), Gử nụ

ườ tươ o Huế( 975), Xóm mớ ( 965)… và đó là nền tảng tạo nên những cuốn

tiểu thuyết có tiếng vang sau này như: Yêu t n , N àn dâu, B ển ọ , N ữn án rừn lá đỏ, C và on… Trong số đó, nhiều tác phẩm được tặng các giải thưởng cao quý Giải thưởng truyện ngắn báo Văn nghệ 1985 cho tác phẩm Cỏ Non, giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam và Bộ Công an (năm 2001 – tiểu thuyết Yêu t n ); giải thưởng UBTQ Liên hiệp các Hội VHNTVN (năm 2003 – tiểu thuyết N àn dâu), giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (tiểu thuyết N àn dâu, tiểu thuyết N ữn án rừn lá đỏ) Tác phẩm nghệ thuật của ông đã đem lại một cái

nhìn nghệ thuật độc đáo, mới mẻ và là một thành tựu quan trọng của nước nhà Xuất phát từ những thành tựu đáng ghi nhận của truyện ngắn Hồ Phương trong dòng

truyện ngắn viết về chiến tranh nên tôi đã chọn đề tài: “Đặc trưng nghệ thuật truyện ngắn Hồ Phương” để nghiên cứu với mong muốn sẽ hiểu sâu sắc hơn, toàn

diện hơn các truyện ngắn của Hồ Phương Để thấy được những dấu ấn tài năng ông gửi gắm trong đó đồng thời hình dung được sự phát triển nghệ thuật trong các tác phẩm truyện ngắn của Hồ Phương Đó chính là ba lý do chủ yếu để tôi chọn đề tài này làm luận văn này

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Cho đến nay, chưa có một công trình nghiên cứu quy mô nào về nhà văn Hồ Phương và truyện ngắn của ông Truyện ngắn của Hồ Phương thường được giới nghiên cứu, phê bình, bàn luận trong các bài viết đăng trên các báo, tạp chí và đăng trên báo mạng

Bài viết đầu tiên của Báo tin tức – TTXVN ngày 11/03/2009 của Xuân Phong

với nhan đề N à văn Hồ P ươn : “Vu vẻ là tín trờ o” Thông tin đầu tiên chỉ

rõ Hồ Phương là “chủ bút” của tờ báo Con ò lười Khi học lớp Nhất trường Bưởi ông đã viết văn, được phong làm “chủ bút” của tờ báo Con ò lười chuyên viết

những câu chuyện hài hước, dí dỏm của lớp Chính đức tính “vui vẻ là tính trời cho”

ấy đã làm nên một Hồ Phương dẻo dai, vui tính, dí dỏm nhưng không kém phần nồng hậu, ấm áp cho dù đã trãi qua hai cuộc kháng chiến, chứng kiến bao thăng trầm biến cố của lịch sử Thông tin thứ hai viết tiếp những khát khao trong sự nghiệp sáng tác của ông đó chính là ông sẽ viết tiểu thuyết về vợ mình Người mà ông luôn “mắc nợ” cả cuộc đời Có lẽ, con người văn chương của đất Hà thành với

những nét bút tinh tế, sâu sắc, đậm tính nhân văn lại được tôi luyện trong môi trường của người lính đã làm nên con người của Hồ Phương sức sống, sức viết dẻo dai, tràn đầy nhiệt huyết và lạc quan

Bài viết thứ hai đăng trên báo điện tử của Trung tâm CNTT – Bộ văn hóa, thể

thao và du lịch ngày 31/10/2011 với nhan đề N à văn Hồ P ươn : H uộ trường

n , “nợ” vẫn òn Bài báo đã chỉ ra rõ cảm hứng chủ yếu trong sáng tác của ông

là cảm hứng cách mạng Ông luôn đi tìm vẻ đẹp trong cuộc đời người lính và cuộc sống chiến đấu của đất nước ngày chiến chinh…Và đến bây giờ, khi đất nước thanh bình, ông lại đi tìm vẻ đẹp, cả nỗi đau những người chinh phụ ở hậu phương xa xôi thủa nào, đó cũng là một phía của chiến tranh mà bởi vì trước đây chưa có điều kiện

để viết Tâm ông còn đau đáu với đồng đội, với đất nước ngày yên hàn… Chính tài hoa ra trận đã chắp cánh cho cảm hứng cách mạng của ông bay xa làm nên những

tác phẩm văn học tầm cỡ và sống mãi cùng thời gian như Cỏ non, T ư n à, B ển gọi, Những tầm cao, Mặt trời ấm sán , N ững tiến sún đầu t ên… và sau này là Yêu t n , N àn dâu, B ển gọi, Nhữn án rừn lá đỏ, C và on

Tiếp đó là bài báo đăng trên trang báo điện tử nghethuatquandoi.com.vn với nhan

đề Hồ Phương và chuyện nay mới kể về “T ư n à” bài báo ghi lại cuộc trò chuyện giữa nhà báo và nhà văn Hồ Phương bài báo đã chỉ ra rằng truyện ngắn “T ư n à”

đã làm nên tên tuổi Hồ Phương bởi vậy khi nhắc đến ông thì không thể nào không

nhắc đến truyện ngắn Truyện ngắn “T ư n à” mang tư tưởng nhân đạo và đậm

chất nhân văn ấy được đăng trên Tạp chí Văn nghệ của Hội Văn nghệ Trung ương lúc đó đã gây tiếng vang và tác động sâu sắc đến nhận thức xã hội lúc bấy giờ và đó cũng chính là động lực để nhà văn Hồ Phương sáng tác nhưng tác phẩm sau này Ngoài ra còn có bài phỏng vấn của tác giả Hải Lý đăng trên báo Dân Việt

ngày 18/05/2012 của Hải Lý với nhan đề N à văn, t ếu tướng Hồ P ươn : “Còn xăn , t òn ạy tiếp” Bài báo ghi lại cuộc trò chuyện giữa nhà báo Hải Lý với

nhà văn Hồ Phương xung quanh vấn đề trao giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học

nghệ thuật cho hai cuốn tiểu thuyết của ông đó là N àn dâu và Nhữn án rừn lá

đỏ vào ngày 19/05/2015 Qua cuộc trò chuyện chúng ta tìm hiểu thêm được một vài

thông tin về hai cuốn tiểu thuyết được nêu, thấy được đam mê và những dự định sắp

tới của con người có sức sáng tạo mãnh liệt này Ông đã từng khẳng định “Trong tay tôi luôn có 2 vũ khí, một bên là súng, còn bên kia là tay bút Với tôi viết là nhiệm vụ, là đam mê và cũng là “cái nợ” của cuộc đời Tôi viết bao nhiêu mà như vẫn chưa đủ trả nợ cuộc đời Món nợ vẫn còn với đồng đội, với đồng bào luôn sát cánh trong lòng.”

Sau đó là bài báo của nhà văn, nhà báo Nguyễn Hữu Quý đăng trên báo Điện

tử ngày 08/04/2014 với nhan đề N à văn Hồ P ươn : “v ết o n êu ũn ư đủ

tr nợ uộ đờ ” Bài báo đã khẳng định sức viết cũng như sức sáng tạo dồi dào,

không ngừng nghỉ của nhà văn Hồ Phương Và từ đó tác giả cho chúng ta thấy được

khuynh hướng sáng tác của nhà văn Hồ Phương thông qua tâm sự của ông “Khuynh ướn o trùm á sán tá ủ t là lu n lu n ướn về á t ện và á đẹp tron uộ đờ và n ữn on n ườ ân ín ” Một sự lựa chọn đáng trân trọng

bởi chỉ có cái thiện, cái đẹp mới cứu rỗi được thế giới như có người từng nói

Gần đây nhất là ngày 20/06/2016 trang báo mạng www.baogiaothong.vn đăng bài báo của tác giả Phạm Lý có tựa đề “Vì yêu quý Bác tôi chọn bút danh Hồ Phương” Bài báo là cuộc trò chuyện của phóng viên Phạm Lý và nhà văn Hồ

Phương về ý nghĩa của bút danh Hồ Phương của nhà văn “N à văn Hồ P ươn tên

t ật là N uyễn T ế Xươn T ỏ n , út d n Hồ P ươn là t ế nào vậy? Ôn tủm tỉm o rằn , đơn n t , tên ấy đượ ép từ tên ủ C ủ tị Hồ C í M n

và tên ủ một ạn á “x n x n ” mà n t í t ờ đ ọ ” Bên cạnh đó tác

giả đã cho chúng ta thấy động lực cũng và sự ảnh hưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh

và đại tướng Võ Nguyên Giáp đến khuynh hướng sáng tác của nhà văn Hồ Phương

“T ếu tướn , n à văn Hồ P ươn tâm sự, n ữn lần đượ ặp Bá đã làm nên

n ữn ướ n oặc tron uộ đờ n Đây ín là độn lự để n v ết t àn

n t ểu t uyết C và on vào năm 007 Tá p ẩm là lòn yêu kín ủ n dàn o vị C à dân tộ mà n ằn n ưỡn mộ và ết ơn ”

Như vậy, nghiên cứu về truyện ngắn Hồ Phương đầu thế kỷ XXI chưa nhiều

và chưa thực sự tập trung Với đề tài này, chúng tôi hướng đến cung cấp cho độc giả cái nhìn toàn diện về truyện ngắn Hồ Phương đầu thế kỷ XXI nói riêng và sự nghiệp sáng tác của ông nói chung, cũng như những đóng góp của truyện ngắn Hồ Phương

đầu thế kỷ XXI đối với nền văn xuôi hiện đại Việt Nam trên phương diện nghệ thuật truyện ngắn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu đề tài là các truyện ngắn của Hồ Phương trong tác phẩm

“Truyện Ngắn Hồ Phương” do nhà xuất bản văn học, xuất bản năm 2013 bao gồm

18 truyện ngắn từ năm 1945 đến nay như các truyện ngắn: Một kỷ niệm, Đứ é ốm,

Cỏ non, T ư n à, H àn t y, An Tân, Xóm mới, Ở hậu p ươn ún t , Hà Nội

nơ x , Một Chuyện ở trạm tiếp tế tiền p ươn Đ ện B ên P ủ, Câu uyện một gia đìn , H àn t y, G n n à ũ, Tr n tìm, Lữa ấm, Gửi nụ ười cho Huế, Trên nươn lú …

Ngoài ra còn có tác phẩm “Người trở về” đăng trên báo văn nghệ số 12 tháng

4 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài này, người viết chủ yếu sử dụng kết hợp các phương pháp sau:

4.1 Phương pháp phân tích tác phẩm từ lí thuyết thi pháp học

Chúng tôi vận dụng những lí luận về thi pháp, nghiên cứu một số bình diện cả

về nội dung lẫn phương thức thể hiện 18 truyện ngắn để thấy được giá trị của tác phẩm

4.2 Phương pháp phân tích – tổng hợp

Phương pháp này được vận dụng để phân tích vấn đề cụ thể được đặt ra Qua

đó rút ra những nhận định khái quát

4.3 Phương pháp so sánh

Sử dụng phương pháp này để có những so sánh, đối chiếu về nội dung và nghệ thuật trong truyện ngắn viết về chiến tranh của Hồ Phương với những nhà văn giai đoạn trước và cùng thời, để thấy được sự kế thừa và cách tân, cũng như sự vận động trong bút pháp riêng của ông

4.4 Phương pháp hệ thống

Chúng tôi tập hợp những dẫn chứng, những tư liệu cho đề tài, tạo sự thống nhất nhằm làm sáng tỏ những luận điểm mà người viết đặt ra

5 Đóng góp của luận văn

Luận văn tập trung nghiên cứu đặc điểm hình thức nghệ thuật truyện ngắn Hồ Phương nhằm đánh giá một cách đầy đủ hơn để có cơ sở đánh giá những đóng góp của ông trong việc vận dụng thể loại cũng như các phương tiện văn học đồng thời qua đó hiểu hơn về cá tính sáng tạo của nhà văn Với luận văn này người viết mong được góp một tiếng nói khẳng định giá trị ngòi bút Hồ Phương, đem đến một hướng tiếp cận mới, toàn diện hơn về mặt nghệ thuật – một yếu tố quan trọng trong việc nghiên cứu văn chương Hồ Phương

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn gồm ba chương:

Chương 1 Truyện ngắn Hồ Phương - Từ quan niệm nghệ thuật đến hành trình sáng tạo

Chương 2 Cảm quan về cuộc sống và con người trong truyện ngắn Hồ Phương

Chương 3 Một số phương thức thể hiện cơ bản trong truyện ngắn Hồ Phương

B NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 TRUYỆN NGẮN HỒ PHƯƠNG -TỪ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT

ĐẾN HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO

1.1.Quan niệm nghệ thuật thuật của Hồ Phương

“Văn học là nhân học” nhận định của M.Gorki như còn vang vọng mãi như một mệnh lệnh sáng tạo Quả đúng là như vậy! Ở bất kỳ một giai đoạn, một thời kỳ hay một nền văn học dân tộc nào chúng ta đều thấy con người vẫn là trung tâm của mọi sự tìm kiếm, khám phá và sáng tạo nghệ thuật của nhà văn Chúng ta đánh giá tầm vóc, ý nghĩa của một nền văn học không chỉ phụ thuộc vào mục đích phục vụ

và lý tưởng của nó mà còn phụ thuộc rất nhiều vào cách tiếp cận, tìm hiểu và sáng tạo hình tượng con người Quan niệm nghệ thuật là then chốt và bao trùm trong sáng tác của nhà văn Quan niệm nghệ thuật được biểu hiện rõ nhất khi nhà văn bắt

đầu viết, và hiện hữu trong hầu hết các khâu của quá trình sáng tác “Viết văn là gan ruột, tâm uyết chỉ bộc lộ nhữn ì đã tràn đầy tron lòn , k n t ể cho ra những s n phẩm của một tâm ồn bằng lặn , v vị và m ễn ưỡn ” [27, tr.210]

Văn học Việt Nam trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của nó vẫn luôn là một sự vận động, tìm tòi đổi mới không ngừng Những đổi mới của văn học Việt Nam từ sau năm 1945 có thể nhận thấy trên nhiều bình diện và cấp độ khác nhau Nhưng ở trung tâm và chiều sâu của những biến đổi ấy chính là sự thay đổi trong quan niệm nghệ thuật Nếu truyện ngắn ở thời kỳ trung đại bộc lộ rõ khuynh hướng văn dĩ tải đạo, thi dĩ ngôn chí Tư tưởng tác giả trực tiếp chi phối đến văn chương Yếu tố lý tưởng như định trước dẫn dắt câu chuyện Đạo lý chính thống qua những quan niệm về dân tộc, gia đình bổn phận là cảm hứng chủ đạo trong các sáng tác của các tác giả thời kỳ trung đại Thì cách mạng tháng 8 năm 1945 thành công, một thời đại mới mở ra cho sức sáng tạo của người nghệ sĩ Nhân dân làm chủ vận mệnh của mình, hăng hái tham gia xây dựng cuộc đời mới Nhiều câu chuyện cảm động

về thời cuộc, nhiều hình ảnh và hành động tốt đẹp trong đời sống cách mạng đã khơi nguốn sáng tạo trực tiếp cho các tác phẩm văn xuôi mà trước hết đó là truyện

ngắn Tiêu biểu cho truyện ngắn thời kỳ này không thể không nhắc đến Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyễn Đình Thi, Kim Lân, Hồ Phương…

Truyện Ngắn của Hồ Phương đã tạo một dấu ấn đặt biệt trong lòng người đọc

khi tập truyện ngắn Cỏ Non (1960) ra đời và được dư luận tán thưởng Tác giả đã

đem cái mới, cái đẹp của cuộc đời mới, con người mới đã đến với những trang sách Thiếu tướng, nhà văn Hồ Phương tên thật là Nguyễn Thế Xương Sinh ngày 15 tháng 4 năm 1930 Quê quán: Thôn Mậu Lương xã, Kiến Hưng, thị xã Hà Đông, Hà Nội Thuở nhỏ, ông đi học ở Hà Nội Ông thuộc lớp thanh niên trí thức tài hoa ra đi cứu nước Hồ Phương là nhà văn trưởng thành từ "Chiến sĩ Quyết tử" của Thủ Đô sáu mươi ngày đêm khói lửa bảo vệ từng tấc đất thiêng liêng của cha ông, gìm chân quân xâm lược cho cả nước bước vào cuộc trường kỳ kháng chiến Trực tiếp tham gia nhiều chiến dịch lớn suốt những năm chống Pháp trong đội hình của Đại đoàn quân chủ lực đầu tiên của Quân đội là Đại đoàn 308, sau này là Sư đoàn Quân Tiên phong Anh hùng, từ người lính lên Chính trị viên đại đội Và hình như ông là nhà văn duy nhất có mặt ở cả hai thời khắc quan trọng của lịch sử dân tộc: Chiến dịch Điện Biên phủ - 1954 và Chiến dịch Hồ Chí Minh - 1975

Hồ Phương bắt đầu viết những truyện ngắn đầu tay về bộ đội từ khi mới 17 tuổi Năm 1949 ông phụ trách một trong những tờ báo đầu tiên của Quân đội là báo Quân Tiên phong của Đại đoàn 308 Cảm hứng cách mạng đã chắp cánh văn chương để ông dấn thân vào con đường chữ nghĩa suốt hơn sáu mươi năm Ông luôn đi tìm vẻ đẹp trong cuộc đời người lính và cuộc sống chiến đấu của đất nước ngày chiến chinh… Và đến bây giờ, khi đất nước thanh bình, ông lại đi tìm vẻ đẹp,

cả nỗi đau những người chinh phụ ở hậu phương xa xôi thủa nào, đó cũng mặt trái của chiến tranh mà trước đây chưa có điều kiện để viết Tâm ông còn đau đáu với đồng đội, với đất nước ngày yên bình

Chính tài hoa ra trận đã chắp cánh cho cảm hứng cách mạng của ông bay xa

làm nên những tác phẩm văn học tầm cỡ và sống mãi cùng thời gian như Cỏ non,

T ư n à, B ển ọ , N ữn tầm o, Mặt trờ ấm sán , N ữn t ến sún đầu t ên…

Hồ Phương đã từng nói rằng “ uyn ướn o trùm á sán tá ủ t là lu n

lu n ướn về á t ện và á đẹp tron uộ đờ và n ữn on n ườ ân

ín ” Một sự lựa chọn đáng trân trọng bởi chỉ có cái thiện, cái đẹp mới cứu rỗi

được thế giới Đối với những nhà văn từng trải qua hai cuộc trường chinh của dân

tộc và có “ á tạn ” như Hồ Phương có lẽ, sự trung thành tuyệt đối với lý tưởng

cách mạng, con đường văn chương phục vụ cách mạng mà mình đã chọn thì sự lao động cần cù, tỉ mẫn giống như những người thợ kim hoàn, ắt sẽ làm nên một cái gì

đó

Hồ Phương là một người viết văn không chỉ dựa vào tài năng thiên bẩm mà luôn quan sát và suy nghĩ về chính công việc của mình và đồng nghiệp Ở Hồ Phương đã hình thành ý thức nghệ thuật khá nhất quán và ngày càng toàn diện, sâu sắc trong hành trình sáng tạo của nhà văn Như mọi nhà văn chân chính trong cùng thế hệ của mình: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyên Ngọc… nhà văn Hồ Phương đã ý thức rất sâu sắc về trách nhiệm và sứ mệnh của nhà văn trước cuộc đời, trước đất nước, trước con người Trong những năm kháng chiến khi nhà văn vừa cầm súng vừa cầm bút để chống lại kẻ thù nhà văn thấu hiểu trách nhiệm thiên

liêng của nghĩa vụ công nhân “ ún t đ n n ồ v ết n ữn âu văn t ì ố

mẹ và n ị em t đ n đổ mồ và vắt ó đán ặ , mọ n ườ un qu n

t đ n đứn trên từn vị trí k án ến ứu nướ ủ ọ C ún t n ồ v ết ữ

k kẻ t ù đ n âm lử đốt n à và kệ m ện sún vào n ự đứ on t Lẽ nào ó

t ể làm n ơ đượ ? Lẽ nào ún t v ết n ữn âu văn trá vớ n ữn đ ều n ều

n ườ xun qu n đ n p lo n ĩ để ến t ắn ặ ?” Chính vì vậy ta thấy

rằng mỗi con người trong truyện ngắn Hồ Phương là một hạt ngọc được ẩn dấu sau lớp bom đạn chiến tranh Về mặt nội dung tư tưởng, chúng ta nhận thấy rằng truyện ngắn Hồ Phương có sự nhất quán về đề tài Các tác phẩm của ông chủ yếu viết về quê hương, đất nước, con người Việt Nam gắn với những bước chuyển mình của dân tộc Trong thế giới nghệ thuật ấy, vùng đất Kinh Bắc được khắc họa thật đẹp

Vẻ đẹp của cảnh, của người, của nếp sống, cùng những sinh hoạt văn hóa đã khơi gợi nơi người đọc những cảm xúc êm đềm, sâu lắng Dân tộc Việt Nam từ trong khói lửa, đau thương, căm hờn đã đồng lòng đứng dậy cầm vũ khí chiến đấu Tinh thần hăng hái ấy, ý chí kiên cường ấy cũng đã vọng vào truyện ngắn Hồ Phương, tạo nên sự cộng hưởng cho dàn hợp ca của thời đại Họ là những con người yêu

nước, có mặt ở muôn nẻo đường chiến đấu Và khi nước nhà độc lập, họ lại là những người đi đầu trong công cuộc xây dựng lại quê hương, đất nước Cảm hứng chủ đạo và mạch văn cơ bản của Hồ Phương là tụng ca quê hương, đất nước và những con người ngày đêm đang sống, chiến đấu bảo vệ tổ quốc và lao động dựng xây đất nước Ở chặng đường đổi mới, ông kết hợp với cảm hứng thế sự đời tư, gửi gắm những suy nghĩ, chiêm nghiệm về những vấn đề mới đặt ra cho đất nước Nhân vật trong truyện ngắn Hồ Phương là những người lính, những cô gái thanh niên xung phong, những tri thức trẻ yêu quê hương đất nước, những đứa trẻ, những người phụ nữ và những cụ già ở hậu phương, những cán bộ về hưu, người thầy thuốc, những cán bộ lãnh đạo ở các cơ quan xí nghiệp, ở đoàn xã địa phương Về mặt nghệ thuật, truyện ngắn Hồ Phương có cốt truyện, tình huống truyện đơn giản, nhiều chi tiết có giá trị nghệ thuật, kết cấu vừa truyền thống vừa hiện đại, kết hợp giữa ngôn ngữ đời thường và ngôn ngữ nghệ thuật, hàm súc, tinh tế, đậm chất thơ, chất triết luận, giọng điệu đa dạng kết hợp tự sự, trữ tình với chiêm nghiệm, triết lý, miêu tả nhân vật sinh động bằng nhiều thủ pháp độc đáo Nhìn chung, đó là một thế giới động mà tĩnh Sự vận động trong cảm hứng (cảm hứng sử thi - lãng mạn sang cảm hứng thế sự - đời tư), trong kiểu con người (con người sử thi hòa lẫn chút gì đó con người đời thường ), trong giọng điệu (đơn giọng điệu - đa giọng điệu), trong ngôn ngữ (gia tăng chất đời thường), cùng với lối văn mượt mà, giàu hình ảnh, đậm chất thơ nằm trong nguồn mạch yêu quê hương, đất nước, con người Việt Nam, tạo nên sức lôi cuốn Một khi đã đặt chân vào thế giới nghệ thuật ấy, người đọc đi qua nhiều cung bậc, trải qua nhiều trạng thái để không chỉ hiểu được một con người mà còn là một thế hệ, một thời đại, một dân tộc Cuộc sống hôm nay còn biết bao điều ngang trái và bất công, xã hội còn nhiều tệ nạn cần phải lên án Nhưng trong ông có một niềm tin mãnh liệt rằng viết về những đau thương của ngày hôm nay cũng là cách đặt niềm tin vào một ngày mai sẽ tốt đẹp hơn Viết về quá khứ hào hùng của dân tộc để qua đó gửi gắm sự tin yêu với cuộc đời nay hơn Rằng cuộc đời này rồi

sẽ không có đất cho sự xảo trá, thói vênh váo, những kẻ dị hợm hay những tay đạo đức giả Tuy nhà văn Hồ Phương đã có một gia tài không hề nhỏ gồm các thể loại truyện ngắn, tiểu thuyết, ký nhưng thiếu tướng nhà văn Hồ Phương vẫn băn khoăn

tâm sự: "V ết o n êu ũn ư đủ tr nợ uộ đờ " Cuộc đời người lính, cuộc

đời nhà văn, cuộc đời thường dân với muôn vàn ân nghĩa không dễ gì nói hết Cái đẹp, cái thiện của cuộc sống đã để lại trong văn Hồ Phương những khoảng sáng đẹp

đẽ, ấm áp

1.2 Quá trình sáng tác văn xuôi của Hồ Phương

Cuộc kháng chiến chống Mỹ kết thúc năm 1975 là một sự kiện lịch sử quan trọng được xem như một đường thẳng cắt ngang thế kỷ Đường ranh giới đó đã chi phối đến mọi hoạt động văn nghệ, trong đó có truyện ngắn Và truyện ngắn Hồ Phương cũng không thể thoát khỏi sự chi phối của dòng chảy thời gian sự kiện đó Thời kỳ này như tác giả Nguyễn Văn Long nhận xét :

“Từ 1975 - 985 là ặn đường chuyển tiếp từ văn ọc sử thi thời chiến

tr n s n văn ọc thời hậu chiến Tín ất chuyển tiếp này t ể hiện rõ ở c đề

tà , m hứn , á p ươn t ện nghệ thuật và quy luật vận động củ văn ọc Nhữn tá p ẩm văn xu đoạn này đã úp t u ẹp bớt kho n á k á x giữ văn ọc vớ đời sốn , tá p ẩm và n ún , đồng thờ ũn là sự chuẩn bị

tí ực cho những chuyển biến mạnh mẽ củ văn ọ k ướ vào t ời kỳ đổi

mớ ” (Văn học Việt Nam sau 1975 - Những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy, Nxb

Giáo dục, 2006)

Chính vì vậy những sáng tác truyện ngắn của nhà văn Hồ Phương trong giai đoạn này mang một ý nghĩa tích cực Tuy rằng bao trùm lên các truyện ngắn của Hồ Phương vẫn là đề tài về chiến tranh và người lính nhưng ta thấy rõ nét một lúc nào

đó trong khoảnh khắc thường nhật của chiến tranh tác giả đã tạm rời đi khỏi cái bom đạn ấy để đi sâu hơn vào diễn biến tâm lý của nhân vật, vào những cảnh ngộ và xung đột nội tâm Truyện ngắn cũng có những lúc đặt nhân vật trong mối tương quan hôm qua và hôm nay, để làm nổi bật lên những vấn đề có ý nghĩa đạo đức nhân sinh Chính vì vậy văn học Việt Nam thời kỳ chống Mỹ cứu nước nói chung hay truyện ngắn Hồ Phương nói riêng có một ví trí quan trọng trong lịch sử văn học

dân tộc

1.2.1 Các tác phẩm văn xuôi của Hồ Phương trước 1975

Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công đã khơi gợi trong tâm trí cho ông,

dù lúc ấy vẫn đang tuổi niên thiếu, nguồn cảm hứng sáng tác, định hướng cho ông

là một công dân nên sống như thế nào, tương lai nên đi về đâu Năm 1946, toàn quốc kháng chiến, Hồ Phương khi ấy mới 16 tuổi đã lên đường đi bộ đội Từ đó, trên mỗi bước đường hành quân, những năm tháng chiến trận đầy oanh liệt đã trở thành nguồn cảm hứng vô tận trong các sáng tác của Hồ Phương Đây cũng là thời

kỳ Hồ Phương sáng tác truyện ngắn nhiều nhất với các tác phẩm gây được tiếng

vang lớn như; T ư N à (1945), Cỏ Non (1959)…

Trước 1975, truyện ngắn Hồ Phương mang đậm dấu ấn của chiến tranh - nhất

là trong giai đoạn chống Mỹ Văn học thời kì chống Mỹ viết về chiến tranh đều có chung nguồn cảm hứng là cảm hứng sử thi Sáng tác của Hồ Phương chịu sự chi phối của quan niệm nghệ thuật về con người trong giai đoạn này đó là con người sử thi Nhân vật của Hồ Phương là những người xả thân vì nghĩa lớn luôn hướng về lợi ích chung, gạt bỏ tình cảm, quyền lợi riêng tư để thực hiện nhiệm vụ người công dân đối với nhân dân, Tổ quốc Nhân vật của Hồ Phương mang phẩm chất của con người vượt lên cảnh ngộ, nỗi đau riêng giữ trọn tấm lòng chung thủy với cách mạng

Viết về đề tài chiến tranh nhưng âm hưởng vang vọng trong truyện ngắn Hồ Phương vẫn mang một màu sắc riêng biệt tạo nên một giọng văn đậm chất lính của

Hồ Phương khó có thể hòa lẫn trên văn đàn Ta thấy truyện ngắn Hồ Phương trước

năm 1975 đi sâu vào khai thác tình đồng chí đồng đội (Một Kỷ Niệm), tình ruột rà màu mủ (Đứ é ốm), tình vợ chồng (Trên Nươn Lú ), tình bạn hữu (An Tân)…

đó là những điều rất gần gũi bình dị đối với nhân dân Việt Nam nhưng bằng ngòi bút tài tình của mình nhà văn Hồ Phương đã cho chúng ta thấy những con người vươn lên trong bom đạn chiến tranh tuyệt đẹp như những bông hoa hướng dương nở

rộ dưới ánh mặt trời Những con người anh hùng vươn lên khỏi chiến tranh có mặt đầy khắp những trang văn của nhà văn Hồ Phương Từ bé nhân vật Nga trong

truyện ngắn Đứ Bé Ốm tuy con nhỏ nhưng đã xa cha mẹ, nỗi nhớ cha mẹ luôn ẩn

sâu trong tâm trí bé nhưng phải đến lúc sốt cao bé mới phát ra được nổi nhớ đó

trong cơn mê Hay Chi trong T ư N à bị giặc bắt làm cho ô uế rồi thả về Rồi đến

cô y tá liên lạc Dương Liễu trong truyện ngắn Một Kỷ Niệm đã bị thằng giặc quan

Năm bắn chết bên cạnh bệnh nhân của chị… Tất cả đều “sống chung” với bom đạn

Mỹ có người còn sống có người vì bom đạn Mỹ mà đã mất nhưng họ dám coi thường để vượt lên tất cả mọi nguy hiểm đang rình rập cuộc sống, tính mạng của mình Những con người rất đỗi bình thường đó đang sống và chiến đấu vì lý tưởng

cách mạng Nói như nhà văn Hồ Phương đã nói “G ờ đây tất c ún t đều ph i thế… đều ph i biết n ó ịu đựng, ph dám ết y s n ”

Những trang văn của ông trong trẻo và ấm áp Những tình tiết, nhân vật trong truyện đều là những gì mà ông từng mắt thấy, tai nghe rồi viết lại Vì vậy hiện thực trong sáng tác của Hồ Phương là cái đẹp Chiến tranh là hiện thực đau xót của dân tộc, của nhân loại, nhưng từ chính trong gian khổ khốc liệt đó có một thứ tình cảm đẹp luôn nảy nở: tình đồng chí, tình cảm gia đình, tình yêu đôi lứa… Bằng niềm tin

và tình yêu vào con người, từ trong đau thương nghiệt ngã của chiến tranh, nhà văn phát hiện ra vẻ đẹp nhân lung linh tỏa sáng mà không sức mạnh nào có thể hủy diệt

được Anh dân công Nhật trong tác phẩm “Một Câu C uyện Ở Trạm Tiếp Tế Tiền

P ươn Đ ện B ên P ủ” bất chấp mọi nguy hiểm, lao vào vòng lửa đạn để đưa đàn

lợn lên Điện Biên Phủ tiếp tế cho bộ đội ta Nếu ở anh dân công Nhật là nổi khổ về

thể xác một phương diện khác trong tác phẩm truyện ngắn Câu chuyện một gia đìn

anh bộ đội Khản vì chiến tranh mất thông tin liên lạc mà vợ anh ngỡ anh đã chết, để rồi anh từ một người đàn ông có vợ con có gia đình lại trở thành người đứng bên lề nhìn vợ đi bước nữa, nhìn con mình phải gọi người xa lạ là dượng Tuy rằng trong những câu văn của Hồ Phương miêu tả nổi buồn của nhân vật Khản chỉ bằng một

vài dòng ngắn ngủi “Cá t n vợ anh lấy chồn k á làm o n mất ngủ nhiều đêm Vốn đã ít nó n àn lầm lỳ ít nó ơn Mặ dù đã ó dự kiến từ trước,

n ưn k ết rõ sự thật, anh vẫn k n k ỏ đ u đớn oán ván ” nhà văn Hồ

Phương miêu nổi buồn nổi mất mát của Khản chỉ vài dòng ngắn đó thôi nhưng chúng ta đều cảm thấy xót xa tiếc nuối cho hạnh phúc của Khản Nhân vật Khản vượt qua sự đau khổ nhỏ nhoi của gia đình để hướng trọn niềm tin yêu vào tổ quốc, gửi gắm tất cả cho quê hương đất nước Chiến tranh làm cuộc sống gia đình Khản

đảo lộn khiến con xa cha, vợ xa chồng Nhưng không vì thế mà khiến nhân vật Khản tha hóa mà anh luôn sống tốt sống và chiến đấu vì lý tưởng cách mạng Hay

nổi đau của Lượng và Chi trong truyện ngắn T ư N à đã được họ vượt lên và cảm

thông với nhau vì họ hiểu rằng “Tất cả là tại thằng Pháp”

Điều đó giúp chúng ta thấy răng nhà văn Hồ Phương không chỉ ca ngợi vẻ đẹp, tài năng của con người khi đối diện với kẻ thù trong không gian chiến trường bom đạn khắc nghiệt mà biết kết hợp vẻ đẹp trong đời sống tình cảm riêng tư một cách hài hòa Chứng tỏ rằng, bom đạn chiến tranh thật tàn khốc, nó có thể hủy diệt tất cả nhưng không thể dập tắt tình người và niềm tin vào nhân cách con người Việt Nam Như vậy, chiến tranh trong truyện ngắn Hồ Phương không đơn giản là hiện thực cuộc sống được nghe thấy, nhìn thấy khi tác giả trải qua hai cuộc chiến tranh thần thánh của dân tộc mà chiến tranh còn là điều kiện cần để phát lộ vẻ đẹp tâm hồn con

người Việt Nam Tâm hồn của những con người chân phương đẹp như hoa sen “ ần

ùn mà ẳn t n mù ùn”

Mặc dù truyện ngắn Hồ Phương giai đoạn trước 1975 chưa chú trọng khắc họa tính cách và chưa có nhiều nhân vật điển hình đặc sắc nhưng việc tập trung thể hiện con người sử thi, con người quần chúng với những nét phẩm chất và tính cách chung của giai cấp, dân tộc và sáng tạo những hình tượng tập thể quần chúng đã giúp truyện ngắn Hồ phương góp phần quan trọng vào việc phát triển của nền văn xuôi hiện đại sau này Truyện ngắn Hồ Phương đã gieo hạt mầm vào lòng người đọc tình yêu quê hương đất nước và giúp người đọc hiểu được những giá trị sống giữa thời chiến tranh

1.2.2 Các tác phẩm văn xuôi Hồ Phương sau 1975

Từ sau chiến thắng lịch sử 1975, đặc biệt từ sau Đại hội Đảng Cộng Sản Việt Nam lần thứ VI (1986), trong bối cảnh đổi mới mạnh mẽ, toàn diện của đất nước, nền văn học Việt Nam đã có những chuyển đổi rõ rệt, ngày cảng sâu sắc và toàn diện, theo xu hướng dân chủ hóa, nhân đạo hóa và hiện thực hóa Nhưng cũng trong thời gian này nhu cầu của người đọc thay đổi kéo theo sự thay đổi về thể loại, truyện ngắn không còn là trung tâm mà bên cạnh đó còn có tiểu thuyết Chính vì

vậy ta có thể thấy rằng thời kỳ này nhà văn Hồ Phương không chỉ sáng tác một vài

truyện ngắn như Lữa Ấm (1983), Ôn trùm (1992), Gửi Nụ Cười Cho Huế (1975)

… mà bên cạnh đó là các tiểu thuyết như Những tầm cao (2 tập, 1975), Biển gọi (1980), Bìn m n (1981), Mặt trời ấm sán (1985), An là (1992), Cán đồng

p í Tây (1994), C ân trời xa (1985), Yêu t n (2001), N àn dâu (2002), Những

án rừn lá đỏ (2005), C và on (2007) Hay thể loại ký có: Đạ đoàn đồng bằng (Ký sự in chung 1989), Nú rừn yên tĩn (Truyện, ký in chung, 1981), C ún

t ở Cồn Cỏ (1966), Số phận lữ dù Sà Gòn (1971)

Các tác phẩm truyện ngắn của nhà văn Hồ Phương trong giai đoạn này hầu hết vẫn chịu tác động của hai cuộc chiến tranh biên giới và dư âm của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước nên vẫn chọn đề tài chiến tranh và những vấn đề thời sự chính trị là mối quan tâm hàng đầu nhưng vốn dĩ cuộc sống luôn có quy luật của nó, văn học cũng là một phần cuộc sống, vì thế văn hóa văn nghệ nói chung cũng nằm trong

sự chi phối của quy luật ấy Khi hiện thực cuộc sống thay đổi thì văn chương cũng cần có những đổi thay kịp thời Nó đặt ra yêu cầu cho các nhà văn phải đổi mới chính mình, đổi mới cách nghĩ, cách viết để theo kịp cuộc sống hiện thực phát triển

cả bề rộng lẫn bề sâu Chính vì vậy trong các tác phẩm truyện ngắn trong giai đoạn đầu những năm sau 1975 này của nhà văn đã manh nha con người cá nhân Tác

phẩm Lữa Ấm (1983), Gử nụ ườ tươ o Huế (1975)

Sự đổi mới quan hệ nhà văn với hiện thực hậu chiến phải chăng bắt đầu với

nhu cầu được nói thật “P ươn âm n ìn t ẳn vào sự thật làm n à văn n ận rõ những non yếu củ văn ọc thờ kì trước” Bên cạnh các tác phẩm truyện ngắn từ

năm 1986 khi mọi nhà văn hòa mình vào công cuộc xây dựng nhà văn Hồ phương

đã dành hết tâm trí để sáng tác tiểu thuyết Trong đó có những cuốn gây được dư

luận trong bạn đọc như cuốn “C và on” viết về tuổi thơ của Bác Hồ, cuốn “Cán đồn p í Tây” viết về chiến dịch Điện Biên Phủ Hai cuốn Những

án rừn lá đỏ và N àn dâu vừa mới được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn

học nghệ thuật lần thứ 3 năm 2012 (cùng 6 nhà văn khác là Phạm Tiến Duật, Ma Văn Kháng, Lê Văn Thảo, Đỗ Chu, Hữu Thỉnh, Hoàng Tích Chỉ) cũng là những tác

phẩm ông viết lúc đã “treo ấn từ quan”, đã là “tướng về hưu” Tiểu Thuyết “Những

án rừn lá đỏ” viết về chiến dịch biên giới nổi tiếng trong kháng chiến chống

thực dân Pháp của quân và dân ta Là người từng tham gia chiến dịch nên nhà văn

đã viết rất nhuần nhuyễn Sự kiện xảy ra đã 60 năm mà cảnh, mà người mà không khí trận mạc vẫn như vừa diễn ra Hình ảnh đẹp nhất, sống động nhất là những người chiến sĩ chiến đấu ngoan cường và quả cảm bên cạnh bà con nhân dân các dân tộc Việt Bắc, là hình ảnh Bác Hồ, đại tướng Võ Nguyên Giáp và các đồng chí lãnh đạo Đảng, các tướng lĩnh trong Bộ Chỉ huy mặt trận Ở trang 150, tác giả viết

đầy trân trọng, đầy tình cảm: “N ày 5 t án 8 năm 950, s u k án ộ tham mưu r về Bá đề nghị vớ á đồn í T ường vụ Trun ươn o Bá ùn đ chiến dịch lần này Bá muốn lên đó ùn vớ Đ ng uỷ, Bộ chỉ huy mặt trận và tất

c n em ùn xem xét kỹ chuyện này và ùn ực hiện cho thật tốt… á đồn í

t ường vụ đều muốn n n ăn Bá vì sợ Bá tuổ ũn đã o, e sức yếu, Bá đã ười rất vu và đọc lạ à t ơ tự trào Bá làm vào dịp 19 t án 5 vừa qua khi mọi

Còn tiểu thuyết “N àn dâu” là một câu chuyện khác lạ so với nhiều câu ký

phóng sự, truyện ngắn, tiểu thuyết về chiến tranh và người lính mà Hồ Phương đã từng viết Nhân vật chính trong Ngàn dâu là một sinh viên y khoa, một thanh niên

Hà Nội đi kháng chiến đã trải qua những giây phút nghiệt ngã nhất củacuộc sống

chiến tranh, khi ở bên này, lúc ở bên kia chiến tuyến

Hồ Phương là nhà văn quân đội, là “nhà văn của những dòng ngợi ca” như người ta vẫn thường nói, nhưng khi viết tiểu thuyết “Ngàn dâu” ông không chỉ ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam, không chỉ phác thảo gương mặt của những người anh hùng, miêu tả những hành động anh hùng mà ông còn có những trang viết bi tráng nói về những trăn trở, dằn vặt những mất mát hy sinh lớn lao của người lính, đặc biệt là những người lính Hà Nội mùa đông năm 1946:

“N ười r đ đầu k n n o nh lại

s u lưn t ềm nắn lá rơ đầy”

Chiến tranh với ông, vẫn còn rất nhiều những khuất lấp, những thân phận, những cuộc đời Cái giá của chiến thắng thật lớn, chiến tranh thật sự là một thử thách rất lớn của một dân tộc, của mỗi một gia đình của từng cá nhân con người

Hồ Phương có lần viết như vậy và ông nói thêm: viết thế, viết nữa vẫn còn là chưa hết, chưa xứng đấng với những hy sinh của đồng chí đồng đội mình! Đời bộ đội, đời viết văn của Hồ Phương không chỉ gắn bó với Việt Bắc, Tây Bắc, Điện Biên – những nơi ông từng tham chiến, gắn bó với Hà Nội – nơi ông sinh ra, theo học khi tuổi hoa niên và hiện đang cư trú mà còn rất gắn bó với biển đảo Nhưng dù là viết

về rừng về biển thì nhân vật mà ông đau đáu nhất, nhân vật ông nói ông còn “mắc nợ” nhiều nhất, nhân vật đã tạo niềm cảm hứng sâu sắc nhất vẫn là những người lính, những đồng đội của ông trong suốt dằng dặc mấy mươi năm chiến tranh cùng một nhân vật nữa, “người Cha thân yêu của các lực lượng vũ trang nhân dân” – đó

là Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu mà ông thường viết một cách trìu mến là Ông

Ké, ông Cụ, Cha già Là cây bút văn xuôi giàu kinh nghiệm, nhưng đồng thời ông cũng là nhà văn luôn tìm cách đổi mới cách viết Ông bảo: “Chiến tranh đã qua rồi

Đã có thể rũ bỏ những hạn chế và vượt qua những công thức, cùng mọi ấu trĩ xưa,

để đổi mới ngòi bút Nhưng đổi mới không có nghĩa là chối bỏ hết mọi thành tựu ta

đã có, để chạy theo những gì là lai căng, lập dị, huênh hoang, ít nhất là quá xa lạ” Những trải nghiệm của một đời cầm bút đã giúp ông có những suy nghĩ nghiêm túc

về nghề văn, thấy được nhu cầu cần thiết phải đổi mới, đổi mới là sống còn nhưng đổi mới không có nghĩa là xa rời truyền thống, quên đi những giá trị của quá khứ anh hùng mà dân tộc, mà nhân dân và những người lính nhiều thế hệ đã đổi bằng cả nước mắt, mồ hôi và xương máu của mình mới có được Viết cái gì và viết như thế nào? Viết cho ai viết để làm gì? luôn là câu hỏi mà ông đặt ra khi cầm bút Bằng những suy nghĩ thành tâm như vậy, bằng suốt cả cuộc đời hơn 65 năm bền bỉ cầm

bút tác giả Cỏ non 83 tuổi như vẫn chưa hề già! Ông xứng đáng được bạn đọc tôn

vinh, xứng đáng được Chủ tịch nước tặng giải thưởng cao quý: Giải thưởng Hồ Chí Minh

1.3 Truyện ngắn của Hồ Phương trong dòng chảy của truyện ngắn đương đại

Trên văn đàn đương đại nhà văn Hồ Phương đã tạo cho mình một chỗ đứng vững chắc bởi phong cách viết truyện ngắn rất riêng rất độc đáo, một nhà văn mặc trên người màu áo lính, một nhà văn trãi qua suốt hai cuộc chiến tranh của đất nước

Với nhà văn Hồ Phương cầm bút là “nợ đờ ” phải trả cho bằng hết Nhà văn Hồ

Phương đã có những đóng góp lớn lao cho văn học Việt Nam, đặc biệt là các tác

phẩm về đề tài chiến tranh và cách mạng Ông đã từng tâm sự rằng: “Đún là k n

p n ườ lín t m trận mạ nào ũn m y mắn đượ n ư t là ó mặt ở tất

á đ ểm nón (…) N ày ến t ắn Đ ện B ên P ủ tưn ừn là t ế, n ưn đến n ày 0-4- 975 t ì n ư một ấ mơ lớn C m á mên m n sun sướn ,

n ây n ất đến àn tuần, ặp n u ứ n ỡ n ư mơ” Chừng ấy thôi chúng ta đã

thấu hiểu được một trái tim nồng hậu, yêu đời, một trái tim luôn đập cùng nhịp đập với lịch sử đất nước, với dân tộc quê hương

Hơn 60 năm cầm bút, trãi qua hai cuộc trường kỳ kháng chiến của dân tộc và cho đến bây giờ, nhà văn Hồ Phương vẫn còn viết Truyện ngắn viết về chiến tranh của ông là bức tranh toàn diện về hai cuộc chiến tranh khốc liệt của dân tộc Từ chiến trường đẫm máu đến hậu phương vững chắc đều hiện lên rõ nét dưới ngòi bút tài tình của ông truyện ngắn Việt Nam trong thời kỳ này chịu tác động bởi quy luật thời chiến và truyện ngắn Hồ Phương cũng không ngoại lệ Về tư tưởng, giới

cầm bút đều phải quán triệt đường lối lãnh đạo Đảng đã đề ra “Đố vớ n ị em văn n ệ sĩ ủ t , ủ n ĩ xã ộ , ủ n ĩ ộn s n p là mụ đí và lí tưởn đẹp đẽ n ất, tổ quố , n ân dân và á mạn là đố tượn p ụ vụ o quý

n ất Văn ó và tư tưởn là ến trườn , tá p ẩm văn ọ n ệ t uật là vũ k í

sắ én” Hơn bao giờ hết, đội ngũ nhà văn ý thức được trách nhiệm, sứ mệnh của mình “Một n ườ ầm út n êm tú o ờ ũn muốn xá địn o mìn một tư

á , một n lĩn n ề n ệp Tron đoạn ó ến tr n , n lĩn n à văn

t ể ện ở t n t ần n dân, ở v trò “ ến sĩ”, ở v ệ lự ọn sự s n n ệ

t uật o n ữn yêu ầu sốn òn ủ ộn đồn ” [4, tr.31] Kiểu nhà văn - chiến

sĩ xuất hiện nhiều Họ yêu nước, có tài, có những trải nghiệm quý báu từ cuộc kháng chiến, tạo nên sức sống cho những trang viết Có thể nói, công cuộc trường

chinh của dân tộc đã được họ theo sát và phản ánh kịp thời để cổ vũ tinh thần chiến đấu của toàn dân Khi giặc Mỹ mở rộng chiến tranh phá hoại ra miền Bắc, nhân dân

2 miền Nam - Bắc đồng lòng chung sức diệt Mỹ với một quyết tâm cao độ Chế Lan

Viên gọi những năm tháng ấy là “N ữn năm toàn đất nướ ó một tâm ồn, ó

un k u n mặt” [45, tr.78] Do đó, đề tài chủ yếu mà truyện ngắn hướng tới là

những vấn đề gắn với cuộc chiến vĩ đại của dân tộc, với vận mệnh của đất nước Những sáng tác của Hồ Phương, Nguyễn Thi, Nguyễn Trung Thành, Nguyễn Quang Sáng, Nguyễn Kiên, Nguyễn Thành Long, Ma Văn Kháng, tạo nên một dòng chảy của văn học yêu nước, tuyên truyền cách mạng, cổ động kháng chiến Về cảm hứng, truyện ngắn giai đoạn này thống nhất một khuynh hướng cảm hứng Đó là cảm hứng ca ngợi đất nước giàu đẹp, nhân dân anh hùng Hiện thực trong tác phẩm được tiếp cận và phản ánh với cái nhìn lãng mạn Nguyễn Minh Châu nhận thấy văn học của ta trong giai đoạn viết về chiến tranh minh họa cho chính trị đã tráng lên hiện thực một lớp men trữ tình hơi dày và sự kiện lấn át con người Con người xuất hiện trong tác phẩm cũng nhằm minh họa cho các sự kiện lịch sử Do đó, con người được khắc họa thấm nhuần tinh thần sử thi, chú ý con người cộng đồng, con người tập thể, con người của sự nghiệp chung, con người luôn khoác bộ áo xã hội, luôn trùng khít với địa vị xã hội của mình, nó là con người đơn trị, dễ hiểu, đẹp đến mức hoàn hảo, thánh thiện, chưa chú ý con người cá nhân với những vấn đề riêng tư của nó

Về mặt nghệ thuật, không gian truyện là không gian lịch sử rộng lớn gắn với những sinh hoạt cộng đồng, thời gian gắn liền với những biến cố lịch sử, mang cảm quan lịch sử, được trình bày chủ yếu theo tuyến tính, điểm nhìn của người trần thuật đặt ở tương lai, ngôn ngữ giàu chất thơ, trang trọng, mực thước, nhất quán một giọng điệu: giọng khẳng định, ngợi ca Về mặt phong cách, căn cứ vào lối viết, các nhà nghiên cứu nhận thấy nổi bật 3 khuynh hướng phong cách: phong cách truyện - ký (Nguyễn Khải, Xuân Cang, Vũ Thị Thường ), phong cách sử thi (Hồ Phương, Nguyễn Trung Thành, Nguyễn Thi, Nguyễn Quang Sáng ), phong cách trữ tình (Nguyễn Thành Long, Đỗ Chu, Nguyễn Minh Châu ) Như vậy, từ một dòng chủ lưu, mỗi tác giả với sở trường, phong cách riêng đã tạo nên một nhánh rẽ, làm phong phú hơn dòng văn học yêu nước thời kỳ sau 1945 đến 1985 Hòa vào dòng

chảy chung của truyện ngắn giai đoạn chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ truyện ngắn Hồ Phương không chỉ làm sinh động thêm bức tranh chung của truyện ngắn chiến tranh mà còn là nét chấm phá riêng biệt khó có thể hòa lẫn trong muôn ngàn màu sắc chiến tranh trên văn đàn Việt Nam Cũng viết về chiến tranh, viết về người lính, Hồ Phương không chỉ hướng đến những trận đánh ác liệt của những người lính trận ở ngoài chiến trường mà còn hướng về những con người ở hậu phương với những hi sinh, những đóng góp thầm lặng cho cuộc chiến Nếu những truyện ngắn trước năm 1975 của ông ngợi ca cuộc chiến đấu anh dũng quật cường của quân dân trong hai cuộc trường kỳ chiến tranh vệ quốc vĩ đại, ông từng là người ở nơi tiên phong Thì truyện ngắn sau 1975 là một cuộc chiến khác cuộc chiến khác cuộc chiến không có bom đạn không có khói lữa nhưng không thiếu những xa xót, bi kịch còn chưa được khai phá một cách nghiêm túc, rõ nét Người ta tránh né đề tài nỗi đau, mất mát do chiến tranh gây nên nhưng Hồ Phương thì không, ông dám nhìn thẳng và sự thật để từ đó thấy rõ hơn sự hào hùng của dân tộc Không có chiến thắng nào không trãi qua mất mát, đau thương… Cái vĩ đại của dân tộc Việt Nam có

cả ở phía sau người lính Lịch sử mai sau làm sao hiểu nổi cái giá của chiến thắng khi không hiểu những nỗi đau, những hy sinh ở phía sau mặt trận

Những câu chuyện trên mỗi bước đường hành quân và từ những năm tháng chiến trận đầy oanh liệt đã trở thành nguồn cảm hứng vô tận trong các sáng tác của

Hồ Phương Và từ đó đã tạo nên khối lượng tác phẩm đồ sộ với chủ đề chiến tranh

và người lính Truyện ngắn Hồ Phương đã đóng góp một vị trí quan trọng trong bức tranh chung của truyện ngắn giai đoạn kháng chiến chống Pháp, kháng chiến chống

Mỹ và những năm đầu thời kỳ xây dựng xã hội chủ nghĩa mà còn làm phong phú thêm mảng đề tài truyện ngắn viết về chiến tranh thời kì này Phong cách sáng tạo độc đáo và văn phong mang dấu ấn cá nhân sâu sắc đã làm nên tên tuổi của Hồ Phương Chính vì thế, ông luôn luôn được nhắc đến cùng với Chu Lai, Khuất Quang Thụy, Thái Bá Lợi… như một thế hệ nhà văn mặc áo lính tiêu biểu nhất cho thể loại truyện ngắn viết về chiến tranh nói chung và văn học viết về thời chiến tranh và xây dựng xã hội chủ nghĩa nói riêng Chính như nhà văn Hồ Phương cũng

đã từng nói: “t ờ n qu k tuổ đã về à t ì n t ấy mìn ín ơn và ó á

sâu ơn để v ết t ểu t uyết, òn truyện n ắn ỉ n ư o un nở lú n òn trẻ Tuy n ên, k n t ể p ủ địn ín n ữn truyện n ắn đó đã làm nên tên tuổ Hồ

P ươn , ở vậy, k n ắ đến n k n t ể nào quên n ữn truyện n ắn ”

“T ư n à” là truyện ngắn đầu tiên gắn với bút danh Hồ Phương, cũng là truyện để lại nhiều niềm vui và nước mắt nhất của nhà văn Tác phẩm “T ư n à”

không đi vào những câu chuyện lửa đạn, sự hy sinh anh dũng mà truyện ngắn này là

sự day dứt, thương cảm khôn nguôi của nhà văn trước nỗi đau đớn của bao người phụ nữ bị địch hãm hiếp rồi bị chồng coi là ô uế, ruồng bỏ… Truyện ngắn mang tư tưởng nhân đạo và đậm chất nhân văn ấy được đăng trên Tạp chí Văn nghệ của Hội Văn nghệ Trung ương lúc đó đã gây tiếng vang và tác động sâu sắc đến nhận thức

xã hội lúc bấy giờ

Nhà văn Hồ Phương kể rằng, khi ông gửi truyện ngắn này đến Tạp chí Văn nghệ, đã được nhà văn Nguyễn Đình Thi gọi lên chúc mừng bằng một từ tiếng

Pháp, dịch ra tiếng Việt có nghĩa là “t ắn lợ lớn” Còn các bậc tiền bối khác ở tạp

chí cũng tỏ ra vui mừng trước một phong cách mới, trẻ trung của Hồ Phương Đặc biệt, nhà văn Nguyên Hồng còn sốt sắng chẻ cả guốc ra đun nước, pha trà tiếp Hồ

Phương Vậy là nhờ có “T ư n à” mà Hồ Phương được dịp “bối rối” trước tình

cảm yêu quý, ngưỡng mộ của các bậc đàn anh trong văn đàn

Không chỉ lấy được tình cảm từ giới văn sĩ, truyện ngắn “T ư n à” của Hồ

Phương còn làm lay động trái tim của người võ tướng vốn được coi là “hổ tướng”

và dường như không quan tâm đến văn chương Tướng Vương Thừa Vũ bắt tay Hồ

Phương và bảo rằng: “Cậu ây ờ tron t y ó vũ k í, một là ây sún , là

ây út, ứ t ế mà p át tr ển” Nhưng tác phẩm truyện ngắn đưa anh lính Hồ Phương lên đỉnh vinh quang của đàn văn học Việt Nam đó chính là truyện ngắn “Cỏ Non” (1960) là tác phẩm nhận được Giải thưởng báo Văn nghệ Nhờ “Cỏ Non”

công chúng mới biết đến một Hồ Phương là nhà văn đích thực bên cạnh một Hồ Phương là sĩ quan Quân đội nhân dân

Nhân vật Nhẫn trong “Cỏ non” chính là hình ảnh những anh bộ đội sau khi

vượt qua bao gian khổ, hy sinh, đánh giặc xong, lại tất bật bắt tay lao vào làm kinh

tế, phát triển đất nước Đây là một truyện ngắn khá đẹp, dễ đọc, dễ hiểu vì nhà văn

Hồ Phương viết theo lối “tả chân”, như viết gương người tốt việc tốt, có nguyên mẫu nhân vật hẳn hoi, phần hư cấu chỉ là thêm mắm, thêm muối đưa đẩy cho mạch

văn dễ trôi Vào thời điểm ấy, văn chương ta không có nhiều truyện ngắn như “Cỏ non” vì thế truyện ngắn Cỏ Non của ông như cánh chim đầu đàn để các truyện ngắn

ca ngợi công cuộc xây dựng đất nước thời kỳ sau chiến tranh phát triển Sau truyện

ngắn Cỏ Non nhà văn đã sáng tác khá nhiều truyện ngắn như Vệ Út (1955), Và mẩu uyện về Đ ện B ên P ủ (1956), Lá ờ uẩn đỏ t ắm (1957), T ư n à (1948), Cỏ non (1960), Trên ển lớn (1964), N ằm t ẳn quân t ù mà ắn (1965), C ún t

ở Cồn Cỏ (1966), ó một mặt trờ (1972), Cầm S (1980),Cỏ non (1989), Ôn trùm (1992), Huế trở lạ mù xuân (1986)…

Nhà văn Hồ Phương viết nhiều thể loại từ truyện ngắn, tiểu thuyết hồi ký nhưng mỗi thể loại đều mang một màu sắc âm thanh riêng để rồi khi tất cả cùng vang lên ta thấy một Hồ Phương thật sâu sắc thật ngọt ngào Thể loại truyện ngắn giúp Hồ Phương ghi lại một cách chân thực những năm tháng ngọt bùi, cay đắng cùng bạn bè đồng đội vừa có thể chuyển tải được một cách bao quát, toàn diện về hiện thực cuộc sống Có thể “tự do” trong việc sáng tạo, hư cấu và gửi gắm những thông điệp nghệ thuật Khi được hỏi về thể loại mà ông tâm đắc nhất trong số các thể loại ông đã viết Nhà văn cho rằng, ở mỗi thể tài đều có một thế mạnh riêng, ông đều yêu thương và trân trọng tất cả những đứa con tinh thần của mình Giống như

nhà văn hào Nga A.Chekhov đã từng nói đại ý “N à văn n ư một n ườ mẹ, á tá

p ẩm là n ữn đứ on N ườ mẹ nào ũn lu n yêu t ươn tất n ữn đứ on

ủ mìn , đứ nào ũn t ươn C ún n ư năm n ón t y trên một àn t y, nếu

t ếu ất kì n ón nào, àn t y sẽ mất đ sự oàn o vốn ó ủ nó” Và với Hồ

Phương, những đứa con tinh thần của ông, ở mỗi đứa đều có một vẻ riêng, sẽ có đứa

“nhỉnh” hơn, nhưng đứa nào ông cũng yêu thương, trân trọng “Đứa con tinh thần truyện ngắn” là đứa con đầu lòng, là “người con” mà ông đặt vào nó những chia sẻ, tâm tình về một thời đã qua của dân tộc, của thế hệ ông một cách chân thực và rõ nét nhất Ông viết truyện ngắn với một giọng văn gần gũi thân quen, là cái nhìn của một người lính từng trải, từng chiêm nghiệm, từng đi qua chiến tranh bằng mồ hôi,

nước mắt và cả máu Những tập truyện ngắn ra đời từ chính những trải nghiệm

“xương máu” của ông Cái hay và sức lay động hàng triệu trái tim người đọc phải chăng là ở điều này Đặt truyện ngắn Hồ Phương vào dòng chảy của truyện ngắn Việt Nam chúng ta để thấy được những điểm tương đồng và những nét riêng Có thể nói, Hồ Phương đã bằng một giọng riêng của mình, giúp cho truyện ngắn Việt Nam giai đoạn này cất lên một tiếng nói dõng dạc, oai hùng khi chống Mỹ, và một bản hòa ca nhiều sắc giọng khi đất nước bước vào thời kỳ mở cửa và hội nhập

CHƯƠNG 2 CẢM QUAN VỀ CUỘC SỐNG VÀ CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN HỒ PHƯƠNG

2.1 Cảm quan về cuộc sống

Cảm quan về cuộc sống là cách nhìn nhận, đánh giá mang tính chất tổng quan, toàn cục, nó tiên báo suy nghĩ hay lý luận về một vấn đề trong cuộc sống đang được nói tới, mà vấn đề đó thiên về lĩnh vực tinh thần (phi vật chất), phi hình thức Đồng thời, bản thân thuật ngữ này mang nội hàm nhạy bén, năng động, luôn dịch chuyển theo thời gian, theo tôn giáo, theo khu vực, theo bản sắc riêng của từng chủ thể nhận thức Cách mạng tháng Tám thành công đã mở ra một thời kì phát triển mới của đất nước trên các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hóa – giáo dục

Đi cùng với sự phát triển đó, văn học nghệ thuật chuyển sang một bước ngoặc mới và thu được nhiều thắng lợi Năm 1951, trong thư gửi các anh chị em nghệ sĩ, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận, anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy Vì Tổ quốc, vì Chủ nghĩa xã hội là phương châm lớn của văn nghệ trong suốt thời kì dài lịch sử Đường lối văn nghệ đó đã xác định cho người viết lập trường nhân dân, phát huy truyền thống dân tộc, kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại Nhân dân là cội nguồn khơi gợi mọi hoạt động sáng tạo nghệ thuật và nhân dân cũng là đối tượng thưởng thức, tiếp nhận Nhà văn phải đứng trên lập trường nhân dân, lấy quan điểm của nhân dân để nhận thức và giải quyết mọi vấn đề Đồng thời, nền văn học mới phải biết phát huy và khai thác những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc Tính nhân đạo và tính dân tộc luôn là phương châm và chuẩn mực cho các tác phẩm văn chương Hiện thực cuộc sống xã hội hay nói chính xác hơn là “cuộc chiến đầu cách mạng suốt mấy chục năm của đất nước là cái nền cái nguồn cho nhà văn sáng tạo” Ngọn cờ độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội đã tập hợp những người cầm bút lại tạo cảm hứng cho họ, thổi những ngọn gió lớn vào tâm hồn họ để tạo nên cái hồn của tác phẩm mà không một thời khắc nào dễ có được Hiện thực trong giai đoạn văn học chiến tranh chủ yếu được phản ánh là hiện thực một chiều, là sự phân định rạch ròi giữa ta và địch, là sự bóc

tách rõ ràng nhân cách của người chiến sĩ Truyện ngắn viết về đề tài chiến tranh

cũng nằm trong xu thế chung này Trong thế giới đậm đặc sử thi ấy, “k o n á giữ n à văn với hiện thự và vớ n ân vật vẫn òn là k o n á sử thi, kho ng

á đầy t n kín ” [38, tr.20] Chính hiện thực cuộc sống đi vào trong những trang

sách đã kéo độc giả đến gần với văn học Bởi đó là một minh chứng hùng hồn cho

quan điểm của Đảng ta: “văn ọ là uộc sốn , là sự đấu tranh của nhữn n à văn cho một cuộc sống tốt đẹp, cuộ đấu tranh bằn tá p ẩm văn ọ ” [105, tr.439],

do yêu cầu của cách mạng nên hiện thực được nhà văn Hồ Phương phản ánh trong tác phẩm truyện ngắn của ông chủ yếu là hiện thực chiến tranh Đó là hiện thực của cuộc sống chiến đấu họăc vừa chiến đấu vừa sản xuất nhiều khi được tráng một lớp

men trữ tình hơi dày Nói như Nguyễn Minh Châu: “hiện thực củ văn ọ ó k

k n p là ện thự đ n tồn tạ mà là á ện thực mọ n ườ đ n vọng,

đ n mơ ướ ” Sau chiến tranh, khi hiện thực cuộc sống thay đổi, khi tư duy nghệ

thuật cũng dân chủ hơn thì biên độ của hiện thực ngày càng được mở rộng Đó không chỉ là hiện thực về đời sống chiến tranh được miêu tả dưới cái nhìn mới mà còn là hiện thực về số phận của một cá nhân, một gia đình, một dòng họ, một ngôi làng sau những tổn thất to lớn trong chiến tranh, hay là hiện thực cuộc sống trong thời kì khủng hoảng, bế tắc của xã hội Những con người trong thời kỳ tiền bao cấp

Sự mất mát của những người phụ nữ sau chiến tranh Cuộc sống được phản ánh vào trong các tác phẩm truyện ngắn Hồ Phương không chỉ là cái phần anh hùng cao cả

mà còn thấm thía nỗi buồn của con ngưòi phần hậu chiến, là cuộc sống với tất cả cái sôi động quyết liệt của cuộc đấu tranh cũng như cái đời thường vừa nhân hậu ấm áp, vừa nhếch nhác lấm lem Sự thay đổi trong quan niệm về hiện thực như vậy giúp nhà văn phản ánh cuộc sống một cách toàn vẹn hơn, chân thực hơn Truyện ngắn

Hồ Phương được sáng tác trong một khoảng thời gian khá dài Đi qua hai cuộc chiến tranh thần thánh của đất nước rồi đến giai đoạn đầu thời kỳ hậu chiến vì thế

mà trong những tác phẩm truyện ngắn của ông sự thật về cuộc chiến được phơi bày, không chỉ là những chiến thắng mà còn là những khoảng tối, những hi sinh mất mát được tái hiện trên những trang viết thấm đượm cảm xúc và chiêm nghiệm triết lý về chiến tranh về người lính và về hiện thực cuộc sống Với độ lùi cần thiết của thời

gian và đặc biệt từ trường nhìn của người kinh qua hai cuộc chiến thần thánh của đất nước đã giúp cho nhà văn Hồ Phương có cái nhìn hiện thực đa chiều với các tính chất phức tạp, hỗn độn về hiện thực chiến tranh Hiện thực chiến trường dẫu có khốc liệt, trần trụi đến nhường nào nhưng từ nơi ấy vẫn mang chất thơ, vẫn lung linh tỏa sáng trong đôi mắt của những người chiến sĩ tựa như đóa hoa sen tỏa hương giữa chốn bùn lầy, tăm tối

2.1.1 Cuộc sống gian lao, nghèo khổ

Văn học phản ánh hiện thực, đó là một nguyên lý không có cái gì mới Đã từ lâu chúng ta chủ trương văn nghệ tả chân, tả thực, tả thực xã hội chủ nghĩa, văn nghệ phải phản ánh chân thực và hùng hồn cuộc sống… Đấy là chủ trương làm nên bản chất của nền văn học mới, đưa văn học đến gần cuộc sống, vì thế làm cho văn

học phục vụ con người một cách có hiệu quả nhất Nói như Lê Thanh Nghị “Đư văn ọ đến với cuộc sống hiện thực, ph n án uộc sống hiện thự là v ệ đặt á

ây vào tron đất on n ười biết đặt á ây vào tron đất t ì on n ườ đã hiểu á ây đó hết sứ ó í đối vớ đời sống củ mìn Văn ọ ũn vậy chỉ ó

ám sát vào ện thự , p án án ân t ực hiện thực, tứ là ám sát và p n án

ân t ự đời sống củ on n ười, mớ ó t ể trở t àn ữu í đối vớ on n ườ ”

[82, tr.57-58] Đối với nhà văn Hồ Phương người đã kinh qua hai cuộc chiến tranh

đi khắp các vùng miền của đất nước thì hình ảnh về cuộc sống ở làng quê nghèo hay thành thị chính là yếu tố thứ hai sau cuộc chiến tranh giữ nước thần thánh của dân tộc, xuất hiện nhiều trong các trang văn của ông Ở thành thị hay nông thôn, chiến trường hay vùng hậu chiến thì nơi đó cuộc sống con người cũng không kém phần vất vả Cuộc sống của họ gắn liền với cày cấy nhưng vẫn không đủ ăn Quanh năm bom đạn và đói kém

Nếu ở chiến trường Điện Biên Phủ khốc liệt với bom đạn chiến tranh, tiếng đại bác hòa lẫn với tiếng gầm rú của những đoàn xe tải chở đạn và thuốc nổ Cuộc sống của con người đầy gian lao vất vả mọi người làm việc và hoạt động hình như ngoài sức lực và ý nghĩ của bản thân Hình ảnh anh dân quân chăn đàn lợn ra chiến

trường in đậm vào sâu trong lòng người đọc: “H má tóp lạ râu r đâm tu tủa

n ư một n à Cặp mắt trũn sâu đục ngầu, lờ đờ Một cặp mắt đó n ủ khủng

khiếp Áo quần n t t ì àn t m hạ ơn: ế áo án nâu đã rá sã hai vai, chiếc trấn thủ ũn đã xơ xá n tò r từng m ng, chiế áo tơ lá ủa anh ta

k oát s u lưn ũn k n đáng gọ là ế áo tơ nữa, đã trơ tụ y n ư một on à

bị vặt hết l n , ỉ con lại chiếc quai thừn và một dúm lá ở quanh cổ, đ ày v i

n r đ ũn ỉ òn m n đế o su ãy nát, ê ết ùn đất, dín với miếng

v i bạt rá rưới buộ túm ở quanh àn ân ” [88, tr.43] Hay chiến trường trường trong truyện ngắn Hai bàn t y vị bác sĩ tải ba phải thực hiện mổ dưới làn

bom lữa đạn, đưa con thơ chín tháng cùng ba mẹ vào sinh ra tử Thì ở vùng hậu chiến nơi tránh khỏi bom đạn chiến tranh con người cũng chật vật với những bữa

ăn: “bữ ơm quá n èo một át n r u i, một đĩ á vụn kho mặn, n ưn

k n vì t ế mà t nuốt k n tr Tạ vì mà k ăn t lu n lu n n ớ đến á

t ùn ạo sạ trơn ủ đìn ” [88, tr.188] Cuộc sống túng thiếu ấy khiến cô

gái thành thị phải hy sinh hạnh phúc của mình ở lại vùng núi lấy anh thợ may, khiến người mẹ dù biết bom đạn đang trút xuống vẫn phăng phăng làm việc mà không cần vào hầm ẩn nấp Nhưng tất cả những khó khăn vất vả mà bom đạn chiến tranh gây

nên không hề làm lung lay ý chí của người dân Việt Nam anh hùng: “t ếu thốn t ì quá n ều tiền bạc, dấn vốn ăn ết dần, n ưn vẫn òn ố giữ lại một á : ấy là niềm tin ở trường kỳ k án ến nhất định thắng lợ ” [88, tr.182] Vẽ nên khung

cảnh cực khổ để thấy rằng con người Việt Nam giành được thắng lợi không phải là điều dễ dàng “không có thành công nào, vinh quang nào mà không thấm đẫm mồ hôi và sự hy sinh”

2.1.2 Cuộc sống chung thủy, nghĩa tình

Từ xa xưa vùng đất kinh kỳ ngàn năm văn hiến vốn là nơi sản sinh và tụ họp của những con người phóng khoáng, giàu nghĩa tình Chính cái mạch ngầm ấy đã nuôi dưỡng và in sâu vào trong những trang văn của Hồ Phương để nhà văn xây dựng nên những nhân vật với đầy đủ những phẩm chất của con người kinh kỳ: phóng khoáng, coi trọng nghĩa tình, chung thủy thiết tha nhưng không kém phần lãng mạn Với cái nhìn ngưỡng mộ và cảm hứng ngợi ca, Hồ Phương đã xây dựng trong thế giới truyện ngắn của mình những con người biết yêu thương, sống nặng tình nặng nghĩa, thể hiện một trong những đạo lý tốt đẹp của dân tộc Việt Nam Hầu

hết các nhân vật xuất hiện trong truyện ngắn của nhà văn đều là người lính hay người nông dân nghèo nhưng họ đều coi trọng tình nghĩa hơn tiền tài vật chất, sự khó khăn gian khổ không khiến tình người bạc màu Sự chung thủy nghĩa tình đó

như thứ vàng mười qua lửa đạn chiến tranh vẫn ánh lên lóng lánh Trên nươn lú

là câu chuyện về người vợ lên thăm chồng ở nông trường Tuy rằng người chồng đã

hy sinh cho nhiệm vụ nhưng suốt hai năm người vợ vẫn đều đặn lên thăm mộ chồng, vẫn nhớ rõ sở thích của chồng Tuy rằng chị không khóc than nhưng người đọc vẫn thấy trong từng câu văn thấm đẫm nổi buồn của sự mất mát Hay trong truyện Trông Tìm cũng là hình ảnh của người vợ mất chồng đi tìm mộ chồng Dường như hình ảnh người phụ nữ kinh kỳ với tấm lòng thủy chung son sắt đã in đậm trong lòng người đọc Người phụ nữ tuy không bị bom đạn gây thương tích thể xác chút nào nhưng sâu trong thâm tâm họ là nổi đau chẳng thể nào nguôi ngoai vết sẹo tinh thần do chiến tranh để lại chẳng xóa nhòa, sự mất mát lớn lao đó càng làm nổi bật hơn sự thủy chung sắt son của người phụ nữ Việt Nam

Sự chung thủy nghĩa tình ở đây không chỉ có ở người phụ nữ mà còn thể hiện qua hình ảnh của tất cả những người dân Việt Nam, họ tin rằng đất nước sẽ thống nhất, tin vào ngày mai sẽ tự do Niềm tin yêu sâu sắc đó chính là sự thủy chung đối với Đảng với đất nước “ Niềm tin ở kỳ kháng chiến nhất định thắng lợi”

Tình nghĩa, sự chung thủy ấy có khi là tình đồng đội Từ nhiều miền quê, sống

và chiến đấu chung một đơn vị, chính tình yêu thương, sống quý nghĩa trọng tình đã kết nối con người với nhau Trong truyện ngắn “Ngưởi ra về” tình đồng đội đồng

chí thể hiện rất rõ ràng ở sự xót xa, nổi buồn của nhân vật Nội khi được trở về “Anh

k n ểu ó p là đến lú ly biệt n ười ta mới biết tha thứ và t ươn yêu n u?

Có p i tớ lú mà uộ đời xoay chuyển sang một ước mớ , n ười ta mớ đủ ìn tĩn , sán suốt để n ìn lạ ướ đườn đã qu ủ mìn một á đún mứ ? Có

ph là dù s o, quân đội ta vẫn là một đìn ruột thịt thứ mà on n ườ t đã trưởn t àn , vào s n r tử, và đã ửi gắm c đờ mìn vào đó, o nên lú p i

r đ , n ườ t k n tà nào trán k ỏi nhớ n un , t ươn t ế ?”[89]

Tình nghĩa ấy có khi là tình cảm lưu luyến, thân tình giữa hậu phương với tiền tuyến Tất cả cho tiền tuyến Chính vì vậy khi các chiến sĩ vào giải phóng thủ đô Hà

Nội thì chào đón các anh là biển người, biển cở rực rỡ, họ reo hò hát ca “n ững chiế nón n ữn àn t y t n u rướn lên, vẫy t eo Có những cặp mắt ướt đẫm nướ t oán s u n ữn ửa sổ trên n ững bao lớn” [88, tr.48] Từ vẻ đẹp

của lối sống coi trọng nghĩa tình, thủy chung, nhà văn Hồ Phương hướng tới ca ngợi

vẻ đẹp tâm hồn của con người

2.2 Cảm quan về con người

Sáng tạo văn chương là một hoạt động tinh thần nhận thức nên bao giờ cũng

có tính quan niệm Coi việc phản ánh và thể hiện con người là nhiệm vụ trung tâm, tất yếu của văn học không thể không có quan niệm về con người Quan niệm nghệ thuật về con người là một phạm trù quan trọng của thi pháp học hiện đại Trần Đình

Sử trong giáo trình thi pháp học hiện đại đã định nghĩa: “Quan niệm nghệ thuật về

on n ườ là sự lý i, cắt n ĩ , sự c m thấy on n ườ đã đượ oá t ân t àn

á n uyên tắ , p ươn t ện, biện p áp ìn t ứ để thể hiện con n ườ tron văn học, tạo nên á trị nghệ thuật và t ẩm mỹ o á ện tượn n ân vật tron đó”

[78, tr.43] Tìm hiểu nghệ thuật về con người tức là tìm hiểu cách nhìn, chiều sâu của sự khám phá, sự lý giải, trình độ chiếm lĩnh con người của nhà văn Quan niệm nghệ thuật về con người là cốt lõi tinh thần, là phương diện có tầm quan trọng hàng đầu để xác định những đặc trưng cơ bản, xác định trình độ, tài năng, sự đóng góp của nhà văn cho văn học và đời sống Quan niệm về con người liên quan đến toàn

bộ quá trình sáng tạo của nhà văn, đến tất cả các yếu tố nội dung và hình thức của tác phẩm Chính quan niệm nghệ thuật về con người sẽ chi phối thế giới nghệ thuật nhà văn tạo nên hạt nhân phong cách của mỗi tác giả, làm thành thước đo của hình thức văn học và là cơ sở tư duy của nghệ thuật Tuy nhiên không thể quy nó vào tinh thần đạo đức, chính trị, nhận thức cảm tính hay tư duy lý luận của họ Tiến trình lịch sử văn học cũng cho thấy, sự đổi mới văn học thường gắn liền với sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người Con người là đối tượng để nhà văn khái quát những quy luật của đời sống, thể hiện sự nhận thức, lý giải về ước mơ, tham vọng của chính bản thân con người Quan niệm con người là hình thức đặc thù nhất cho sự phản ánh nghệ thuật, trong đó thể hiện sự tác động qua lại của nghệ thuật với các hình thái ý thức xã hội khác Với ý nghĩa quan trọng và đặc biệt như vậy việc

nghiên cứu và tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người đóng vai trò rất lớn trong việc đánh giá tư tưởng nghệ thuật của nhà văn, giá trị nội dung của tác phẩm Cảm quan nghệ thuật về con người đã tạo thành cơ sở nhân tố vận động của nghệ thuật, tạo thành bản chất nội tại của hình tượng nghệ thuật và miêu tả những con người ấy sẽ làm cho văn học đổi mới

Có thể nói để hiểu một tác giả tác phẩm, một trào lưu, một giai đoạn văn học Không thể không xem xét đến quan niệm nghệ thuật về con người Bởi xét cho cùng con người bao giờ cũng là cái đích khám phá của nghệ thuật Hiểu được nguyên tắc cắt nghĩa, cảm nhận con người sẽ hiểu được vai trò sáng tạo của nhà văn trong việc thâm nhập và chiếm lĩnh đời sống Hơn nữa, với thi pháp học thì nhân vật là sự biểu hiện tập trung nhất quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn Các nhà thi

pháp học cho rằng: “N ân vật nào ũn ểu ện một á ểu ủ n à văn về

on n ườ t eo một qu n n ệm n ất địn và qu á đặ đ ểm mà n t lự ọn

N ân vật văn ọ ín là một m ìn on n ườ ủ tá ” [72, tr.65] Do đó

muốn khám phá sự cảm nhận về con người tới mức độ nào đó thì cần phải khám

phá quan niệm nghệ thuật về con người biểu hiện trong hình thức mô tả nhân vật:

“P ân tí t p áp là á k ám p á m n ận on n ườ qu v ệ m êu t n ân vật ứ k n p ỉ r n ữn nộ dun p on p ú đượ t ể ện tron n ân vật”

2.2.1 Hình tượng người lính trong chiến tranh

Sinh ra và lớn lên trong hoàn cảnh đất nước có chiến tranh, từ tình yêu nước, căm thù giặc, quyết dấn thân vào gian khổ, nguy hiểm, không tiếc tuổi xuân, tính mạng để giành lại quyền độc lập, tự do cho dân tộc, con người Việt Nam trở nên gan góc, dũng cảm, kiên cường Chính hoàn cảnh lịch sử đã tạo nên biết bao con người anh hùng Phẩm chất anh hùng có trong mọi tầng lớp, lứa tuổi, cứ ra ngõ là ta

gặp anh hùng Người đọc đã từng cảm phục và không thể quên nữ anh hùng Út Tịch trong truyện Nguyễn Thi, những người con anh dũng của Tây Nguyên như Núp, Tnú trong truyện ngắn Nguyễn Trung Thành, những ông bố bà mẹ kiên gan, anh dũng như bố của Y Khiêu, mẹ của Thận, mẹ Lân trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu Đên với truyện ngắn Hồ Phương thì nhân vật trung tâm trong các tác phẩm chính của ông đó chính là hình tượng người chiến sĩ anh hùng - một hình tượng trung tâm có sức thu hút lớn là hình tượng gần gũi nhất đối với nhà văn, bởi chính nhà văn cũng là người lính Hình tượng người chiến sĩ là sự kết tinh về phẩm chất con người Việt Nam, về lí tưởng, tâm hồn cũng như đời sống tình cảm, lí tưởng Cũng thông qua hình tượng này, người đọc có thể thấy được cả lịch sử dân tộc Việt Nam trong những năm tháng hào hùng của hai cuộc kháng chiến trường kì của dân tộc Hình tượng người chiến sĩ là một trong những hình tượng đẹp nhất, rực rỡ nhất, có sức lay động nhất mà nhà văn Hồ Phương đã xây dựng trong truyện ngắn của mình Người nông dân ra trận nhưng lòng dạ vẫn hướng về quê hương nơi có lũy tre xanh, cánh đồng bát ngát và những người thân yêu Nó mang một giá trị vô cùng to lớn: giá trị lịch sử và giá trị thẩm mĩ văn chương trong cả một giai đoạn lịch

sử hào hùng của dân tộc Việt Những người lính trong các tác phẩm của ông chính

là góp nhặt những hình ảnh người lính đã cùng sát cánh anh dũng chiến đấu với ông

trên các mặt trận Có thể nói, “tron dàn ợp xướng về chủ n ĩ n ùn á mạng Việt Nam, về cuộc chiến tr n n ân dân t ần t án , n ân vật n ườ lín , n ư một giọn s l nổi bật lên ở vẻ đẹp tinh thần và t ể chất” [31, tr.96] Hay nói cách

khác vẻ đẹp của nhân vật người lính phải gắn liền với tinh thần anh dũng và kiên quyết, lòng dũng cảm hy sinh, tính tự tôn, tự trọng, lòng yêu nước và căm thù địch,

sự tận tâm phục vụ của nhân dân

Người lính trong sáng tác truyện ngắn của Hồ Phương giai đoạn văn 1945 –

1975, là những con người mới, xuất thân từ cuộc sống đời thường Họ có cuộc đời,

số phận, tính cách riêng nhưng đều có một đặc điểm chung là có tình yêu tha thiết đối với quê hương đất nước Đó là những con người nghèo khổ xuất thân từ tầng lớp lao động trong xã hội Thế nhưng, những con người ấy đi theo tiếng gọi thiêng liêng của tổ tổ quốc với khát vọng độc lập tự do Hồ Phương đã viết về người lính

bằng chính trái tim chính cuộc đời của ông Vì thế, ông đã xây dựng nhân vật người lính anh hùng chân thực và sinh động, vừa có giá trị nhận thức lại vừa có tác dụng giáo dục sâu sắc

Hồ Phương viết truyện ngắn Lưỡ má xun kí (1948) ghi lại sự chiến đấu

và hy sinh anh dũng của đồng đội mình Người lính – người vệ quốc quân trong những trang văn của Hồ Phương không ngại khó khăn gian khổ vẫn luôn xông lên không chịu lùi bước trước quân thù Những người lính ấy tuy không được trang bị các vũ khí chiến lượt mà chỉ chiến đấu bằng những vũ khí thô sơ như mã tấu, gươm dao, lưỡi mác nhưng theo lời hô của chỉ huy vẫn ào ào xông lên chiếm đồn giặc Tác phẩm đầu tay của Hồ Phương tuy nhân vật người lính chỉ hiện lên qua lời kể của tác giả và những hành động chiến đấu thật phi thường nhưng dường như đó chính là hình mẫu chung cho tất cả mọi người

Truyện ngắn T ư n à đánh dấu bước chuyển quan trọng trong sáng tác của Hồ

Phương Truyện ngắn là một câu truyện hết sức cảm động về cuộc đời người chiến

sĩ cách mạng mang tên Lượng Nhân vật này có một cuộc đời đầy ắp những đau khổ, cha mẹ mất trong một trận càn của quân Pháp, em trai là Lân thì ốm đau, người yêu của anh bị giặc Pháp làm nhục rồi thả về làng Cô xa lánh và trốn tránh anh, vượt lên những đau khổ tưởng chừng như vô bờ đó, Lượng vẫn sống và chiến đấu trả thù cho cha mẹ, cho Nhi, cống hiến và đóng góp sức mình vào sự nghiệp giải phóng dân tộc Dưới ngòi bút tài hoa của mình và những trải nghiệm thực tế Hồ

Phương đã dựng lên được không khí tàn khốc của chiến tranh “ Từ x đã n ìn t ấy lũy tre làn đỏ xuộm vì ị giặ đốt áy T muốn chạy lên t muốn lắng nghe những tiếng lộc xộc của những khung cửi dệt tron làn vọn r n ư n ữn năm nào n ày n ỉ từ Hòn G về t ăm n à mà t ường nghe thấy N ưn k n òn ì

c Đồng vắng ngắt t ên thang, lạn n ư t m T tới cổn làn Bỗng uỳnh, uỳnh Hai qu mooche nổ á ũn t ùn t ướ B đứ n oà t ấp xuống, rồ l ên t n réo ầm ầm cuố làn Đ n xé k n k í rú rít.” [ 88, tr.289]

Nhưng những sự khó khăn đó không cản được bước chân của người lính, mất mát thật đó nhưng không bi thương, người lính của Hồ Phương vượt lên bộc lộ tinh thần, ý chí, và nghị lực của người chiến sĩ cách mạng tất cả những điều ấy đều hài

hòa trong cốt truyện chặt chẽ, một giọng văn trầm lăng đôn hậu Nguyễn Huy

Tưởng trên báo văn nghệ xuân số 1950 đã nói về Hồ Phương rằng “Hồ P ươn ó một kh năn xú m mạnh do một lố àn văn rất mới, một lố àn văn n n tron sán , run độn dưới một bề n oà lạn lùn Có một phần nào ố trí tron

T ư N à n ưn nó un đây là tá p ẩm t àn n n ất trong số nhữn tá phẩm củ á n à văn trẻ gử o Văn N ệ”

Do sự chi phối của ý thức hệ thời chiến Diễn ngôn trung tâm của văn học là

ngợi ca, nêu gương, cổ vũ nên bức chân dung của lính trong truyện ngắn Hồ Phương thường được miêu tả thuần nhất, là con người của cộng đồng và lý tưởng, con người mang những phẩm chất tốt đẹp và tích cực Nhưng bên cạnh đó người lính trong các sáng tác truyện ngắn của Hồ Phương cũng là kiểu con mới kiểu con người tự ý thức Gắn với cảm quan mới bên cạnh chiến tranh, chiến công huy hoàng, lẫm liệt còn có những mất mác hy sinh và những nổi đau hết sức con người Chính vì vậy nên truyện ngắn Hồ Phương mang một nét mới so với thời kỳ trước, nhưng vẫn còn đậm tính chất của con người anh hùng sử thi Những người lính được xây dựng trên tâm thế tự ý thức về mình để vượt qua nổi đau để sống vượt lên nổi đau và tiếp tục chiến đấu Vẻ đẹp của những người chiến sĩ chịu đau khổ nhưng vẫn tiếp tục chiến đấu nhưng hoa hướng dương luôn hướng mình về phía mặt trời

Đó là người chiến sĩ nội gián tên Tân trong truyện ngắn Trông Tìm cũng bỏ lại người vợ đang mang thai để thực hiện nghĩa vụ đối với quê hương đất nước Người chiến sĩ ấy hy sinh hạnh phúc cá nhân vì hòa bình tự do của tổ quốc Có người sẽ trở về nhưng cũng có người ở lại mãi nhưng không hề có sự run sợ hay chùn bước

“T o nó o ún mày ết m n y ún mày ắn đượ t u n ưn sẽ ó àn

n àn àn vạn đồn í, đồn ào t u sẽ đừn lên t êu d ệt ún mày” [88.tr.209] Hay Khản trong “Câu uyện một đìn ” ra đi theo tiếng gọi của tổ quốc

bỏ lại sau lưng người vợ yếu đuối với ba đứa con thơ “ Và từ đó n đ mã mã lăn lộn trên k ắp á ến trường Việt Bắ , Tây Bắ , Trun Du… n mất bặt t n n à

Và từ đó tớ n y đã tám năm ròn rã” Khi anh trở về Thúy vợ anh tưởng anh đã

mất nên đi bước nữa những đau khổ dằn vặt dày xéo trong tâm hồn nhân vật Khản

“suốt đêm k n chỉ trần trọc thở dà ,… mặ dù ó dự kiến từ trướ n ư n vẫn

k n k ỏ đ u đớn oán ván ” Có thể thấy rằng Hồ Phương đã miêu tả trực

diện thử thách của người lính khi trở về từ chiến tranh có khi như sóng ngầm và cũng có khi như lũ quét chỉ có bản lĩnh sự cao thương và những phẩm chất đã tôi luyện qua chiến tranh mới giúp họ vượt qua và tiếp tục cân bằng cuộc sống Từ đó

tiếp tục khẳng định chân lý “ on n ườ ó t ể bị hủy diệt ư k n t ể khuất phục” Kiểu nhân vật người lính tự mình vượt qua nỗi đau mất mát mà không hề lùi

bước đã khiến cho vẻ đẹp của hình tượng người lính được nhà văn Hồ Phương dựng lên trở nên đẹp hơn sáng hơn

Đến với hình ảnh người lính của nhà văn Hồ Phương ta thấy hình tượng người lính không còn là những vẻ đẹp ít tì vết khiến người đọc không quên nhưng lại khó

chấp nhận như vẻ đẹp viên mãn của Nguyệt (M n trăn uố rừn ), hay của một chiến sĩ vừa đẹp trai vừa mơ mộng, dũng cảm như Lữ (Dấu ân n ườ lín ) Giờ

đây, những sáng tác viết về chiến tranh, ngoại hình của người lính được miêu tả đúng như nó vốn có, vì thế mà nó đa dạng và sinh động hơn nhiều lần Trong những trang văn của Hồ Phương là hình ảnh của những người lính còn mang đậm dấu ấn của khói lửa chiến trường Đặc tả hình dáng bên ngoài của người lính trong hoàn cảnh chiến đấu, chúng ta thường bắt gặp nhiều hơn những bức chân dung “không hề

đẹp” ở ngoại hình của người lính khi tham gia chiến đấu “Đó là n ộ độ vó

n ườ n ỏ n ắn, mặ ến mũ n n, mặ trấn t ủ, lưn đeo đầy lựu đạn, quần xắn

o quá ố , ốn ân đầy ùn” [88, tr.267] Trong T ư N à là hình ảnh của những người lính thiếu thốn quần áo, tư trang rất luộm thuộm “quần xắn món lợn,

áo tơ t tơ quấn tròn” nhưng vẻ bề ngoài ấy của nguời lính đối lập với tâm hồn

bên trong và hành động của họ Ẩn sâu những con người nhỏ bé, thiếu sức sống ấy

là những chiến sĩ chiến đấu quả cảm, tạo nên những kì tích, chiến công vang dội

Họ đã khiến cho kẻ thù phải khiếp đảm Tất cả những người lính bình thường đều thể hiện những hành động đẹp đẽ mang tính sử thi đã ghi dấu ấn trong lòng bạn đọc

về những con người sằn sàng hi sinh thân mình vì đồng chí, đồng đội, vì độc lập tự

do của Tổ quốc Như vậy chúng ta có thể nhận thấy, trong truyện ngắn, hình tượng người lính vẫn là nhân vật trung tâm của tác phẩm Những người lính vừa có những

vẻ đẹp truyền thống của cách mạng Việt Nam, vừa có những điểm đổi mới theo thời

gian Vẻ đẹp xuyên suốt của người lính là những con người dũng cảm trong chiến đấu, có lí tưởng cách mạng, những người chiến sĩ trong tư thế tiến công dũng mãnh, tình cảm yêu thương đồng chí, đồng đội và một tâm hồn trong sáng Sự đổi mới của hình tượng người lính biểu hiện ở sự bổ sung về ngoại hình, tính cách và phá bỏ những quan niệm giản đơn, khuôn sáo về người lính nói chung và người anh hùng nói riêng Những cố gắng này của nhà văn Hồ Phương đều nhằm vẽ nên chân dung nhân vật người lính đầy đặn hơn, chân thực hơn, sinh động, phong phú hơn và nhất

là gần với đời sống hơn Những cố gắng này của ông là hướng đến mục đích thể hiện chân dung người lính một cách toàn diện, đa dạng, nhiều chiều và góc cạnh hơn Từ đó ta có thể thấy rằng ngòi bút của Hồ Phương đã có những sáng tạo đặc sắc để khẳng định tên tuổi của mình trên văn đàn

2.2.2 Hình tượng con người mới trong xây dựng xã hội chủ nghĩa

Mỗi thời đại, dân tộc, thể chế chính trị đều có một mẫu người lý tưởng riêng Chế độ cộng sản cũng xây dựng một mô hình công dân lý tưởng mà người ta thường gọi là con người mới Xã Hội Chủ Nghĩa Mẫu người mới này có cơ sở từ lý thuyết về con người của chủ nghĩa Marx – Lenin Văn học Xô Viết đã xây dựng thành công mẫu con người mới và có ảnh hưởng lớn đến cách xây dựng con người mới trong văn học cách mạng Việt Nam Có nhiều cách khái quát mô hình con người mới Xã Hội Chủ Nghĩa Xét một cách tổng thể, người anh hùng lý tưởng nào cũng có hai phẩm chất cơ bản nhất: “chất thép” và “chất tình” Cách mạng tháng tám đã mở ra một kỷ nguyên mới cho con người Việt Nam và cho văn học Việt Nam Đó không chỉ là kỷ nguyên biến con người nô lệ thành con người tự do, làm chủ vận mệnh mình, mà còn là thời đại biến con người nhỏ bé rời rạc, yếu đuối trong xã hội cũ thành con người của dân tộc, của đoàn thể của sự nghiệp chung Đó

là thời kỳ:

“Mỗ ú é đều nằm mơ n ựa sắt

Mỗ on s n đều muốn ó Bạ Đằng

…

C dân tộ đều trên mìn n ự t ép

B mươ mốt triệu áu on đều ó dán n ”

(Chế Lan Viên)