Phát triển thương mại theo hướng bền vững ở việt nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế tt

Chính vì vậy, để phát triểnbền vững kinh tế, xã hội của Việt Nam trong thời kỳ hội nhập quốc tế, cần xây dựng chiến lược, giảipháp phát triển thương mại theo hướng bền vững trong bối cản

-Lê Nguyễn Diệu Anh

PHÁT TRIỂN THƯƠNG MẠI THEO HƯỚNG BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM TRONG

BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ

Chuyên ngành: Quản lý kinh tế

Mã số: 934.04.10

Tóm tắt luận án tiến sĩ kinh tế

Hà Nội, Năm 2020

Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Thương mại

Người hướng dẫn khoa học

1 PGS TS Hà Văn Sự

2 PGS TS Phạm Thuý Hồng

Phản biện 1: PGS TS Phan Tố Uyên

Phản biện 2: PGS TS Nguyễn Thị Nguyệt

Phản biện 3: PGS TS Vũ Thị Kim Oanh

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng đánh giá luận án cấp Trường họp tại Trường Đại học Thương mại

Vào hồi…… giờ …… ngày ……… tháng ……… năm ………….

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia

Thư viện Trường Đại học Thương mại

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết nghiên cứu của luận án

Toàn cầu hoá đang trở thành một xu thế khách quan của các quốc gia trên thế giới Tham gia toàncầu hoá, hội nhập quốc tế mang lại nhiều lợi ích như phát triển xuất nhập khẩu, mở rộng thị trường,góp phần thúc đẩy lực lượng sản xuất … Tuy nhiên, những tác động tiêu cực của nó đến hầu hết mọimặt của đời sống kinh tế - xã hội của các quốc gia cũng không nhỏ, đặc biệt đối với các nước đang vàkém phát triển Hội nhập quốc tế góp thúc đẩy xuất khẩu, đặc biệt là xuất khẩu nguyên liệu thô và hàng

sơ chế, dẫn đến việc cạn kiệt nguồn tài nguyên thiên nhiên và huỷ hoại môi trường nghiêm trọng.Những cảnh báo về một sự phát triển không bền vững đang là thách thức đối với các quốc gia tham giavào hội nhập quốc tế

Phát triển bền vững là phát triển kinh tế ổn định gắn với việc đảm bảo an sinh xã hội và bảo vệmôi trường sinh thái, hay phát triển bền vững là quá trình thế hệ hôm nay phát triển mà không làmphương hại đến thế hệ tương lai Trong quá trình hội nhập quốc tế, việc mở cửa thị trường, tăng cườnghội nhập cùng với mục tiêu đảm bảo phát triển thương mại theo hướng bền vững là một vấn đề bứcthiết, thu hút sự quan tâm của Nhà nước, tổ chức và mọi thành viên trong xã hội Các quốc gia cần thiếtphải xây dựng chiến lược phát triển thương mại theo hướng bền vững phù hợp với thực lực và lợi thếcủa quốc gia mình Một chính sách thương mại thực sự bền vững cũng sẽ tránh được sự phụ thuộc quámức vào tài nguyên thiên nhiên, cam kết các tiêu chuẩn môi trường cao trong các hiệp định thương mại

và hạn chế ô nhiễm không khí và nước

Liên hệ với Việt Nam, toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế đã đem lại những bước tiến đáng kể chonền kinh tế Việt Nam Từ một quốc gia nghèo đói và thiếu lương thực sau chiến tranh năm 1975, ViệtNam đã trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu hàng đầu thế giới như gạo, cà phê Tổng kimngạch xuất khẩu hàng của Việt Nam những năm gần đây nhìn chung năm sau cao hơn năm trước, năm

2019 tăng 8,1% so với năm 2018, đạt 263,45 tỷ USD và là năm thứ tư liên tiếp xuất siêu Tuy nhiên,những tác động của hội nhập quốc tế và tự do hoá thương mại ảnh hưởng ngày càng sâu sắc đến sự bềnvững kinh tế, công bằng xã hội, gia tăng nhanh sự phân hoá giàu nghèo, môi trường sinh thái, ô nhiễmmôi trường Hệ sinh thái biển bị ảnh hưởng nghiêm trọng, tài nguyên khoáng sản có nguy cơ cạn kiệt,diện tích rừng tự nhiên đang bị suy thoá và mất đi với tốc độ không bền vững Trong quá trình hội nhậpkinh tế quốc tế, thương mại đã trở thành lĩnh vực tiên phong, quan hệ thương mại đi trước mở đườngcho quan hệ ngoại giao chính thức giữa các quốc gia Phát triển thương mại chính là con đường để khaithác những tiềm năng và thế mạnh của quốc gia, thu hút đầu tư nước ngoài, đẩy mạnh thực hiện côngnghiệp hóa- hiện đại hóa đất nước, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững Chính vì vậy, để phát triểnbền vững kinh tế, xã hội của Việt Nam trong thời kỳ hội nhập quốc tế, cần xây dựng chiến lược, giảipháp phát triển thương mại theo hướng bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế ở Việt Nam hiện nay.Trên phương diện lý thuyết, đã có những nghiên cứu về phát triển thương mại theo hướng bềnvững nói chung và cho các khu vực nói riêng Nhưng chưa có nghiên cứu xây dựng một khung lýthuyết hoàn chỉnh, đặc biệt xem xét sự tác động của hội nhập quốc tế, tác động đa chiều đến thươngmại nói chung, tác động gây ra sự thiếu bền vững như tổn thương kinh tế, khủng hoảng tài chính, thất

nghiệp, gia tăng khoảng cách giàu nghèo, ô nhiễm môi trường… Việc nghiên cứu chuyên sâu về pháttriển thương mại theo hướng bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế là rất cần thiết, góp phần pháttriển lý luận và giải quyết các tình huống quản lý thực tế.

Chính vì vậy, đề tài “Phát triển thương mại theo hướng bền vững ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế” được lựa chọn nghiên cứu, nó có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.

2 Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan

Tác giả đã tổng hợp công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án theocác nhóm

2.1.1 Phát triển bền vững

Thứ nhất, công trình nghiên cứu về phát triển bền vững, bao gồm: Our common future của

WCED (1987), “Beyond Economic Growth: An Introduction to Sustainable Development” của Tatyana

P Soubbotina (2004), Peter P Rogers, Kazi F Jalal và John A Boyd (2007), Đinh Văn Ân (2005) về

“Quan niệm và thực tiễn phát triển kinh tế, xã hội tốc độ nhanh, bền vững chất lượng cao ở Việt Nam”;

Lê Xuân Đình (2005), ‘Phát triển bền vững là một đảm bảo của định hướng xã hội chủ nghĩa nền kinh

tế thị trường ở Việt Nam’, Đề tài cấp bộ “Phát triển bền vững từ quan niệm đến hành động” của tác giả

Hà Huy Thành năm 2009, Viện Nghiên cứu Môi trường và Phát triển bền vững Báo cáo của Tổ chức

phát triển công nghiệp Liên Hợp Quốc - UNIDO năm 2012, “Hướng tới tăng trưởng xanh từ phát triển

công nghiệp xanh tại Việt Nam”

2.1.2 Thương mại và phát triển thương mai theo hướng bền vững

Tác giả John Asafu-Adjaye năm 2004 với tác phẩm “International trade and sustainable

development in Sub-Saharan Africa” Báo cáo của UNEP “Sustainable Trade and Poverty Reduction: New Approaches to Intergrated Policy Making at the National Level” năm 2006 Nghiên cứu của Chen

Jiyong, Liu Wei và Hu Yi năm 2006 về “Foreign trade, environmental protection and sustaiable

economic growth in China” Moustapha Kamal Gueye, Malena Sell, Janet Strachan năm 2009 về vấn

đề “Trade, climate change and sustainable development: key issues for small states, least development

countries and vulnerable economic” Tác giả Paul Hawken (2013) trong cuốn sách “The Ecology of Commerce”

2.1.3 Phát triển thương mại theo hướng bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế

a Phát triển thương mại theo hướng bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế

Nhóm các tác giả Grant Hewison, Veena Jha và Maree Underhill (1997) trong cuốn sách “Trade,

Environment and Sustainable Development: A South Asian Perspective” Tổ chức thương mại thế giới

(WTO) đã xuất bản cuốn sách “Trade, Development and the Environment” năm 2000 Wiliam R Cline (2004) về vấn đề “Trade Policy and Global Poverty” Zoltan Ban năm 2012 về “Sustainable Trade:

Changing the Environment the Market Operates in Through Standardized Global Trade Tariffs Paperback” Paul Ekins trong bài “Trade, Globalization and Sustainability Impact Assessment: A Critical Look at Methods and Outcomes” năm 2012

Một số nghiên cứu của Bộ Công Thương, Đề tài khoa học cấp bộ “Những giải pháp chủ yếu

nhằm phát triển thương mại theo tiếp cận phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế

của Việt Nam” của tác giả Hà Văn Sự chủ nhiệm, năm 2004 Luận án tiến sĩ kinh tế “Giải pháp tăng cường quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường nhằm phát triển thương mại của Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế” của Đoàn Thị Thanh Hương, năm 2008, Viện nghiên cứu thương mại.

Luận án tiến sĩ kinh tế “Xuất khẩu bền vững ở Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế”

(2009) của Hồ Trung Thanh, Trường đại học Kinh tế Đại học quốc gia Hà Nội Hà Thị Thanh Bình

năm 2012 về “Bảo hộ thương mại trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và hiệu quả điều chỉnh của

pháp luật Việt Nam”

b Tiêu chí đánh giá phát triển thương mại theo hướng bền vững

Thomas M Parris và Robert W Kates (2003), United Nations (1996), năm 1995 Ủy ban Pháttriển bền vững Liên Hiệp Quốc (CSD) Bộ chỉ tiêu phát triển bền vững CGSDI (1999) sách (OECD,2011b) Ngân hàng Thế giới (WB, 2012) R Prescott Allen (2001), Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên thếgiới đã công bố bộ chỉ số thịnh vượng (Well Being index - WI)

Ngoài ra, Mathis Wackernagel (2003) đã xây dựng bộ chỉ tiêu Dấu chân sinh thái (Ecologicalfootprint) Chỉ số bền vững về môi trường của World Economic Forum (2002) Quyết định số 432/QĐ-TTg ngày 12/04/2012 ban hành các chỉ tiêu giám sát và đánh giá phát triển bền vững Việt Nam giaiđoạn 2011 – 2020 UNCTAD (2016) xây dựng bộ chỉ tiêu về thương mại để đánh giá hiệu quả thươngmại của quốc gia The Economist Intelligence Unit (2016) xây dựng chỉ số Thương mại Bền vữngChâu Á

2.1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển thương mại theo hướng bền vững trong bối cảnh hội nhập

Các nghiên cứu của Kris M.Y.Law (2010), Liu Ligang (2001), Liu Bangcheng và Jiang Taiping(2000), Wu Yingyu (2003), Vittorio, Raffaella & Giuliano (1999), Yang Mei (2016), Nghiên cứu củaJianteng Xu, Yuyu Chen và Qingguo Bai (2016), Hồ Trung Thành (2009), Dương Thị Tình (2015,Nguyễn Thanh Hoài (2012)

Trong nội dung tổng quan này, bên cạnh việc chỉ ra các giá trị khoa học (về lý luận và thực tiễn)được kế thừa, NCS cũng xác định khoảng trống nghiên cứu của đề tài luận án

3 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu những cơ sở khoa học (cả lý luận và thực tiễn) để đề xuất các giải phápnhằm phát triển thương mại theo hướng bền vững ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế đến năm

2025 và những năm tiếp theo

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được các mục đích của đề tài, cần tập trung giải quyết những nhiệm vụ sau:

Một là, hệ thống hóa và xây dựng những nguyên lý cơ bản về phát triển thương mại theo hướng

bền vững của các quốc gia như: bản chất và vai trò của thương mại theo hướng bền vững; Nội dung vàtiêu chí đánh giá phát triển thương mại theo hướng bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế

Hai là, phân tích và đánh giá thực trạng phát triển thương mại theo hướng bền vững ở Việt Nam

trong bối cảnh hội nhập quốc tế, đặt trong mối quan hệ giữa thương mại với bảo vệ môi trường vàthương mại với các vấn đề xã hội

Ba là, phân tích và đánh giá thực trạng chính sách phát triển thương mại theo hướng bền vững ở

Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Bốn là, phân tích tác động của các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển thương mại theo hướng bền

vững ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế

Năm là, luận giải những vấn đề tồn tại trong thực hiện mục tiêu phát triển thương mại theo hướng

bền vững ở nước ta trước những thách thức do hội nhập quốc tế đem lại, chỉ ra những mặt được và bàihọc kinh nghiệm, những hạn chế và nguyên nhân của phát triển thương mại Việt Nam theo hướng bềnvững

Sáu là, đưa ra một số quan điểm, phương hướng và giải pháp phù hợp với thực tiễn tình hình

nghiên cứu trong giai đoạn 1995-2019, định hướng đến 2025 và các năm tiếp theo nhằm phát triểnthương mại theo hướng bền vững ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế và phù hợp với địnhhướng của Nhà nước

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là những lý luận và thực tiễn về phát triển thương mại theohướng bền vững ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung: Luận án chỉ tập trung vào nghiên cứu phát triển thương mại theo tiếp cận bền vữnggắn với kết quả phát triển thương mại đạt được về cả khía cạnh thương mại nội địa và thương mại xuấtnhập khẩu; chỉ nghiên cứu nội hàm phát triển thương mại theo hướng bền vững nhưng chú trọng đếnnhững yếu tố do tác động của hội nhập quốc tế, đặc biệt là hội nhập kinh tế quốc tế

Thương mại theo nghĩa rộng của WTO bao gồm cả thương mại hàng hoá và thương mại dịch vụ.Tuy nhiên, thương mại dịch vụ là một lĩnh vực rất rộng (có 12 lĩnh vực, 155 tiểu ngành) Hơn nữa, luận

án thuộc chuyên ngành về quản lý kinh tế thì thương mại thường tiếp cận là thương mại hàng hoá(gồm: thương mại nội địa và thương mại xuất nhập khẩu), và liên quan đến phương thức bán buôn, bán

lẻ, nhượng quyền thương mại và đại lý Điều này sẽ phù hợp với Việt Nam, với quản lý thương mạihàng hoá do Bộ công thương quản lý Như vậy, phạm vi nội dung nghiên cứu của luận án là thươngmại hàng hoá của Việt Nam, tập trung vào thương mại nội địa và thương mại xuất nhập khẩu

Về không gian: Nghiên cứu chủ yếu sự phát triển thương mại gắn với bối cảnh hội nhập quốc tế,tập trung vào thương mại hàng hoá ở cả trong nước và xuất nhập khẩu, và chỉ chú trọng những vấn đềphát triển gắn với yêu cầu về phát triển bền vững

Về thời gian: Luận án nghiên cứu thực trạng phát triển thương mại Việt Nam theo hướng bềnvững giai đoạn từ năm 1995 đến 2019 và đề xuất các quan điểm, giải pháp đến năm 2025 và nhữngnăm tiếp theo

6 Phương pháp nghiên cứu

a Phương pháp phân tích – tổng hợp lý thuyết: được sử dụng để phục vụ cho nghiên cứu tổng

quan tài liệu, nghiên cứu để xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài luận án Liên kết những mặt, bộ phận,những mối quan hệ thông tin từ các lý thuyết đã thu thập được thành một chỉnh thể để tạo ra hệ thống

lý thuyết đầy đủ và sâu sắc về phát triển thương mại theo hướng bền vững

b Phương pháp phân loại và hệ thống hóa lý thuyết: được sử dụng trong tổng quan nghiên cứu,

hệ thống hóa lý thuyết để xây dựng một khái niệm, nội dung, tiêu chí đánh giá, các quan điểm, chínhsách của Nhà nước về phát triển thương mại thương mại theo hướng bền vững

c Phương pháp thu thập và xử lý số liệu:

- Nghiên cứu định tính: sử dụng trong nghiên cứu nội hàm phát triển thương mại theo hướng bền

vững, đánh giá chính sách, định hướng phát triển thương mại theo hướng bền vững của Việt Nam Dữliệu thứ cấp được thu thập từ niêm giám thống kê, báo cáo của các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức,doanh nghiệp, kế thừa các nghiên cứu trước có liên quan đến đề tài

- Nghiên cứu định lượng: dùng trong thu thập, thống kê mô tả số liệu, kiểm định mô hình, ướclượng biến số và đánh giá tác động của các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển thương mại theo hướng bềnvững ở Việt Nam trong bôí cảnh hội nhập quốc tế theo mô hình ARDL, trên cơ sở nguồn dữ liệu thứcấp của Tổng cục thống kê, WB, Tradingeconomics,…

d Phương pháp thống kê – so sánh: Tổng hợp các tài liệu, đối chiếu giữa các giai đoạn, các khu

vực khác nhau; Sử dụng hệ thống các bảng, hình để biểu diễn quy mô lượng, chất của phát triển thươngmại theo hướng bền vững ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

7.1 Về mặt lý luận

Góp phần hệ thống hóa và phát triển lý thuyết về phát triển thương mại theo hướng bền vững củacác quốc gia, trong đó: i) làm rõ bản chất, tiêu chí và nội dung của phát triển thương mại theo mại theohướng bền vững; ii) Phân tích những tác động của toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế đến sự phát triểnthương mại theo hướng bền vững; iii) điều kiện đảm bảo cho sự phát triển thương mại theo hướng bềnvững khi hội nhập quốc tế

Nghiên cứu kinh nghiệm về phát triển thương mại theo hướng bền vững của một số quốc gia trênthế giới;

Phân tích và xác lập mô hình nghiên cứu định lượng phù hợp để đánh giá tác động của các yếu tốảnh hưởng đến phát triển thương mại theo hướng bền vững của một quốc gia trong bối cảnh hội nhậpquốc tế

7.2 Về mặt thực tiễn

Làm rõ thực trạng đáp ứng yêu cầu phát triển thương mại theo hướng bền vững ở Việt Nam giaiđoạn 1995 đến 2019 theo các mục tiêu và tiêu chí phát triển thương mại theo hướng bền vững Cụ thể:Luận án tập trung phân tích, đánh giá về thực trạng phát triển thương mại theo hướng bền vững củaViệt Nam qua các thời kỳ từ năm 1995 đến 2019; phân tích và chỉ ra những thời cơ, thách thức vànhững vấn đề đặt ra đối với phát triển thương mại Việt Nam theo hướng bền vững trong bối cảnh hộinhập quốc tế ngày càng sâu rộng

Áp dụng mô hình đánh giá tác động của các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển thương mại theohướng bền vững ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế và xác định kết quả thực nghiệm mô hình

Từ bối cảnh hội nhập quốc tế, luận án dự báo xu hướng, xác định quan điểm, định hướng pháttriển thương mại theo hướng bền vững của Việt Nam trong thời gian tới Đặc biệt, luận án đã đề xuất

các giải pháp mang tính đồng bộ và có cơ sở khoa học nhằm phát triển thương mại theo hướng bềnvững ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế đến năm 2025 và những năm tiếp theo Trong đó, cácgiải pháp tập trung vào các nhóm sau: i) nhóm giải chung về phát triển thương mại theo hướng bềnvững trong bối cảnh hội nhập quốc tế ii) nhóm giải pháp phát triển thương mại nội địa theo hướng bềnvững iii) nhóm giải pháp phát triển thương mại xuất nhập khẩu theo hướng bền vững.

8 Kết cấu luận án

Luận án có kết cấu gồm ba chương như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về phát triển thương mại theo hướng bền vữngtrong bối cảnh hội nhập quốc tế

Chương 2: Phân tích và đánh giá thực trạng phát triển thương mại theo hướng bền vững ở ViệtNam trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay

Chương 3: Những quan điểm và giải pháp chủ yếu nhằm phát triển thương mại theo hướng bềnvững trong bối cảnh hội nhập quốc tế của Việt Nam đến năm 2025 và những năm tiếp theo

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN THƯƠNG

MẠI THEO HƯỚNG BỀN VỮNG TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ

1.1 BẢN CHẤT VÀ SỰ CẦN THIẾT CỦA PHÁT TRIỂN THƯƠNG MẠI THEO HƯỚNG BỀN VỮNG TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ CỦA CÁC QUỐC GIA HIỆN NAY

1.1.1 Một số vấn đề cơ bản về phát triển và phát triển bền vững

Tăng trưởng và phát triển là hai mặt của sự phát triển xã hội và có quan hệ chặt chẽ với nhau.Nếu tăng trưởng kinh tế chỉ tập trung đem lại lợi ích kinh tế cho một nhóm dân cư, một khu vực màkhông đem lại lợi ích kinh tế cho xã hội thì tăng trưởng kinh tế sẽ làm gia tăng bất bình đẳng xã hội.Những phương thức tăng trưởng như vậy cũng chỉ là ngắn hạn, không thúc đẩy được phát triển và sẽ bịloại bỏ

Định nghĩa về phát triển bền vững được sử dụng rộng rãi và phổ biến nhất hiện nay là của WCED

(1987), phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng những nhu cầu hiện tại, nhưng không làm trở ngại

đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai Mục tiêu phát triển bền vững là đạt được sự

đầy đủ về vật chất, sự giàu có về tinh thần và văn hóa, sự bình đẳng của các công dân và sự đồng thuậncủa xã hội, sự hài hòa giữa con người và tự nhiên

Mô hình ba hình tròn giao nhau được sử dụng phổ biến nhất để mô tả phát triển bền vững(Barkemeyer, 2014) Phát triển bền vững là phần giao nhau ở giữa - nơi thống nhất 3 lĩnh vực Mặc dù

có rất nhiều tranh luận về mô hình phát triển bền vững nhưng mô hình ba hình tròn giao nhau vẫn đượcchấp nhận trên toàn thế giới, giúp khái niệm hoá khái niệm về phát triển bền vững (Peeters, 2012).Những vòng tròn thể hiện sự khác nhau giữa phát triển bền vững với những vấn đề riêng biệt về chínhsách và chính trị, đề xuất ra một khái niệm tổng thể và bổ sung cho phát triển bền vững

1.1.2 Bản chất của phát triển thương mại theo hướng phát triển bền vững

1.1.2.1 Khái niệm và mục tiêu phát triển thương mại theo hướng bền vững

a Khái niệm thương mại

Nếu nhìn dưới góc độ phân công lao động xã hội thì thương mại được coi là một ngành kinh tếđộc lập của nền kinh tế Trong khuôn khổ luận án này, thương mại được tiếp cận là thương mại hànghóa và được nhìn từ góc độ là ngành kinh tế Ngành thương mại chuyên đảm nhận chức năng tổ chức,lưu thông hàng hóa và cung ứng các dịch vụ cho xã hội thông qua việc thực hiện mua bán nhằm sinhlời Thương mại phát triển, lưu thông hàng hóa thông suốt biểu hiện của nền kinh tế lành mạnh, thịnhvượng

b.Khái niệm phát triển thương mại theo hướng bền vững

Với góc độ tiếp cận phát triển thương mại nhằm hướng đến mục tiêu phát triển bền vững, khái

niệm phát triển thương mại theo hướng bền vững trong luận án này được đưa ra như sau: Phát triển thương mại theo hướng bền vững là sự phát triển mà kết quả của phát triển thương mại đáp ứng yêu cầu của phát triển bền vững, được biểu hiện cụ thể bằng sự phát triển nhanh, ổn định về quy

mô, cơ cấu hợp lý và đảm bảo chất lượng tăng trưởng, xoá đói giảm nghèo và bảo vệ môi trường

Tăng trưởng thương mại không liên tục, chứa nhiều rủi ro khi có biến động do cơ cấu không hợp

lý, gây nên bất ổn kinh tế vĩ mô; hoặc xuất khẩu tăng trưởng nhưng chủ yếu dựa vào tài nguyên, gâycạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, ô nhiễm môi trường; hoặc xuất khẩu chỉ đem lại lợi ích cho nhómngười, gây bất bình đẳng xã hội… thì cũng không là phát triển thương mại theo hướng bền vững Pháttriển thương mại theo hướng bền vững phải là sự phát triển xuất khẩu mà kết quả của nó đáp ứng cácyêu cầu về bền vững - ổn định kinh tế vĩ mô, giải quyết việc làm, xoá đói giảm nghèo và cải thiện môitrường

c Mục tiêu phát triển thương mại theo hướng bền vững

Thứ nhất, phát triển quy mô thương mại theo hướng bền vững Phát triển thương mại theo hướng

bền vững phải duy trì tốc độ tăng trưởng nhanh, ổn định, dài hạn về quy mô, tốc độ của thương mại nộiđịa và thương mại xuất nhập khẩu

Thứ hai, phát triển cơ cấu thương mại theo hướng bền vững Đảm bảo chất lượng tăng trưởng

thương mại trên cơ sở cơ cấu thị trường và sản phẩm bền vững, nâng cao sức cạnh tranh của hàng hoátrên thị trường quốc tế, tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu, từng bước hội nhập thành công vào nềnkinh tế khu vực và thế giới

Thứ ba, đảm bảo chất lượng phát triển thương mại theo hướng bền vững Nâng cao giá trị gia

tăng của thương mại, tăng tỷ trọng hàng hoá có hàm lượng công nghệ cao, giảm tỷ trọng sản phẩm thô;tăng cường năng lực và hiệu quả tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu Kết quả của phát triển thương mạitheo hướng phát triển bền vững đảm bảo tính cân đối, hài hoà giữa ba mặt lợi ích kinh tế, xã hội và môitrường

1.1.3 Sự cần thiết của phát triển thương mại theo hướng bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc

tế của các quốc gia hiện nay

Hội nhập đã trở thành một xu thế lớn của thế giới hiện đại, tác động mạnh mẽ đến quan hệ quốc

tế và đời sống của từng quốc gia Hội nhập quốc tế là quá trình liên kết, gắn kết giữa các quốc

gia/vùng lãnh thổ với nhau dựa trên sự chia sẻ về lợi ích, mục tiêu, giá trị, nguồn lực, quyền lực và tuân thủ các luật chơi chung trong khuôn khổ các định chế hoặc tổ chức quốc tế nhằm tạo thành sức mạnh tập thể giải quyết những vấn đề chung mà các bên cùng quan tâm Hội nhập kinh tế là nền tảng

hết sức quan trọng cho sự tồn tại bền vững của hội nhập trong các lĩnh vực khác, đặc biệt là hội nhập

về chính trị và nhìn chung, được các nước ưu tiên thúc đẩy giống như một đòn bẩy cho hợp tác và pháttriển trong bối cảnh toàn cầu hóa

a Sự cần thiết phải phát triển thương mại theo hướng bền vững của các quốc gia trong bối cảnh hội nhập quốc tế

Thứ nhất, quá trình phát triển thương mại đã tạo nên sự chênh lệch lớn về trình độ phát triển kinh

tế, văn hóa và thu nhập giữa các vùng miền, lý do sự khác nhau về cơ sở hạ tầng, hệ thống thông tin,giao thông vận tải, về nguồn vốn đầu tư, về trình độ lao động, dẫn đến sự khác nhau về năng lực tiếpcận thị trường cũng khác nhau

Thứ hai, hội nhập quốc tế và toàn cầu hoá, đặt trong bối cảnh đó, quốc gia muốn tận dụng được

dòng vốn đầu tư quốc tế, dòng chảy công nghệ tiên tiến, khoa học kỹ thuật hiện đại… để phát triểnkinh tế thì phải tích cực và chủ động mở cửa nền kinh tế, tự do hoá thương mại

Thứ ba, việc nhập khẩu những thiết bị cũ, lạc hậu gây ô nhiễm môi trường sinh thái… Vì vậy, rất

cần thiết các quốc gia phải xây dựng chiến lược phát triển thương mại theo hướng bền vững phù hợpvới thực lực và lợi thế của quốc gia mình trong bối cảnh hội nhập quốc tế

b Những vấn đề đặt ra cho phát triển thương mại theo hướng bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc

tế của các quốc gia hiện nay

- Phải có hiểu biết đầy đủ về hội nhập quốc tế và tự do hoá thương mại

- Phải có chiến lược phát triển và bước đi thích hợp trong từng thời kỳ hội nhập quốc tế

- Phải có một bộ máy Nhà nước đủ mạnh, hoạt động có hiệu quả để ổn định tình hình chính trị vàquản lý nền kinh tế giữ vững đường hướng trên cơ sở đảm bảo tính độc lập, tự chủ, chủ quyền của dântộc, tập trung vào đúng chức năng vai trò, tạo điều kiện chung, đòn bẩy và động lực…

- Mục tiêu hội nhập quốc tế thành công và đảm bảo sự phát triển bền vững của đất nước, phải dựavào sức mạnh trong nước là chính, phải nội sinh hoá ngoại lực, nâng cao vị thế quốc gia

1.2 NỘI DUNG VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG CỦA PHÁT TRIỂN THƯƠNG MẠI THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CỦA CÁC QUỐC GIA TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ

1.2.1 Nội dung và các tiêu chí phản ánh sự phát triển thương mại theo hướng phát triển bền vững của các quốc gia trong bối cảnh hội nhập quốc tế

1.2.1.1 Nội dung cơ bản phát triển thương mại theo hướng phát triển bền vững của các quốc gia trong bối cảnh hội nhập quốc tế

a Phát triển về quy mô thương mại theo hướng bền vững

Phát triển thương mại theo hướng bền vững phải duy trì tốc độ tăng trưởng nhanh, ổn định, dàihạn về quy mô, tốc độ của thương mại nội địa và thương mại quốc tế

Mở rộng thị trường nội địa, phát triển mạnh thương mại trong nước, phát triển hàng hoá có lợithế cạnh tranh, xây dựng thương hiệu hàng hoá trong nước Đảm bảo số lượng và cơ cấu hàng hoá lưuthông thông suốt trong cả nước, đặc biệt là các vùng nông thô, vùng sâu vùng xa

Phát triển các hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, nâng cao giá trị gia tăng từ thương mại và nănglực hàng hóa xuất khẩu vào chuỗi giá trị toàn cầu; đa dạng hoá thị trường xuất nhập khẩu, đa phươnghoá mối quan hệ, mở rộng quan hệ giao thương với các quốc gia trên thế giới

b Phát triển cơ cấu thương mại theo hướng bền vững

Tích cực chuyển dịch cơ cấu thương mại hướng về xuất khẩu, góp phần tạo ra một nền kinh tế có

cơ cấu kinh tế hợp lý, phát huy được lợi thế so sánh của đất nước, phù hợp với thị trường và phân cônglao động quốc tế

Chuyển dịch tăng trưởng thương mại chủ yếu theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu, sửdụng hiệu quả thành tựu khoa học công nghệ tiên tiến để nâng cao năng suất lao động, nâng cao sứccạnh tranh của sản phẩm hàng hóa và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư

Xây dựng chiến lược dài hạn về cơ cấu mặt hàng xuất khẩu

Thay đổi mô hình lưu thông hàng hóa theo hướng sạch hơn và thân thiện với môi trường, dựatrên cơ sở sử dụng tiết kiệm các nguồn tài nguyên không tái tạo, giảm tối đa chất thải độc hại và khóphân hủy

c Đảm bảo chất lượng phát triển thương mại theo hướng bền vững

Nâng cao giá trị gia tăng của thương mại, tăng tỷ trọng hàng hoá có hàm lượng công nghệ cao,giảm tỷ trọng sản phẩm thô; tăng cường năng lực và hiệu quả tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu Kếtquả của phát triển thương mại theo hướng phát triển bền vững đóng góp tích cực vào phát triển bềnvững nền kinh tế, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, gắn liền với sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyênthiên nhiên, bảo tồn đa dạng sinh học, và gắn với mục tiêu xoá đói giảm nghèo và đảm bảo công bằng

xã hội thông qua việc giải quyết việc làm cho người lao động, tạo mở việc làm có giá trị gia tăng cao

1.2.1.2 Tiêu chí phản ánh sự phát triển thương mại theo hướng bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế

a Quy mô phát triển thương mại theo hướng bền vững

 Tăng trưởng tổng mức lưu chuyển hàng hoá bán lẻ

Tốc độ tăng tổng

x 100% (2.1)

Chỉ tiêu này duy trì ổn định tốc độ tăng trưởng tổng mức hàng hoá lưu thông trong kỳ nghiên cứu

là đảm bảo theo sự phát triển bền vững

 Tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu, nhập khẩu hàng hoá

c Chất lượng thương mại theo hướng bền vững

 Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu

Đối với mục tiêu phát triển thương mại theo hướng bền vững, xu hướng tham gia chuỗi giá trịtoàn cầu là sự chuyển dịch từ việc tham gia vào quá trình sản xuất giản đơn, có giá trị gia tăng thấpsang những mắt xích có giá trị gia tăng cao hơn như R&D, thiết kế, marketing, phân phối…

 Đóng góp của thương mại trong GDP

Tỷ trọng đóng thương

∑ Giá trị GDP kinh tế

Tốc độ tăng của thương mại trong GDP tăng ổn định, liên tục trong quãng thời gian dài thì phảnánh sự phát triển thương mại theo hướng tích cực, nền kinh tế tốt và định hướng công nghiệp hóa –hiện đại hóa

 Phát triển thương mại gắn với mục tiêu xã hội

- Số lao động thương mại trong tổng lực lượng lao động của quốc gia

Tỷ trọng lao động thương

Tổng số lao động quốc gia

- Thu nhập lao động thương mại trên thu nhập lao động bình quân cả nước

Thu nhập bình quân của lao động trong ngành thương mại là toàn bộ số tiền và giá trị hiện vậtcủa lao động trong ngành thương mại thu được, tính bình quân trong một kỳ nhất định, phản ánh mứcsống của người lao động, thực trạng về hiệu quả kinh doanh của các doanh nghiệp, là cơ sở để hoạchđịnh chính sách thương mại

 Phát triển thương mại gắn với mục tiêu bảo vệ môi trường

Tỷ lệ xuất khẩu tài nguyên

∑ Giá trị GDP kinh tế

Ngoài ra, chính sách thúc đẩy phát triển thương mại và bảo vệ môi trường cũng phản ánh sự pháttriển thương mại theo hướng bền vững như khả năng kiểm soát về môi trường của Nhà nước đối vớicác hoạt động thương mại, ý thức về môi trường của doanh nghiệp…

1.2.2 Những nhân tố ảnh hưởng đến phát triển thương mại theo hướng phát

1.2.2.1 Nhóm nhân tố thuộc về mô hình phát triển kinh tế

Mô hình tăng trưởng kinh tế có vai trò định hướng cho các chiến lược phát triển kinh tế nóichung và phát triển thương mại nói riêng tại từng giai đoạn khác nhau Luật pháp, chính sách, thể chếthương mại đều ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển thương mại theo hướng bền vững, yêu cầu mỗi quốcgia phải xây dựng chiến lược, kế hoạch phát triển thương mại hợp lý, phù hợp với nền kinh tế trong bốicảnh tự do hóa thương mại và hội nhập quốc tế

1.2.2.2 Nhóm nhân tố thuộc về toàn cầu hoá và tự do hoá thương mại

Urs Zollinger và cộng sự (2007), Dương Thị Tình (2015) và Hồ Trung Thành (2009) cho rằngtoàn cầu hoá ảnh hưởng tích cực đến phát triển thương mại theo hướng bền vững Toàn cầu hoá đẩymạnh tự do hóa các hoạt động tài chính và đầu tư quốc tế Tuy nhiên, toàn cầu hoá cũng mang lại nhiềuthách thức như sự phân hoá giàu nghèo ngày càng tăng, sự cạnh tranh khốc liệt, sự phụ thuộc và chịuchi phối của các nước giàu, gia tăng những vấn đề bất bình đẳng và tệ nạn xã hội…

1.2.2.3 Nhóm nhân tố thuộc về trình độ phát triển nền kinh tế

a Lao động: UNCED (1992) đã nêu con người là trung tâm của mọi sự phát triển, mọi sự pháttriển đều hướng vào con người Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, cạnh tranh quyết liệt,phần thắng sẽ thuộc về những quốc gia có lao động chất lượng cao, có môi trường pháp lý thuận lợicho đầu tư, có môi trường chính trị - xã hội ổn định

b Khoa học công nghệ Sharon Beder (1994) cho rằng khoa học công nghệ giúp tăng trưởng kinh

tế liên tục trong một thế giới hữu hạn thông qua việc tìm các nguồn mới hoặc cung cấp các giải phápthay thế, tái sử dụng tài nguyên một cách hiệu quả nhất

c Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Liu Ligang (2001) cho rằng năng lực cạnh tranh củadoanh nghiệp là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển thương mại theo hướng bền vững.Theo United Nations (2015), cạnh tranh giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả, thúc đổi sự đổi mới,nâng cao chất lượng sản phẩm

1.3 KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VÀ BÀI HỌC RÚT RA CHO VIỆT NAM ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN THƯƠNG MẠI THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

Từ kinh nghiệm của các nước về việc kết hợp chính sách thương mại và chính sách môi trường

có thể rút ra một số bài học cho Việt Nam như sau:

Một là, kiên trì mô hình kinh tế thị trường mở và hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế dựa vào

tăng trưởng xuất khẩu các sản phẩm công nghiệp chế biến, công nghiệp chế tạo trên cơ sở phát huy lợithế so sánh “tĩnh” và “động” của đất nước

Hai là, điều chỉnh cơ cấu ngành kinh tế theo hướng “rút ngắn”, chuyển từ cơ cấu phát triển các

ngành có hàm lượng lao động cao sang các ngành có hàm lượng vốn, công nghệ cao, có khả năng tiếpứng với tiến trình hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế

Ba là, xác định đúng đắn vị trí đặc biệt quan trọng của ngành nông nghiệp, lấy nông nghiệp làm

điểm tựa khởi đầu để phát triển toàn bộ nền kinh tế quốc dân

Bốn là, chủ động thực hiện các cam kết quốc tế về thuế quan, giảm hàng rào kỹ thuật, các hạn

chế, cấm và cấp phép đối với hàng hoá nhập khẩu để thực hiện một chính sách tự do hoá thương mạikết hợp với bảo hộ hợp lý

Năm là, cần hoạch định chính sách cơ cấu ngành kinh tế quốc gia theo hướng khai thác có hiệu

quả nguồn lực bên trong và bên ngoài, phù hợp với tiến trình hội nhập, thích ứng với chuyển đổi kinh

tế khu vực và thế giới

Sáu là, thực hiện ổn định kinh tế vĩ mô, cung cấp các kết cấu hạ tầng tốt, tạo môi trường pháp lý

rõ ràng, nhất quán, bình đẳng cho mọi thành phần kinh tế hoạt động kinh doanh