Đảng lãnh đạo quan hệ của việt nam với liên xô trong kháng chiến chống mỹ (1954 1975)

Thêm vào đó, việc nghiên cứu vai trò của lãnh đạo của Đảng trong quan hệ với Liên Xô trong kháng chiến chống Mỹ 1954-1975 không chỉ góp phần làm rõ hơn quan hệ cách mạng Việt Nam – Liên

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-*** -

ĐOÀN THANH THỦY

ĐẢNG LÃNH ĐẠO QUAN HỆ CỦA VIỆT NAM VỚI LIÊN XÔ TRONG KHÁNG CHIẾN CHỐNG MỸ

(1954-1975)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM

Hà Nội – 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-*** -

ĐOÀN THANH THỦY

ĐẢNG LÃNH ĐẠO QUAN HỆ CỦA VIỆT NAM VỚI LIÊN XÔ TRONG KHÁNG CHIẾN CHỐNG MỸ

(1954-1975)

Chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam

Mã số: 62 22 03 15

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS Hồ Khang

PGS.TS Nguyễn Thị Mai Hoa

Hà Nội – 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Luận án này là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Hồ Khang, PGS.TS Nguyễn Thị Mai Hoa Các kết quả và số liệu được nêu trong Luận án là trung thực Những kết luận của Luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả

Đoàn Thanh Thủy

LỜI CẢM ƠN

Để có thể hoàn thành đề tài luận án tiến sĩ một cách hoàn chỉnh, bên cạnh sự nỗ lực cố gắng của bản thân nghiên cứu sinh còn có sự hướng dẫn nhiệt tình của Quý Thầy Cô, cũng như sự động viên ủng hộ của gia đình và bạn bè trong suốt thời gian học tập nghiên cứu và thực hiện luận án tiến sĩ

Xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến Thầy Cô hướng dẫn khoa học PGS.TS Hồ Khang, PSG.TS Nguyễn Thị Mai Hoa, người đã hết lòng giúp đỡ

và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi hoàn thành luận án này Xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến toàn thể quý thầy cô trong bộ môn Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam cũng như khoa Lịch sử và khoa Sau Đại học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tận tình truyền đạt những kiến thức quý báu và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho tôi trong quá trình học tập nghiên cứu và thực hiện đề tài luận án

Xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến Ban Giám hiệu trường Đại học Lao động – Xã hội, Khoa Lý luận chính trị – nơi tôi công tác, đã tạo điều kiện tốt nhất và động viên ủng hộ tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài luận án

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, đồng nghiệp, bạn bè đã

hỗ trợ cho tôi rất nhiều trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện

đề tài luận án một cách hoàn chỉnh

Hà Nội, ngày tháng năm 2020

Nghiên cứu sinh

Đoàn Thanh Thủy

MỤC LỤC Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục………… ……….1

Danh mục các ký hiệu viết tắt 4

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 8

5 Đóng góp của luận án 9

6 Bố cục của luận án 10

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 11

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 11

1.1.1 Ở trong nước 11

1.1.2 Ở nước ngoài 26

1.2 Kết quả nghiên cứu và những vấn đề luận án tập trung giải quyết 32

1.2.1 Kết quả nghiên cứu 32

1.2.2 Những vấn đề luận án tập trung giải quyết 35

Tiểu kết chương 37

Chương 2 CHỦ TRƯƠNG VÀ CHỈ ĐẠO CỦA ĐẢNG TRONG QUAN HỆ VỚI LIÊN XÔ GIAI ĐOẠN 1954-1964 39

2.1 Hoàn cảnh lịch sử và chủ trương của Đảng 39

2.1.1 Hoàn cảnh lịch sử 39

2.1.2 Chủ trương của Đảng 52

2.2 Chỉ đạo thực hiện 63

2.2.1 Trên lĩnh vực chính trị - ngoại giao 63

2.2.2 Trên lĩnh vực kinh tế - thương mại 68

2.2.3 Trên lĩnh vực giáo dục - đào tạo, khoa học – kỹ thuật, văn hóa- xã hội 73

2.2.4 Trên lĩnh vực quân sự - quốc phòng 77

Tiểu kết chương 80

Chương 3 ĐẢNG LÃNH ĐẠO QUAN HỆ VIỆT NAM VỚI LIÊN XÔ GIAI ĐOẠN 1965-1975 82

3.1 Hoàn cảnh lịch sử và chủ trương của Đảng 82

3.1.1 Hoàn cảnh lịch sử 82

3.1.2 Chủ trương của Đảng 92

3.2 Chỉ đạo thực hiện 99

3.2.1 Về chính trị - ngoại giao 99

3.2.2 Về quân sự - quốc phòng 107

3.2.3 Về kinh tế - thương mại 111

3.2.4 Về giáo dục – đào tạo, khoa học – kỹ thuật, văn hóa – xã hội 116 Tiểu kết chương 121

Chương 4 NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM 123

4.1 Nhận xét 123

4.1.1 Về ưu điểm 123

4.1.2 Về hạn chế và nguyên nhân 144

4.2 Kinh nghiệm 154

4.2.1 Đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên hàng đầu ……… … 152

4.2.2 Giữ vững độc lập, tự chủ trong chủ trương đối ngoại; song mềm dẻo, linh hoạt trong biện pháp thực hiện 155

4.2.3 Coi trọng quan hệ với các đối tác lớn gắn với cân bằng các mối quan hệ 157

4.2.4 Nhận thức rõ về mối quan hệ giữa đối nội và đối ngoại 160

KẾT LUẬN 163 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 166 TÀI LIỆU THAM KHẢO 167 PHỤ LỤC

Thời kỳ Việt Nam tiến hành kháng chiến chống Mỹ là một thời kỳ quan trọng trong lịch sử dân tộc Việt Nam, cũng là những năm tháng hết sức quan trọng trong mối quan hệ giữa Việt Nam – Liên Xô Trong cuộc đối đầu lịch sử giữa Việt Nam - một nước nhỏ, đất không rộng, người không đông, kinh tế nghèo nàn, lạc hậu với Mỹ - một đế quốc có tiềm lực kinh tế, quân sự đứng đầu thế giới tư bản, Việt Nam cần có sự ủng hộ, giúp đỡ của các nước XHCN, của các lực lượng tiến bộ, yêu chuộng hòa bình, tự do trên thế giới Chính vì vậy, mục tiêu quan trọng trong chủ trương đối ngoại của Đảng với Liên Xô là củng cố, phát triển quan hệ hữu nghị giữa hai nước, tranh thủ sự ủng hộ, giúp

đỡ của Liên Xô cho cách mạng Việt Nam nhằm giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước Chủ trương đó xuất phát tiềm lực kinh tế, quân sự của Liên Xô,

từ vai trò và vị trí của Liên Xô trong quan hệ quốc tế Liên Xô là trụ cột của

phe XHCN, là nước nhiệt tình ủng hộ phong trào cách mạng và phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới, có tiếng nói và vị trí quan trọng trên trường quốc tế, Liên Xô lại có tiềm lực về kinh tế và quân sự mạnh, vì thế sự ủng hộ của Liên Xô có ý nghĩa quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ của nhân dân Việt Nam

Nhận thức được tầm quan trọng trong quan hệ với Liên Xô trong kháng chiến chống Mỹ, Đảng đã có những chủ trương và sự chỉ đạo trực tiếp để xây dựng và phát triển quan hệ hai nước Tuy nhiên, trong bối cảnh thế giới những năm 1954 – 1975 có nhiều biến động phức tạp, sự lãnh đạo của Đảng trong quan hệ với Liên Xô cũng chịu nhiều tác động của những yếu tố khách quan

và chủ quan Quan hệ hai nước dưới sự lãnh đạo của Đảng thời kỳ này có những biến đổi thăng trầm Về cơ bản giữa hai nước có sự đồng thuận, nhưng

có những thời điểm không nhất trí trong nhiều quan điểm Mối quan hệ hợp tác toàn diện với Liên Xô về các mặt chính trị - ngoại giao, kinh tế - thương mại, quân sự - quốc phòng, văn hóa – xã hội hội trong hai giai đoạn 1954–

1964 và 1965-1975 có nhiều điểm khác biệt, tác động khác nhau đến tiến trình phát triển của cách mạng Việt Nam Sự ủng hộ, giúp đỡ về nhiều mặt của Liên Xô trong hơn 20 năm (1954-1975) đã góp phần vào thắng lợi của sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước Điều đó thể hiện sự thành công trong lãnh đạo của Đảng đối với quan hệ hai nước, nhưng bên cạnh đó vẫn còn những tồn tại cần phải khắc phục

Thêm vào đó, việc nghiên cứu vai trò của lãnh đạo của Đảng trong quan hệ với Liên Xô trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975) không chỉ góp phần làm rõ hơn quan hệ cách mạng Việt Nam – Liên Xô trong thời kỳ quan trọng của lịch sử dân tộc mà còn làm sáng tỏ đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ của Đảng trong kháng chiến chống Mỹ; qua đó có thể rút ra được những kinh nghiệm bổ ích trong việc xây dựng, phát triển quan hệ với Liên bang

Nga trong bối cảnh hiện nay, đưa mối quan hệ đó đi vào chiều sâu, góp phần thực hiện đường lối đối ngoại mới của Đảng Cộng sản Việt Nam

Vì những lý do trên, nghiên cứu sinh quyết định chọn đề tài “Đảng lãnh đạo quan hệ của Việt Nam với Liên Xô trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975)” làm luận án Tiến sĩ Lịch sử

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Làm rõ chủ trương và quá trình chỉ đạo thực hiện của Đảng trong quan

hệ với Liên Xô trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975); rút ra những kinh nghiệm phục vụ hiện tại

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt hoàn thành mục đích nghiên cứu nêu trên, luận án tập trung thực hiện những nhiệm vụ sau:

- Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Đảng lãnh đạo quan hệ với Liên Xô trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975)

- Phân tích hoàn cảnh lịch sử như là một sự tác động tới chủ trương của Đảng trong quan hệ với Liên Xô trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975)

- Phân tích và làm rõ chủ trương của Đảng trong quan hệ với Liên Xô thời kỳ kháng chiến chống Mỹ (1954-1975)

- Trình bày và làm sáng tỏ sự chỉ đạo của Đảng về quan hệ Việt Nam - Liên Xô trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975)

- Nhận xét về vị trí, vai trò lãnh đạo của Đảng trong quan hệ với Liên

Xô trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954-1975)

- Đúc rút những kinh nghiệm lịch sử từ sự lãnh đạo của Đảng trong quan hệ với Liên Xô thời kỳ kháng chiến chống Mỹ (1954-1975)

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Chủ trương và chỉ đạo của Đảng trong quan hệ của Việt Nam với Liên

Xô trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975)

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung khoa học: Chủ trương và chỉ đạo thực hiện quan hệ với

Liên Xô của Đảng về các mặt: chính trị - ngoại giao, kinh tế - thương mại, quân

sự - quốc phòng, giáo dục – đào tạo, khoa học – kỹ thuật, văn hóa – xã hội

Về thời gian: từ năm 1954 đến năm 1975 là thời gian Việt Nam tiến

hành cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước

Về không gian: luận án nghiên cứu ở Việt Nam, Liên Xô và một số

nước có liên quan

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tư liệu

- Các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin, của Hồ Chí

Minh, văn kiện của Đảng và một số tác phẩm, hồi ký của các lãnh đạo Đảng

và Nhà nước về đối ngoại

- Các chỉ thị, nghị quyết của Bộ Chính trị (BCT), Ban Bí thư (BBT), Ban Chấp hành (BCH) Trung ương Đảng; thông tư, báo cáo của Quốc hội, Chính phủ, các hiệp định, nghị định, bản ghi nhớ… của Nhà nước và các quyết định của các bộ, ban, ngành liên quan đến vấn đề nghiên cứu

- Các công trình khoa học, các luận văn, luận án, bài nghiên cứu trên tạp chí về quan hệ Việt Nam – Liên Xô trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975) ở trong nước và ngoài nước

4.2 Phương pháp nghiên cứu

* Cơ sở phương pháp luận

Cơ sở phương pháp luận của luận án là lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về quan hệ quốc tế

* Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp lịch sử và phương pháp logic là những phương pháp chủ yếu được sử dụng trong quá trình nghiên cứu đề tài

- Một số phương pháp nghiên cứu khác như: phân tích chính sách, phân tích – tổng hợp, phương pháp thống kê, đối chiếu, liên hệ, so sánh,… cũng được sử dụng nhằm đảm bảo sự chính xác, tính khoa học của quá trình phân tích và lý giải các sự kiện trong mối quan hệ giữa hai nước

5 Đóng góp của luận án

- Đóng góp về tư liệu: luận án hệ thống hóa các tư liệu liên quan đến sự lãnh đạo của Đảng trong quan hệ với Liên Xô thời kỳ kháng chiến chống Mỹ (1954-1975)

- Luận án làm sáng tỏ chủ trương của Đảng đối với quan hệ Việt Nam – Liên Xô trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975), góp phần làm phong phú thêm tri thức về chủ trương đối ngoại của Đảng nói chung và chủ trương của Đảng đối với Liên Xô nói riêng trong kháng chiến chống Mỹ

- Luận án tái hiện và phân tích quá trình chỉ đạo thực hiện của Đảng về các mặt: chính trị - ngoại giao, kinh tế - thương mại, quân sự - quốc phòng, giáo dục – đào tạo, khoa học – kỹ thuật, văn hóa – xã hội trong quan hệ với Liên Xô thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, góp phần tái hiện một cách tổng thể mối quan hệ toàn diện giữa hai nước

- Luận án đánh giá khách quan ưu điểm, hạn chế, từ đó rút ra kinh nghiệm về sự lãnh đạo của Đảng đối với quan hệ Việt Nam – Liên Xô thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975) Những kinh nghiệm lịch sử

được rút ra có giá trị tham khảo trong quan hệ Việt Nam – Liên bang Nga và công tác đối ngoại của Đảng trong giai đoạn hiện nay

- Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ có những đóng góp về khoa học trong nghiên cứu về quan hệ Việt Nam – Liên Xô, sự lãnh đạo của Đảng về đối ngoại hay ngoại giao thời kỳ kháng chiến chống Mỹ….; là tài liệu tham khảo cho những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

6 Bố cục của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục công trình đã công bố, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung của luận án được kết cấu gồm 4 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Chương 2 Chủ trương và sự chỉ đạo của Đảng trong quan hệ với Liên

Xô giai đoạn 1954-1964

Chương 3 Sự lãnh đạo của Đảng trong quan hệ với Liên Xô giai đoạn 1965-1975

Chương 4 Nhận xét và kinh nghiệm

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Quan hệ Việt Nam – Liên Xô dưới sự lãnh đạo của Đảng, đặc biệt là quan hệ giữa hai nước trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975) là vấn đề được các cơ quan, trung tâm, các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu dưới những góc độ khác nhau và đã đạt được những thành công đáng ghi nhận Khảo cứu các công trình khoa học đã được công bố liên quan đến đề tài luận

án, có thể khái quát thành một số nhóm cơ bản sau:

Mỹ, Trung Quốc, Liên Xô…), nhiều công trình đề cập đến quan hệ đa chiều giữa Việt Nam với các quốc gia liên quan trong cuộc kháng chiến chống Mỹ (như quan hệ Việt Nam – Liên Xô – Trung Quốc, Mỹ - Xô – Trung với Việt Nam…)… Nhìn chung, các công trình viết về ngoại giao và quan hệ quốc tế của Việt Nam trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ (1954-1975) rất phong phú, nhiều công trình có giá trị là tài liệu tham khảo quan trọng cho luận án, trong đó phải kể đến các công trình nghiên cứu:

Cuốn sách “Ngoại giao Việt Nam 1945-2000” của Nguyễn Đình Bin

[27] phác họa những nét chính của hoạt động ngoại giao Việt Nam trong 55 năm, từ khi nước Việt Nam DCCH thành lập đến năm 2000 Cuốn sách phản

ánh những sự kiện tiêu biểu của đời sống chính trị, kinh tế thế giới và quan hệ quốc tế, đồng thời trình bày một cách hệ thống các sự kiện ngoại giao tiêu biểu của Việt Nam gắn liền với quá trình vận động của cách mạng thế giới Tác giả còn tập trung làm rõ các đặc điểm, tính chất của nền ngoại giao Việt Nam hiện đại, những thành tựu chủ yếu trong hoạt động đối ngoại của Đảng, Nhà nước và ngoại giao nhân dân, đồng thời rút ra những một số kinh nghiệm trong hoạt động ngoại giao Việt Nam

Cuốn sách “Năm mươi năm ngoại giao Việt Nam” của Lưu Văn Lợi

[146] phản ánh rõ nét sự phát triển của ngoại giao Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1995 Trong cuốn sách, hoạt động ngoại giao trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1954-1975) đã được khái quát với những nét cơ bản Cuộc đàm phán Paris và Hiệp định về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình

ở Việt Nam là đỉnh cao của mặt trận ngoại giao Việt Nam thời kỳ chống Mỹ cứu nước và là thành công lớn nhất trong lịch sử ngoại giao của dân tộc thời đại Hồ Chí Minh, để lại những kinh nghiệm thực tiễn về đấu tranh ngoại giao Qua cuốn sách vị trí quan trọng của mặt trận ngoại giao, đóng góp của cuộc đấu tranh ngoại giao vào những thắng lợi quan trọng của cách mạng Việt Nam cũng được làm rõ

Cuốn sách “Ngoại giao Việt Nam hiện đại vì sự nghiệp giành độc lập,

tự do (1945-1975)” của Nguyễn Phúc Luân [149] trình bày khá cụ thể về

cuộc đấu tranh trên lĩnh vực ngoại giao để giữ vững độc lập dân tộc và thống nhất đất nước từ năm 1945 – 1975 Trong kháng chiến chống Pháp xâm lược (1945-1954), hoạt động ngoại giao đã góp phần tích cực phá vòng vây đế quốc, thiết lập quan hệ ngoại giao với các nước XHCN, tranh thủ sự đồng tình ủng hộ của dư luận thế giới, hình thành liên minh chiến đấu với Lào và Campuchia và góp phần tranh thủ một khối lượng lớn trợ giúp về vũ khí, khí tài, vật chất cho cuộc kháng chiến Trong kháng chiến chống Mỹ (1954-

1975), hoạt động ngoại giao ngày càng phát triển và trở thành một “mặt trận” phối hợp chặt chẽ và hiệu quả với đấu tranh quân sự và chính trị Ngoại giao Việt Nam đã tích cực, chủ động, luôn luôn giương cao ngọn cờ hòa bình, độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, kiên trì kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh pháp lý, thể hiện mặt chính nghĩa của cuộc kháng chiến, vạch trần những âm mưu, thủ đoạn và tội ác của đối phương, tranh thủ sự ủng hộ của Liên Xô, Trung Quốc và các nước XHCN, mở rộng quan hệ với các nước dân tộc dân chủ, hình thành mặt trận nhân dân thế giới ủng hộ sự nghiệp chính nghĩa của nhân dân Việt Nam Chiến thắng quan trọng của ngoại giao Việt Nam thời kỳ kháng chiến chống Mỹ là Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam, đã góp phần quan trọng vào thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ của dân tộc

Cuốn sách “Ngoại giao Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh” [33] của

Bộ Ngoại giao xuất bản tổng hợp những điểm nổi bật trong hoạt động ngoại giao thời kỳ hiện đại Cuốn sách làm rõ tính dân tộc và cách mạng của nền ngoại giao thời đại Hồ Chí Minh, dựa trên sự kế thừa nền ngoại giao truyền thống và kết hợp với sự tiếp thu sáng tạo đặc điểm của nền ngoại giao hiện đại Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng và của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ngoại giao đã luôn sát cánh cùng các ngành quân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa… có mặt ở tuyến đầu của đấu tranh cách mạng Ngoại giao đã thấm nhuần chủ nghĩa Mác – Lênin, đường lối cách mạng của Đảng và Tư tưởng Hồ Chí Minh

về một nền ngoại giao "nhân đạo, hòa hiếu", "thêm bạn bớt thù", phát huy sức mạnh dân tộc, kết hợp với sức mạnh thời đại; tranh thủ được sự đồng tình, ủng hộ và giúp đỡ của hệ thống XHCN, phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, các lực lượng dân chủ tiến bộ và nhân dân thế giới đối với sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất nước nhà Hoạt động ngoại giao đã góp

phần tạo nên hình ảnh tốt đẹp về đất nước Việt Nam, nâng cao vị trí và vai trò của Việt Nam trên trường quốc tế

Tác phẩm “Thắng lợi có tính chất thời đại và cuộc đấu tranh trên mặt

trận đối ngoại của nhân dân ta” [122] của Học viện Quan hệ quốc tế nghiên

cứu về quá trình đấu tranh ngoại giao của nhân dân Việt Nam dẫn đến thắng lợi lịch sử năm 1975 giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước Dưới sự lãnh đạo của Đảng, mặt trận ngoại giao tại Hội nghị Paris đã phối hợp nhịp nhàng với các mặt trận chính trị, quân sự; phát huy thắng lợi trên các chiến trường, giữ vững thế chủ động trong đàm phán, buộc Mỹ phải kí Hiệp định Paris rút quân về nước Cuốn sách cũng làm rõ các hoạt động tranh thủ dư luận quốc tế của ngoại giao Việt Nam làm cho nhân dân thế giới hiểu tính chính nghĩa của cuộc chiến tranh giải phóng và thiện chí hòa bình của nhân dân Việt Nam; vạch trần tính chất phi nghĩa trong cuộc chiến tranh xâm lược của Mỹ, góp phần tạo nên phong trào nhân dân thế giới chống Mỹ, ủng hộ Việt Nam, thúc đẩy sự lớn mạnh của phong trào phản chiến ngay trong lòng nước Mỹ

Cuốn sách “Mặt trận ngoại giao với cuộc đàm phán Paris về Việt Nam”

[34] của Bộ Ngoại giao đã làm rõ quá trình đấu tranh trên mặt trận ngoại giao

để đi đến kí kết và thi hành Hiệp định Paris về Việt Nam Ngày 27/1/1973, Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam được ký kết, kết thúc thắng lợi cuộc đấu tranh ngoại giao dài nhất, khó khăn nhất trong lịch sử ngoại giao Việt Nam ở thế kỷ XX; đánh dấu thắng lợi lịch sử của nhân dân Việt Nam sau hơn 19 năm đấu tranh kiên cường, bất khuất trên các mặt trận chính trị, quân sự, ngoại giao chống Mỹ xâm lược Cuốn sách cũng đề cập đến những hoạt động ngoại giao nhằm thu hút sự ủng hộ của nhân dân thế giới cho cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam; từ đó các tác giả rút ra

nguyên nhân thắng lợi, ý nghĩa và kinh nghiệm trong cuộc đấu tranh trên mặt trận ngoại giao của Đảng và Nhà nước Việt Nam

Tác giả Nguyễn Khắc Huỳnh là nhà nghiên cứu tâm huyết với nhiều

công trình nghiên cứu về ngoại giao Việt Nam Cuốn sách “Ngoại giao Việt

Nam – Phương sách và nghệ thuật đàm phán” [133] tập hợp những bài viết

nổi bật của tác giả về ngoại giao Việt Nam thời kỳ hiện đại Tác giả đã phân tích tư tưởng, truyền thống ngoại giao Việt Nam, diễn biến phức tạp của tình hình thế giới trong từng giai đoạn lịch sử, mục đích, âm mưu của các nước lớn đối với Việt Nam Những yếu tố cơ bản trong nghệ thuật đàm phán của ngoại giao Việt Nam được đề cập đến trong cuốn sách như: kiên trì kế sách

“vừa đánh, vừa đàm” trong suốt quá trình đấu tranh cách mạng; mục tiêu cơ bản của đàm phán là phục vụ đấu tranh quân sự, chính trị để tấn công, kiềm chế kẻ thù, tranh thủ sự ủng hộ và đồng tình của bạn bè và dư luận quốc tế; Đóng góp quan trọng của tác giả Nguyễn Khắc Huỳnh chính là ở điểm ông đã nâng lên tầm lý luận trong cách nhìn nhận những thành tựu và kinh nghiệm về ngoại giao Tác giả đã tổng kết những kinh nghiệm trong phương sách, và nghệ thuật, phương châm đàm phán, những kinh nghiệm đó bắt nguồn từ tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh, nền ngoại giao cách mạng đã kế thừa và phát huy truyền thống đối ngoại giữ vững chủ quyền và quan hệ hòa hiếu từ đời xưa của các bậc tiền bối

Bên cạnh đó, cuốn sách “Nghệ thuật ngoại giao Việt Nam với cuộc đàm

phán Paris” của Nguyễn Khắc Huỳnh [135] cũng là một công trình nghiên

cứu nổi bật Cuốn sách bao gồm một số bài viết, bài nghiên cứu về hội nghị Paris của tác giả, người đã trực tiếp tham gia vào cuộc đàm phán với Mỹ Với thời gian gần 5 năm, khoảng 202 phiên họp công khai và 24 cuộc gặp riêng, đàm phán Paris là cuộc đấu trí giữa hai nền ngoại giao: Việt Nam và Mỹ, tại Hội nghị Paris, khả năng đàm phán của phái đoàn Việt Nam được nâng lên

thành nghệ thuật Cuốn sách làm rõ nhiều vấn đề về phương châm, sách lược,

kế sách, nghệ thuật đàm phán, diễn biến gay go quyết liệt trong các cuộc đàm phán để đi đến ký kết Hiệp định Paris Cuộc đàm phán Paris và Hiệp định về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam là đỉnh cao của mặt trận ngoại giao Việt Nam thời kỳ chống Mỹ cứu nước và là thành công lớn trong lịch sử ngoại giao của dân tộc, để lại những kinh nghiệm thực tiễn về đấu tranh ngoại giao

Ngoài ra, cũng phải kể đến cuốn sách “Ngoại giao Việt Nam, góc nhìn

và suy ngẫm” [134] của Nguyễn Khắc Huỳnh Trong cuốn sách, tác giả trình

bày một số vấn đề, sự kiện lớn trong quan hệ quốc tế, đường lối, chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà nước Việt Nam như: Tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh, cuộc đàm phán và kí kết Hiệp nghị Geneva, mặt trận nhân dân thế giới ủng hộ Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, cuộc đàm phán và kí kết Hiệp định Pari về Việt Nam, đường lối và chính sách đối ngoại thời kỳ đổi mới Cuốn sách có những đánh giá, nhìn nhận xác đáng về ngoại giao Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh với những đóng góp to lớn vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Cuốn sách “Các cuộc thương lượng Lê Đức Thọ - Kisinger tại Paris”

của Lưu Văn Lợi, Nguyễn Anh Vũ [147] đề cập đến những cuộc thương lượng của đại diện Chính phủ Việt Nam DCCH là Lê Đức Thọ và đại diện phía Mỹ là Kisinger để đi đến đàm phán kí kết Hiệp định Paris về lập lại hòa bình, thống nhất ở Việt Nam Diễn biến gay go quyết liệt trong các cuộc thương lượng của Việt Nam và Mỹ, cùng nhiều thông tin xung quanh cuộc đàm phán đã được phản ánh trong cuốn sách này Các cuộc thương lượng thể hiện sự đấu trí giữa hai nhân vật kiệt xuất đại diện cho hai nền ngoại giao Việt – Mỹ Qua đó thể hiện lý lẽ, lập luận đấu tranh sắc bén, có sức tấn công, có sức thuyết phục của Việt Nam Tại Hội nghị Paris, nghệ thuật đàm phán của

phái đoàn Việt Nam đã phát huy được điểm mạnh cơ bản của Việt Nam là chính nghĩa dân tộc và khoét sâu chỗ yếu của địch là chiến tranh phi nghĩa Việt Nam nắm vững và phát huy quyền chủ động, không ngừng tấn công đối phương, đề cao thiện chí hoà bình để giành thắng lợi từng bước, tiến đến giành thắng lợi cuối cùng

Cuốn sách “Con đường kết thúc chiến tranh Việt Nam (1954-1975)”

của Hồ Khang [138] đã làm rõ con đường, cách thức kết thúc chiến tranh của Việt Nam DCCH trong cuộc kháng chiến chống Mỹ Trong cuốn sách, tác giả cũng làm rõ nguyên nhân bùng nổ chiến tranh; tình hình, đường lối tiến hành chiến tranh của Việt Nam; quá trình xây dựng, bảo vệ hậu phương miền Bắc của Việt Nam; những hoạt động, chiến thắng quan trọng trong các chiến dịch chiến tranh của miền Nam Việt Nam; quá trình Việt Nam DCCH tranh thủ và kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại để làm nên chiến thắng của cuộc kháng chiến chống Mỹ Quan hệ của Việt Nam với các nước, đặc biệt là quan hệ với Liên Xô cũng được đề cập đến, sự trợ giúp của Liên Xô cho Việt Nam trong kháng chiến được khái quát lại thể hiện sự thành công của Việt Nam trong việc tranh thủ sự giúp đỡ của Liên Xô để tiến hành kháng chiến chống Mỹ

Kỷ yếu“Hội thảo khoa học 50 năm ngoại giao Việt Nam dưới sự lãnh

đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam” [123] do Học viện Quan hệ quốc tế xuất

bản tập hợp những công trình nghiên cứu của các nhà khoa học về ngoại giao Việt Nam Các bài viết của các tác giả đã làm rõ quá trình phát triển và những thành quả to lớn của ngoại giao Việt Nam trong 50 năm (1945 – 1995) dưới

sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Trong cuốn sách, có rất nhiều bài viết của các nhà nghiên cứu về ngoại giao Việt Nam về kháng chiến chống

Mỹ, khẳng định vai trò quan trọng của mặt trận ngoại giao, góp phần làm nên

thắng lợi của cuộc kháng chiến, hoàn thành mục tiêu giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước

Bên cạnh đó, còn có rất nhiều bài nghiên cứu của các nhà khoa học về đề tài ngoại giao của Việt Nam đăng tải trên các báo, tạp chí chuyên ngành, như:

Bài viết “Mặt trận ngoại giao trong chống Mỹ cứu nước giai đoạn

1965-1973” [128] của Nam Hưng làm rõ vị trí, vai trò và những đóng góp của

mặt trận ngoại giao trong cuộc kháng chiến chống Mỹ giai đoạn 1965-1973 Mặt trận ngoại giao đã góp phần tạo lập một mặt trận nhân dân thế giới ủng

hộ nhân dân Việt Nam làm nền tảng vững chắc về chính trị và tinh thần cho cuộc đấu tranh chống Mỹ, cứu nước Cuộc đấu tranh trên mặt trận ngoại giao

để đi đến ký kết Hiệp định Paris, chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam cũng được tác giả đề cập đến và làm rõ Qua đó, bài viết khẳng định vai

trò quan trọng của ngoại giao trong kháng chiến chống Mỹ

Tác giả Khắc Huỳnh là nhà nghiên cứu rất quan tâm đến ngoại giao Việt Nam, đặc biệt trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ với rất nhiều bài viết

Trong đó phải nói đến bài viết “Từ đàm phán Paris đến đại thắng mùa Xuân

1975” [131], tác giả đã làm rõ quá trình đàm phán Hiệp định Paris, khẳng

định vị trí của ngoại giao trong cuộc kháng chiến chống Mỹ và chỉ ra những đặc điểm trong ngoại giao Việt Nam thời kỳ này để đi đến thắng lợi cuối cùng

năm 1975, thống nhất đất nước Bài viết “Ngoại giao Việt Nam trong thời kỳ

kháng chiến chống Mỹ cứu nước 1954-1975” [132], tác giả Khắc Huỳnh đã

phản ánh những nét đặc trưng nhất trong ngoại giao Việt Nam các giai đoạn đấu tranh đòi thi hành hiệp định Geneva, chống chiến lược “chiến tranh đặc biệt”, “chiến tranh cục bộ”, “Việt Nam hóa chiến tranh” và buộc Mỹ phải kí Hiệp định Paris lập lại hòa bình ở Việt Nam Qua đó tác giả cũng đưa ra những nhận xét xác đáng về ngoại giao Việt Nam trong giai đoạn này

Bài viết “Đấu tranh ngoại giao, góp phần giải phóng hoàn toàn miền

Nam, thống nhất đất nước” [126] của Vũ Dương Huân đã làm rõ vai trò của

ngoại giao trong việc đấu tranh đòi thi hành Hiệp định Paris Ngoại giao Việt Nam giương cao ngọn cờ hoà bình, đấu tranh đòi Mỹ và chính quyền Sài Gòn nghiêm chỉnh thi hành Hiệp định Ngoại giao phối hợp với mặt trận quân sự, chính trị tạo thời cơ chiến lược cho cuộc Tổng tiến công mùa Xuân 1975, giải phóng hoàn toàn miền Nam thống nhất Tổ quốc Bài viết cũng khẳng định những đóng góp của hoạt động ngoại giao góp phần cho thắng lợi mùa Xuân

1975, giải phóng miền Nam thống nhất đất nước

Trong bài viết “Một số tư tưởng lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong

nền ngoại giao Việt Nam hiện đại” [173] của tác giả Phan Doãn Nam đã khái

quát một số tư tưởng lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh, cha đẻ của nền ngoại giao Việt Nam hiện đại Ngoại giao là một mặt trận đấu tranh cực kỳ quan trọng, là một bộ phận không thể tách rời của cuộc đấu tranh cách mạng của nhân dân Nền ngoại giao Việt Nam hiện đại là phải biết dựa vào dân, lấy dân làm gốc Ngoại giao vừa là một khoa học vừa là một nghệ thuật Tư tưởng lớn nhất toát lên từ toàn bộ hoạt động ngoại giao và cả cuộc đời của Chủ tịch Hồ chí Minh là "Không có gì quý hơn độc lập tự do" Đây chính là những tư tưởng làm nền tảng cho ngoại giao Việt Nam hiện đại

Nhóm các công trình viết về ngoại giao và quan hệ quốc tế của Việt Nam trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ (1954-1975) đã đề cập một cách phong phú quan hệ đối ngoại Việt Nam trong giai đoạn này, các công trình cũng có những phân tích về tác động, ảnh hưởng của quan hệ quốc tế đến cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của dân tộc, bên cạnh đó nhiều công trình làm rõ được vai trò quan trọng của mặt trận ngoại giao trong cuộc kháng chiến Những công trình này cho tác giả cái nhìn tổng quát về ngoại giao Việt

Nam giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, là cơ sở quan trọng khi tác giả phân tích, đánh giá quan hệ Việt Nam – Liên Xô trong giai đoạn này

1.1.1.2 Các công trình nghiên cứu về quan hệ Việt Nam - Liên Xô và vai trò của Đảng trong quan hệ Việt Nam – Liên Xô thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954-1975) của dân tộc Việt Nam, đấu tranh ngoại giao góp phần to lớn vào thắng lợi của dân tộc, trong đó quan hệ Việt Nam – Liên Xô là một trong những mối quan hệ quan trọng trong chính sách ngoại giao thời kỳ này Các công trình nghiên cứu về quan hệ Việt Nam - Liên Xô và vai trò của Đảng đối với quan hệ Việt Nam –Liên Xô trong kháng chiến chống Mỹ bao gồm những công trình nghiên cứu một cách tổng thể về mọi phương diện trong quan hệ hai nước (như chính trị, kinh tế, quân sự, văn hóa, xã hội…); nghiên cứu về vai trò của Đảng đối với quan hệ Việt Nam – Liên Xô; hay nghiên cứu riêng về sự viện trợ, giúp đỡ của Liên Xô đối với Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ… Nhìn chung, các công trình nghiên cứu về chủ đề này cũng khá phong phú, trong đó nhiều công trình có giá trị cao

Cuốn sách “Quan hệ Việt Nam – Liên Xô (1917-1991)” [221] của tác

giả Nguyễn Thị Hồng Vân đã đề cập đến tổng thể mối quan hệ của Việt Nam

và Liên Xô trên các lĩnh vực từ khi Cách mạng Tháng Mười Nga thành công đến khi Liên Xô tan rã Trong cuốn sách, tác giả nhấn mạnh vai trò của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong việc thiết lập và phát triển quan hệ giữa hai nước Cuốn sách cũng làm rõ những thành tựu đạt được trong quan hệ hai nước về nhiều mặt: chính trị, kinh tế, văn hóa – xã hội Từ năm 1917 đến năm 1991, những thăng trầm trong mối quan hệ Việt Nam – Liên Xô cũng được tác giả khai thác, làm rõ và chỉ ra những đặc điểm nổi bật trong quan hệ hai nước qua

từng giai đoạn Từ đó, tác giả rút ra nhiều kinh nghiệm lịch sử cho quan hệ Việt Nam với Liên Bang Nga ngày nay

Tác phẩm “Quan hệ tam giác Việt Nam – Liên Xô – Trung Quốc trong

kháng chiến chống Mỹ 1954-1975” [172] của Phạm Quang Minh là một công

trình nghiên cứu rất công phu Trong cuốn sách tác giả đã đi sâu phân tích sự hình thành quan hệ tam giác Việt Nam – Liên Xô – Trung Quốc trong kháng chiến chống Mỹ Quan hệ từng cặp trong tam giác bao gồm: quan hệ Liên Xô – Trung Quốc, Việt Nam – Trung Quốc, Việt Nam – Liên Xô cũng được tác giả phân tích cụ thể Sự vận động của quan hệ tam giác, tác động của quan hệ tam giác này đến chiến tranh Việt Nam cũng được làm rõ trong cuốn sách Từ

đó tác giả đánh giá một cách toàn diện tác động của quan hệ tam giác Việt –

Xô – Trung đối với cục diện chiến tranh, với mỗi nước, khu vực và trên thế giới và rút ra những kinh nghiệm lịch sử

Tác giả Phạm Quang Minh với bài viết “Quan hệ Việt Nam – Liên Xô

trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975)” [171] đã khái quát quan hệ Việt

Nam – Liên Xô từ năm 1954 đến năm 1975 theo 3 giai đoạn chính:

1954-1964, 1964-1973 và từ 1973-1975 Trong từng giai đoạn tác giả làm rõ những đặc điểm, tính chất của quan hệ Việt Nam – Liên Xô; sự giúp đỡ, viện trợ của Liên Xô cho cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam Cuối bài viết tác giả

đã lý giải những nhân tố thường xuyên tác động tới quan hệ giữa hai nước, từ

đó tác giả rút ra những kinh nghiệm trong quan hệ hai nước để áp dụng trong công tác đối ngoại của Việt Nam thời kỳ đổi mới

Cuốn sách “Các nước xã hội chủ nghĩa ủng hộ Việt Nam kháng chiến

chống Mỹ” [119] của Nguyễn Thị Mai Hoa làm rõ sự ủng hộ của các nước

XHCN đối với Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ Tác giả cũng phân tích những mục đích của Liên Xô và Trung Quốc trong việc viện trợ cho Việt Nam cùng những tác động của nó tới tiến trình cách mạng Với đường

lối đối ngoại đúng đắn của Đảng, Việt Nam đã nhận được sự giúp đỡ to lớn cả

về vật chất lẫn tinh thần của các nước XHCN, trong đó có Liên Xô Liên Xô

đã ký kết hàng loạt hiệp định, hình thành một hành lang pháp lý thông thoáng, thuận tiện cho hợp tác giữa hai nước, tích cực giúp đỡ nhân dân Việt Nam thực hiện các kế hoạch kinh tế Liên Xô cũng giúp đỡ Việt Nam cơ sở vật chất, các trang thiết bị, các loại vũ khí, đạn dược để nhân dân Việt Nam tiến hành kháng chiến Sự ủng hộ của Liên Xô và các nước XHCN góp phần quan trọng vào chiến thắng của Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước

Tác giả Nguyễn Thị Mai Hoa cũng công bố nhiều công trình nghiên cứu giá trị về quan hệ Việt Nam – Liên Xô Trong đó phải kể đến một số bài

viết: Bài viết “Tìm hiểu quan hệ giữa Việt Nam với Liên Xô và Trung Quốc

trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước” [112] đã làm rõ quan hệ chiến

lược tay ba giữa Việt Nam – Liên Xô – Trung Quốc trong kháng chiến chống

Mỹ Từ đó làm rõ những chủ trương, chính sách đối ngoại khéo léo, mền dẻo của Việt Nam trong giai đoạn này Nhờ vậy, Việt Nam đã phát huy được sức mạnh nội lực kết hợp với ngoại lực để tiến hành thắng lợi cuộc kháng chiến

chống Mỹ, thống nhất đất nước Các bài viết “Quan hệ Việt Nam – Liên Xô

những năm 1954-1964” [116]; “Quan hệ Việt Nam – Liên Xô trong những năm 1965-1975” [113] của tác giả Nguyễn Thị Mai Hoa đã tổng hợp những

nét cơ bản trong quan hệ Việt Nam – Liên Xô qua hai giai đoạn 1954-1964 và 1965-1975 Qua hai bài viết, căn cứ vào các tư liệu lịch sử, tác giả làm rõ những điểm khác biệt trong mối quan hệ Việt Nam – Liên Xô trong hai giai đoạn này Giai đoạn 1954-1964, quan hệ Việt Nam – Liên Xô chưa đậm đà,

có nhiều khúc mắc, sự ủng hộ, viện trợ cho Việt Nam của Liên Xô còn khiêm tốn Đến giai đoạn 1965-1975, quan hệ giữa hai nước có nhiều tiến triển tốt đẹp, sự ủng hộ, viện trợ cho Việt Nam cũng tăng lên Tác giả làm rõ những

điểm thăng trầm và nguyên nhân cơ bản của những biến chuyển trong mối quan hệ giữa hai nước

Cuốn sách “Sự hợp tác quốc tế giữa Đảng cộng sản Việt Nam và Đảng

Cộng sản Liên Xô, Lịch sử và hiện tại” [237] của Nguyễn Vịnh và A G

Ê-gô-rốp chủ biên theo sự chỉ đạo biên soạn của BCH Trung ương của Đảng Cộng sản Việt Nam và BCH Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô Cuốn sách phân tích và làm rõ quan hệ hợp tác giữa Đảng cộng sản Việt Nam và Đảng Cộng sản Liên Xô trong phong trào cách mạng vô sản thế giới Trong đó, chương VII của cuốn sách phân tích tình hình cách mạng thế giới và làm rõ quan hệ Việt Nam – Liên Xô trong giai đoạn Việt Nam xây dựng chủ nghĩa

xã hội (CNXH) ở miền Bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam (1955-1975)

Sự giúp đỡ của Liên Xô cho cuộc kháng chiến chống Mỹ của nhân dân Việt Nam về nhiều mặt như kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa, giáo dục… cũng được đề cập đến trong cuốn sách, trong đó đặc biệt đề cập đến sự giúp đỡ lớn của Liên Xô trong xây dựng kinh tế miền Bắc Việt Nam

Bên cạnh đó còn nhiều cuốn sách đề cập đến quan hệ Việt Nam – Liên

Xô như: “Thắng lợi của tình hữu nghị và sự hợp tác toàn diện Việt Nam –

Liên Xô” [198]; “Đoàn kết và hợp tác toàn diện với Liên Xô là nguyên tắc, là chiến lược và tình cảm của chúng ta” [85]; “Tượng đài hùng vĩ của tình hữu nghị Việt - Xô” [38]; “Việt Nam – Liên Xô xa mà gần” [235]; Nội dung chủ

đạo của những cuốn sách này đề cập đến chủ trương của Đảng và Nhà nước Việt Nam đối với quan hệ Việt Nam – Liên Xô là tích cực giữ gìn, phát triển quan hệ hữu nghị giữa hai nước; mối quan hệ nhiều mặt về kinh tế, chính trị,

xã hội cũng được đề cập khá rõ trong nội dung của nhiều cuốn sách

Luận án tiến sĩ lịch sử của tác giả Lê Văn Thịnh với đề tài “Quan hệ

giữa cách mạng Việt Nam với cách mạng Liên Xô từ năm 1930 - 1954” [201],

đã phân tích mối quan hệ cách mạng giữa Việt Nam và Liên Xô từ khi Đảng

Cộng sản Việt Nam thành lập đến khi kết thúc kháng chiến chống Pháp Quá trình hợp tác, giúp đỡ của Liên Xô đối với cách mạng Việt Nam từ năm 1930 đến 1954 được tác giả tái hiện sinh động với nhiều tư liệu quý giá Tác giả cũng làm rõ những đặc điểm nổi bật trong mối quan hệ giữa cách mạng hai nước Từ đó tác giả rút ra những bài học kinh nghiệm cho quan hệ cách mạng giữa hai nước

Tác giả Lê Văn Thịnh trong bài viết “Viện trợ kinh tế - kỹ thuật và quân

sự của Liên Xô cho cách mạng Việt Nam từ 1954 đến 1975” [203], làm rõ sự

viện trợ về mặt kinh tế - kỹ thuật và quân sự của Liên Xô cho Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ Bài viết cũng nhấn mạnh: Việt Nam luôn nhận được

sự giúp đỡ cả về kinh tế, kỹ thuật lẫn quân sự của Liên Xô Bên cạnh đó, Liên

Xô còn hỗ trợ Việt Nam trong công tác đào tạo cán bộ, giúp Việt Nam xây

dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc Bài viết “Liên Xô với công tác đào tạo cán

bộ Việt Nam - vài nhận định” [204] cũng của Lê Văn Thịnh khẳng định vai

trò to lớn của Liên Xô trong việc giúp đỡ Việt Nam đào tạo cán bộ từ năm

1923 đến năm 1991 Với những số liệu, dẫn chứng xác thực, tác giả khẳng định Liên Xô luôn là quốc gia hàng đầu trong việc đào tạo nguồn nhân lực cho tất cả mọi lĩnh vực của Việt Nam Trong giai đoạn từ năm 1950 – 1991, tác giả làm rõ hoạt động giúp đỡ đào tạo cán bộ Việt Nam của Liên Xô trong đào tạo các chuyên gia trên tất cả mọi lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, khoa học - kỹ thuật… nhằm giúp Việt Nam xây dựng kinh tế, phát triển văn hóa – xã hội

Bên cạnh đó rất nhiều hội thảo liên quan đến chủ đề quan hệ Việt Nam – Liên Xô đã được tổ chức thu hút được sự quan tâm, nghiên cứu của nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước nhân các dịp kỉ niệm ngày thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam – Liên Xô hay kỉ niệm ngày thắng lợi Cách mạng tháng Mười Những bài tham luận trong hội thảo được xuất bản thành những cuốn

sách, kỷ yếu như: Kỷ yếu hội thảo khoa học “Cách mạng tháng Mười Nga và

tình hữu nghị Việt - Xô” [36]; “Kỷ niệm lần thứ 50 ngày thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam – Liên Xô” (Bộ Ngoại giao, 2000); “Quan hệ Việt Nam – Liên bang Nga: lịch sử, hiện trạng và triển vọng” (Trung tâm KHXH và NV

quốc gia – Trung tâm Nghiên cứu Châu Âu – Viện sử học – Trường Đại học Quốc gia Hồ Chí Minh và Trường Đại học Khoa học – Xã hội và Nhân văn, 2002)… Các bài viết trong các hội thảo đã đề cập phong phú nhiều khía cạnh trong mối quan hệ giữa Việt Nam – Liên Xô, tuy nhiên chưa phản ánh được một cách toàn diện, chi tiết quan hệ giữa hai nước

Thêm vào đó còn nhiều bài báo, bài nghiên cứu của các nhà khoa học đăng trên các tạp chí trong nước viết về quan hệ Việt Nam – Liên Xô, như:

Bài viết “Tìm hiểu sự giúp đỡ của nhân dân Liên Xô trong hai cuộc

kháng chiến của nhân dân Việt Nam 1945 - 1975” [97] của Hồng Hạnh – Hải

Hà, đã bước đầu làm rõ sự giúp đỡ của nhân dân Liên Xô về mọi mặt chính trị, kinh tế, khoa học - kỹ thuật, văn hóa - giáo dục… cho Việt Nam trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cứu nước Từ đó, tác giả khẳng định vai trò quan trọng của viện trợ Liên Xô góp phần vào thắng lợi của hai cuộc kháng chiến của dân tộc

Bài viết “Quan hệ đối ngoại về quân sự giữa Việt Nam và Liên Xô 1955

- 1965” [124] của Nguyễn Việt Hồng đã làm rõ sự giúp đỡ của Liên Xô về

mặt quân sự trong giai đoạn 1955-1965 Bên cạnh, sự viện trợ về vũ khí, đạn dược, tác giả cũng làm rõ sự giúp đỡ của các chuyên gia Liên Xô trong việc huấn luyện, giúp đỡ cán bộ Việt Nam cách thức vận hành và sử dụng những loại vũ khí hiện đại Cuối cùng, bài viết chỉ ra ý nghĩa của sự hợp tác giúp đỡ

về quân sự trong cuộc kháng chiến của Việt Nam

Bài viết “Chiến lược của Liên Xô trong tiến trình của Hiệp định Paris”

[129] của tác giả Hà Mỹ Hương đã làm rõ vị trí của Việt Nam trong chiến

lược đối ngoại của Liên Xô, sự ủng hộ của Liên Xô về nhiều mặt cho Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, khẳng định vai trò “trung gian không chính thức” hết sức quan trọng của Liên Xô trong quá trình đàm phán Hiệp định Paris

Bài viết “Nhìn lại quan hệ Việt – Xô thời kỳ 1945 - 1975” [153] của tác

giả Nguyễn Ngọc Mão, Vũ Thị Hồng Chuyên đã khái quát quan hệ Việt Nam – Liên Xô về mọi mặt trong giai đoạn 1945 – 1975 Tác giả cũng đưa ra những nhận xét xác đáng về quan hệ hai nước trong giai đoạn này và rút ra những kinh nghiệm lịch sử từ quan hệ giữa hai nước

Các công trình nghiên cứu về quan hệ Việt Nam- Liên Xô và vai trò của Đảng đối với quan hệ Việt Nam –Liên Xô trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước phản ánh khá rõ nét vai trò của Đảng trong quan hệ Việt Nam – Liên Xô, cũng như quan hệ giữa hai nước về tất cả các mặt kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa, giáo dục, y tế… là những căn cứ tham khảo quan trọng cho

Trung Quốc, Mỹ - Trung Quốc Các công trình nghiên cứu về quan hệ quốc tế của Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước khá phong phú và có nhiều công trình giá trị Trong đó phải kể đến:

Cuốn sách “Hanoi’s War: An international history of the War for

Peace in Vietnam” (“Cuộc chiến tranh của Hà Nội: Một lịch sử quốc tế của

cuộc chiến tranh vì hòa bình của Việt Nam”) [251] của tác giả Lien-Hang T Nguyen Cuốn sách làm rõ quá trình cuộc chiến tranh Việt Nam và phân tích cuộc chiến tranh từ góc nhìn của phía Việt Nam, trong bối cảnh quốc tế phức tạp với những tính toán của các cường quốc Mỹ, Liên Xô, Trung Quốc Trong

đó tác giả làm rõ mâu thuẫn Xô – Trung về chiến tranh Việt Nam, làm rõ những điểm nổi bật trong quan hệ ngoại giao của Việt Nam với các nước lớn trong giai đoạn này

Công trình “Hanoi’s Road to the Vietnam war, 1954-1965” (“Con

đường tới chiến tranh của Hà Nội, 1954 – 1965”) [242] của Pierre Asselin đã làm rõ nguyên nhân tiến hành và quyết tâm giải phóng miền Nam thống nhất đất nước của Việt Nam bằng con đường chiến tranh Tác giả cũng phân tích quan hệ của Việt Nam với hai đồng minh chiến lược là Trung Quốc và Liên

Xô, tác động của hai đồng minh đối với cuộc kháng chiến của dân tộc Việt Nam; đồng thời, làm rõ sự độc lập, tự chủ của Việt Nam trong quan hệ với Liên Xô, Trung Quốc và khả năng tài tình của Việt Nam trong việc tranh thủ

cả hai đồng minh để phục vụ cho mục đích của mình

Cuốn sách “Tiếng kèn ngập ngừng”[155] của Maxwell D Taylor phân

tích chiến lược quân sự “Phản ứng linh hoạt” được xây dựng và thực hiện dưới thời Tổng thống Kennedy sau đó là Tổng thống Johnson liên quan đến cuộc “chiến tranh đặc biệt” mà Mỹ thi hành ở Việt Trong tác phẩm, tác giả cũng đề cập đến quan hệ của Mỹ và Việt Nam với các nước liên quan như Liên Xô, Trung Quốc, và những tác động qua lại của những mối quan hệ này

Hai mươi năm sau cuộc chiến tranh Việt Nam kết thúc, Mc Namara đã

cho xuất bản cuốn sách “Nhìn lại quá khứ - tấn thảm kịch và những bài học

về Việt Nam” [174] Trong cuốn sách, Mc Namara đã trình bày cụ thể quá

trình hình thành các chính sách về Việt Nam dưới thời Tổng thống Kennedy

và Johnson, làm rõ những mâu thuẫn trong nội bộ chính quyền Mỹ, trong Bộ Quốc phòng khi đứng trước những sự lựa chọn cho các quyết định về Việt Nam Bên cạnh đó, các nhân tố khác như Trung Quốc, Liên Xô tác động đến chính sách của Mỹ với chiến tranh Việt Nam cũng được đề cập đến Cũng trong cuốn sách, tác giả rút những nguyên nhân dẫn tới thất bại, những bài học từ cuộc chiến tranh Việt Nam

Về thời gian đầu và lý do Mỹ quyết định can thiệp vào Việt Nam được

Archimedes L.A Patti đề cập khá đầy đủ trong cuốn “Tại sao Việt Nam?”

[180] Những mối quan hệ quốc tế đầy mâu thuẫn giữa Mỹ - Liên Xô – Trung Quốc, những hoạt động của chính quyền Mỹ dưới hai thời tổng thống Truman

và Eisenhower để đi đến can thiệp, mở đầu cho một cuộc chiến tranh kéo dài

ở Việt Nam đã được tác giả phân tích cặn kẽ, giúp cho người đọc có những hiểu biết khá chân thực về mối quan hệ giữa các nước lớn trong chiến tranh Việt Nam

Tác giả Joseph A.Amtertrong cuốn sách “Lời phán quyết về Việt Nam”

[1] đã nghiên cứu tài liệu của chính quyền Mỹ trong những năm Mỹ dính líu vào Việt Nam, từ đó làm rõ sự thật về cuộc chiến tranh, mục đích của chính quyền Mỹ khi tham chiến ở Việt Nam và lý giải trách nhiệm của các nhà cầm quyền Mỹ trong cuộc chiến tranh này

Giáo sư sử học Mỹ Gabriel Kolko, người đặc biệt quan tâm đến cuộc

chiến tranh Việt Nam đã dày công nghiên cứu và viết tác phẩm “Giải phẫu

một cuộc chiến tranh – Việt Nam, Mỹ và kinh nghiệm lịch sử hiện đại” [88]

Dựa vào những quan sát ở Washington, Paris và những chuyến thăm Việt

Nam, Gabriel Kolko đã phân tích chi tiết các đối tượng liên quan trong cuộc chiến tranh (Mỹ, Việt Nam, Trung Quốc, Liên Xô), từ đó phân tích, trình bày triển vọng của những cuộc chiến tranh hạn chế của Mỹ trong thời hiện đại

Cuốn sách “Nước Mỹ và Đông Dương từ Roosevelt đến Nixon” của

Peter A Poole [181] Nội dung của cuốn sách đề cập, phân tích mối quan hệ giữa Mỹ và các nước Đông Dương qua các đời tổng thống Mỹ từ Roosevelt đến Nixon, các chính sách của Mỹ đối với Lào, Campuchia, trong đó đặc biệt chú ý phân tích về cuộc can thiệp chính thức bằng quân sự của Mỹ vào Đông Dương mà chủ yếu là Việt Nam từ sau chiến thắng Điện Biên Phủ (7-1954) đến khi kí Hiệp định Paris năm 1973 Mối quan hệ giữa Mỹ và các nước liên quan đến chiến tranh Việt Nam (như Liên Xô, Trung Quốc) cũng được đề cập đến trong cuốn sách để làm rõ chính sách của Mỹ khi tham chiến ở Việt Nam

Ngoài ra, với tầm ảnh hưởng rộng lớn của cuộc chiến tranh Việt Nam

do Mỹ gây ra, có rất nhiều học giả nước Mỹ và thế giới quan tâm nghiên cứu

về đề tài này, có thể kể đến cuốn sách “Nguồn gốc sự dính líu của Mỹ” của Marvin Kalb và Allive Abe, “Những bí mật về chiến tranh Việt Nam” của

Daniel Ellsberg… Các cuốn sách này cũng là những tài liệu tham khảo có giá trị cho việc nghiên cứu những đề tài liên quan

Những công trình nghiên cứu về quan hệ quốc tế của Việt Nam trong chiến tranh Việt Nam của các tác giả nước ngoài đã có những cái nhìn khá sâu

về quan hệ quốc tế, quan hệ giữa các nước liên quan trong chiến tranh Việt Nam Tuy nhiên, đôi lúc cách nhìn nhận của một số tác giả, một số nhận định còn chưa thực sự khách quan, cần kiểm chứng lại Nhìn chung, qua nghiên cứu, tìm hiểu các công trình này, người đọc có cái nhìn đa chiều về quan hệ quốc tế, về các nước lớn dính líu trong cuộc chiến tranh Việt Nam, về cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của dân tộc

2.1.1.2 Các công trình nghiên cứu về quan hệ Việt Nam- Liên Xô

Mặc dù cuộc chiến tranh Việt Nam thu hút được sự quan tâm của nhiều học giả trên thế giới với nhiều công trình nghiên cứu đồ sộ, nhưng các nghiên cứu về mối quan hệ Việt Nam – Liên Xô và vai trò lãnh đạo của Đảng với quan hệ Việt Nam – Liên Xô trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954 – 1975) lại khá khiêm tốn Rất ít những công trình nghiên cứu một cách quy mô

về quan hệ giữa hai nước trong giai đoạn này

Cuốn sách “Liên bang Xô Viết và chiến tranh Việt Nam” [89] của tác

giả V.I Gaiduk - một nhà nghiên cứu tâm huyết với chiến tranh Việt Nam

1954 – 1975 Là một trong số ít người được tiếp xúc với những tài liệu gốc của Liên Xô liên quan đến chiến tranh Việt Nam, Gaiduk V.I đã tập trung đi sâu phân tích chính sách ngoại giao của Liên Xô xung quanh cuộc chiến tranh Việt Nam, bên cạnh việc phân tích chính sách đối với Việt Nam, trong tác phẩm, tác giả cũng đã đề cập đến mối quan hệ Liên Xô với Mỹ, Trung Quốc

và các nước Châu Âu xung quanh cuộc chiến tranh này Với sự đánh giá khách quan dựa trên cơ sở các tài liệu tác giả nghiên cứu được, cuốn sách thực sự là một tài liệu quý để đánh giá quan hệ Việt Nam – Liên Xô với cái nhìn từ phía Liên Xô

Cũng tác giả V.I Gaiduk với cuốn sách “Confronting Vietnam, Soviet

policy toward the Indochina confrict, 1954-1963” [247] (Đối đầu Việt Nam,

Chính sách Xô viết đối với mâu thuẫn Đông Dương) đã làm rõ chính sách đối ngoại của Liên Xô đối với những mâu thuẫn đang diễn ra ở Đông Dương Trong đó tác giả nhấn mạnh đặc biệt về chính sách của Liên Xô đối với Việt

Nam trong giai đoạn đầu của chiến tranh Việt Nam 1954 - 1963

Tác phẩm “Soviet – Vietnam relations and the role of China,

1949-1964, changing alliances” [252] (Quan hệ Liên Xô – Việt Nam và vai trò của

Trung Quốc, 1949 – 1964, sự thay đổi liên minh) của tác giả Mari Olsen Tác

giả đã làm rõ vai trò của Liên Xô, Trung Quốc trong các kế hoạch giúp đỡ Việt Nam trong chiến tranh Đông Dương, trong công cuộc xây dựng kinh tế miền Bắc, trong kế hoạch thống nhất miền Nam, trong đó nhấn mạnh vai trò trung gian của Trung Quốc trong mối quan hệ Việt Nam – Liên Xô

Cuốn sách “Vietnam and the Soviet Union: Anatomy of an alliance”

[253] (Việt Nam và Liên bang Xô Viết: Giải phẫu một liên minh) của tác giả Douglas Pike đã phân tích khá rõ mối quan hệ giữa Việt Nam và Liên Xô Trong cuốn sách tác giả đã làm rõ mục đích của mỗi nước trong liên minh, tác động qua lại của mối quan hệ và những thành quả trong quan hệ giữa hai nước

Cuốn sách “The USSR in Third world conficts: Soviet Arms and

Diplomacy in local war 1945-1980 ” [255] (Liên Xô trong các xung đột thế

giới thứ ba: Vũ khí và ngoại giao Liên Xô trong chiến tranh cục bộ 1945 - 1980) của tác giả Porter, Bruce đề cập đến quan điểm, thái độ, sự can thiệp của Liên Xô trong các cuộc chiến tranh cục bộ của các nước thứ ba, trong đó

có chiến tranh Việt Nam 1954 -1975

Cuốn sách “Vietnam Triangel: Moscow, Peking, Hanoi” [249] (Tam

giác Việt Nam: Moscow, Bắc Kinh, Hà Nội) của tác giả Marilyn Byoung đã

đi sâu phân tích mối quan hệ phức tạp giữa ba nước Việt Nam, Liên Xô, Trung Quốc xung quanh vấn đề chiến tranh Việt Nam Tác giả cũng làm rõ tác động của cuộc chiến đến bản thân mỗi nước và mối quan hệ giữa các nước với nhau

Bên cạnh đó còn nhiều bài viết của các tác giả đăng trên các báo, như:

Bài viết “The Vietnam war and Soviet – American Ralations, 1964

-1973: New Russian Evidence” [246] (Chiến tranh Việt Nam và quan hệ Xô –

Mỹ, 1963 – 1973: Bằng chứng mới của Nga) của tác giả V.I Gaiduk đã làm

rõ mối quan hệ giữa Liên Xô và Mỹ xung quanh vấn đề chiến tranh Việt

Nam Tác giả cũng nhấn mạnh tác động của mối quan hệ này đối với tiến trình của cuộc chiến tranh

Bài nghiên cứu “The Soviet – Chinese – Vietnamese Triangel in the

1970’s: The view from Moscow” [250] (Tam giác Liên Xô – Trung Quốc –

Việt Nam trong những năm 70: Quan điểm từ Moscow) của tác giả Morris, Stephen J đã phân tích mối quan hệ tay ba giữa ba nước Liên Xô, Trung Quốc, Việt Nam trong những năm 1970 Mục tiêu, dự tính của các nước khi dính líu vào chiến tranh Việt Nam cũng được tác giả làm rõ trong bài viết

Bài báo “Xung đột và mâu thuẫn Trung Quốc – Liên Xô trong vấn đề

viện trợ Việt Nam chống Mỹ” [220] của Lý Đan Tuệ phản ánh mâu thuẫn giữa

Liên Xô và Trung Quốc trong vấn đề chiến tranh Việt Nam, từ đó tác giả làm

rõ vị trí chiến lược của Việt Nam trong mục đích của Liên Xô và Trung Quốc khi tiến hành viện trợ cho Việt Nam chống Mỹ

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài về quan hệ Việt Nam – Liên Xô trong chiến tranh Việt Nam không nhiều, thêm vào đó, những số liệu của phía Việt Nam và Liên Xô đưa ra trong việc viện trợ cho cách mạng Việt Nam còn nhiều chênh lệnh cần sự kiểm chứng lại Nhưng những công trình nghiên cứu về đề tài này có giá trị tham khảo cao, giúp tác giả có cách nhìn khách quan hơn khi thực hiện đề tài luận án

1.2 Kết quả nghiên cứu và những vấn đề luận án tập trung giải quyết

1.2.1 Kết quả nghiên cứu

Qua khảo sát những công trình nghiên cứu ở trong và ngoài nước, có thể thấy các công trình nghiên cứu rất phong phú và đa dạng về số lượng, nội dung, chuyên ngành phương pháp nghiên cứu… có nhiều đóng góp lớn về mặt khoa học Qua đó, tác giả thấy nổi bật lên khi tìm hiểu, nghiên cứu các công trình, luận án có thể kế thừa một số điểm cơ bản:

Một là, các công trình nghiên cứu đã tổng quát về quan hệ quốc tế của

Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước Cuộc kháng chiến chống

Mỹ của nhân dân Việt Nam diễn ra trong bối cảnh quốc tế phức tạp, nhiều biến đổi Cuộc chiến tranh lạnh đang lan rộng ra toàn thế giới, sự tranh giành ảnh hưởng giữa hai phe TBCN và XHCN diễn ra gay go, ác liệt Các nước đế quốc lo sợ phong trào cách mạng Việt Nam phát triển mạnh sẽ ảnh hưởng đến phong trào cách mạng ở châu Á và thế giới Còn các nước XHCN lại muốn thúc đẩy cách mạng Việt Nam để tiêu diệt chủ nghĩa đế quốc, cổ vũ phong trào cách mạng thế giới, mở rộng phạm vi của hệ thống XHCN Chính vì vậy,

sự biến chuyển trong quan hệ quốc tế có ảnh hưởng trực tiếp tới cách mạng Việt Nam, đặc biệt là quan hệ giữa các nước lớn Mỹ, Liên Xô, Trung Quốc Các công trình nghiên cứu về quan hệ quốc tế giai đoạn 1954 – 1975 đã tổng hợp toàn diện về bối cảnh quốc tế những năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, những mối quan hệ phức tạp, đa chiều, chồng chéo của các nước liên quan, đặc biệt là các nước lớn như: Mỹ, Liên Xô, Trung Quốc Mối quan hệ song phương hay đa phương giữa các nước này đều tác động mạnh mẽ đến

cách mạng Việt Nam, chi phối tới những chủ trương đối ngoại của Đảng

Hai là, những công trình nghiên cứu về quan hệ Việt Nam - Liên Xô

cho thấy đặc điểm, vị trí, tầm quan trọng của quan hệ Việt Nam –Liên Xô trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước Quan hệ Việt Nam – Liên Xô được xây dựng trên tính chất cùng chung ý thức hệ, chung kẻ thù là Mỹ và chủ nghĩa đế quốc Cuộc kháng chiến chống Mỹ của nhân dân Việt Nam tất yếu được sự ủng hộ của Liên Xô và các nước XHCN Đối với Việt Nam, Liên Xô

là nước đứng đầu hệ thống XHCN, giữ vị trí quan trọng trên trường quốc tế, chính vì vậy tiếng nói ủng hộ và sự giúp đỡ của Liên Xô đối với cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của nhân dân Việt Nam có ý nghĩa quan trọng, góp phần không nhỏ vào thắng lợi của nhân dân Việt Nam

Ba là, các công trình nghiên cứu về sự lãnh đạo của Đảng đối với quan

hệ ngoại giao trong kháng chiến chống Mỹ, trong đó có quan hệ Việt Nam – Liên Xô phản ánh vai trò lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng đối với hoạt động ngoại giao Việt Nam, khẳng định vai trò là một “mặt trận” quan trọng trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước Mặt trận ngoại giao góp phần quan trọng trong việc nêu cao tính chất chính nghĩa của cuộc kháng chiến, làm rõ tính chất phi nghĩa trong cuộc chiến tranh xâm lược của Mỹ Nhờ đó, ngoại giao góp phần quan trọng trong việc tranh thủ sự ủng hộ của các nước, các lực lượng tiến bộ, yêu chuộng hòa bình trên thế giới đối với cuộc kháng chiến của dân tộc Kết hợp với các mặt trận chính trị, quân sự góp phần quan trọng vào thắng lợi cuối cùng của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước

Bốn là, các công trình nghiên cứu có cách nhìn đa chiều, với nhiều góc

độ tiếp cận khác biệt khi nghiên cứu về quan hệ Việt Nam – Liên Xô Các nhà khoa học trong nước và các học giả nước ngoài có những góc độ nhìn nhận, phương pháp nghiên cứu hết sức khoa học, tuy nhiên cũng có sự khác biệt, đặc biệt về góc độ tiếp cận, nhìn nhận vấn đề

Đa số các nhà khoa học trong nước nghiên cứu nhìn nhận quan hệ quan

hệ Việt Nam – Liên Xô dưới sự lãnh đạo của Đảng trên góc độ của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, với tư cách là người trong cuộc chiến đấu

để bảo vệ độc lập, tự do, thống nhất đất nước

Các học giả nước ngoài nhìn nhận quan hệ Việt Nam – Liên Xô trên góc độ của người ngoài cuộc, hoặc phía đối thủ hay đồng minh của nhân dân Việt Nam, nên có nhiều luận điểm khác biệt với quan điểm của các tác giả trong nước Góc nhìn nhận của các tác giả nước ngoài cũng chịu sự chi phối của quan điểm lợi ích quốc gia dân tộc nên góc nhìn nhận và tiếp cận về chiến tranh Việt Nam của các tác giả người Mỹ hoàn toàn khác với các tác giả Liên

Xô, Trung Quốc Hay cùng là đồng minh, nhưng cách nhìn nhận về chiến

tranh Việt Nam của các tác giả Trung Quốc cũng không đồng nhất với tác giả Liên Xô mà luôn có sự khác biệt… Có thể nói, quan điểm, nhìn nhận về chiến tranh Việt Nam của các tác giả nước ngoài là hết sức phong phú

Năm là, các nhà nghiên cứu đã sử dụng rất nhiều phương pháp để

nghiên cứu quan hệ Việt Nam – Liên Xô trong thời kỳ kháng chiến chống

Mỹ, trong đó có thể kể đến các phương pháp tiêu biểu như: phương pháp nghiên cứu liên ngành, phương pháp chuyên gia, phương pháp điều tra xã hội học… Những phương pháp khoa học được thể hiện rất rõ và khác biệt trong từng công trình, làm nên những nét nổi bật và riêng biệt cho từng tác phẩm

1.2.2 Những vấn đề luận án tập trung giải quyết

Xuất phát từ ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài nghiên cứu, qua khảo sát các công trình đã nghiên cứu liên quan đến đề tài, tác giả tập trung giải quyết một số vấn đề cơ bản trong luận án:

Thứ nhất, về bối cảnh lịch sử: trên phông nền của lịch sử thế giới và

lịch sử dân tộc diễn ra trong giai đoạn 1954-1975 đó là những biến chuyển lớn của tình hình thế giới sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, cuộc chiến tranh lạnh giữa hai phe TBCH và XHCN, sự phát triển của phong trào cách mạng thế giới… là sự can thiệp của Mỹ vào Việt Nam dẫn tới sự chia cắt hai miền Nam – Bắc… Trong rất nhiều vấn đề thuộc bối cảnh lịch sử, luận án tập trung khai thác kỹ về chính sách của Liên Xô đối với Việt Nam, nhiệm vụ cách mạng của Việt Nam trong giai đoạn tiến hành kháng chiến chống Mỹ, quan hệ của các nước lớn xung quanh vấn đề chiến tranh Việt Nam… Từ đó, luận án làm rõ tác động của bối cảnh lịch sử đối với chủ trương và sự chỉ đạo thực hiện của Đảng đối với quan hệ Việt Nam – Liên Xô trong giai đoạn này

Thứ hai, về chủ trương của Đảng trong quan hệ đối với Liên Xô thời kỳ

kháng chiến chống Mỹ (1954-1975): chủ trương của Đảng trong quan hệ với Liên Xô được tiếp cận dựa trên nền tảng chủ trương đối ngoại chung của Việt

Nam, nhằm mục tiêu thực hiện thắng lợi nhiệm vụ cách mạng là giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước Do vậy, trong quan hệ với Liên

Xô, đặt ra yêu cầu cần củng cố, tăng cường quan hệ Việt Nam – Liên Xô, để tranh thủ những điều kiện có lợi nhất cho cách mạng Việt Nam từ phía Liên

Xô Bên cạnh đó, để làm rõ chủ trương của Đảng với Liên Xô, cũng cần đặt quan hệ Việt Nam – Liên Xô trong tổng thể quan hệ với các nước khác để nhận thấy vị trí, vai trò của mối quan hệ này trong đối ngoại Việt Nam Căn

cứ vào cách tiếp cận trên và dựa trên các văn kiện Đảng, các tư liệu lịch sử, luận án sẽ làm sáng tỏ các chủ trương của Đảng trong quan hệ với Liên Xô thời kỳ kháng chiến chống Mỹ (1954-1975)

Thứ ba, về chỉ đạo thực hiện của Đảng đối với quan hệ Việt Nam –

Liên Xô: luận án sẽ tiếp cận và giải quyết một cách toàn diện, trong đó tập trung vào các mặt: chính trị - ngoại giao, kinh tế - thương mại, quân sự - quốc phòng, giáo dục – đào tạo, khoa học – kỹ thuật, văn hóa – xã hội trong hai giai đoạn 1954 – 1964 và 1965 – 1975 của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước Luận án cũng làm rõ những điểm khác biệt về chỉ đạo thực hiện của Đảng trong hai giai đoạn 1954-1964 và 1965-1975 để thấy được sự linh hoạt trong chỉ đạo thực hiện quan hệ hai nước của Đảng

Thứ tư, về nhận xét và kinh nghiệm: sau khi hoàn thành việc nghiên

cứu một cách toàn diện, khách quan sự lãnh đạo của Đảng đối với quan hệ Việt Nam – Liên Xô trong kháng chiến chống Mỹ, luận án sẽ đưa ra nhận xét: gồm những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân hạn chế, căn cứ vào đó rút ra một số kinh nghiệm về sự lãnh đạo của Đảng đối với quan hệ hai nước Do Liên Xô đã tan rã, nên những kinh nghiệm lịch sử được rút ra mang tính chất tổng quát phục vụ hữu ích cho việc hoạch định chủ trương đối ngoại của Việt Nam hiện nay, trong đó trực tiếp nhất là quan hệ Việt Nam – Liên bang Nga