PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO QUẬN KIẾN ANTRƯỜNG TIỂU HỌC NGỌC SƠN BẢN MÔ TẢ SÁNG KIẾN "Giúp học sinh lớp 5 tự tìm tòi, khám phá kiến thức mới trong môn toán bằng giải pháp tạo tình huống có
Trang 1PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO QUẬN KIẾN AN
TRƯỜNG TIỂU HỌC NGỌC SƠN
BẢN MÔ TẢ SÁNG KIẾN
"Giúp học sinh lớp 5 tự tìm tòi, khám phá kiến thức mới trong môn toán bằng giải pháp tạo tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đề"
Tác giả: Phạm Thị Thanh Hảo Trình độ chuyên môn: Đại học sư phạm Chức vụ: Tổ phó Tổ chuyên môn
Nơi công tác: Trường Tiểu học Ngọc Sơn - Kiến An
Ngày 12 tháng 2 năm 2017
Trang 2CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
ĐƠN ĐỀ NGHỊ XÉT, CÔNG NHẬN SÁNG KIẾN
Năm 2017
Kính gửi: Sở Giáo dục và Đào tạo Hải Phòng
Họ và tên: Phạm Thị Thanh Hảo
Chức vụ, đơn vị công tác: Giáo viên trường Tiểu học Ngọc Sơn
Tên sáng kiến: “Giúp học sinh tự tìm tòi, khám phá kiến thức mới trong môn
toán bằng giải pháp tạo tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đề"
Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Sáng kiến áp dụng trong dạy học.
1 Tóm tắt trình trạng giải pháp đã biết: (Ưu, hạn chế của các giải pháp đã, đang áp dụng, những bất cập, hạn chế cần có giải pháp khắc phục ).
Dạy học là hoạt động chủ đạo trong nhà trường
Dạy học toán không chỉ là dạy tri thức và kĩ năng, mà còn hình thành vàphát triển ở học sinh phương pháp, năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đềgiúp các em hình thành kiến thức qua chính các hoạt động đó Giáo viên không ápđặt, thông báo kiến thức có sẵn mà tổ chức hướng dẫn học sinh tìm tòi, phát hiện,
tự chiếm lĩnh kiến thức
Những nghiên cứu được thực hiện ở nhiều quốc gia trong một phần tư thế kỉqua chứng minh rằng mỗi học sinh đều có một cách học theo sở thích riêng haycòn gọi là phong cách học Có học sinh thích học theo cách nghiên cứu tài liệu,phân tích dựa trên lí thuyết, có học sinh thích học qua trải nghiệm, khám phá, làmthử, có học sinh thích học qua thực hành áp dụng, có học sinh thích học qua quansát Nếu như dạy học không quan tâm đến đặc điểm của người học, giáo viêntruyền thụ một chiều, dạy kiến thức mang tính thông báo đồng loạt thì sẽ hạn chếkhả năng tiếp thu của người học, người học hoàn toàn thu động trong việc lĩnh hộikiến thức đồng thời cũng sẽ thụ động trước những khó khăn của cuộc sống Mộttrong những yếu tố quan trọng là cần quan tâm đến đặc điểm của người học haynói cách khác là phong cách học của người học Quan tâm đến phong cách học của
Trang 3người học là yếu tố thúc đẩy sự phát triển tối đa năng lực của người học Nếu tạođược tình huống có vấn đề sẽ kích thích sự hứng thú, ham tìm tòi, muốn giải quyếtvấn đề, khám phá kiến thức mới của học sinh từ đó trực tiếp nâng cao chất lượnghọc tập cho học sinh.
2 Tóm tắt nội dung giải pháp đề nghị công nhận sáng kiến:
- Tính mới, tính sáng tạo:
Trong phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học Phương pháp tựhọc là cầu nối giữa học tập và nghiên cứu khoa học Một yếu tố quan trọng đảmbảo thành công trong học tập và nghiên cứu khoa học là khả năng phát hiện kịpthời và giải quyết những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn Khi rèn luyện cho họcsinh có được phương pháp, kĩ năng, thói quen tự học, biết linh hoạt vận dụngnhững điều đã học vào những tình huống mới, biết tự lực phát hiện, đặt ra và giảiquyết những vấn đề gặp phải trong thực tiễn thì sẽ tạo cho học sinh niềm ham học,khơi dậy tiềm năng vốn sẵn có trong mỗi học sinh Làm được như vậy thì khôngnhững kết quả học tập được nhân lên gấp bội, sẽ " học một biết mười " như chaông ta thường nói mà học sinh còn chuẩn bị để tiếp tục tự học khi vào đời, dễ dàngthích ứng với cuộc sống, công tác, lao động trong xã hội
Mỗi phương pháp dạy học đều có những ưu điểm và tồn tại riêng song chúng
ta phải lựa chọn phương pháp và hình thức tổ chức dạy học sao cho học sinh phảiđược hoạt động, học sinh chủ động khám phá nội dung bài học, tự đưa ra nhữngnhận xét hoặc kết luận của bài học Từ cách học đó học sinh nắm kiến thức chắchơn và chủ động vận dụng kiến thức để làm bài tập Điều quan trọng hơn nữa đó là
để rèn kĩ năng học tập và kĩ năng sống cho học sinh Để học sinh học tốt môn toánchúng ta phải rèn cho các em kĩ năng tự kiểm tra mình và biết kiểm tra bạn, từ đócác em có thói quen làm việc hợp tác Thông qua sự hợp tác tìm tòi nghiên cứu,thảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến của mỗi cá nhân học sinh được bộc lộ,được điều chỉnh khẳng định hay bác bỏ, qua đó học sinh được nâng lên một trình
độ mới, bài học vận dụng được vốn hiểu biết và kinh nghiệm của mỗi cá nhân vàcủa cả lớp Với cách làm trên tôi thấy các em dần đã tiếp cận môn học này mộtcách tự nhiên và kết quả học tập của học sinh tăng lên rõ rệt
- Khả năng áp dụng, nhân rộng:
Trang 4Sáng kiến “Giúp học sinh tự tìm tòi, khám phá kiến thức mới trong môn
toán bằng giải pháp tạo tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đề" có thể áp dụng
cho học sinh bậc tiểu học và có thể nhân rộng trên cả nước
- Hiệu quả, lợi ích thu được áp dụng giải pháp:
Thông qua giải pháp tạo tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đề để họcsinh tự tìm tòi, khám phá kiến thức mới kết hợp đánh giá học sinh theo thông tư
30, tôi thấy chất lượng học tập môn toán của lớp tôi đã nâng cao rõ rệt
Học sinh nắm được kiến thức trọng tâm của bài, phát huy được tính chủđộng, tích cực học tập, sáng tạo trong học Toán
Học sinh hiểu sâu, nhớ lâu kiến thức khi chính mình tìm ra kiến thức đó hoặcgóp phần cùng các bạn tìm tòi, khám phá, xây dựng lên kiến thức đó
Trong quá trình tìm tòi, khám phá học sinh tự đánh giá được kiến thức củamình Cụ thể:
+ Khi gặp khó khăn chưa giải quyết được vấn đề, học sinh tự đo được thiếu sót của mình về mặt kiến thức, về mặt tư duy và tự rút kinh nghiệm
+ Khi tranh luận với các bạn, học sinh cũng tự đánh giá được trình độ của mình so với các bạn để tự rèn luyện, điều chỉnh
Trong quá trình học sinh tự tìm tòi, khám phá, giáo viên biết được tình hìnhcủa học sinh về mức độ nắm kiến thức từ vốn hiểu biết, từ bài học cũ; trình độ tưduy, khả năng khai thác mối liên hệ giữa yếu tố đã biết với yếu tố phải tìm
Học sinh tự tìm tòi, khám phá rèn luyện được tính kiên trì vượt khó khăn vàmột số phẩm chất tốt của người học Toán như: Tự tin, suy luận có cơ sở, coi trọngtính chính xác, tính hệ thống
Giáo viên không phải nói nhiều mà thay vào đó học sinh được thực hànhnhiều
Các tồn tại của những năm học trước đã được khắc phục ở năm học này.Tiết học đảm bảo đúng thời gian quy định (không kết thúc sớm), tránh được
sự đơn điệu trong bài học, thu hút sự chú ý, hứng thú học tập của học sinh
Trang 5ÁP DỤNG SÁNG KIẾN Người viết đơn
Trang 6PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO QUẬN KIẾN AN
TRƯỜNG TIỂU HỌC NGỌC SƠN
BẢN MÔ TẢ SÁNG KIẾN
"Giúp học sinh lớp 5 tự tìm tòi, khám phá kiến thức mới trong môn toán bằng giải pháp tạo tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đề"
Tác giả: Phạm Thị Thanh Hảo Trình độ chuyên môn: Đại học sư phạm Chức vụ: Tổ phó tổ chuyên môn
Nơi công tác: Trường Tiểu học Ngọc Sơn - Kiến An
Ngày 12 tháng 2 năm 2017
Trang 7THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN
1 Tên sáng kiến: Giúp học sinh tự tìm tòi, khám phá kiến thức mới trong môn toán bằng giải pháp tạo tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đề.
2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Sáng kiến áp dụng trong dạy học.
Tên đơn vị: Trường Tiểu học Ngọc Sơn
Địa chỉ: Khúc Trì 2 - Ngọc Sơn - Kiến - An - Hải Phòng
Điện thoại: 0313
I Mô tả giải pháp đã biết:
Những năm vừa qua, trong phong trào đổi mới phương pháp dạy học, một sốkhông ít giáo viên có tâm huyết với nghề, có hiểu biết sâu sắc về bộ môn, có taynghề tốt và nhạy cảm trước yêu cầu của xã hội đã thực hiện được nhiều giờ dạy tốt,phản ánh được tinh thần của xu thế mới Tuy nhiên hiện nay vẫn là cách dạy thôngbáo kiến thức có sẵn, dạy học theo phương pháp "thuyết trình có kết hợp với đàmthoại" là chủ yếu mà về thực chất vẫn là "thầy truyền đạt, trò tiếp nhận và ghi nhớ"
Trẻ em ngày nay thu lượm thông tin rất nhanh và chia sẻ thông tin trong xãhội với tốc độ chóng mặt, mỗi trẻ em có khả năng tìm kiếm thông tin theo cáchcách khác nhau Việc sử dụng công nghệ mới khiến trẻ em có khả năng giải quyếtvấn đề và xử lí nhiều thông tin cùng một lúc Đây là điểm khác biệt giữa trẻ emViệt Nam ngày nay và trẻ em Việt Nam cách đây vài thập kỉ Những nghiên cứuđược thực hiện ở nhiều quốc gia trong một phần tư thế kỉ qua chứng minh rằng mỗihọc sinh đều có một cách học theo sở thích riêng hay còn gọi là phong cách học
Có học sinh thích học theo cách nghiên cứu tài liệu, phân tích dựa trên lí thuyết, cóhọc sinh thích học qua trải nghiệm, khám phá, làm thử, có học sinh thích
Trang 8học qua thực hành áp dụng, có học sinh thích học qua quan sát Nếu như dạy họckhông quan tâm đến đặc điểm của người học, giáo viên truyền thụ một chiều, dạykiến thức mang tính thông báo đồng loạt thì sẽ hạn chế khả năng tiếp thu của ngườihọc, người học hoàn toàn thụ động trong việc lĩnh hội kiến thức đồng thời cũng sẽthụ động trước những khó khăn của cuộc sống Một trong những yếu tố quan trọng
là cần quan tâm đến đặc điểm của người học hay nói cách khác là phong cách họccủa người học Quan tâm đến phong cách học của người học là yếu tố thúc đẩy sựphát triển tối đa năng lực của người học
Trong những năm gần đây, ngành giáo dục đã có nhiều đổi mới về chươngtrình, sách giáo khoa và phương pháp dạy học Tuy nhiên, việc dạy và học trongnhiều trường phổ thông vẫn còn chịu tác động nặng nề bởi mục tiêu thi cử, "chạytheo thành tích" học để thi, dạy để thi Do đó, việc dạy học chủ yếu vẫn là truyềnthụ một chiều, thông báo kiến thức mang tính đồng loạt, thiên về lí thuyết, xa rờithực tiễn, tập trung ôn luyện kiến thức đáp ứng kiểm tra thi cử, chưa thực sự quantâm đến việc hình thành thói quen tự học, tự khám phá kiến thức, phát triển tư duysáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề cho người học Học sinh chưa biết cách tựhọc, chưa học tập một cách tích cực
Năng lực giải quyết vấn đề là năng lực cần thiết cần phát triển ở học sinh,chuẩn bị hành trang cho người học đối diện, giải quyết những vấn đề nảy sinhtrong cuộc sống Điều này thể hiện ở mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy họctrong chương trình giáo dục quốc gia và chương trình môn học của nhiều nước trênthế giới
Ở Việt Nam, phương pháp tạo tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đềđược đề cập từ lâu nhưng thực hiện nó thì còn rất hạn chế, thậm chí nhiều giáoviên, cán bộ quản lí hiểu biết về phương pháp này còn rất mơ hồ Cần có địnhhướng, hướng dẫn cụ thể để thực hiện phương pháp tạo tình huống có vấn đề vàgiải quyết vấn đề một cách tích cực và thường xuyên ở các trường tiểu học
II Nội dung giải pháp đề nghị công nhận sáng kiến:
II.0 Nội dung giải pháp mà tác giả đã đề xuất:
Trang 9- Tên giải pháp mà tác giả đề xuất: “Giúp học sinh tự tìm tòi, khám phá kiến thức
mới trong môn toán bằng giải pháp tạo tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đề"
- Mục đích: Giải pháp nhằm đưa học sinh vào vị trí chủ thể của hoạt động nhậnthức Học sinh được hoạt động nhiều hơn, suy nghĩ nhiều hơn từ đó nâng cao chấtlượng dạy học môn toán
- Nội dung:
1 Nội dung 1:Quá trình dạy học giải quyết vấn đề:
a, Lược đồ quá trình phát hiện và giải quyết vấn đề:
- Phát hiện vấn đề
- Tìm hiểu vấn đề
- Xác định lược đồ giải quyết vấn đề
- Tiến hành giải quyết vấn đề, đưa ra lời giải
- Phân tích, khai thác lời giải
b, Trong quá trình dạy học hình thành một đơn vị kiến thức, kĩ năng nào đó, chúng
ta quan tâm tới 3 giai đoạn: trước khi dạy, trong khi dạy và sau khi dạy.
Trước khi dạy:
- Chuẩn bị các kiến thức gần gũi cần thiết cho học sinh
- Chuẩn bị của GV (xây dựng tình huống, xác định đối tượng HS và cách thức tổ chức dạy học)
- Chuẩn bị các phương tiện đồ dùng dạy học
Trong khi dạy:
- Tổ chức triển khai kế hoạch dạy học, xử lí các tình huống nảy sinh
- Tổ chức triển khai tình huống có vấn đề
- Tổ chức hoạt động của học sinh nhằm phát hiện vấn đề gợi động cơ giải quyết vấn đề cho HS
- Tổ chức các hình thức học tập: cá nhân, nhóm, đồng loạt, để giải quyết vấn đề.Hoạt động phân hóa của học sinh trong tổ chức HS giải quyết vấn đề Can thiệpthích hợp của GV vào hoạt động của các đối tượng HS
- Tổ chức thảo luận về giải pháp giải quyết vấn đề
- Thể chế hóa hình thành tri thức mới
Trang 10Sau khi dạy:
Củng cố một số kĩ năng và kiến thức đã hình thành trong quá trình giải quyết vấn đề, chuẩn bị cho việc phát hiện và giải quyết vấn đề tiếp theo
2 Nội dung 2: Các tình huống sư phạm dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề:
2.1 Xây dựng tình huống có vấn đề từ thực tiễn:
Đưa ra các tình huống xuất phát từ thực tiễn, tình huống này chứa đựng vấn
đề toán học
Ví dụ: Dạy Phép cộng số thập phân.
- Gv đưa ra bài toán: Cắt một sợi dây thành hai đoạn Biết đoạn thứ nhất dài 3,2dm
và đoạn thứ hai dài 4,3dm Hỏi sợi dây lúc đầu dài bao nhiêu đề-xi-mét?
- Tính thực tiễn trong vấn đề: Đây là vấn đề hoàn toàn có thể xảy ra đối với hs trong thực tế
Cách thực hiện: Gv đưa bài toán: Đường gấp khúc ABC gồm đoạn thẳng AB dài
1,36m và đoạn thanwgrBC dài 2,93m Hỏi đường gấp khúc đó có độ đai bao nhiêumét?
- Đối với hs lớp 5 thì việc biết được muốn tính độ dài đường gấp khúc thì cần phải
tính tổng độ dài của hai đoạn AB và BC là một việc làm đơn giản Tuy nhiên tình
huống được đặt ra ở đây đối với hs là: độ dài của hai đoạn dây cắt ra đều là những số thập phân.
- Từ tình huống đó, hs phải phát huy những khả năng của mình tìm cách giải quyếtvấn đề là làm thế nào để tìm được kết quả của phép cộng hai số thập phân đó
- Tuỳ theo từng đối tượng hs mà gv có thể định hướng cách giải quyết vấn đề cho phù hợp
+ Thông thường gv hướng hs đưa các số đo về dạng số tự nhiên(đổi ra cm)rồi thựchiện phép cộng hai số tự nhiên sau đó đưa các số đo về đơn vị dm dưới dạng sốthập phân
+ Hs cũng có thể giải quyết vấn đề đó bằng cách đưa các số thập phân về dạngphân số thập phân rồi thực hiện cộng hai phân số sau đó đưa kết quả về dạng sốthập phân
- Với tình huống trên, tuỳ đối tượng hs, GV
+ Phát hiện vấn đề: Tính độ dài của đường gấp khúc bằng phép cộng 1,36 + 2,93
Trang 11+ Tìm giải pháp: Hs tự tìm các giải pháp (có thể đưa số đo về dạng số tự nhiên nhưtrên hoặc đưa về phân số thập phân rồi cộng và sau đó đổi kết quả về dạng số thậpphân.)
+ Giải quyết vấn đề: Hs tự thực hiện và đưa ra kết quả
+ Kiểm tra kết quả: Hs tự kiểm tra và đưa ra kết luận
Lưu ý: Trong tình huống nêu trên, hs mới chỉ dừng lại ở việc giải quyết tìm ra độ
dài của sợi dây hay kết quả của phép cộng 2 số thập phân 1,36 + 2,93 Để tìm raquy tắc cộng hai số thập phân thì ta cần đưa tiếp vấn đề và yêu cầu hs giải quyết
2.2 Tạo tình huống có vấn đề từ các kiến thức học thường ngày:
Sau khi hình thành các kiến thức toán học, nếu GV chỉ đưa bài tập vận dụngtrực tiếp kiến thức thì nó không chứa đựng vấn đề GV có thể tạo tình huống cóvấn đề chứa đựng kiến thức cơ bản đã học bằng cách tạo bài tập phức tạp hơn, việcgiải quyết sẽ gồm 2,3 bước, trong đó có bước áp dụng trực tiếp kiến thức đơn giảnvừa học
Ví dụ: Bài : Diện tích xung quanh và diện tích toàn phần của hình hộp chữ nhật
- Cho HS quan sát mô hình trực quan về hình hộp chữ nhật ( bằng bìa), yêu cầuhọc sinh chỉ ra các mặt xung quanh Trao đổi và trả lời câu hỏi: Diện tích xungquanh của hình hộp chữ nhật là gì?
- Yêu cầu học sinh chỉ các mặt xung quanh của hình hộp chữ nhật
- Đưa ra hình hộp chữ nhật giới thiệu các mặt xung quanh của hình Diện tích xung quanh của hình hộp chữ nhật chính là tổng diện tích bốn mặt bên của
hình hộp chữ nhật
- Nêu bài toán SGK
Em hãy tìm cách tính diện tích xung quanh của hình hộp chữ nhật
trên? + HS triển khai hình,quan sát và tìm cách tính
- 4 mặt bên của hình hộp chữ nhật tạo thành hình gì?
- Hãy nêu kích thước của hình chữ nhật đó?
- Hãy tính và so sánh diện tích của hình chữ nhật đó với tổng diện tích các
mặt bên của hình hộp chữ nhật ?
- Hãy so sánh về chiều dài của hình chữ nhật triển khai với chiều cao của
hình hộp chữ nhật ?
Trang 12- Hãy so sánh về chiều rộng của hình chữ nhật triển khai với chiều cao của
hình hộp chữ nhật ?
* GV kết luận: + Diện tích xung quanh của hình hộp chữ nhật là tổng diện
tích 4 mặt bên của hình hộp chữ nhật
+ Cho HS nhắc lại kết luận
Vậy để tính Sxq của hình hộp chữ nhật có thể lấy chu vi đáy nhân với chiều
cao (cùng một đơn vị đo)
Giới thiệu diện tích toàn phần của hình hộp chữ nhật
- Giới thiệu: Stp của hình hộp chữ nhật là tổng diện tích xung quanh và
diện tích hai mặt đáy
- Có Sxq rồi muốn tính được Stp của hình hộp chữ nhật trên ta làm thế nào?
- Hãy tính Stp của hình hộp chữ nhật trên ?
2.4 Lật ngược một câu khẳng định đã biết:
Thông thường có một tính chất được phát biểu dưới dạng một câu đơn giảm,nếu lật ngược lại thì được một câu chưa chắc đã đúng, chẳng hạn khi HS lớp 5 họcbài: Hình hộp chữ nhật Hình lập phương và rút đặc điểm của từng loại hình
GV có thể cho HS xét các câu phát biểu khác như sau: Hình coa 6 mặt đều là hìnhchữ nhật, có 8 đỉnh và 12 cạnh có là hình hộp chữ nhật không?
HS sẽ phải suy nghĩ và xét lại đặc điểm của hình hộp chữ nhật để xem câu nói đóđúng hay sai
2.5 Tổ chức hoạt động khái quát hóa:
Đưa ra các đối tượng toán học cụ thể, yêu cầu HS quan sát, phân tích và tìm cách khái quát hóa bằng cách nêu được những nét chung của các đối tượng đó Ví dụ: Viết thêm ba số trong dãy số sau: 1; 1; 2; 3; 5; ; ;
