Như chúng ta đã biết, cái gắn bó với một tác phẩm không chỉ là bức vẽ hiện thực hay huyền ảo, mà quan trọng hơn hình thành từ những điều đó hoặc nhờ nó mà bắt nguồn lên tác phẩm chính là những giá trị văn hóa – lịch sử. Nhờ những giá trị này mà tác phẩm truyện truyền kì sẽ được nhìn nhận thêm ở khía cạnh khác nhau nữa. Có thể nói văn hóa – lịch sử là yếu tố khởi nguồn lên tác phẩm truyện truyền kì và cũng truyện truyền kì hình thành là mang đến những giá trị văn hóa – lịch sử khác nhau. Truyện truyền kì không những gắn với những nét văn hóa Việt mà còn gắn với cả những mốc lịch sử, những con người hay sự kiện lịch sử của đất nước. Đó chính là lý do chọn đề tài : “Giá trị văn hóa và lịch sử của truyện truyền kì Việt Nam”
Trang 1ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNGTRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA NGỮ VĂN
GIÁ TRỊ VĂN HÓA VÀ LỊCH SỬ
CỦA TRUYỆN TRUYỀN KÌ VIỆT NAM
(Bài tiểu luận kết thúc học phần)
Học phần: CÁC PHẠM TRÙ VĂN HÓA – VĂN HỌC
TRUNG ĐẠI VIỆT NAMGiảng viên phụ trách: PGS.TS NGUYỄN PHONG NAM
Đà Nẵng, tháng 01 năm 2016
Trang 2MỤC LỤC
DẪN NHẬP: 1
1 Lý do chọn đề tài: 1
2 Mục đích nghiên cứu: 1
3 Lịch sử vấn đề: 2
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: 2
5 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu: 3
6 Bố cục của bài làm: 3
NỘI DUNG: 4
I: Giới thiệu sơ lược về truyện truyền kì Việt Nam 4
1 Truyện truyền kì là gì? 4
2 Quá trình hình thành và phát triển của truyện truyền kì Việt Nam: 5
3 Các tác phẩm truyện truyền kì tiêu biểu: 6
II: Giá trị văn hóa và lịch sử của truyện truyền kì: 9
1 Giá trị văn hóa: 9
2 Giá trị lịch sử: 13
KẾT LUẬN: 17
TÀI LIỆU THAM KHẢO: 18
Trang 3do chọn đề tài : “Giá trị văn hóa và lịch sử của truyện truyền kì Việt Nam”
2 Mục đích nghiên cứu:
Từ trước đến nay, khi nghiên cứu truyện truyền kì Việt Nam, chủ yếu các nhànghiên cứu đi sâu vào một hoặc nhiều tác phẩm, chủ yếu nghiên cứu về nội dung cũngnhư nghệ thuật của tác phẩm đó, hay là nghiên cứu vế nhân vật, đặc trưng của mộttruyện truyền kì nào đó Ít có nhà nghiên cứu nghiên cứu tổng thể về truyện truyền kìViệt Nam, hay có cái nhìn khái quát hơn toàn bộ về truyện truyền kì Vấn đề giá trịvăn hóa hay lịch sử của truyện truyền kì cũng ít được xem xét tới
Chẳng vì vậy mà vấn đề văn hóa – lịch sử và giá trị của nó trong truyện truyền kì ítnhiều bị lãng quên Vì thế bài nghiên cứu này sẽ đi chủ yếu vào vấn đề giá trị vănhóa– lịch sử đế giúp người đọc nhìn rõ hơn truyện truyền kì ở một góc nhìn khác Vớicác mục đích chính là:
Trang 4- Giúp người đọc thấy được các giá trị văn hóa như : tôn giáo, danh lam – thắngcảnh, địa danh, tín ngưỡng,… trong một vài tác phẩm, từ đó đưa người đọc cáinhìn tổng quát hơn về những giá trị văn hóa của truyện truyền kì Việt Nam
- Dựa vào những truyện có liên quan đến lịch sử, những dấu ấn hay nhân vật lịch
sử trong truyện truyền kì, lý giải rõ hơn về giá trị lịch sử mà truyện truyền kìđem lại Đồng thời hướng người đọc theo một cái nhìn lịch sử mới hơn dưới gócnhìn của truyện truyền kì Việt Nam
3 Lịch sử vấn đề:
Căn cứ vào tình hình tư liệu hiện nay, có thể thấy rằng có ít người từng nghiên cứu
vế giá trị văn hóa và lịch sử của truyện truyền kì
Về tổng quan họ đi vào phân tích hầu khắp các mặt như đặc điểm, phân loại, giá trị,…Trong đó có một số nghiên cứu tiêu biểu như:
- Nguyễn Đăng Na (1999), Văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại, NXB Giáo
dục
- Đinh Phan Cẩm Vân (10/2000), “Cái kì trong tiểu thuyết truyền kì”, Tạp chí
Văn học số
- Nguyễn Hùng Vĩ ( 2006), “Lĩnh Nam chích quái – từ điểm nhìn văn hóa”, Tạp
chí Nghiên cứu văn học.
- Nguyễn Phong Nam (2015), Truyện truyền kỳ Việt Nam – đặc điểm hình thái,
văn hóa và lịch sử, NXB Văn học.
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
Bắt đầu với hai tác phẩm “Viết điện u linh tập” và “Lĩnh Nam chích quái lục” – hai trong số các truyện truyền kì được xem là cổ nhất Về sau khi “Thánh Tông di thảo”
ra đời, truyện truyền kì Việt Nam được xem như một bước tiến vượt bấc, rồi sau đó
với sự xuất hiện của “Truyền kì mạn lục”, về sau là “truyền kì tân phả”, “Lan trì kiến
văn lục” đã mang cho truyện truyền kì những đặc điểm nổi bật.
Vì vậy với đối tượng nghiên cứu là “truyện truyền kì Việt Nam” thì phạm vi nghiêncứu sẽ chủ yếu ở các tác phẩm truyện truyền kì :
- Viết điện u linh tập
- Lĩnh Nam chích quái lục
- Thánh Tông di thảo
- Truyền kì mạn lục
Trang 52 Quá trình hình thành và phát triển của truyện truyền kì Việt Nam:
3 Các tác phẩm truyện truyền kì tiêu biểu:
II: Giá trị văn hóa và lịch sử của truyện truyền kì:
1 Giá trị văn hóa:
2 Giá trị lịch sử:
Trang 6Theo nghiên cứu của PGS.TS Nguyễn Phong Nam: “Nguyên chữ truyền/ truyền kì
trong Hán ngữ là để chỉ những gì khác lạ, phi phàm được truyền tụng, lưu hành trong các điều kiện không – thời gian khác nhau Chữ “truyện” ban đầu cũng có nghĩa là một lối ghi chép nhân vật, sự kiện, dần dà ý nghĩa thay đổi, được hiểu là một thể loại văn học Từ đấy suy ra, bản chất của truyện truyền kỳ là truyện về các nhân – vật –
sự kỳ lạ, khác thường.”
Một số ít nhà nghiên cứu cho rằng truyện truyền kỳ là thể loại truyện ngắn cổ điểncủa văn học Trung Quốc thịnh hành ở đời Đường Kỳ nghĩa là kỳ ảo, kỳ lạ, nhấnmạnh tính chất hư cấu
Định nghĩa về truyền kì, Trung Hoa văn hóa đại từ hải cho rằng: “Vì tình tiết có
nhiều kì lạ, thần dị mà có tên ấy” Từ điển văn học ( Nxb Thế giới, 2004 ) cũng chorằng loại truyện này chú ý trước hết đến những “Mô típ kì quái, hoang đường”…
Cái “kì” trong truyền kì không chỉ là cái siêu nhiên, cái không thể xảy ra mà cái có
thể là cái kì lạ, dị thường Yếu tố kì ảo ở đây phải được đặt trong mối quan hệ mậtthiết với yếu tố hiện thực và là sản phẩm sáng tạo mang phong cách của nhà văn Vìvậy kì ảo phải trở thành bút pháp nghệ thuật của thể loại và nhà văn phải có ý thức rõrệt trong việc sử dụng bút phát đó để phản ánh hiện thực
Khái niệm về truyện truyền kì được giới sáng tác và các nhà nghiên cứu hiểu rấtkhác nhau Có người coi đây là một thể loại, có người lại xem đó là một thể tài(truyện ngắn trung đại), lại có hướng khác xem đây chỉ là một hiện tượng văn hóa –văn học có những tính chất đặc thù riêng
Nhìn chung để định nghĩa được truyền kì là gì không phải là một vấn đề dễ dàng,
và cho đến này cũng chưa có định nghĩa thống nhất và đủ sức thuyết phục hoàn toàn
về kiểu văn học này
Trang 72 Quá trình hình thành và phát triển của truyện truyền kì Việt Nam:
Có những người chú ý đến sự vận động của thể loại truyện kì cho rằng “truyện kì
vốn bắt nguồn từ chí quái, nhưng được tô điểm thêm, đưa vào nhiều chi tiết hơn, gậy thêm sóng gió, vì thế thành tựu của nó đặc biệt khác thường.”
Nhưng có thể nói, hầu hết các nhà nghiên cứu điều cho rằng truyền kì khởi điểm từvăn học dân gian, từ đó kết hợp với yếu tố kì ảo, quái lạ, xen lẫn với nhiều yếu tố khácnhau của một thể loại văn học mà hình thành nên truyện truyền kì
Cuối thế kỉ XIV trở về trước : Truyện truyền kì trung đại chịu ảnh hưởng thụ động
từ văn học dân gian:
Truyện truyền kì Việt Nam đã bắt đầu manh nha từ thế kỷ XIII, với tác phẩm Ứng
Minh trì dị sự của Vũ Cao, được ghi lại trong Đại Việt sử lược Tác phẩm này tuy tình
tiết, cốt truyện đơn giản, sơ lược nhưng bố cục chắc chẽ Điều đáng chú ý nữa là màusắc dân gian thuần phác được thể hiện khá rõ nét
- Về cốt truyện:
Một số cốt truyện trong tác phẩm thể loại truyền kì chủ yếu lấy từ câu chuyện lưutruyền trong dân gian, từ truyện cổ tích đến thần thoại, truyền thuyết Nhà văn luôntrung thành trong việc sử dụng những cốt truyện mà chưa có sự đổi mới, sáng tạo
- Về nhân vật:
Các nhân vật của truyện truyền kì đều có nguyên mẫu từ văn học dân gian Nhữnghình tượng gần gũi và quen thuộc nhất của các nhà văn trong thời kỳ đầu chính là từcác truyện thần thoại, truyền thuyết, cố tích, thần kì… Điều này được thể hiện rõ trong
Việt điện U linh tập, Lĩnh Nam chích quái.
- Về giọng điệu:
Chủ yếu là cách kể, giọng điệu của tác giả trong văn học dân gian
Từ thế kỉ XV trở về sau: Truyện truyền kì trung đại tiếp thu một cách có ý thức văn
Trang 8đến nội dung rất thực tế, gắn liền với hiện thực cuộc sống đương thời Điều này chothấy sự cách tân trong tư duy nghệ thuật của nhà văn.
Phương thức phản ánh:
- Cốt truyện:
Mượn cốt truyện từ văn học dân gian nhưng được viết với một tư tưởng và mụcđích khác Ở đây cốt truyện cũ chỉ là biện pháp để nhà văn dựa vào đó thể hiện điềumình muốn gởi gắm Lúc này tất cả đã được khoác lên những sáng tạo mới
- Nhân vật:
Càng về sau, truyện truyện kì càng có những thể hiện mới, đặc biệt là nhân vậtngười kể chuyện Lúc này người kể chuyện đã mang tính cá thể, đồng thời còn có sựtham gia của nhà văn như một nhân vật trong tác phẩm Lúc này nhân vật không đơngiản chỉ được miêu tả ở bên ngoài nữa mà đã được bước sâu vào lãnh địa bên trongcủa tâm hồn, khai thác đời sống nội tâm, khắc họa tính cách
- Ngôn ngữ:
Ngôn ngữ đối thoại là chủ yếu Các nhà văn truyền kì đã bắt đầu quan tâm đến lối
kể chuyện đa tuyến và nó được thể hiện dày hơn, nhiều hơn trong tác phẩm Mỗi nhânvật gắn liền với ngôn ngữ của riêng mình Và chính điều này đã góp phần làm nênnhững thành công rực rỡ cho thể loại truyền kì
3 Các tác phẩm truyện truyền kì tiêu biểu:
Viết điện u linh tập:
Theo Đại Việt thông sử và Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn, Lịch triều hiến
chương loại chí (Văn tịch chí) của Phan Huy Chú, thì Lý Tế Xuyên (quan trông coi
việc tế tự dưới triều Trần Hiến Tông) chính là tác giả cuốn Việt điện u linh tập, xuất
bản vào khoảng năm 1329
Việt điện u linh tập gồm 27 thiên, chia làm 3 mục (Nhân quân, Nhân thần, Hạo khí)
kể về công tích 27 vị thần được thờ trong các đền miếu thời Lý -Trần Sau, có nhiềungười ở đời Hậu Lê ra công tục biên, thành ra sách có đến 4 quyển, gồm 41 truyện.Ban đầu, sách Việt điện u linh có 27 truyện kể về các vị thần linh được thờ ở ViệtNam, gồm các vua chúa (nhân quân), bề tôi trung liệt (nhân thần), thần sông, thần núi(hạo khí anh linh) Theo bài Tựa đề năm Khai Hựu nguyên niên (1329, đời Trần HiếnTông) của Lý Tế Xuyên thì ông đã chọn kể theo phương châm: "những bậc sáng suốt,ngay thẳng mới gọi là thần; không phải những loại dâm tà, yêu quái, ma quỷ cũng gọi
là thần đâu! "
Trang 9Lĩnh nam chích quái lục:
Lĩnh Nam chích quái (có nghĩa là "Chọn lựa những chuyện quái dị ở đất Lĩnh
Nam") Có sách chép là Lĩnh Nam trích quái, được biên soạn vào khoảng cuối đời nhàTrần Tương truyền do Trần Thế Pháp (? - ?), một danh sĩ đời nhà Trần là tác giả của
bộ sách này
Trong Lĩnh Nam chích quái (bản cổ, gồm 22 truyện) có những truyện thần thoại
thời thái cổ như Truyện họ Hồng Bàng, Truyện Tản Viên, Truyện Đổng ThiênVương ; có những truyện là sự tích thời Bắc thuộc như Truyện Việt tỉnh (GiếngViệt), Truyện Nam Chiếu ; có những truyện là thần tích thời Lý-Trần như Truyện TừĐạo Hạnh và Nguyễn Minh Không, Truyện Hà Ô Lôi
Theo GS Nguyễn Huệ Chi, Lĩnh Nam chích quái chủ yếu có nguồn gốc ở Việt
Nam, nhưng do ảnh hưởng của sự giao lưu văn hóa giữa các dân tộc, nên có một sốtruyện có nguồn gốc hoặc chịu ảnh hưởng từ nước ngoài Song nhìn chung, toàn bộtập truyện vẫn thấm nhuần một tinh thần nhân đạo chủ nghĩa của văn học dân gian
Có thể ít nhiều thấy được ở đó thái độ yêu ghét của nhân dân: yêu chính nghĩa, ghétphi nghĩa, yêu điều thiện, ghét điều ác, đề cao những mối quan hệ tốt đẹp thủy chunggiữa người và người
Thánh Tông di thảo:
Thánh Tông di thảo (Bản thảo để lại của Thánh Tông) là một tác phẩm viết bằng
chữ Hán, nhưng lấy đề tài ở Việt Nam, tương truyền là của vua Lê Thánh Tông, trị vì
từ năm 1460 đến 1497 trong lịch sử Việt Nam
Thánh Tông di thảo là cái tên do người đời sau đặt cho một tác phẩm gồm 19
truyện được viết theo loại hình truyền kỳ, tạp ký và ngụ ngôn (kể từ đây gọi chung làtruyện)
Không như Lĩnh Nam chích quái, Thiên Nam vân lục, thường ghi lại những tích
có sẵn; ở đây người viết hoặc dựa vào truyện dân gian, hoặc dựa vào những sự kiệnlịch sử hoặc dựa vào văn liệu hay thực tế cuộc sống mà cấu tạo nên truyện mới Vì
vậy có thể nói Thánh Tông di thảo là một sáng tác phẩm, trong đó có phóng tác, có tái
tạo và có cả hư cấu
Trong Thánh Tông di thảo có truyện phản ảnh tâm lý căm ghét quân Minh của
nhân dân, có truyện đả kích rất mạnh giới sư sãi vô dụng, có truyện đề cập đến tìnhyêu lứa đôi với những nhân vật nữ nết na, đức hạnh và chung thủy, v.v Nhìn chung,nhiều truyện rất hấp dẫn, bút pháp vững vàng, hình tượng sinh động, lời văn trauchuốt Ngoài ra, ở đây tiếng cười trào phúng đầy chất trí tuệ cũng là một đặc điểm khá
Trang 10nổi bật Tác phẩm này là một cột mốc đánh dấu bước tiến của văn tự sự, từ chỗ nặng
về ghi chép sự tích cũ đến chỗ sáng tạo những truyện mới
Truyền kì mạn lục:
Truyền kỳ mạn lục (nghĩa là Sao chép tản mạn những truyện lạ), là tác phẩm duy
nhất của danh sĩ Nguyễn Dư (thường được gọi là Nguyễn Dữ), sống vào khoảng thế
kỷ 16 tại Việt Nam Tác phẩm được đánh giá là một "thiên cổ kỳ bút" Và cũng có thểkhẳng định đây là tác phẩm tiêu biểu nhất của truyện truyền kì
Tác phẩm gồm 20 truyện, viết bằng chữ Hán, theo thể loại tản văn (văn xuôi), xenlẫn biền văn (văn có đối) và thơ ca, cuối mỗi truyện có lời bình của tác giả hoặc củamột người có cùng quan điểm của tác giả Hầu hết các truyện xảy ra ở đời Lý, đờiTrần, đời Hồ hoặc đời Lê sơ từ Nghệ An trở ra Bắc
Giới thiệu sơ lược nội dung, PGS TS Trần Thị Băng Thanh viết:
“Thông qua các nhân vật thần tiên, ma quái, tinh loài vật, cây cỏ , tác phẩm muốngửi gắm ý tưởng phê phán nền chính sự rối loạn, không còn kỷ cương trật tự, vuachúa hôn ám, bề tôi thoán đoạt, bọn gian hiểm nịnh hót đầy triều đình; những kẻ quancao chức trọng thả sức vơ vét của cải, sách nhiễu dân lành, thậm chí đến chiếm đoạt
vợ người, bức hại chồng người Trong một xã hội rối ren như thế, nhiều tệ nạn thế tất
sẽ nảy sinh Cờ bạc, trộm cắp, tật dịch, ma quỷ hoành hành, đến Hộ pháp, Long thầncũng trở thành yêu quái, sư sãi, học trò, thương nhân, nhiều kẻ đắm chìm trong sắcdục ”
Đúc kết lại, theo Tạ Ngọc Liễn, thì:
“Trong 20 truyện, truyện nào cũng thể hiện một quan điểm chính trị, một thái độ nhânsinh, một ý tưởng đạo đức của Nguyễn Dữ Đó là những mong muốn của ông về một
xã hội mọi người được sống yên bình trong nền đức trị, trong sự công bằng, trong tìnhcảm yêu thương nhân ái giữa con người với con người Giá trị lớn của Truyền kỳmạn lục chính là ở những nội dung nhân văn đó”
Truyền kì tân phả:
Truyền kỳ tân phả (Cuốn phả mới về truyền kỳ) còn có tên là Tục truyền kỳ (Viết
nối truyện truyền kỳ); là tác phẩm văn xuôi chữ Hán có xen thơ, hành và văn tế của
nữ sĩ Việt Nam Đoàn Thị Điểm (1705-1748)
Truyền kỳ tân phả gồm 1 quyển, do nữ học sĩ Đoàn Thị Điểm soạn Sách ghi chép
những truyện linh dị và những truyện gặp gỡ Những chuyện của Đoàn Thị Điểm xâydựng từ những nhân vật có thật trong lịch sử hoặc theo truyền thuyết dân gian, đều có
ý thức đề cao người phụ nữ
Trang 11Nhìn chung, những truyện trong Truyền kỳ tân phả đều là những câu chuyện về
cuộc đời, về con người trong buổi xế chiều của xã hội phong kiến Việt Nam đượcbiểu hiện dưới màu sắc hoang đường, quái đản
Tuy lời văn hoa lệ, nhưng khí cách yếu ớt, không bằng văn của Nguyễn Dữ, nhưngđây vẫn là một tác phẩm văn xuôi báo hiệu bước mở đầu của trào lưu "nhân đạo chủnghĩa" trong văn học Việt Nam ở thế kỷ 18
Lan Trì kiến văn lục:
Lan Trì kiến văn lục là một tập truyện truyền kỳ bằng chữ Hán do Vũ Trinh (1759–
1828), một đại quan và danh sĩ ở cuối thế kỷ 18 đến đầu thế kỷ 19 của Việt Nam Tácphẩm gồm 3 quyển, tổng cộng 45 thiên chữ Hán
Vũ Trinh viết Lan Trì kiến văn lục (chép những chuyện nghe và thấy của Lan Trì)
vào thời gian ông ẩn nhẫn ở Hồ Sơn Khoảng những năm 1793-1794 cuối đời TâySơn, đầu đời Gia Long Những điều thấy và nghe (kiến văn) khi làm quan ở triều, khilánh nạn, tiếp xúc với bao người, những chuyện nơi đồng quê, ngõ chợ, kết hợp vớinhững điều trong sách vở thánh hiền đã được Vũ Trinh ghi lại một cách chân thực vànghệ thuật Sáng tác của ông nói đến nhiều việc, nhiều chuyện, lúc thật lúc ảo, nhưnghầu hết đều ngụ ý sâu xa như một nỗi niềm tâm sự, khao khát cuộc sống yên bình Nó
là tấm gương phản chiếu không tô vẽ.iên soạn
Cũng như Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ, Tang thương ngẫu lục của PhạmĐình Hổ và Nguyễn Án; Lan Trì kiến văn lục tiếp nối dòng truyện truyền kỳ, bắt đầu
từ thế kỷ 16 với Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ Và có thể nói, theo PGS TS.Nguyễn Đăng Na, thì đây là tác phẩm cuối cùng của loại hình truyền kỳ Việt Namthời trung đại
II: Giá trị văn hóa và lịch sử của truyện truyền kì:
1 Giá trị văn hóa:
Trong các thể loại văn học trung đại thì truyền kì là thể loại văn học gần gũi vớidân gian nhiều nhất, là thể loại dễ tiếp thu, dễ nhớ và để tại ấn tượng mạnh mẽ vớingười dân cũng như với văn hóa Việt Nam
Truyện truyền kì là thể loại có giá trị văn hóa rất lớn, nó không chỉ lưu giữ kí ứccủa người Việt mà nâng tầm cả những giá trị văn hóa như tôn giáo, tín ngưỡng, danhlam – thắng cảnh,…Mà còn nhờ những giá trị văn hóa to lớn mà truyền kì gìn giữ đãgóp phần nâng đỡ cho cuộc sống con người Việt suốt mấy nghìn năm, đồng thời nhờ
nó mà các giá trị văn hóa cứ thế lớn dần và tiếp nối về sau