Khu di tích lịch sử địa đạo củ chi, thành phố hồ chí minh trong đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay

Giá trị của Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh 46 Chương 3: NHẬN DIỆN GIÁ TRỊ, VAI TRÒ CỦA KHU DI TÍCH LỊCH SỬ ĐỊA ĐẠO CỦ CHI TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỘNG ĐỒNG 643.

NGUYỄN THỊ HẰNG

KHU DI TÍCH LỊCH SỬ ĐỊA ĐẠO CỦ CHI, THÀNH PHỐ

HỒ CHÍ MINH TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỘNG

ĐỒNG HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ

NGÀNH VĂN HÓA HỌC

HÀ NỘI - 2020

NGUYỄN THỊ HẰNG

KHU DI TÍCH LỊCH SỬ ĐỊA ĐẠO CỦ CHI, THÀNH PHỐ

HỒ CHÍ MINH TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỘNG

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định.

Tác giả

Nguyễn Thị Hằng

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 7

Chương 2: GIỚI THIỆU KHU DI TÍCH LỊCH SỬ ĐỊA ĐẠO CỦ CHI

VÀ GIÁ TRỊ CỦA KHU DI TÍCH LỊCH SỬ ĐỊA ĐẠO CỦ CHI, THÀNH

2.1 Tổng quát về Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi, Thành phố Hồ

2.2 Giá trị của Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh 46

Chương 3: NHẬN DIỆN GIÁ TRỊ, VAI TRÒ CỦA KHU DI TÍCH LỊCH

SỬ ĐỊA ĐẠO CỦ CHI TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỘNG ĐỒNG 643.1 Vị trí của Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi trong đời sống văn

Chương 4: BÀN LUẬN VỀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ, VAI TRÕ KHU DI

TÍCH LỊCH SỬ ĐỊA ĐẠO CỦ CHI TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HOÁ

4.1 Những nhân tố tác động đến giá trị, vai trò của Khu di tích lịch sử

4.3 Một số khuyến nghị nhằm phát huy giá trị, vai trò của Khu di tích

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ

Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ

KDTLSDĐCC : Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi

Bảng 3.1: Số lƣợt khách thăm viếng Khu di tích từ 2012 đến 2018 65Bảng 3.2: Biết thông tin về Khu di tích qua các kênh theo nhóm tuổi 66Bảng 3.3: Mức độ tham quan Khu di tích theo nhóm cƣ dân 68Bảng 3.4: Mục đích tới viếng thăm Khu di tích theo nhóm tuổi 71Bảng 3.5: Giá trị lịch sử của Khu Di tích đánh giá theo nhóm tuổi 74Bảng 3.6: Giá trị khoa học của Khu di tích theo nhóm trình độ học vấn 81Bảng 3.7: Giá trị văn hóa của Khu di tích theo nhóm cƣ dân 84Bảng 3.8: Giá trị văn hóa mang lại hiệu quả theo nhóm cƣ dân 86Bảng 3.9: Tổng doanh thu của Khu di tích từ 2014 đến 2018 89Bảng 3.10: Chất lƣợng cuộc sống 5 năm trở lại đây của cộng đồng

Bảng 3.11: Chất lƣợng dịch vụ vui chơi, giải trí của Khu di tích lịch

Bảng 3.12: Lợi ích kinh tế do Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi 92Bảng 3.13: Các dịp đến thăm Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi 100Bảng 4.1: Đánh giá về chất lƣợng nhân lực lao động trong Khu di tích 122

Biểu đồ 3.1: Số lƣợng khách du lịch thăm Địa đạo Củ Chi

Biểu đồ 3.3: Mức độ tham quan Khu di tích Địa đạo Củ Chi 68

Biểu đồ 3.6: Giá trị khoa học của Khu di tích theo nhóm tuổi 79

Biểu đồ 3.8: Giá trị văn hóa mang lại hiệu quả cho đời sống văn

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài luận án

Trong hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc, nhân dân Việt Nam

đã phải đổ biết bao xương máu, hy sinh về tính mạng, mất mát về vật chất vàtinh thần để giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước Nhân dân Sài Gòn -Chợ Lớn - Gia Định đã cùng nhân dân cả nước quyết tâm vượt qua mọi giankhổ hy sinh và kiên cường anh dũng chiến đấu vì hòa bình, độc lập, tự do,thống nhất Tổ quốc Nhiều di tích Lịch sử ở Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) đã trở thành những dấu tích phản ánh sinh động truyền thống anh hùngcủa nhân dân Việt Nam nói chung, của quân và dân Sài Gòn nói riêng Chođến nay, những di tích lịch sử đó vẫn còn nguyên giá trị trong đời sống vănhóa cộng đồng (ĐSVHCĐ)

Thành phố Hồ Chí Minh có 172 di tích đã được xếp hạng, với 02 ditích quốc gia đặc biệt, 56 di tích quốc gia (02 di tích khảo cổ học, 30 di tíchkiến trúc nghệ thuật, 24 di tích lịch sử) và 114 di tích cấp Thành phố (66 ditích kiến trúc nghệ thuật, 48 di tích - lịch sử) [71, tr.3] Trong đó, Khu di tíchlịch sử Địa đạo Củ Chi (KDTLSĐĐCC) đã khẳng định rõ trí tuệ, sức mạnh, ýchí của con người Việt Nam trong đấu tranh giành độc lập

Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi là nơi gắn liền với những kỳ tíchcủa chiến tranh nhân dân, trở thành biểu tượng rực rỡ của lòng yêu nước và ýchí bất khuất, quật cường của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam trongthời đại Hồ Chí Minh Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi có giá trị lịch sử,khoa học, văn hóa rộng lớn, trở thành biểu tượng anh hùng của dân tộc mà cảnước tự hào Có thể khẳng định, Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi thuộcloại sáng tạo độc đáo, chưa từng xuất hiện trong lịch sử các cuộc chiến tranh

vệ quốc ở bất kỳ nơi đâu trên thế giới Chính vì lẽ đó, tháng 12/2015, Thủtướng Chính phủ công nhận KDTLSĐĐCC là Di tích Quốc gia đặc biệt

Về phương diện khoa học, KDTLSĐĐCC đã nhận được sự quan tâmnghiên cứu của các nhà khoa học ở trong và ngoài nước Các công trìnhnghiên cứu này đã tập trung giới thiệu những nét khái quát về KDTLSĐĐCC,phát hiện và cung cấp một số thông tin quan trọng về quá trình xây dựng vàphát triển của Khu di tích (KDT), khẳng định các giá trị văn hóa - lịch sử, đặcbiệt là tinh thần dũng cảm, sáng tạo, kiên cường, bất khuất của quân và dân

Củ Chi trong những năm tháng ác liệt của cuộc kháng chiến chống Pháp và

Mỹ cứu nước Tuy nhiên, những công trình này mới chỉ đề cập đến một sốkhía cạnh khác nhau của Khu di tích Chưa có công trình nào tập trungnghiên cứu về KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ như một đề tài chuyên biệt, có

hệ thống từ chuyên ngành văn hóa học Việc hệ thống hóa và hoàn thiện lýluận về giá trị và vai trò của di tích lịch sử cách mạng đối với đời sống vănhóa cộng đồng cũng chưa được quan tâm đúng mức Hơn nữa, việc nghiêncứu về các giá trị văn hóa của KDTLSĐĐCC cũng cần được nghiên cứu sâusắc hơn để tiếp tục bảo tồn và phát huy các giá trị này đối với sự phát triểnkinh tế - xã hội của Thành phố

Về phương diện thực tiễn, trong thời kỳ đổi mới hiện nay, những dấu ấn

về cuộc sống sinh hoạt, chiến đấu của các chiến sỹ qua các thời kỳ đã và đangđược phục hồi, phục dựng để phục vụ đời sống văn hóa cộng đồng trongnước và quốc tế, giúp họ hiểu được hoàn cảnh sống và chiến đấu đầy giankhổ, khó khăn nguy hiểm, nhất là ý chí quyết tâm chiến đấu và chiến thắngcủa quân dân Sài Gòn trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đếquốc Mỹ xâm lược Các hoạt động của Khu di tích từng bước được đổi mới

để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của cộng đồng Tuy nhiên, theo đà pháttriển của cơ chế thị trường, mở rộng quan hệ giao lưu hội nhập quốc tế, cùngvới sự phát triển của dân trí, nhu cầu văn hóa của người dân ngày càng đadạng Điều đó đòi hỏi KDTLSĐĐCC cần được đánh giá một cách sâu sắc cácgiá trị cũng như vai trò vốn có của nó, trên cơ sở đó có thể

phát huy yêu cầu thỏa mãn nhu cầu sáng tạo và hưởng thụ các giá trị văn hóacủa cộng đồng và là nguồn lực đóng góp cho sự phát triển bền vững kinh tế -

xã hội của Thành phố Hồ Chí Minh Vì vậy, nghiên cứu sinh (NCS) chọn đề

tài: " Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh trong đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay" làm Luận án nghiên cứu để giải quyết

2.2 Nhiệm v nghi n c u

Để thực hiện mục tiêu trên luận án cần thực hiện các nhiệm vụ cụ thể sau:

- Tổng quan các tài liệu liên quan đến đề tài luận án, làm rõ một số vấn

đề lý luận về giá trị di tích lịch sử trong ĐSVHCĐ và xác định lý thuyếtnghiên cứu làm cơ sở để triển khai nội dung luận án

- Khảo sát, đánh giá các giá trị, vai trò của KDTLSĐĐCC đối vớiĐSVHCĐ

- Bàn luận những vấn đề đặt ra trong việc phát huy giá trị và vai trò KDTLSĐĐCC đối với ĐSVHCĐ

3 Câu hỏi nghiên cứu

- Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi được hình thành trong bối cảnh lịch sử nào?

- Những giá trị cơ bản của KDTLSĐĐCC và vai trò của nó trong ĐSVHCĐ hiện nay như thế nào?

- Những vấn đề gì đang đặt ra trong việc phát huy giá trị và vai trò của KDTLSĐĐCC đối với xây dựng ĐSVHCĐ hiện nay?

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối t ng nghi n c u

Luận án tập trung nghiên cứu giá trị, vai trò của KDTLSĐĐCC trongĐSVHCĐ

4.2 hạm vi nghi n c u

- Không gian: Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi - TP HCM

- Thời gian: giai đoạn 2014 - tháng 6/2019

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5 h ng ph p lu n

Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng

và chủ nghĩa duy vật lịch sử, quan điểm của Mác - Lênin, tư tưởng Hồ ChíMinh về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa; đường lối chính sách của Đảng

và Nhà nước về phát huy vai trò của di tích lịch sử cách mạng trong thời kỳđất nước hội nhập quốc tế

5 2 H ớng tiếp c n

- Luận án tiếp cận nghiên cứu theo hướng liên ngành: kết hợp giữa văn

hóa học, sử học, xã hội học, bảo tàng học… để chú ý đến tính toàn diện củavấn đề nghiên cứu KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ

5 3 h ng ph p nghi n c u

- Phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu: Phương pháp này được

sử dụng để thu thập, khai thác, tổng hợp thông tin từ các nguồn có sẵn có liênquan đến đề tài nghiên cứu, bao gồm các văn kiện, tài liệu của Đảng và Nhànước ở Trung ương và địa phương, các công trình nghiên cứu từ các nhàkhoa học, các báo cáo, thống kê, kết quả điều tra… của chính quyền, banngành, đoàn thể, tổ chức, cá nhân có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đếnKDTLSĐĐCC Phương pháp này được thực hiện từ giai đoạn bắt đầu nghiêncứu luận án, cùng với hoạt động sưu tầm, tổng hợp, dịch các nguồn tài liệu

- Phương pháp điều tra xã hội học: Sử dụng phương pháp điều tra xã

hội học nhằm thu thập những tư liệu thực tế về thực trạng giá trị và vai tròcủa KDTLSĐĐCC đối với ĐSVHCĐ Đề tài sử dụng cả bảng hỏi và phỏngvấn trực tiếp để thu thập thông tin Phương pháp này sử dụng trong hoạt độngkhảo sát.

Trong luận án NCS xây dựng 01 bảng hỏi với 269 phiếu hỏi dành chongười dân Huyện Củ Chi, trong đó tập trung điều tra tại 02 xã: Phú Mỹ Hưng vàNhuận Đức Ngoài ra, cũng tiến hành điều tra 192 phiếu hỏi dành cho khách dulịch khi đến tham quan tại KDTLSĐĐCC để có sự so sánh, đối chiếu

- Phương pháp điền dã: Đó là những lần thực địa của NCS ở địa bàn

nghiên cứu, cụ thể là những quan sát và ghi những hình ảnh khi đến thực địatại KDTLSĐĐCC Từ năm 2017 đến năm 2019, tác giả đã tiến hành nhiều đợtkhảo sát thực địa khác nhau Từ quan sát tổng quan về địa bàn nghiên cứu(cảnh quan của Khu di tích, đối tượng du khách, đời sống của người dân 2 xãPhú Mỹ Hưng và Nhuận Đức…) đến các hoạt động diễn ra tại

KDTLSĐĐCC

- Phỏng vấn sâu

Tiến hành 20 cuộc phỏng vấn về chủ đề nghiên cứu, trong đó có tínhđến các yếu tố như giới tính, tuổi tác, mức sống, học vấn, địa bàn cư trú,…của người dân Củ Chi, của khách tham quan trong và ngoài nước Ngoài ra,còn phỏng vấn thêm cán bộ công tác tại KDTLSĐĐCC

Các câu hỏi phỏng vấn tập trung vào những vấn đề, nội dung chưađược lượng hóa ở bảng hỏi, nhất là những cảm nhận về các giá trị và vai tròcủa KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ hiện nay

6 Đóng góp của luận án

- Về mặt lý luận: Luận án góp phần hệ thống hóa những vấn đề lý luận

về ĐSVHCĐ, di tích lịch sử cách mạng, xác định giá trị, vai trò của di tíchlịch sử trong ĐSVHCĐ

- Về mặt thực tiễn: Luận án là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho

việc nghiên cứu, xây dựng ban hành các chính sách cần thiết để phát huy giátrị, vai trò của KDTLSĐĐCC trong xây dựng và phát triển kinh tế - xã hộicủa người dân huyện Củ Chi nói riêng, Thành phố Hồ Chí Minh nói chung.

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, tài liệu tham khảo, nội dungchính của luận án được kết cấu 4 chương, 10 tiết

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương 2: Giới thiệu Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi và giá trị củaKhu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh

Chương 3: Nhận diện giá trị, vai trò của Khu di tích lịch sử Địa đạo CủChi trong đời sống văn hóa cộng đồng

Chương 4: Bàn luận về phát huy giá trị, vai trò Khu di tích lịch sử Địađạo Củ Chi trong đời sống văn hóa cộng đồng

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Là một trong những di sản văn hóa nổi bật của Thành phố,KDTLSĐĐCC không chỉ là hiện thân, chứng tích trường tồn về tinh thầnthép, ý chí bất khuất, sự sáng tạo của quân và dân trong cuộc kháng chiếnchống Mỹ cứu nước mà còn có giá trị văn hóa rộng lớn, trở thành biểu tượnganh hùng của dân tộc mà cả nước tự hào Chính vì vậy, cho đến nay đã cómột số công trình nghiên cứu về KDTLSĐĐCC Các nhà nghiên cứu đã tiếpcận nghiên cứu KDTLSĐĐCC ở nhiều góc độ khác nhau

Dưới góc độ nghiên cứu của luận án, NCS khái quát phần tổng quan

tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài của luận án "Khu di tích lịch sử Địa

đạo Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh trong đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay" theo những vấn đề cơ bản dưới đây.

1.1.1 Những công trình nghiên cứu về di sản văn hóa trong đời sống văn hóa cộng đồng

Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng văn hóa ở nước ta hiện nay của

tác giả Hoàng Vinh [118] đã đưa ra định nghĩa đời sống văn hóa và trên cơ sở

đó, tác giả đưa cấu trúc của đời sống văn hóa bao gồm: sản phẩm văn hóa, thểchế văn hóa, các dạng hoạt động văn hóa và những con người văn hóa

Cùng tác giả Hoàng Vinh trong công trình Những vấn đề văn hóa trong

đời sống xã hội Việt Nam hiện nay [119] đã đề cập đến mấy vấn đề về xây

dựng ĐSVHCĐ ở nước ta hiện nay Tác giả đã phân kỳ quá trình hình thành

và phát triển sự nghiệp xây dựng đời sống văn hóa cộng đồng ở Việt Namtheo 03 giai đoạn: phong trào hoạt động văn hóa quần chúng trong thời kỳcách mạng giải phóng dân tộc (1945 - 1975); Xây dựng đời sống văn hóa ở cơ

sở (cộng đồng) trong bước đi ban đầu thời kỳ cả nước xây dựng chủ nghĩa xãhội (1976 - 1990); Xây dựng đời sống văn hóa cộng đồng trong điều kiện cơchế thị trường, định hướng xã hội chủ nghĩa (1990 - trở đi) Từ đó, tác giả đãkhẳng định xây dựng đời sống văn hóa cộng đồng là một nhiệm vụ chiến lượccủa Đảng và Nhà nước muốn đưa sản phẩm văn hóa tới tận người dân tạođiều kiện để họ thực hiện quyền làm chủ trên lĩnh vực sáng tạo và hưởng thụphúc lợi văn hóa.

Viện Văn hóa và Phát triển (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh)

trong Giáo trình lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng [115], đãgóp thêm một cái nhìn về đời sống văn hóa Theo đó, đã đưa ra định nghĩa vềđời sống văn hóa cũng như cấu trúc của ĐSVH

Cuốn Văn hóa và phát triển ở Việt Nam - một số vấn đề lý luận và thực

tiễn của Viện Văn hóa và phát triển (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí

Minh) [116] có bài viết về xây dựng đời sống văn hóa cộng đồng ở nước tahiện nay Bài viết nhấn mạnh công tác xây dựng đời sống văn hóa cộng đồngluôn được Đảng cộng sản và Nhà nước Việt Nam đặc biệt coi trọng Nó đãtrở thành một trong những mục tiêu quan trọng trong công cuộc xây dựng đấtnước Bên cạnh đó, tác giả cũng đưa ra quan niệm về cộng đồng và văn hóacộng đồng

Công trình Về cuộc vận động toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn

hóa của tác giả Nguyễn Hữu Thức [102], đã đề cập đến khái niệm đời sống

văn hóa, trên cơ sở lý luận xác đáng đánh giá thực trạng hoạt động phong tràoToàn dân đoàn kết xây dựng ĐSVH

Bài viết Về khái niệm đời sống văn hóa của tác giả Nguyễn Thị

Phương Lan [57] cũng đã đưa ra khái niệm về đời sống văn hóa Đồng thờinhấn mạnh đời sống văn hóa bao gồm những hoạt động sản xuất và tiêu thụ,sáng tạo và hưởng thụ các giá trị văn hóa nhằm đáp ứng nhu cầu văn hóa củacon người, thông qua các thiết chế văn hóa và các thể chế văn hóa Bên cạnh

đó, tác giả đã đưa ra mô hình cấu trúc đời sống văn hóa bao gồm: con người văn hóa, nhu cầu văn hóa, hoạt động văn hóa và sản phẩm văn hóa.

Cuốn sách Văn hóa Việt Nam một số vấn đề lý luận và thực tiễn, của tác giả

Trần Thị Kim Cúc [25], đã nêu lên cơ sở lý luận về phát triển đời sống văn hóa cộng đồng, trong đó đã làm rõ: đời sống văn hóa, đời sống văn hóa cộng đồng, phát triển ĐSVHCĐ Làm rõ ý nghĩa cũng như nội dung phát triển ĐSVHCĐ.

Trong công trình Những vấn đề lý luận và thực tiễn về đời sống văn

hóa, môi trường văn hóa do Đinh Vân Chi chủ biên [23], tập hợp 20 bài viết

của các nhà quản lý, nghiên cứu văn hóa Ở cuốn sách này, khái niệm đờisống văn hóa được đề cập chủ yếu là về quá trình sáng tạo ra các giá trị vănhóa và sử dụng các giá trị văn hóa đã được sáng tạo đó vào trong cuộc sốngthực tiễn, làm rõ các thành tố cấu thành ĐSVHCĐ, xác định đặc điểm, vai trò,chức năng của ĐSVH và thực tiễn xây dựng ĐSVH, môi trường văn hóanông thôn, đô thị, văn hóa gia đình, trường học, nơi công cộng… ở nước ta

Cuốn sách Đời sống văn hóa thanh niên đô thị ở nước ta hiện nay của

đồng tác giả Nguyễn Thị Hương và Vũ Thị Phương Hậu [54] đã đưa ra nhậnthức khái niệm đời sống văn hóa có tính phổ biến Bên cạnh đó, làm rõ cấu trúccủa đời sống văn hóa thanh niên đô thị với các thành tố: chủ thể hoạt động vănhóa, hệ thống các thiết chế và sản phẩm văn hóa và các hoạt động văn hóa

Bài báo Khái niệm và cấu trúc đời sống văn hóa của tác giả Trần Đức

Ngôn [66] khẳng định đời sống văn hóa là sự chiếm lĩnh của con người đốivới môi trường văn hóa thông qua các hoạt động cụ thể để từ đó hình thànhnhân cách Mỗi cá nhân có một đời sống văn hóa riêng Tuy nhiên, đời sốngvăn hóa cá nhân khi đi theo cùng một xu hướng thì sẽ hình thành đời sốngvăn hóa cộng đồng Về cấu trúc tồn tại, đời sống văn hóa có thể được phânchia thành hai cấp độ: cấu trúc bề mặt là diện mạo của đời sống văn hóa, baogồm: các hoạt động tiếp nhận - hưởng thụ văn hóa, các hoạt động thực hành -truyền bá văn hóa, các hoạt động sáng tạo văn hóa Cấu trúc bề sâu là bản

chất của đời sống văn hóa, bao gồm: các giá trị nhận thức, các giá trị tưtưởng, các giá trị tình cảm Hai cấu trúc này tác động ảnh hưởng lẫn nhau.Trong mỗi cấu trúc, các thành tố cũng đều có mối quan hệ biện chứng.

Cuốn sách Di sản văn hóa trong xã hội Việt Nam đương đại của nhiều

tác giả [70], các bài viết trong cuốn sách là những trường hợp nghiên cứu về

đa dạng các loại hình di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của người Việt vàcác tộc người thiểu số trên cả ba miền Bắc, Trung, Nam của nước ta Vớinhững góc tiếp cận khác nhau về những vấn đề đặt ra đối với di sản văn hóacủa Việt Nam trong bối cảnh xã hội đương đại Đó là những sự vận động,thay đổi của di sản văn hóa dưới tác động đa chiều của những sự biến chuyển

về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa Những vấn đề về hội nhập văn hóa, sángtạo truyền thống, phục hồi di sản, bảo tồn di sản, khai thác di sản trong bốicảnh mới Đó là những thuận lợi và thách thức, những sự đồng thuận và mâuthuẫn trong vấn đề nhìn nhận về di sản văn hóa hiện nay

Một số luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học đề cập đến khái niệm

và cấu trúc đời sống văn hóa, đời sống văn hóa cộng đồng cũng như di sản

văn hóa trong đời sống cộng đồng Ví dụ như, Nguyễn Duy Hùng trong Lễ

hội Phủ Dày trong đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay [52] đề cập khái

quát đến khái niệm đời sống văn hóa, đời sống văn hóa cộng đồng; nghiêncứu, đánh giá những ảnh hưởng, tác động và vai trò của loại hình lễ hội này đốivới đời sống văn hóa cộng đồng Nguyễn Thị Thanh Mai trong luận ánLý Nam

Đế trong đời sống văn hóa của cư dân vùng châu thổ Bắc Bộ [62] đã tập

trung làm rõ về khái niệm đời sống văn hóa cũng như cấu trúc của đời sốngvăn hóa, bên cạnh đó, đã làm rõ về hình tượng người anh hùng dân tộc LýNam Đế trong đời sống văn hóa của cư dân vùng châu thổ Bắc Bộ, tìm hiểuvai trò cũng như quá trình vận động, biến đổi của hiện tượng văn hóa nàytrong đời sống văn hóa từ xưa đến nay

Do mục tiêu nghiên cứu khác nhau nên những vấn đề nghiên cứu về

đời sống văn hóa và ĐSVHCĐ cũng chưa có tiếng nói thống nhất Tuy nhiên,những thành tựu nghiên cứu trên đây đã giúp tác giả luận án có điều kiện đểtiếp thu, kế thừa phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài của mình.

1.1.2 Những công trình nghiên cứu về hệ giá trị

Cuốn sách Giá trị học của tác giả Phạm Minh Hạc [41], đã cung cấp cơ

sở lý luận để đúc kết và xây dựng Hệ giá trị chung của người Việt Nam trongthời đại công nghiệp hóa theo hướng hiện đại, mở cửa hội nhập với khu vực,với thế giới

Cuốn sách Hệ giá trị Việt Nam của tác giả Ngô Đức Thịnh [99], đãtổng kết và rút ra những giá trị tiêu biểu của văn hóa truyền thống Việt Namtrên các phương diện chính yếu sau: ứng xử và khai thác các tài nguyên thiênnhiên, lao động sản xuất, hoạt động đảm bảo đời sống, ứng xử xã hội và quản

lý cộng đồng, sáng tạo nghệ thuật, giáo dục, đời sống tâm linh, giao lưu, sựnghiệp giữ nước Những giá trị văn hóa này kết tinh thành di sản văn hóa.Bên cạnh đó, cuốn sách đã đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn và phát huycác giá trị văn hóa truyền thống trong đổi mới và hội nhập

Cuốn sách Hệ giá trị Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại và con

đường tới tương lai của tác giả Trần Ngọc Thêm [97] đã giới thiệu khung lý

luận cho việc nghiên cứu giá trị và xây dựng hệ giá trị ở Việt Nam Đồngthời, đã xác định hệ giá trị Việt Nam trong truyền thống, các đặc trưng cơ bảncủa từng giá trị; đánh giá thực trạng biến động của hệ giá trị Việt Nam truyềnthống trong giai đoạn hiện nay, chỉ ra những thói hư tật xấu đang nảy sinh,những giá trị mới đang hình thành, cần được phát huy Những thành tựunghiên cứu về giá trị này là cơ sở để NCS tiếp thu nghiên cứu về giá trị củaKDTLSĐĐCC

1.1.3 Những công trình nghiên cứu về di tích lịch sử và phát huy vai trò của di tích lịch sử ở Thành phố Hồ Chí Minh

Bộ sách Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh của các tác giả Trần

Văn Giàu, Trần Bạch Đằng [37] gồm 4 tập: Tập I, gồm các bài nghiên cứu về lịch sử; Tập II, gồm các nghiên cứu về văn học, báo chí, giáo dục; Tập III, gồm các nghiên cứu về nghệ thuật; Tập IV, gồm các bài nghiên cứu về tư

tưởng và tín ngưỡng Bộ sách đã khái quát lịch sử truyền thống cách mạngcủa người dân Thành phố, đóng góp nhiều tư liệu mới có giá trị, góp phầnkhẳng định những phẩm chất tốt đẹp của người dân TP HCM qua các thời kỳlịch sử; đồng thời, làm rõ tinh thần sáng tạo về văn hóa vật chất và tinh thầncủa nhân dân Thành phố, góp phần tạo nên những thắng lợi trong chiến tranhcũng như trong hòa bình xây dựng Thành phố

Cuốn sách Di tích lịch sử - văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh của Bảo

tàng Cách mạng TP HCM [11] đã giới thiệu khái quát vị trí và đặc điểm lịch

sử - văn hóa, từng di tích tiêu biểu của Thành phố nhằm giúp bạn đọc hiểuthêm về quá trình đấu tranh và xây dựng Sài Gòn - TP HCM 300 năm, gópphần vào việc giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ

Công trình Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn

Thành phố Hồ Chí Minh của Đặng Văn Bài, Trương Quốc Bình và Nguyễn

Quốc Hùng [2] đã tập hợp các bài tham luận của các nhà khoa học, các nhàquản lý hoạt động văn hóa về bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể ở

ở TP HCM và đề suất các giải pháp nhằm bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn trong thời gian tới

Cuốn sách Miền Đông Nam Bộ con người và văn hóa của Phan Xuân

Biên [13] đề cập đến đặc điểm lịch sử - văn hóa của Sài Gòn - TP HCM vànhững vấn đề lý luận có tính quy luật về quá trình phát triển văn hóa Thànhphố Những vấn đề nêu ra trong cuốn sách đã gợi mở cho việc nghiên cứu đặcđiểm của di tích lịch sử ở TP HCM

Công trình Những giá trị văn hóa đô thị Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí

Minh do Tôn Nữ Quỳnh Trân [107] khẳng định những giá trị văn hóa của TP.

HCM hôm nay đã được định hình và phát triển; được kiểm chứng trong suốt

chiều dài hơn 300 năm lịch sử khai phá và xây dựng Thành phố Những giá trị

cơ bản về văn hóa vật thể và phi vật thể đã làm nên một bản sắc Sài Gòn xưa

và nay Đây cũng chính là nguồn động lực quan trọng cho sự phát triển củaThành phố giai đoạn hiện nay

Cuốn sách Hành trình di sản văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh của tác

giả Nguyễn Thành Rum [83] đã giới thiệu những nét đặc trưng, tiêu biểu của

các di tích lịch sử - văn hóa trên địa bàn TP HCM Tác giả nhấn mạnh trongquá trình hình thành và phát triển, nhiều giá trị vật chất và tinh thần đã đượchun đúc thành những di sản văn hóa của TP HCM góp nên những tự hào củavùng đất Sài Gòn - Gia Định xưa và TP HCM hiện nay

Cuốn sách Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh, hành trình 100 năm

(1911 - 2011) của nhiều tác giả [69] ghi dấu các sự kiện của Sài Gòn như

những cột mốc khởi đầu đặc biệt của lịch sử cách mạng Đánh giá vai trò của

TP HCM trong sự nghiệp kháng chiến chống xâm lược, là miền đất "đi trước

về sau" nhưng lại là miền đất dẫn đầu cả nước trong sự nghiệp công nghiệphóa, hiện đại hóa

Cuốn sách Đình chùa lăng miếu - Di sản văn hóa vật thể của người

Việt tại Thành phố Hồ Chí Minh do Hồ Sơn Diệp, Nguyễn Văn Hiệp [27] đãđánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp bảo tồn, phát huy các giá trị di sảnvật thể trong quá trình xây dựng nền văn hóa mới

Cuốn sách Sài Gòn Đất và người của tác giả Nguyễn Thanh Lợi [60].Vùng đất Sài Gòn xưa và nay được tác giả vẽ nên bằng những nét chấm phá.Những tên đất, tên người, diễn biến lịch sử, nhịp sống đời thường đã làm nênmột nét riêng có của Sài Gòn

Cuốn sách Khảo cổ học đô thị và việc bảo tồn di sản văn hóa Sài Gòn

-Thành phố Hồ Chí Minh của Nguyễn Thị Hậu [42] từ góc nhìn khảo cổ học

đã khái quát quá trình hình thành và phát triển qua các thời kỳ của vùng đấtSài Gòn, giới thiệu nhiều di sản của TP HCM có trong lịch sử cũng như hiện

trạng, đặc trưng cơ bản của Sài Gòn - TP HCM, từ đó đã cho chúng ta thấyđược các giá trị di sản văn hóa của mảng đất này Đặc biệt, là những vấn đềđặt ra làm thế nào để bảo tồn di sản văn hóa trong quá trình phát triển đô thị ởgiai đoạn hiện nay.

Cuốn sách Quản lý và khai thác di sản văn hóa trong thời kỳ hội nhập

của nhiều tác giả [71], đã tập hợp các bài viết về thực trạng công tác quản lý,

bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Tìm ra giải pháp thích hợp để bảo tồn vàphát huy thành công những sản phẩm du lịch mang tính đặc thù mang đậmbản sắc văn hóa dân tộc cũng như đặc trưng của các vùng miền, đặc biệt làcác tỉnh Nam Bộ trong đó có TP HCM

Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc tế Hội nhập quốc tế về bảo tồn cơ hội

và thách thức cho các giá trị di sản văn hóa, của nhiều tác giả [72] tập hợp

những bài viết mang tính lý luận và thực tiễn nhằm xác định tính tất yếu củahội nhập quốc tế trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa hướngđến xác định các vấn đề nổi lên từ thực tiễn và đề xuất các cách tiếp cận, cáchthức quản lý, cơ chế hợp tác trước những thách thức toàn cầu của hội nhậpquốc tế về bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa

Bài báo ''Phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch ởThành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay'' [75] của Trần Thị KimNinh đã nhấn mạnh đến vấn đề bảo tồn và phát huy các giá trị của di sản vănhóa gắn với phát triển du lịch ở TP Hồ Chí Minh không chỉ mang giá trị vănhóa tinh thần, mà còn góp phần phát triển kinh tế

Những công trình nghiên cứu về di sản văn hóa TP HCM đã đề cậptương đối toàn diện diện mạo di sản văn hóa của vùng đất Sài Gòn (xưa) - TP.HCM (nay) Với nhiều cách tiếp cận khác nhau: lịch sử, văn hóa học, chính trịhọc những công trình khoa học trên đã làm nổi bật những giá trị, truyền thốngvăn hóa tốt đẹp cũng như các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể trên địa bànThành phố; phân tích sâu sắc thực trạng công tác bảo tồn và phát huy

các di sản văn hóa; đề ra phương hướng nhiệm vụ và giải pháp, khuyến nghịnhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, các di sản văn hóacủa TP HCM vừa hiện đại vừa mang đậm bản sắc - xứng đáng là nơi hội tụ

và lan tỏa những giá trị tốt đẹp của văn hóa Việt Nam trên mảnh đất phươngNam Tuy không đề cập trực tiếp đến KDTLSĐĐCC, nhưng đây là những tưliệu quý để NCS tiếp tục kế thừa phục vụ cho nghiên cứu luận án của mình

1.1.4 Những công trình nghiên cứu về Khu di tích lịch sử Địa đạo

Củ Chi trong đời sống văn hóa cộng đồng

Năm 1996, sách Địa đạo Củ Chi trong lòng dân tộc và khách quý năm

châu tập 1 do Trần Đình Dũng chủ biên đã được xuất bản [28] Có thể đây

chưa hẳn là một công trình khoa học thực thụ bởi tài liệu này thuần túy là sựtổng hợp các cảm tưởng của khách tham quan trên khắp thế giới khi đến Khu

di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi Tuy nhiên, qua đó có thể nhận thấy sức hút,tầm ảnh hưởng của Khu di tích Địa đạo Củ Chi trên phạm vi toàn cầu

Cuốn sách Địa đạo Củ Chi của tác giả Hồ Sĩ Thành [92] Tài liệu đượcviết bằng ba ngôn ngữ Việt, Anh, Hoa với nội dung giới thiệu khái quát quá trìnhhình thành và hoạt động của hệ thống Địa đạo Củ Chi, các giá trị lịch sử, chínhtrị - quân sự trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước Đến năm 2001, tác giả

này cho xuất bản cuốn "100 câu hỏi và đáp về Địa đạo Củ Chi" Sách được biên

soạn bởi nhà thơ, thượng tá Hồ Sĩ Thành [95] - người đã gắn bó hơn một thập

kỷ đời mình với Củ Chi, Địa đạo Củ Chi - 100 câu hỏi đáp còn giới thiệu nhiều

câu chuyện cảm động về những người bác sĩ phẫu thuật đã sử dụng phươngpháp lấy máu chảy ra để tiếp lại cho thương binh, hay người mẹ sinh con ngaytrong địa đạo 100 câu hỏi trong cuốn sách sẽ là 100 "mảnh" thông tin hữu íchgiúp bạn đọc có một cái nhìn toàn cảnh về Địa đạo Củ Chi, có những thông tin

"chính thống" như lịch sử hình thành, cấu trúc, độ dài của địa đạo,

cũng có những thông tin rất thú vị và bất ngờ như biện pháp dùng tiêu ớt đâmnhuyễn và xà bông của lính Mỹ để đánh lừa hướng chó Bẹc-giê

Sách Củ Chi ký sự của nhà văn Diệp Hồng Phương [78] Tác phẩm đượcviết dưới dạng tập bút ký nhằm ghi lại những chuyện kể về truyền thống đấutranh của quân và dân Củ Chi Thông qua sách này người đọc có thể bắt gặpchân dung của những nhân vật huyền thoại đã từng gắn bó máu thịt với Khu ditích Địa đạo Củ Chi thông qua ngòi bút sinh động của nhà văn.

Cuốn Địa đạo Tân Phú Trung và Phước Vĩnh An cái nôi của Địa đạo

Củ Chi của tác giả Võ Tấn Tạo [90] Tác phẩm chủ yếu là những ghi chép

khái quát về hệ thống địa đạo tại hai xã Tân Phú Trung và Phước Vĩnh An,thuộc huyện Củ Chi Tác giả công trình này cho rằng ấp Bà Giã (xã PhướcVĩnh An) và ấp Cây Da (xã Tân Phú Trung) có thể là nguồn gốc xuất phát đầutiên của khu Địa đạo Củ Chi

Cuốn sách Di tích lịch sử - văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh của Bảo

tàng cách mạng TP HCM [11] đã giới thiệu khái quát vị trí và đặc điểm lịch

sử - văn hóa 43 di tích đã được công nhận di tích - lịch sử cấp quốc gia ở TP.HCM, trong đó có Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi Cuốn sách đã giúp độcgiả hiểu thêm về quá trình đấu tranh và xây dựng 300 năm Sài Gòn - TP.HCM, cũng như góp phần vào việc giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ

Sách Địa đạo Củ Chi trong lòng dân tộc và khách quý năm châu (tập

2) do Trần Văn Tâm chủ biên đã được xuất bản [91] Cuốn sách đã cung cấpnhững hình ảnh và những dòng lưu niệm nghĩa tình, yêu mến và cảm phục củacác đoàn khách trong nước và nước ngoài về sự chịu dựng gian khổ, bền bỉ củaquân dân Củ Chi, sự mưu trí và dũng cảm của người chiến sỹ giải phóng quântrong một giai đoạn lịch sử chống giặc ngoại xâm đầy gian khổ mà vẻ vang Đây

là một sự thật lịch sử và cũng là sự cảm nhận, kính phục của nhiều đoàn kháchtham quan trong nước và nước ngoài khi đến thăm Địa đạo Củ Chi

Hội thảo khoa học Khu Di tích lịch sử chống Mỹ cứu nước Củ Chi (Ấp

Phú Hiệp, xã Phú Mỹ Hưng, huyện Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh) do Sở

Văn hoá, Thể thao và Du lịch TP HCM đã tổ chức [86] Kỷ yếu tập

hợp 22 bài viết của các tác giả là những nhà chuyên môn am hiểu về Khu ditích lịch sử Địa đạo Củ Chi Nội dung kỷ yếu xoay quanh các vấn đề như sựhình thành, phát triển, kiến trúc độc đáo của hệ thống địa đạo; vai trò của địađạo trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cứu nước Đặc biệt,vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị của di tích đã được nhiều tác giả quan tâmtại Hội thảo.

Kỷ yếu hội thảo khoa học Phát triển du lịch di sản văn hóa trên địa

bàn Thành phố Hồ Chí Minh do Sở Du lịch TP HCM và Hội Di sản văn hóa

TP HCM phối hợp tổ chức [85], đã có bài viết về Địa đạo Củ Chi - trường

hợp điển hình về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thông qua hoạt động du lịch của tác giả Nguyễn Thị Việt Nga Trong bài viết này tác giả đã

đề cập đến những giá trị văn hóa nổi bật của Địa đạo Củ Chi, hoạt động dulịch hiện nay tại Địa đạo Củ Chi cũng như đề cập đến những thành tựu và hạnchế trong hoạt động du lịch tại Địa đạo Củ Chi

Riddle, L., "The Cu Chi Tunnels: A Dangerous Underground Warzone

in the Vietnam War" (Địa đạo Củ Chi: chiến trường nguy hiểm dưới lòng đấttrong chiến tranh Việt Nam) [82] Bài báo giới thiệu về Địa đạo Củ Chi, thờigian hình thành, vai trò của những địa đạo trong cuộc chiến Các địa đạođược sử dụng như nơi cư trú cho dân thường cũng như quân đội, đồng thời

là nơi để di chuyển vật tư, thông tin liên lạc, thiết bị, và cung cấp khả năngthực hiện những cuộc tấn công bí mật

Krishna, A., ''A secret life in Cu Chi'' (Cuộc sống bí mật ở Củ Chi)[123] Bài báo giới thiệu về lịch sử hình thành, thiết kế của Địa đạo Củ Chi vàvai trò của Địa đạo Củ Chi trong cuộc kháng chiến chống Mỹ của quân dânmiền Nam trước đây Những người lính Việt Nam đã sử dụng địa đạo nhưnhững tuyến đường giao thông, vận chuyển vật tư chiến tranh, địa điểm hội họp và nơi cư trú bình yên cho dân thường

Cuốn sách Hầm Củ Chi (câu chuyện khó tin về cuộc chiến tranh trong

lòng đất ở Việt Nam) của hai tác giả John Penycate và Tom Mangold, do Ngô

Dư dịch và xuất bản năm 1988 [56] Dưới góc nhìn của những học giả người

Mỹ, tinh thần anh hùng của quân và dân Việt Nam trong cuộc chiến đấu vớiquân đội Mỹ ở Củ Chi đã hiện lên một cách sinh động và chân thực Thôngqua đó, các tác giả cũng cho thấy thái độ đánh giá, nhìn nhận của mình vềcuộc chiến gây nhiều mất mát, đau thương của cả hai chiến tuyến

Donohue, L ''Top 10 Ingenious Features Of The Cu Chi Tunnels'' (10đặc điểm nổi bật về Địa đạo Củ Chi) [122] Bài báo đề cập 10 đặc điểm nổibật về Địa đạo Củ Chi Một trong những đặc điểm đó là miêu tả đời sốngcộng đồng diễn ra trong những địa đạo Chịu đựng mọi khó khăn thiếu thốn,người dân miền Nam ở mọi lứa tuổi, kể cả trẻ em và phụ nữ đều được dạycách đóng góp sức mình và chiến đấu trong những địa đạo Tuy nhiên, cuộcsống của họ không chỉ có chiến đấu Dù bom đạn có thể rơi phía trên đầu họ,những tiếng cười vẫn tràn ngập trong những bức tường địa đạo Họ vẫn hát,nhảy múa, và diễn kịch trong những địa đạo "Một tay cầm súng, tay kia cầmđàn" Trong suốt thời kỳ chiến tranh, người dân vẫn có những giây phút vui

vẻ, bồi đắp tinh thần đoàn kết

Mydans, S., ''Visit the Vietcong's World: Americans Welcome'' (Chàođón những người Mỹ đến thăm thế giới của Việt Cộng) [124] Bài báo là lờigiới thiệu về Địa đạo Củ Chi, một trong những chiến trường nổi tiếng nhấttrong Chiến tranh Việt Nam đến với các du khách Mỹ Giờ đây, Địa đạo CủChi trở thành một trong những địa điểm du lịch hấp dẫn đối với các du kháchquốc tế đến tham quan tìm hiểu về cuộc chiến ác liệt diễn ra trong lòng địađạo giữa quân dân Miền Nam và quân đội Mỹ trước đây

Nhìn chung, các nghiên cứu kể trên chủ yếu tiếp cận KDTLSĐĐCC ởgóc độ lịch sử, du lịch, quảng bá tập trung tìm hiểu các giá trị hiện vật hiện

có tại Khu di tích Tuy vậy các giá trị văn hóa và những ảnh hưởng đối vớiđời sống văn hóa cộng đồng chưa được nghiên cứu tổng thể, có hệ thống

1.1.5 Đánh giá về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài của luận án

Thứ nhất, nghiên cứu về ĐSVHCĐ đã được các nhà khoa học đặc biệt

quan tâm trong những năm gần đây, với nhiều cách tiếp cận khác nhau Nội dungcác công trình cũng đã đề cập một cách khá toàn diện nhiều vấn đề về ĐSVHCĐnhư: khái niệm, phân loại, cấu trúc và vai trò của đời sống văn hóa cộng đồng.Các vấn đề này đã được các tác giả đề cập đến một cách trực tiếp, hoặc giántiếp, mang tính chất phác họa và gợi ý sâu ở nhiều khía cạnh, với những nộidung, luận giải khác nhau Do đó, luận án tiếp tục kế thừa và làm rõ hơn nhữngvấn đề lý luận về đời sống văn hóa cộng đồng trước sự tác động của Khu di tíchlịch sử cách mạng có tầm cỡ lớn như KDTLSĐĐCC hiện nay

Thứ hai, KDTLSĐĐCC là di tích lịch sử - văn hóa tiêu biểu của TP.

HCM Những công trình nghiên cứu trực tiếp hoặc gián tiếp đề cập đến di sảnvăn hóa ở TP HCM ở nhiều góc độ lý luận và thực tiễn khác nhau đã gởi mở,cung cấp thông tin tham khảo phong phú, hỗ trợ NCS trong quá trình nghiêncứu đề tài luận án

Thứ ba, gần đây KDTLSĐĐCC đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của

các nhà khoa học Nhìn chung, các nghiên cứu chủ yếu tập trung tìm hiểu vềgiá trị lịch sử; lịch sử hình thành và phát triển; chức năng và giá trị lịch sửquân sự của Khu di tích trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ;hoạt động tu bổ và khai thác Khu di tích… Tuy nhiên, khía cạnh nghiên cứu

về giá trị, vai trò của KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ vẫn chưa nhận đượcnhiều sự quan tâm Số ít các nghiên cứu có đề cập đến các giá trị củaKDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ nhưng mới chỉ dừng lại ở mức độ phác thảo.Chưa có một công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về KDTLSĐĐCC trongĐSVHCĐ, mà hầu như chỉ dừng lại ở những bài tham luận ngắn trong cáccuộc hội thảo hay bài báo Do vậy chưa đề xuất được các giải pháp có hệthống nhằm phát huy vai trò của KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ một cách

hiệu quả, mang lại đời sống văn hóa tinh thần lành mạnh cho người dân trongthời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế hiện nay.

1.1.6 Hướng nghiên cứu của luận án

Những kết quả to lớn về mặt khoa học mà các công trình nghiên cứutrên đã đạt được là những tài liệu tham khảo bổ ích Song đề tài của luận án

"Khu di tích lịch sử địa đạo Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh trong đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay" là một vấn đề mới Vì vậy, luận án tập trung đi

sâu nghiên cứu một số vấn đề sau:

Thứ nhất, làm rõ một số vấn đề lý luận về di tích lịch sử cách mạng

trong ĐSVHCĐ

Thứ hai, đánh giá thực trạng giá trị và vai trò của KDTLSĐĐCC trong

ĐSVHCĐ địa phương

Thứ ba, bàn luận những vấn đề đặt ra từ thực tiễn trong việc phát huy

giá trị của KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ

Thứ tư, trên cơ sở những phát hiện từ kết quả nghiên cứu, luận án

khuyến nghị một số giải pháp để bảo tồn và phát huy vai trò củaKDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ

1.2 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.2.1 Các khái niệm công cụ

2 Kh i niệm đời sống văn hóa cộng đồng

- Khái niệm đời sống văn hóa

Khái niệm ĐSVH được xuất hiện vào những năm 80 của thế kỷ XX, vàcho đến nay có nhiều cách hiểu khác nhau về "đời sống văn hóa"

Đời sống văn hóa là một lĩnh vực quan trọng trong đời sống xã hội của

con người Theo Đại từ điển tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên, đời sống

được định nghĩa là "hoạt động của con người về một lĩnh vực nào đó nóichung" [121, tr.670]

Theo Từ điển bách khoa mở, thì ngoài nghĩa nói trên, đời sống còn

được hiểu là phương tiện để sống, lối sống của cá nhân hay tập thể và baogồm nhiều lĩnh vực có liên quan mật thiết với nhau, như đời sống kinh tế, đờisống chính trị, đời sống xã hội, ĐSVH

Theo tác giả Hoàng Vinh:

Đời sống văn hóa là bộ phận của đời sống xã hội, bao gồm các yếu

tố văn hóa tĩnh tại (các sản phẩm văn hóa vật thể, các thiết chế vănhóa) cũng như các yếu tố văn hóa động thái (con người và cácdạng hoạt động văn hóa của nó) Xét về một phương diện khác, đờisống văn hóa bao gồm các hình thức văn hóa hiện thực và cả cáchình thức sinh hoạt văn hóa tâm linh [118, tr.268]

Định nghĩa này đã nhấn mạnh đến chỉnh thể cấu trúc của ĐSVH,nhưng chưa làm rõ mối quan hệ giữa các thành tố của cấu trúc ĐSVH gắnvới không gian, chủ thể văn hoá cụ thể

Ở một khía cạnh khác, tác giả Nguyễn Hữu Thức đã đưa ra định nghĩa

trong cuốn Về cuộc vận động toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa:

Đời sống văn hóa là hiện thực sinh động các hoạt động của conngười trong môi trường sống để duy trì, tái tạo các sản phẩm vănhóa vật chất và tinh thần theo những giá trị và chuẩn mực xã hộinhất định nhằm không ngừng tác động, biến đổi tự nhiên, xã hội vàđáp ứng nhu cầu đổi mới, nâng cao chất lượng sống của chính conngười [102, tr.20]

Định nghĩa này đã có cách nhìn nhận mới về ĐSVH vì nó phản ánh đượcbản chất của đời sống là hoạt động do con người tạo ra và vì con người

Tác giả Nguyễn Thị Phương Lan tại hội thảo: "Những vấn đề lý luận và

thực tiễn về đời sống văn hóa, môi trường văn hóa" cho rằng: "Đời sống văn hóa

là tổng thể những yếu tố hoạt động văn hóa của con người nằm trong nhữngcảnh quan văn hóa, những sự tác động lẫn nhau trong đời sống xã hội để tạo ranhững quan hệ có văn hóa trong cộng đồng người, trực tiếp làm hình thành lối

sống của con người trong xã hội" [23, tr.137-138], đồng thời nhấn mạnh "Đờisống văn hóa bao gồm toàn bộ những hoạt động sản xuất và tiêu thụ, sáng tạo

và hưởng thụ các giá trị văn hóa, nhằm đáp ứng nhu cầu văn hóa của conngười, thông qua các thiết chế văn hóa và các thể chế văn hóa" [23, tr.138]

Tại cuốn sách Đời sống văn hóa thanh niên đô thị ở nước ta hiện nay,

của đồng tác giả Nguyễn Thị Hương và Vũ Thị Phương Hậu quan niệm:

Đời sống văn hóa là bộ phận của đời sống xã hội, phản ánh hiệnthực sinh động của con người trong mối quan hệ với môi trườngsống (tự nhiên và xã hội) để thích ứng trong quá trình sáng tạonhững giá trị văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần đáp ứng nhucầu, nâng cao chất lượng sống của con người và xã hội [54, tr.32]

Có thể thấy có nhiều ý kiến khác nhau về ĐSVH Nhìn chung chúng ta thấy có hai cách hiểu sau:

(1) Quan niệm ĐSVH được hiểu theo nghĩa rộng: ĐSVH về bản chất

trước hết là đời sống của con người, và ngược lại, đời sống con người về bảnchất là một ĐSVH Đời sống văn hóa là sự thể hiện sinh động nhất phương thứccác hoạt động sinh tồn và giao tiếp ứng xử của con người với môi trường sống(cả cái tự nhiên và cái xã hội) để đáp ứng nhu cầu Hay nói cách khác, ĐSVHchính là tất cả những hoạt động của con người tác động vào môi trường tự nhiên

và xã hội, hướng đến sáng tạo nên các giá trị vật chất và tinh thần, phục vụ nhucầu tồn tại và nâng cao chất lượng sống của con người

(2) Quan niệm ĐSVH đã được khu biệt, giới hạn: Bản chất đời sống

văn hoá là bản chất đời sống con người về mặt tinh thần ĐSVH được giớihạn là tổng thể những hoạt động tinh thần của con người trong quá trình sángtạo, lưu giữ, truyền bá và thưởng thức những giá trị văn hoá, nhằm đáp ứngnhu cầu phát triển hoàn thiện con người

Sở dĩ có những ý kiến khác nhau về ĐSVH, trước hết là do xuất phát từquan niệm văn hoá theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp

Cả hai quan điểm đều nói đến bản chất của ĐSVH:

Đời sống văn hóa về bản chất chính là đời sống con người, là hoạtđộng sống của con người nhằm nâng cao chất lượng sống củamình Tuy nhiên, nếu hiểu theo nghĩa rộng thì khó tránh được cácrào cản trong thực hành và quản lý văn hoá, vì dễ đồng nhất đờisống văn hoá với hoạt động sống Cho nên trước hết, ĐSVH là kháiniệm cần phải được nhận thức rất linh hoạt, vì mỗi đời sống vănhoá thường gắn với với các chủ thể và không gian văn hoá nhấtđịnh Có ĐSVH chung của mỗi xã hội, mỗi quốc gia, mỗi vùng địa

- văn hoá Có ĐSVH của mỗi cá nhân, gia đình, mỗi nhóm xã hội.Tuy có những đặc điểm chung trong ĐSVH, nhưng về hình thứcbiểu hiện của nó thì rất sống động [23, tr.14]

Khi nói đến sản phẩm văn hóa không thể không nói đến con người với tưcách là chủ thể sáng tạo ra thế giới sản phẩm văn hóa Các sản phẩm văn hóa ấyluôn được vận hành trong sự gắn kết chặt chẽ với mạng lưới hoạt động văn hóacủa xã hội để hình thành nên môi trường văn hóa nuôi dưỡng và hình thànhnhân cách con người Yếu tố cốt lõi, ngầm ẩn của môi trường văn hóa là nhữngghi nhận của con người về thế giới, xã hội và chính bản thân

Con người vừa là chủ thể sáng tạo vừa là đối tượng thụ hưởng các sảnphẩm do chính mình tạo ra Với sự hỗ trợ của các phương tiện thông tin đạichúng, các sản phẩm văn hóa do xã hội tạo ra có thể đến thẳng với từngngười Tuy nhiên, do nhu cầu xã hội cần có sự điều tiết cho phù hợp với từngloại đối tượng, cho nên sản phẩm của văn hóa phải thông qua các thiết chếvăn hóa - xã hội, tức là qua trạm trung chuyển để đến với công chúng Thiếtchế văn hóa là các cơ quan văn hóa như trường học, trung tâm văn hóa, thưviện, bảo tàng, các phương tiện truyền thông, nhà xuất bản có nhiệm vụchuyên chở các loại sản phẩm văn hóa đến với mọi người trong xã hội

Điều đó cho thấy, muốn cho các sản phẩm văn hóa nảy sinh và được

vận hành trong đời sống xã hội, cần phải hội đủ ba yếu tố là: sản phẩm vănhóa, thể chế văn hóa; các dạng hoạt động văn hóa; những con người văn hóa.

Ba yếu tố này tạo thành cấu trúc của ĐSVH

Do vậy, ĐSVH là một bộ phận của đời sống xã hội, bao gồm tổng thểnhững hoạt động văn hóa của con người, những tác động qua lại lẫn nhaugiữa con người với con người, con người với tự nhiên và xã hội để tạo ranhững quan hệ có văn hóa trong cộng đồng, trực tiếp hình thành nhân cách,

và lối sống của con người, củng cố nền tảng tinh thần của đời sống xã hội,đáp ứng những nhu cầu văn hóa của cộng đồng

Như vậy, với các tiếp cận và góc nhìn khác nhau các tác giả đã đưa ranhững cách hiểu rộng, hẹp khác nhau về khái niệm ĐSVH, nhưng có thểnhận thấy hầu hết các quan điểm đều thống nhất ở những điểm sau:

Thứ nhất, coi ĐSVH là một bộ phận của đời sống xã hội, bao gồm tổng

thể/phức hợp các hoạt động của con người

Thứ hai, ĐSVH có thể được tiếp cận theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp.

Theo nghĩa rộng, đời sống văn hóa bao hàm cả đời sống vật chất và đời sốngtinh thần, còn theo nghĩa hẹp, nó chỉ bao hàm đời sống tinh thần

Thứ ba, ĐSVH đáp ứng các nhu cầu văn hóa hướng con người đến các

giá trị chân, thiện, mỹ Vì vậy, ĐSVH bao giờ cũng có sự kế thừa và đổi mới

Kế thừa các giá trị truyền thống tốt đẹp của cha ông để lại và xóa bỏ nhữngcái cũ, cái lạc hậu tìm kiếm cái mới, cái tốt đẹp đáp ứng nhu cầu càng cao vềvật chất và tinh thần của con người

Trên cơ sở kế thừa các quan điểm của các tác giả đi trước, trong phạm vinghiên cứu của đề tài, NCS cũng đồng tình với quan niệm của các tác giả trên và

có sự bổ sung, chỉnh sửa: Đời sống văn hóa là một bộ phận của đời sống xã hội,

bao gồm tổng thể những hoạt động văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần của con người trong môi trường sống nhằm đáp ứng nhu cầu văn hóa, từ đó hướng con người tới sự phát triển toàn diện và những giá trị tốt đẹp.

- Khái niệm cộng đồng:

Tiếp cận từ góc độ ngôn ngữ học, thì "cộng đồng" là "một danh từ dùng

để chỉ tập hợp của những người có những điểm giống nhau làm thành mộtkhối như một xã hội (chẳng hạn, cộng đồng người Việt ở Mỹ, cộng đồngngôn ngữ, cộng đồng nói tiếng Pháp…)" [118, tr.461] Theo Bách khoa toàn

thư mở (tiếng Anh), từ "cộng đồng" - "community" có nguồn gốc từ tiếng

Pháp cổ là "communite" dựa theo tiếng Latinh - "communitas" (cùng nhaugắn kết thành một khối xã hội có tổ chức)

Tác giả Tô Duy Hợp và Lương Hồng Quang đã đưa ra hai cách hiểu vềkhái niệm cộng đồng, đó là cộng đồng tính và cộng đồng thể, theo tác giả tuy

là hai cái khác nhau nhưng không phải là hai cái đối lập:

Cộng đồng tính là thuộc tính hay là quan hệ xã hội có những đặctrưng mà các nhà xã hội học đã cố gắng xác định và cụ thể hóa,chẳng hạn như tình cảm cộng đồng, tinh thần cộng đồng, ý thứccộng đồng… Cộng đồng thế tức là những nhóm người, nhữngnhóm xã hội có tính cộng đồng với rất nhiều thể có quy mô khácnhau, đó là các thể nhỏ, thể vừa, thể lớn và thể cực lớn, kể từ giađình đến quốc gia và nhân loại [48, tr.16]

Trong cái nhìn về cộng đồng thể, khái niệm cộng đồng có hai tuyến nghĩa:

Tuyến thứ nhất liên quan tới cái nhìn địa lý, coi cộng đồng là mộtnhóm cư dân cùng sinh sống trong một địa vực nhất định, có cùngcác giá trị và tổ chức xã hội cơ bản Tuyến thứ hai coi cộng đồng lànhóm dân cư cùng có chung những mối quan tâm cơ bản, với nghĩanày đôi khi các cộng đồng có thể được biến đổi bởi quá trình vậnđộng của lịch sử, làm cho các thành viên của cộng đồng cũng phảibiến đổi nhận thức và hành vi [48, tr.21-22]

Tác giả Phạm Hồng Tung đưa ra định nghĩa về cộng đồng:

Cộng đồng là tập hợp người có sức bền cố kết nội tại cao, vớinhững tiêu chí nhận biết và quy tắc hoạt động, ứng xử chung dựatrên sự đồng thuận về ý chí, tình cảm, niềm tin và ý thức cộng đồng,nhờ đó các thành viên của cộng đồng cảm thấy có sự gắn kết họ vớicộng đồng và với các thành viên khác của cộng đồng [111]

Như vậy, thuật ngữ "cộng đồng" có nghĩa là một nhóm người sốngtrong một không gian gần nhau và thường chia sẻ những giá trị chung, cóquan hệ xã hội trên một địa bàn, thường là những đơn vị xã hội lớn, có thểcùng một mối quan tâm, (Ví dụ: cộng đồng láng giềng; cộng đồng nghềnghiệp, cộng đồng tộc người, cộng đồng văn hóa,…) Ngoài ra, liên quan đếnkhái niệm này còn có cộng đồng dân tộc và cộng đồng quốc tế

- Đời sống văn hóa cộng đồng

Từ quan niệm về "đời sống văn hóa" và khái niệm "cộng đồng" trên

đây, có thể rút ra khái niệm "đời sống văn hóa cộng đồng" như sau: Đời sống

văn hóa cộng đồng là tổng thể sống động các hoạt động của một cộng đồng người nhất định trong lĩnh vực tinh thần, nhằm sáng tạo, lưu giữ, hưởng thụ những giá trị văn hóa, để nâng cao chất lượng sống của cộng đồng đó.

Cấu trúc của Đời sống văn hóa cộng đồng:

Theo tác giả Hoàng Vinh, đời sống văn hóa bao gồm các yếu tố tĩnh vàđộng, vật thể và phi vật thể, chủ thể và sản phẩm văn hóa Đó là, "Muốn cho cácsản phẩm văn hóa nảy sinh và được vận hành trong đời sống xã hội, thì phải cócác yếu tố: sản phẩm văn hóa, thể chế văn hóa, các dạng hoạt động văn hóa vànhững con người văn hóa Các yếu tố đó tạo thành cấu trúc của đời sống vănhóa" [103, tr.48] Từ cách tiếp cận này, nhiều nhà nghiên cứu đã khái quát cấutrúc ĐSVHCĐ gồm 3 thành tố cơ bản: chủ thể văn hóa, sản phẩm văn hóa biểuhiện ở các sản phẩm hữu hình (vật thể) và vô hình (phi vật thể); và hoạt động

văn hóa Ở mỗi thành tố này đều có vị trí và vai trò riêng, song lại có mộtquan hệ biện chứng phản ánh về cơ bản ĐSVH của một cộng đồng.

Kế thừa theo quan điểm của tác giả Hoàng Vinh, tác giả Nguyễn ThịPhương Lan đã đưa ra mô hình cấu trúc ĐSVH mới như: con người văn hóa,nhu cầu văn hóa, hoạt động văn hóa và sản phẩm văn hóa

Như vậy, từ những quan niệm trên, chúng ta có thể rút ra cấu trúc tổngquát của ĐSVH đó là đời sống văn hóa vật chất và đời sống văn hóa tinh thầncủa quần thể cư dân sống trên một địa bàn cư trú nhất định

Như vậy, ĐSVHCĐ là mọi hoạt động sống của một cộng đồng trong mộtkhông gian văn hóa nhất định Bao gồm các phương diện hoạt động của cộngđồng người Các phương diện hoạt động này có mối quan hệ đan xen, mật thiết,tương tác lẫn nhau Từ đó, đã định hình các giá trị văn hóa đặc trưng cho cộngđồng người trong môi trường văn hóa nhất định Khái niệm cộng đồng mà NCS

sử dụng trong luận án bao gồm cộng đồng dân cư tới thăm KDTLSĐĐCC và cưdân địa phương sở tại có khu di tích lịch sử cách mạng này

1.2.1.2 Kh i niệm di tích lịch sử c ch mạng

- Khái niệm di tích

Theo Từ điển tiếng Việt: "Di tích là các loại dấu vết của quá khứ, chủyếu là nơi cư trú và mộ táng của người xưa được khoa học nghiên cứu Theonghĩa di tích văn hóa thì nó là di tích lịch sử văn hóa bất động" [121, tr.633]

Nghị định số 98/2010/NĐ-CP ngày 21 tháng 9 năm 2010 của Chính phủViệt Nam quy định chi tiết một số điều của Luật Di sản văn hóa, tại Điều 11 nêurõ: "Di tích là các di tích lịch sử (di tích lưu niệm sự kiện, di tích lưu niệm danhnhân), di tích kiến trúc nghệ thuật, di tích khảo cổ, danh lam thắng cảnh" [24]

- Khái niệm di tích lịch sử

Di tích lịch sử là một thành tố quan trọng cấu thành nên đời sống vănhóa Khái niệm di tích lịch sử được đề cập ở nhiều văn bản khác nhau và hàmnghĩa của có cũng rất phong phú, đa dạng

Trong Điều 1 Hiến chương Quốc tế về Bảo tồn và Trùng tu Di tích và

Di chỉ, khái niệm di tích lịch sử được hiểu: "không chỉ là một công trình kiếntrúc đơn chiếc mà cả khung cảnh đô thị hoặc nông thôn có chứng tích của mộtnền văn minh riêng, một phát triển có ý nghĩa hoặc một sự kiện lịch sử Kháiniệm này không chỉ áp dụng với những công trình nghệ thuật to lớn mà cả vớinhững công trình khiêm tốn hơn vốn đã cùng với thời gian, thâu nạp đượcmột ý nghĩa văn hóa" [44]

- Khái niệm di tích lịch sử văn hóa:

Theo Đại từ điển tiếng Việt, di tích lịch sử văn hóa được hiểu là "Tổngthể những công trình, địa điểm, đồ vật hoặc tác phẩm, tài liệu có giá trị lịch sửhay giá trị văn hóa được lưu lại" [121, tr.414]

Hay giáo trình "Bảo tồn di tích lịch sử văn hóa" của Trường Đại học Vănhóa Hà Nội, định nghĩa: "Di tích lịch sử văn hóa là những không gian vật chất cụthể, khách quan, trong đó chứa đựng các giá trị điển hình lịch sử, do tập thể hoặc

cá nhân con người hoạt động sáng tạo ra trong lịch sử để lại" [29, tr.17]

Điều 1, Pháp lệnh số 14 LCT/HĐNN ngày 04 tháng 4 năm 1984 củaHội đồng Nhà nước Việt Nam về "Bảo vệ và sử dụng di tích lịch sử văn hóa

và danh lam thắng cảnh" quy định: "Di tích lịch sử văn hóa là những côngtrình xây dựng, địa điểm, đồ vật, tài liệu và tác phẩm có giá trị lịch sử, khoahọc, nghệ thuật cũng như có giá trị về văn hóa khác hoặc có liên quan đếnnhững sự kiện lịch sử, quá trình phát triển văn hóa, xã hội" [46]

Tại Điều 4, Luật Di sản văn hóa quy định: "Di tích lịch sử văn hóa làcông trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộccông trình, địa điểm đó, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học" [80, tr.7]

- Khái niệm di tích lịch sử cách mạng

Một số nhà khoa học đã có những quan điểm khác nhau về khái niệm loại hình di sản đặc biệt này Theo Nguyễn Quốc Hùng:

Di tích cách mạng hay rộng hơn là di sản cách mạng (gồm cả di sảnvật thể và di sản phi vật thể) là những bằng chứng vật chất và tinhthần phản ánh quá trình đấu tranh giành độc lập đất nước từ tay

thực dân Pháp (1930 - 1945), các cuộc kháng chiến chống thực dânPháp (1945 - 1954), chống đế quốc Mỹ thống nhất đất nước (1954 -1975), những cuộc chiến bảo vệ biên giới phía Bắc, biên giới TâyNam và quá trình xây dựng đất nước dưới sự lãnh đạo của ĐảngCộng sản Việt Nam hơn 82 năm qua [51, tr.18].

Tiếp theo quan điểm của Nguyễn Quốc Hùng, Phạm Xanh quan niệm Ditích cách mạng là sự phản ánh quá trình đấu tranh của dân tộc từ "… những nămđầu thế kỷ XX khi các phong trào yêu nước theo khuynh hướng dân chủ tư sản,tức những hành động yêu nước mang tính chất cách mạng, muốn "phá cái cũ đổi

ra cái mới…" [120, tr.13] Hay Trần Đức Nguyên cho rằng:

Mỗi một di tích lịch sử cách mạng đều mang một giá trị văn hóa, lịch sửnhất định, phản ảnh một chặng đường lịch sử của cộng đồng dân cư, quá trìnhhình thành và phát triển xã hội qua mỗi thời đại Trong nghị quyết Trung ươngĐảng Khóa VIII, Đảng ta khẳng định: "Văn hóa Việt Nam là thành quả hàngngàn năm lao động, sáng tạo, đấu tranh kiên cường dựng nước và giữ nước củacộng đồng các dân tộc Việt Nam, là kết quả giao lưu và tiếp thu tinh hoa văn hóacủa nhiều nền văn minh thế giới để không ngừng hoàn thiện mình" [7]

Như vậy, di tích lịch sử cách mạng là một loại hình di tích đặc thù, là

bộ phận cấu thành nên di sản văn hóa Di tích này bao gồm hệ thống các di sản vật thể và phi vật thể, là những địa điểm, những công trình kiến trúc có sẵn, các công trình được con người sáng tạo ra,… gắn liền với những sự kiện,

những nhân vật lịch sử cụ thể, trong đó, có sự phản ánh một phần hoặc toàn

bộ quá trình đấu tranh cách mạng giành lại độc lập dân tộc cho đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam.

- Khái niệm Địa đạo: Địa đạo là đường hầm quân sự ở những nơi đất cứng

và ổn định, mực nước ngầm thấp, có khẩu độ hẹp, nhưng rất dài và có nhiều nhánh,

có thể có nhiều tầng Theo Từ điển tiếng Việt, nói một cách ngắn gọn, địa đạo là đường hầm bí mật, đào ngầm sâu dưới lòng đất, hào ngầm [ 76, tr.304].

Địa đạo vừa có tác dụng phòng tránh, che giấu lực lượng, cấu giấuphương tiện vật chất, vừa giữ được yếu tố bí mật, bất ngờ trong cơđộng lực lượng đánh địch, nên nhân dân và lực lượng vũ trang địaphương thường dùng để bám trụ lâu dài và hoạt động chiến đấutrong vùng địch chiếm hoặc ở vùng sát địch [108, tr.349]

1.2.1.3 C c gi trị của di tích lịch sử c ch mạng

Di tích lịch sử cách mạng trong đời sống văn hóa cộng đồng bao gồm

các hệ thống giá trị về di sản vật thể và phi vật thể, là những địa điểm, nhữngcông trình kiến trúc có sẵn, các công trình được con người sáng tạo ra,… gắnliền với những sự kiện, những nhân vật lịch sử cụ thể, tác động tới toàn bộ đờisống văn hóa cộng đồng của người dân trong lĩnh vực tinh thần, nhằm sángtạo, lưu giữ, hưởng thụ những giá trị văn hóa, để nâng cao chất lượng sốngcủa cộng đồng đó

Nghiên cứu về vấn đề di tích lịch sử trong đời sống văn hóa cộng đồngchính là nghiên cứu các giá trị của di tích đó tác động như thế nào tới cộngđồng Trong đề tài này, NCS nghiên cứu các giá trị làm nên Khu di tích lịch

sử Địa đạo Củ Chi, bao gồm: 1/ giá trị lịch sử; 2/ giá trị khoa học; 3/ giá trịvăn hóa; 4/ giá trị kinh tế Cụ thể như sau:

Giá trị lịch sử: Phản ánh lịch sử chiến tranh nhân dân của quân và dân

miền Nam; phản ánh tư duy quân sự của Đảng và Nhà nước; phản ánh sựkhốc liệt của chiến tranh; lưu giữ ký ức lịch sử; lưu giữ sự kiện lịch sử

Giá trị khoa học: Sự sáng tạo trong kế hoạch xây dựng kiên cố, năng

động; hệ thống kiến trúc hợp lý, độc đáo của Địa đạo (chằng chịt, liên hoàn,

hệ thống, được cấu trúc thành các trận địa hợp lý dưới lòng đất)

Giá trị văn hóa: Truyền thống cách mạng, tinh thần yêu nước, lòng tự

hào dân tộc; ý thức xây dựng, bảo vệ Tổ quốc; tinh thần tương thân tương ái,đoàn kết, đùm bọc lẫn nhau; giáo dục kiến thức, hiểu biết về chiến tranh nhândân; giáo dục lý tưởng, nhân cách, lối sống lành mạnh trong xã hội; giáo dụctinh thần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc

Giá trị kinh tế: Giá trị kinh tế của di tích lịch sử - văn hóa nói chung,

của di tích lịch sử cách mạng nói riêng gần đây đã được Đảng và Nhà nước

ta quan tâm Văn hóa không chỉ có chức năng bồi dưỡng, giáo dục, xây dựngcon người mà còn tham gia vào phát triển kinh tế - xã hội Đảng ta đã khẳngđịnh văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa mà mục tiêu, vừa là độnglực để phát triển bền vững đất nước Các nguồn lực văn hóa cần được bảotồn, phát huy để vừa góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, vừagóp phần phát triển kinh tế Vì vậy, nghiên cứu về vai trò của KDTLSĐĐCCtrong đời sống văn hóa không thể không quan tâm tới giá trị kinh tế của ditích quan trọng này

Đây chính là các giá trị tiêu biểu vốn có của KDTLSĐĐCC đã đượclưu giữ, truyền bá và góp phần xây dựng đời sống văn hóa của cộng đồnghiện nay

1.2.2 Vai trò của di tích lịch sử cách mạng trong đời sống văn hóa cộng đồng

2 2 hản nh diễn tình lịch sử c ch mạng của dân tộc trong cuộc đấu tranh giữ n ớc ở thời kỳ hiện đại

Nói đến bản sắc văn hóa dân tộc là nói đến hệ thống các giá trị văn hóatồn tại tương đối lâu bền trong truyền thống văn hóa của một dân tộc, chi phốicác đặc trưng khác, tạo nên đặc tính riêng để phân biệt giữa các dân tộc Giá

trị của các di tích lịch sử cách mạng có vai trò góp phần làm giàu bản sắc vănhóa của một dân tộc, phản ánh sức sống và bản lĩnh của dân tộc trong cuộckháng chiến chống xâm lược dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh vàĐảng cộng sản Việt Nam.

Di tích lịch sử cách mạng là một bộ phận của di sản văn hóa dân tộc Bảnthân mỗi di tích lịch sử cách mạng bao giờ cũng chứa đựng những giá trị văn hóavật thể và phi vật thể Đó là các giá trị văn hóa khảo cổ; những giá trị phản ánhlịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc; giá trị lưu niệm về nhân vật lịch sử,anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa, giá trị khoa học, giá trị về công trình kiếntrúc nghệ thuật Hệ thống di tích lịch sử cách mạng ở nước ta là những bằngchứng về truyền thống lịch sử văn hóa của dân tộc trong quá trình dựng nướcgắn với giữ nước Hệ giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc

- mã di truyền xã hội của cộng đồng dân tộc

Các giá trị di tích lịch sử cách mạng là một bộ phận quan trọng tạo nêncủa bản sắc văn hóa dân tộc thời hiện đại Nó phản ánh trình độ tư duy, cáchsuy nghĩ, cách sáng tạo, bản lĩnh, khí phách của con người và văn hóa ViệtNam trong cuộc chiến đấu kiên cường, bất khuất để đánh bại kẻ thù xâmlược, đem lại độc lập tự do cho đất nước

Nghiên cứu những giá trị của KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ, vấn đềkhông chỉ ở việc ứng xử với những sản phẩm được coi là di sản, công nhận

đó là di sản Mà chủ yếu và quan trọng hơn - đó là phải nhận thức được cácgiá trị di sản và tìm cách thức duy trì và phát huy các giá trị đó phục vụ chonhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời kỳ đổi mới hiện nay

2 2 2 Là c sở để s ng tạo gi trị văn hóa mới

Đời sống văn hóa của bất cứ một cộng đồng xã hội nào của đất nước cũng

là một bộ phận không tách rời của đời sống văn hóa dân tộc Nó có mối liên hệhữu cơ với các bộ phận và các thành tố khác của đời sống văn hóa dân tộc

Một vấn đề có tính quy luật là: bất cứ nền văn hóa nào cũng luôn biến

đổi cùng với thời gian, bởi văn hóa vừa là sản phẩm, lại vừa là nền tảng vàphương tiện cho hoạt động sáng tạo không ngừng của con người Di tích lịch

sử cách mạng là một thành tựu văn hóa quan trọng của dân tộc, kết tinh nhữngkinh nghiệm và truyền thống dựng nước, giữ nước của nhân dân ta dưới sựlãnh đạo của Đảng Đây là tài sản tinh thần quý báu để các thế hệ hiện nay vàmai sau tiếp thu, kế thừa và sáng tạo nên giá trị văn hóa mới, phục vụ chocông cuộc xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong giaolưu và hội nhập quốc tế

2 2 3 Gi trị di tích lịch sử văn hóa góp phần gi o d c lịch sử, văn hóa dân tộc, cố kết s c mạnh cộng đồng

Di tích lịch sử cách mạng nói riêng và di sản văn hóa nói chung là thiênnhiên thứ hai nuôi dưỡng đời sống con người (môi trường trí quyển)

Trước hết, giá trị cố kết sức mạnh cộng đồng thể hiện ở sự quan tâmcủa người dân đối với những giá trị di tích lịch sử trong đời sống hiện nay

Những giá trị của di tích lịch sử cách mạng đã khơi dậy tinh thần tônkính tổ tiên, chuộng đạo lý uống nước nhớ nguồn, tạo nên ý thức về tình cảmcộng đồng, về sức mạnh truyền thống của dân tộc, giúp các thế hệ người ViệtNam chung sức đoàn kết cùng gìn giữ và phát triển đất nước Di tích lịch sửcách mạng là những bằng chứng vật chất có ý nghĩa quan trọng, minh chứng

về lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc

Những giá trị của di tích lịch sử cách mạng giúp cho con người biếtđược cội nguồn của dân tộc mình, hiểu về truyền thống lịch sử, đặc trưng vănhóa của đất nước và do đó có tác động trở lại tới việc hình thành nhân cáchcon người Việt Nam hiện đại Đến với di tích lịch sử cách mạng, cộng đồngđược trải nghiệm về những giá trị truyền thống lịch sử, quá trình lao độngsáng tạo, đấu tranh xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong cuộc chiến đấu chốngxâm lược, thống nhất Tổ quốc Đặc biệt, di tích lịch sử cách mạng có vai tròquan trọng trong việc giáo dục truyền thống anh hùng và cách mạng của nhân