Giáo trình-Nguyên lý và kỹ thuật chẩn đoán bệnh thủy sản

Chẩn đoán có hai vai trò quan trọng trong quản lý và khống chế bệnh thủy sản. Trước hết, các kỹ thuật chẩn đoán bệnh thủy sản được ứng dụng rất hiệu quả để sàng lọc những cá thể mang nhữ

THONG TIN VE TAC GIA

PHAM VI VA DOI TUQNG SU DUNG

CUA GIAO TRINH

1 THONG TIN VE TAC GIA

Họ và tên: Đặng Thị Hoàng Oanh Sinh năm:1969

Cơ quan công tác:

Bộ môn: Sinh học và Bệnh Thuỷ sản Khoa: Thuỷ sản

Trường: Đại học cần Thơ Địa chỉ Email để lién hé: dthoanh@ctu.edu.vn

2 PHAM VI VA DOI TUONG SU DUNG

Giáo trình có thé dùng tham khảo cho những ngành: Nuôi trồng thuỷ sản và bệnh học thuỷ sản

Có thể dùng cho các trường nào: các trường Cao đẳng và đại học

Các từ khóa: vi khuẩn, vi-rút, vi nắm, nguyên sinh động vật, PCR., kỹ thuật miễn dịch, bệnh

cá, bệnh tôm, chân đoán, thủy sản

Yêu cầu kiến thức trước khi học môn này: sinh học cơ bản, sinh hoá, sinh học phân tử đại cương

Đã xuất bản ¡in chưa, nếu có thì Nhà xuất bản nào: Giáo trình lưu hành nội bộ Đại Học Cần Thơ Chưa xuât bản chính thức ở nhà xuât bản

MỤC LỤC

1.2 NHUNG VAN DE CHUNG TRONG CHUAN DOAN BENH THUY SAN 10

1.2.1 Sự đồng nhất trong thao tác thu, xử lý và phân tích mẫu . . - - 10

1.2.2 So sánh kết quả giữa các phòng thí nghiệm - + + exse vs se: 10 1.2.2.1 Các dạng kết quả và ý nghĩa của chúng ¿<< sex erskeersrkee 10 1.2.2.2 Phuong thitc so Sanh, hố 11

1.2.3 Nhitng van dé can 1 ý .-: ¿s62 E+ E113 101371101 t1 tru giờ 11 1.2.3.1, Gia tri gidi han cho những phép phân tích .-.o: -s cv sssxss 11 1.2.3.2 Tính hiệu lực của phương pháp chẩn đoán - - +55 ccssxcrsrsee 11 1.2.3.3 Tinh én dinh ctta phutong phap v ccccccscssssssssssssssssesssssessesssssesssssesesessenseseees 11 1.2.3.4 Đối chứng tong TT T1 TH ch TH ch TH Tà TH Tà ngưng kế cư pvc 11 1.2.4 Phát hiện và chân đoán bệnh 2-22 + 2Se tt SrtExeExeEverkerreerxrrrrrrrererie 12 1.2.4.1 Chân đoán lâm sàngg 6 cọ E1 Tàn ngưng kế re 12 1.2.4.2 Những biện pháp sàng lọc (screcnInnp) .- co 1n vs 12 L.2.4.3 Phát hiện bệnh (deteCtiOT)) .- on TH HT ng n ng ngàng ng ngay 12 1.2.4.4 Chân đoán bệnh (điagnnostiC) sư grxkrerxrkrererkee 12 1.2.4.5 Các con đường lây truyền bệnh (đisease transrmission) : 12

1.2.5 Vai trò của chân đoán trong quản lý địch bệnh thủy sán - 5-5: 13 1.2.6 Các mức độ trong chân đoán bệnh thủy sản s52 13 1.2.6.1 MỨC Ï: ó- 1t HE TH HH TH HT TH Cà TT TH Tà HT kế cư ni 13 1.2.6.2 MUGC 23 vcssssscssssscssscscssesesssesssssesessscsvssecsessessesssssssscsvssessvssessessessessessesenseseersesaseass 14 In 14

1.2.7 Phân nhóm kỹ thuật phát hiện/chân đoán bệnh ở thủy sản . - 14

1.2.8 Cac ván nh a 17

I5 Noi lái nh 17

1.2.8.2 Những kỹ thuật mô học đặc biỆt n9 HH ng, 17 I.2.8.3 Kỹ thuật hiển vi điện tử: : co cst ch HnnhnHHnhư nh như tưng gu 17 1.2.8.4 Các kỹ thuật nuôi vi sinh vật sẻ scktS ckgEvkkgExrkerxrkeererkee 17 1.2.9 Các kỹ thuật huyết thanh - ¿52 xe + EExeE+EEEEE110E13 1x1 trke tre trưo 17 II N6 19 sá¡n 02 aa< 17

L3 TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG 1 18 CHƯƠNG II: CÁC PHƯƠNG PHÁP QUAN SÁT 19 I1 QUAN SÁT DẦU HIỆU BỆNH, MẪU GIẢI PHẪU TƯƠI VÀ MÔ BỆNH HỌC 19 II.1.1.Phương pháp quan sát đấu hiệu bệnh .- ¿+ + £x£*k£kz£vzckervzrszei 19 IIL1.1.1.Những vấn đề cần lưu ý khi quan sát bệnh lý thủy sản s- 19

1.1.1.2 Quan án ca ố ố 20

II.1.1.3.Phương pháp quan sát bệnh lý ở Cá G0 con HH ng ng, 22

II.1.2 Phương pháp quan sát mẫu giải phẫu tươi -. - ¿2 se =+cszsereersrseee 25

II.1.3.2 Những điều cần lưu ý khi sử dụng phương pháp mô bệnh học: 27 II.1.3.3 Phương pháp mô học bao gồm các Đước: - ¿se 5s cà xxx srsexesrsrsee 27

II.2.1 Nguyên tẮC tư H1 H111 11T TT HH TH gi giun 28 II.2.2 Ứng dỤng tt 1E 1 1L TL TH cà H3 ch gi chuc 28 II.2.3 Mẫu phân tích ¿- 2£ 62x23 EESEEEEEEEEEEEESEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEkrrrrkrrrk 29

TI.2.4 Thao 29

II.2.5 Ưu và nhược điểm của phương pháp - 232v kế ctrkerrerkeri 29 0P? 29

II.2.5.2 Nhược điỂm: tu 199919 1951991 87919 99g97 019 931 919915519 xe se vgxe 30

IĐN hi an 30

II.2.1.1 Ứng dỤng -c tt tt T1 TH ch TH ch Tà ngờ ngờ cv cư pvc 30

II2.1.3 Mẫu phân tích - cư HE E1 TH nh Hưng ch ru creu 31 II.2.1.4 Ưu và nhược điểm của phương pháp ¿5-6 5 s3 s2 versexzersrsee 31 II.2.2 Nuôi nguyên sinh động vẬTK G- SG n1 191 91g ng ng ng nhàng ng ng 31 II.2.2.1 Ứng Ụngg c2 3k1 E191 E1 TH TH TH KH ngưng kế cư ckrn 31

i0 0-4315 34

III.1.2 Ứng (Ụg S6 1t E11 >1 TT TH TH cưng 35

III.1.3 Mẫu phân tíchh s55 tt S311 BE 3T E11 g1 cưng ng tre krry 35 III.1.4 Các đạng khuếch tán miễn địch: . - 2 5x3 xvEvEEkrkerrsrkrrrsrkree 35 II.1.4.1 Kết tủa trong môi trường lỎng sẻ se EEEs *EEx xe xếsryckếc 35

II.1.4.2 Tủa trong môi trường Ø€Ì - 5 co 2s 1 v9 1 nh ng ng re 37

III.1.4.3 Miễn địch khuếch tán điện ¿22t crvEExekxerxerrrrrrersrrrrre 38 II.1.4.4 Miễn dịch khuếch tán: Điện đi với miễn dịch khuếch tán in situ 38 III.1.5 Ưu và nhược điểm của phương pháp .-. - s5 + 3xx epzxeersrra 39 00BW0008.1 vờ ờớgg 39

jiUãN [on 0 39

HI.2.2 Xếp loại các phản ứng ngưng kết - -csconnnrertrtrrriiiirrirerrerrr 40

III.2.2.1 Ngưng kết trực tiếp: t1 1.1110 900 TH T109 9 T009 1109.080 09.1800099 0119 09109.1800079.0809 0911 40 III.2.2.2 Ngưng kết gián tiẾp: - 6 Go E1 E11 9211975137512 re rkee 40

II.2.2.3 Ngưng kết nhân tạO: + c5 t3} EESESEEESESEEESEkEExEEEEESLkrrkrkerrerkee 40

III.2.3 Ứng đỤngg S6 161 1111 E1 T1 T11 TH Tnhh 41

III.2.4 Mẫu phân tíchh - ¿sư BE 1 E1 T7 1 cưng ngưng sư 41 III2.5 Ưu và nhược điểm của phương pháp . + t5 xxx Ekeersrkrrrrsree 41 III.2.5.1 L u đi Êm):, ¿+ s tEEEEềEEEELEEEEEELEEEEESEEEEEEEEEkESEEESrEkerkerkrerrrrkcrrria 41 085.80: 1111777 ` 41

IH.3.2.1 Kỹ thuật miễn dịch huỳnh quang trực tiếp KT ng TT 1n 099 01019 914 42

III.3.2.2 Kỹ thuật miễn địch huỳng quang gián tiẾp - 5c 57s se crs sec 42 III.3.3 Ứng đụng - 56c 5E Ex9 SE E1 St T1 HH cà HT HH ky grckt re 43 III.3.4 Mẫu phân tích : Set S1 E11 1T TH T11 311101 11 1 111g gà re 43 II.3.5 Ưu và nhược điểm của phương pháp cc-cc©cccccrrrrrrrrrrirririe 43 III.3.5.1 Ưu điỂm: 6 tt 2k E*Ek E3 Ek 3H HH TT g7 Tà ng kế chờ re 43 III.3.5.2 Nhược điểm: : sctchn TL EE101111 0115 711x711 rrrrrerrkerrrri 43

ii 5N Can 44 III.4.2 Ứng đụng, - 26% 1t E11 1g HC TT ch r 45 III.4.3 Mẫu phân tích -: - 2t s2 St cv xe eEgkxckEExerkgrkerkbrkrkkbrerkerrerkerrerkrre 45

III.4.4.1 Kỹ thuật ELISA gián tiẾp - - sư sEkctEkEEkkkErxkrerxkrererkee 45 II.4.4.2 Kỹ thuật ELISA trực tiẾp ¿5 2s 2k ErEkEEEkkEExrrkerxrkeererkee 46 II.4.5 Ưu và nhược điểm của phương pháp -.¿- ¿text EkEecke sex se rreg 47 III.4.5.1 Ưu điỂH): 56 2S SE BE EEEE111215E71EEEEEXECkEEESCEkErrerkrrrerrkrrrrri 47

IV.1.1 NguyÊn tẮC ch th HH TH 1T TH Cà TT Thi cha 48

IV.1.1.1 Giai đoạn biến tính (đenafuratiOT\): .- -s- 6 se Ss EEks k*SEx kg xegryckếc 48

IV.1.1.2 Giai đoạn lai (hybridization): -scsecenheheeieiiiiiiiriiriiiiii 48 IV.1.1.3 Giai đoạn tổng hợp (hay kéo đài) (extension): -ccccsccccee 48

IV.1.2 Ứng ụng tư H1 111111 TH TT TH TH ngưng 49

IV.1.3.1 Ly trích DNA hay RNA từ vật chú để sử đụng làm mạch khuôn 50

IV.1.3.3 Đối cÏhỨng nh TH T1 TH g1 TH ch càng Tà ngư chư pvc 51

IV.1.4 Cac han ché cia phirong phap PCR.vvcscccssscsssssssssscsssssssssssesssssessesessessssesssenes 52

IV.1.5 Các dạng PCR co TH TH HH TT TH 9 0908 01908 960 52

IV.1.5.3 PCR thoi gian thậT - 2G 5 5c 159101930 19581931 830 10118 58011 ng 8110 xe 54

IV.2 KY THUAT PHAN TICH TINH DA DANG VE CHIEU DAI DOAN GIOI

IV.2.1 Nguyên Ïý , - ch HH TH ng TT n1 011160 109.1819 10095 34

IV.2.3 Hệ thống phi phóng xạ IDIG 2 ¿6 x52 £EEE£EktEEEEkEEEEExEExrkrrrrkrrrerkrre 55

IV.2.4 Ứng dụng của kỹ thuật lai Southern . - - + + >Ekk ke cv seei 56

IV.2.5 Mẫu phân tícHh 6 tt 16B E17 1gp se 57 TV.2.6 Uti va nhuroc didin csesccssssscsesscscscsssesscssscscscssssscsvssesssssssvaveusnsacsvasaesvsasasasessees 57

IV.3.4.2 Nhược điỂm:, cu v9 919 190999171 99g71 g7 g9 g1 re px 58

CHUONG V: MOT SO QUI TRINH PHAT HIEN BỆNH Ở THỦY SÁẮN 59 V.1 PHAT HIEN VI-RUT BOM TRANG O TOM BANG KY THUAT PCR 59 V.1.1 D6i tuong va pham Vi 4p dung c.ceccsccssesssssssssssessssssssssssssssssssesssssessssesssveesesseesens 59 V.1.2 Tài liệu tham khảo xây dựng tiêu chuẩn ngành . 6c +56 56s ccvz 59 V.1.3 Giải thích thuật gh cssessscsssessssesessescsssesesssesessscessscesssseessseeesssesessseeeesseesess 59

V.1.4 Thiết bị, dụng cụ, mỗi và hóa Chất 2 so te x3 E993 SE 3E EEsxersrvsee 60

V.LA.L Thiét bi, Aung nh - 4 60

V.1.4.2 Mỗi, hóa chất 52 tt 11 2 7 13111 11071111 H1 11 g1 ty ghe niệu 61

Nă “xe a,š.ễ'ồ.ễồê'ê.'êễ.ễêễ ”- 62 V.1.5.1 Số lượng mẫu . - ©9111 H11 g7 kg kế cưng cư 62 V.1.5.2 Yêu cầu đối với mẫu để phân tích - s6 tk kocxesrksrrria 63

V.1.6 Phương pháp tiến hànhh «SE EE k3 EEKEEEEKE SE E1 gEcgk serrkg 63

V.1.6.1 Xử lý mẫu : se hư TEHSHEH TT gà TH càng gen 63 V.1.6.2 Phản ứng khuếch đại PCR s2 sgk Erxkkersrkeererkee 63

V.1.6.3 Tiến hành điện di ¿5£ se St S2 E+EEEE 13211 110713 11 tk tri tưưo 64

V.1.8 Quy định về đảm bảo an fOàn - cà re rrrrkererreg 65

V.2 PHÁT HIỆN YHV VÀ GAV BẰNG KIT IQ2000 YHV/GAYV 65

V.2.2 Thành phhân + s5 E+ESEE3EEEEEEEEEESEEEVSEEEEESEEEEESEEEESEEEEEEEEEEEEErrkerrrrke 65

V.2.3 Thiết bị và hóa chất . .: sc S ts HE E1 T7 HH Hàng tr ng Hàn tr ngưng 66

V.2.4 Gidi han phat hién va tinh an 67

V.2.5 Chuẩn bị mẫu và ly trich RNA v.sssesssssssssessssssssssessssssesssessssssesssssesessessersssesseesees 67

NWZ SN? co áo s cố ằ 67

V.2.7.2 Điện di K0 1441010001114100801.100Á0100810000.100000100.0000060110.0100 70 V.2.7.3 Thuộc nhuộm gel và đọc kẾt quả .- -c« nhe 71

V.3.2.3 Quá trình khử puria, biên tính và thâm chuyÊn - co 75

V.3.2.4 Quá trình tiên lai và lai DNA trên màng .- co co cv ssssirrsee 75 V.3.2.5 Phát hiện các vạch DNA HH 75 V.3.3 Xử lý thông kỆ ve Hh nh HH HH1 te 75

V,3.4 Đọc kẾt QUẢ Gv TH S900 Tà HH TT HH H09 909 908 0 76

1 Phụ lục 1a Các bước thu mẫu chan đoán bệnh ở cá 77

2 Phụ lục 1b Các bước thu mẫu chan đoán bệnh ở tôm 79

3 Phụ lục 1c Các bước thu mẫu chan đoán bệnh ở nhuyễn thể - 80

PHU LUC 2: CAC DAU HIEU BENH THUONG GAP Ở TÔNM «<< 83

PHU LUC 4: PHUONG PHAP NHUOM HEMATOXYLIN VA PHLOXINE/EOSIN 90

1 Công thức pha thuốc nhudm Hematoxylin va Phloxine/Eosin (H&E;) 90

2 Qui trình nhuộm Mayer-Bennett Hematoxylin và Phloxine/Eosin (H&E) 90

PHỤ LỤC 5: CÔNG THUC DUNG DICH DAVIDSON,S AFA CUA HUMASON,1972)

92 PHU LUC 6: PHUONG PHAP NHUOM NHANH PHAT HIEN MBV, YHV VA WSSV

93

A Phat hiện MBV bằng phương pháp nhuộm Malachite Green -. -‹- 93

B Phát hiện YHV bang phương pháp nhuộm Wright - Giemsa 94

C Phát hiện WSSV bằng phương pháp nhuộm Haematoxyline và Eosin 95

LOI CAM TA

Tác giả chân thành cảm tạ Tiến sỹ Ngô Thị Thu Thảo và Thạc sỹ Trần Thị Tuyết

Hoa đã góp ý về mặt hình thức và nội dung cho giáo trình

Xin cảm ơn sự giúp đở của Cô Phạm Trần Nguyên Tháo và hai em sinh viên Phạm

Thị Ngọc Yên và Hoàng Tuân lớp bệnh học thủy sản khoá 29 trong quá trình chính

sửa và chuân bị bản in giáo trình

GIỚI THIỆU

Quá trình xét nghiệm bệnh phẩm thủy sản thường có nhiều khả năng người phân tích thu

được kết quá chân đoán là các tác nhân gây bệnh cơ hội hơn là tác nhân gây bệnh chủ yếu

Kết quả chân đoán bệnh phụ thuộc rất lớn vào tính sẵn có của phương pháp chân đoán đang

được áp dụng ở phòng thí nghiệm, lãnh vực nghiên cứu của người thực hiện việc chan đoán

hoặc những phép chân đoán được phát triển trên cơ sở các loài địa phương Nắm vững nguyên tắc của các kỹ thuật đoán và cách đọc kết quá một cách chuẩn xác có ý nghĩa rất

quan trọng

Môn học nguyên lý và kỹ thuật chân đoán bệnh thủy sản là môn học kỹ thuật chuyên ngành bệnh học thủy sản cung cấp cho sinh viên những hiểu biết về nguyên lý và phương pháp thực hiện các kỹ thuật chân đoán bệnh ở thủy sản Đồng thời môn học cũng giới thiệu các lãnh vực ứng dụng của các phương pháp trong chân đoán bệnh thủy sản Một phương pháp

có thê được ứng dụng dé phat hién/chan đoán nhiều mầm bệnh

Phần thực hành của môn học cung cấp những kiến thức và kỹ năng hỗ trợ cho phần lý thuyết và cũng là cơ sở đề sinh viên tiếp cận các phương pháp cơ bản trong chân đoán bệnh thủy sản Phần tài liệu tham khảo được: sử dụng để xây dựng giáo trình được trình bày sau mỗi chương Sinh viên có thê tìm thây các tài liệu này từ trung tâm học liệu Đại học Cân thơ, thư

viện Khoa Thủy sản hay tài liệu cá nhân của giảng viên

CHƯƠNG I: NHUNG KIEN THUC TONG QUAT

1.1 SUC KHOE VA DONG VAT THUY SAN

Khác với các vật nuôi ở trên cạn, động vật thủy sản thường đòi hỏi sự theo dõi nhiều hơn về môi trường và sức khỏe của chúng Do sống ở dưới nước nên hoạt động của động vật thủy

sản thường rất khó quan sát trừ khi chúng được bắt ra khỏi mặt nước hoặc khi bị bệnh Động vật thủy sản lại sống trong môi trường sinh thái phức tạp và thường xuyên biến động

Thêm vào đó, thức ăn thừa, thủy sản chết và nhiều thứ khác luôn ẩn ở đưới đáy ao Các đối

tượng nuôi thủy sản rất đa dạng về loài, về môi trường sống, mức độ thâm canh của kỹ thuật nuôi và hệ thống nuôi được áp đụng Các dạng bệnh ở động vật thủy sản cũng đa dạng và có

nhiều biến đổi, trong đó có một số bệnh chưa xác định được vật chủ và có nhiều bệnh không

có dấu hiệu lâm sàng riêng biệt

Bệnh trong nuôi thủy sản thường không do một nguyên nhân riêng lẻ mà là kết quả của một loại các sự kiện/nguyên nhân có liên quan với nhau trong đó có cả sự tương tác giữa vật chủ

(bao gồm các điều kiện về sinh lý, sinh sản và giai đoạn phát triển), môi trường và sự hiện

diện của mầm bệnh Sự hiện điện của một mầm bệnh trong mô tôm/cá không có nghĩa mầm

bệnh đó là nguyên nhân chính gây ra bệnh Phần lớn nguyên nhân đầu tiên gây bệnh là đo những biến đổi xấu về môi trường Bây ton thuong đến cơ thê hoặc làm giảm đi khả năng

kháng bệnh của tôm/cá Trong lúc đó mầm bệnh sẵn có trong môi trường sẽ nhân cơ hội này

xâm nhập vào cơ thể chúng Do vậy cần phái xem xét cả vật chủ, mầm bệnh và môi trường

để xác định nguyên nhân gây bệnh nhằm có biện pháp phòng ngừa và xử lý thích hợp

1.2 NHUNG VAN DE CHUNG TRONG CHUẢN ĐOÁN BỆNH THỦY SẢN

L2.1 Sự đồng nhất trong thao tác thu, xử lý và phân tích mẫu

Thao tác thu, xử lý và phân tích mẫu là một trong những yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến kết quá của các phép chẩn đoán bệnh Thời gian thu mẫu, khoảng cách giữa các lần thu

mẫu, phương pháp có định mẫu, nhiệt độ bảo quản mẫu, chất lượng của môi trường phân

lập, thời gian sử dụng của các dung dịch hoá chất sau khi chuẩn bị, vv, đều là những vẫn đề

cần được cân nhắc trong qua trình phân tích mẫu Số lần mẫu được đông lạnh rồi rả đông

cũng ảnh hướng đến kết quả phân tích Giữa các phòng thí nghiệm và các phép phân tích được sử dụng phải đồng nhất thì kết quả đạt được mới có ý nghĩa về mặt so sánh

L2.2 So sánh kết quả giữa các phòng thí nghiệm

Đề so sánh kết quả phân tích hay kết quả chân đoán từ các phòng thí nghiệm chân đoán

bệnh thủy sản, các yêu tô sau đây cân phải được xem xét:

1.2.2.1 Cac dang két quả và ý nghĩa của chúng

2.2.2 Phương thức so sánh, ví dụ:

- _ Mật số vi-rút so với hàm lượng kháng thể

- _ Giới hạn xác định kết quả đương và âm tính

- Độ nhạy của phương pháp (ví dụ như % kết quá dương tính thật trên số kết quả

dương tính)

- _ Tính chuyên biệt (ví dụ như % kết quả âm tính thật trên số kết quá âm tính)

- _ Các tính toán và đọc kết quá

- Các đối chứng

1.2.3 Nhimg van dé can lưu ý

1.2.3.1 Giá trị giới hạn cho những pháp phân tích

Cần phải thiết lập những giá trị giới hạn cho những phép phân tích mà kết quả thu được có

tính định lượng đê xác định kêt quả âm tính và dương tính

Giá trị giới hạn này sẽ ảnh hưởng đến kết quá âm tính và đương tính giả cũng như kết quả

âm và dương tính thật,

1.2.3.2, Tính hiệu lực của phương pháp chấn đoán

Một phương pháp phân tích mẫu hay thử nghiệm có tính hiệu lực là phương pháp có thể cho

ra kết quả phân biệt rõ ràng giữa kết quả đương tính và âm tính hoặc giữa cá thê bị nhiễm

bệnh và không bị nhiễm bệnh

Tính hiệu lực của phương pháp biểu hiệu qua hai đặc điểm là tính nhạy (khả năng xác định chính xác mẫu có nhiễm hay không) và tính chuyên biệt (khá năng phát hiện mẫu không có

nhiễm bệnh)

Tính hiệu lực của phương pháp được xác định bằng cách $0 sánh các cá thể cùng loài trơng

cùng một mâu Trong trường hợp khác kêt quả phải được kiêm định băng các kỹ thuật mô học

Đối chứng phải được bố trí trong tất cả các phân tích, gồm có đối chứng đương và đối chứng

âm Lý tưởng nhất là đối chứng chuyên biệt cho loài cho tất cả các phân tích Các xét nghiệm phân tử như trường hợp của phản ứng chuôi trùng hợp (polymerase chain reaction-PCR) phải

11

có đối chứng DNA dé theo déi khả năng tạp nhiễm giữa các mau trong qua trinh ly trich, đối chứng là DNA của vật chủ để kiểm soát khả năng khuếch đại DNA của mẫu và đối chứng PCR để kiểm soát sự tạp nhiễm trơng quá trình thực hiện phản ứng

L2.4 Phát hiện và chân đoán bệnh

1.2.4.1 Chân đoán lâm sàng

Qua chân đoán lâm sàng những ảnh hưởng của bệnh được ghi nhận và mô tả, từ việc quan

sát tông quát, những thay đôi về tập tính hay hoạt động, những vết lở loét hay những vùng

bi ton thương khác ở bên ngoài cho đên những quan sát, ghi nhận và mô tả ở mức hiên vi bệnh lý của các nội quan

- _ Xác định sự hiện diện của nhóm hay loại mầm bệnh nào đó

- _ Xác định mức độ cảm nhiễm (tự nhiên hoặc nhân tạo) của mầm bệnh trong mẫu phân tích 1.2.4.4, Chan đoán bệnh (diagnostic)

- Xác dinh sy hiện diện của mầm bệnh chuyên biệt ở mức loài, chủng hay các dạng biên hoá của mâm bệnh đó

- Mức độ cảm nhiễm dù it hay nhiều của mầm bệnh qua chẵn đoán có ý nghĩa là vật

chủ đang bị nguy hiêm

* Chẩn đoán sơ bộ (Presumptive Diagnosis) — các chân đoán bước đầu dựa trên những quan sát tông quan và những chứng cứ gián tiệp Qua chân đoán sơ bộ thường thây có nhiêu tác nhân gây bệnh

* Chan đoán xác định (Confirmatory Diagnosis) — kết quả xét nghiệm đương tính

thật của mâm bệnh với độ tin cậy của phương thức xét nghiệm cao

I2.4.5 Các con đường lây truyền bệnh (disease transmission)

Trong chân đoán và xác định nguyên nhân gây bệnh thì các con đường lây truyền bệnh

thường được biết đến như là địch tế (epidemiology hoặc epizootiology) của bệnh đó Những hình thức lây truyền của bệnh và các yêu tố tác động đến quá trình lây truyền bệnh (môi

trường, thao tác, giai đoạn phát triển, ô bệnh, w.) thường phải được tìm hiểu, ghi nhận trong

quá trình khảo sát, điều tra, theo đõi và nghiên cứu về bệnh

L2.5 Vai trò của chấn đoán trong quản lý dịch bệnh thủy sản

Chân đoán có hai vai trò quan trọng trong quản lý và khống chế bệnh thủy sản Trước hết,

các kỹ thuật chân đoán bệnh thủy sản được ứng dụng tất hiệu quả để sàng lọc những cá thể mang những mam bénh nguy hiém nhất là trong chọn giống thúy sản hoặc chụn những

cá thể khỏe mạnh để vận chuyển từ nơi này đến nơi khác Việc sàng lọc bệnh có hai lợi

ích: (a) làm giảm rủi ro bộc phát bệnh do những cá thể mang mầm bệnh gây nên do sốc, thao tác hay do môi trường thay đổi trong quá trình vận chuyên và (b) làm giảm rủi ro lây bệnh của những cá thể mang mầm bệnh nhưng kháng được bệnh Vai trò thứ hai của chân

đoán bệnh là giúp xác định nguyên nhân gây nên tình trạng sức khỏe kém hoặc những

biểu hiện bất thường về sinh sản, tăng trưởng hay hoạt động để có thể đề xuất những bước

tiếp theo trong quá trình tìm ra nguyên nhân gây bệnh và đề xuất giải pháp khống chế hoặc

xử lý bệnh tủy theo từng điều kiện cụ thể Đây là vai trò trực tiếp và rõ ràng nhất của việc chân đoán bệnh thủy sản

Chẩn đoán chính xác một bệnh thường được xem xét một cách không đúng là do quá phức

tạp và tốn kém Điều này có thé chi đúng trong trường hợp phải đối phó với những bệnh khó

chan đoán hoặc với những bệnh mới xuất hiện Chẩn đoán bệnh không chỉ đơn thuần là

thực hiện các xét nghiệm trong phòng thí nghiệm Kết quá xét nghiệm giúp xác định sự hiện điện của một mầm bệnh nào đó, hoặc có thê loại trừ sự có mặt của mầm bệnh tùy vào mức độ phát hiện của phương pháp được sử dụng Chân đoán sai dẫn đến phòng và trị bệnh

không hiệu quả và thậm chí là rất tốn kém Ví dụ như có một tác nhân gây bệnh mới xuất

hiện ở một vùng nuôi thủy sản trọng điểm nào đó hay đối tượng thủy sản được thả nuôi chết hàng loại trong quá trình vận chuyên hay thao tác trong trại như chuyển ao, đóng túi dé van chuyển, vv Việc chân đoán phải được thực hiện bằng những quan sát, theo đõi liên tục bắt

đầu từ trại sản xuất, thật ra đây là việc cần làm trước khi bệnh xay Ta

L2.6 Các mức độ trong chẵn đoán bệnh thủy sản

Theo tài liệu hướng dẫn chân đoán bệnh ở thủy sản nuôi ở Châu Á (Asia Diagnostic guide

for aquatic animal disease FAO fisheries technical paper 402/2) thi chan doan bénh thuy

sản được chia thành ba mức độ (xem chỉ tiết ở bảng 1) với những bước thực hiện va yêu câu tùy theo mỗi mức độ chân đoán Các mức độ chân đoán không có ý nghĩa từng mức độ

riêng lẻ mà mang tính liên hoàn bổ sung đữ liệu và thông tin cho nhau để đạt được một chân

đoán hoàn hảo Mức độ 1 cung cấp những thông tin căn bản làm cơ sớ cho chân đoán mức 2

và 3 do việc chẩn đoán ở các mức độ cao hơn chỉ có thể được xác định chính xác khi có sự

liên kết với những quan sát và kết quả thu được ở những mức độ chân đoán thấp hơn

I2.61 Mức I:

Gồm những quan sát về trại nuôi, thông tin về sản xuất, những ghi nhận trong quá trình nuôi

và việc quản lý sức khỏe Những thông tin này cho biỆt về các nhân tố kích thích sự bộc

phát bệnh đề làm cơ sở cho mức độ chân đoán 2 và 3

13

L2.6.2 Mức 2:

Gôm những xét nghiệm chuyên biệt về ký sinh trùng, mô bệnh học, vi khuẩn hay nấm

Những xét nghiệm này có những yêu cầu nhất định về kinh phí cho dụng cụ, thiết bị và hoá

chất cũng như đào tạo cán bộ chuyên môn Nhìn chung chân đoán mức hai không thể thực

hiện ở trại nuôi

phòng thí nghiệm vi sinh vật và mô học (mức 2)

Một trong số các vấn đề quan trọng để đạt hiệu quả chân đoán cao nhất ở cả ba mức độ chân

đoán bệnh là phải đảm bảo rằng những người làm công việc chẩn đoán ở mức 1 phái có liên lạc và biết cách liên lạc với các phòng thí nghiệm thực hiện chân đoán mức 2 và 3 và ngược

lại các phòng thí nghiệm mức 2 và 3 cũng phải có mối liên lạc với những người thực hiện

chân đoán mức 1 Chẩn đoán mức 3 thường cung cấp những thông tin thuần túy về mặt xét nghiệm trong phòng thí nghiệm nên cân phải có những thông tin về các điều kiện thực tế ở

trại nuôi thì việc chân đoán mới thật sự mang lại hiệu quả thực tế

Như vậy, chân đoán mức 1 là nhằm mục đích chẳn đoán bước đầu về bệnh và được xem

như là cái mốc của quá trình chân đoán Các chẩn đoán xác định (mức 2 và 3) chỉ có thể

được thực hiện khi mà khả năng chân đoán bước 1 đã được thiết lập Việc thành lập các phòng thí nghiệm cho chân đoán mức 2 và 3 thường là tùy thuộc vào tình hình và mức độ

nghiêm trọng của dịch bệnh mà những người thực hiện việc chân đoán mức 1 phải đối phó

và giải quyết

L2.7 Phân nhóm kỹ thuật phát hiện/chẵn đoán bệnh ở thủy sản

Các kỹ thuật phát hiện/chân đoán bệnh ở thủy sản có thể được phân nhóm theo nhiều cách

dựa vào dạng mầm bệnh (ví dụ: kỹ thuật vi khuẩn, kỹ thuật vi-rút ) hoặc dựa vào phương

pháp được sử dụng (ví dụ: kỹ thuật hiển vi điển tử, kỹ thuật miễn dịch ) Trong giáo trình này các kỹ thuật chân đoán bệnh thuỷ sản được chia thành 3 dạng chính dựa theo tài liệu của IAAAM (international Association of Aquatic Animal medicine, http:/Avww.iaaam.org): (1) các kỹ thuật quan sát bằng mắt thường và bằng kính hiển vi; (2) các kỹ thuật huyết thanh và (3) các kỹ thuật phân tử

Bảng 1 Các mức độ chân đoán bệnh và các điều kiện liên quan

va ộ Những VIC cân làm Kiến thức cần phải có Người thực hiện Yêu cầu về mặt kỹ thuật

I | Quan sat vat | Hiểu biết về phương thức cho ăn, quan Người nuôi thủy | Những hiểu biết về chính về quan sát thực địa

nuôi vàmôi | sát hoạt động và sự tăng trướng của thủy | sản/quản đốc trại nuôi `

Xétnghiém | Thường xuyên theo đõi ao nuôi Các dụng cụ cân thiệt

lâm sàng tổng

quát Thường xuyên ghi nhận thông tin về môi

trường và những diễn biến của ao nuôi để

hỗ trợ cho các chân đoán ở mức 2 và 3

Hiểu biết các bước cần thực hiện để liên

lạc và gởi mẫu xét nghiệm mức 2 và 3 ở các PTN bệnh thủy sản

Cán bộ hỗ trợ về ngư y

Cán bộ phụ trách kỹ

thuật nuôi thủy sản

Mẫu quan sát lâm sàng Mẫu theo đõi ao nuôi Lưu trữ mẫu/vận chuyển mẫu đến phòng thí nghiệm phân tích mức 2

Các bước quan sát, theo dõi phát hiện bệnh

Tài liệu ướng dẫn chấn đoán bệnh thủy sản

M6 bénh hoc PTN được trang bị cơ bản về thiết bị và

dụng cụ phục vụ cho việc phát hiện/chân đoán mầm bệnh cũng như cán bô có trình

độ chuyên môn về bệnh thủy sản

Luu giữ, ghi nhân đầy đủ và duy trì bài bản và chính xác kêt quả chân đoán

Có khá năng lưu giữ và đuy trì nguồn mẫu Cán bộ chuyên môn

về sinh học thủy sản

Cán bộ chuyên môn

về bệnh Cán bộ chuyên môn

vê ký sinh trùng Cán bộ chuyên môn Hệ thống lưu trữ mẫu

Lưu trữ mẫu/vận chuyển mẫu đến phòng thí

đạt tiêu chuẩn cho chân đoán mức 3

Hiêu biết sự cân thiệt khi phải chân đoán mức 3 và cách liên lạc, chuân bị mâu và chuyên mâu đê chân đoán mức 3

về nâm Cán bộ chuyên môn

vê vi khuân Cán bộ chuyên môn

Đòi hỏi PTN có trang bị thiết bi và dụng

cụ hiện đại cũng như cán bộ kỹ thuật phải có trình độ chuyên môn cao

Lưu giữ, ghỉ nhân đầy đủ và duy trì bài ban va chính xác két qua chân đoán

Có khả năng lưu giữ và duy trì nguon

mâu đạt tiêu chuân cho các mục đích

nghiên cứu

Duy trì sự liên hệ với những người có

trách nhiệm và các cơ quan chức năng

Cán bộ chuyên môn

VỆ vi-rút Cán bộ chuyên môn

Các tài liệu hướng dẫn chẩn đoán bệnh thủy sản

Tài liệu chân đoán bệnh bằng phương pháp

phân tử

16

1.2.8 Các kỹ thuật quan sát

I.2.8.1 Những kỹ thuật quan sát

Gồm những kỹ thuật quan sát mẫu bệnh phẩm bằng mắt thường, quan sát tiêu bản tươi bằng kính hiển vi giải phẫu Qua những thủ thuật quan sát này người chân đoán có thê ghi nhận những thông tin ban đầu về bệnh như các dấu hiệu lâm sàng, ký sinh trùng và

tình trang các mô của cơ thé trước và sau khi tử vong

Mẫu cũng có thể được có định bằng những dung dịch có định thích hợp để quan sát bằng

kỹ thuật mô bệnh học

I.28.2 Những kỹ thuật mô học đặc biệt

Một số kỹ thuật mô học đặc biệt như kỹ thuật hóa mô miễn dịch hay hóa huỳnh quang miễn dịch, sử dụng các kỹ thuật miền dịch trực tiêp trên tiêu bản mô bệnh, được sử dụng

trong chân đoán mức 2 và 3

L2.8.3 Kỹ thuật hiển vỉ điện tử

Kính hiển vi điện tử được sử dụng ở những phòng thí nghiệm mức 3 dé quan sat vi sinh vật Qua kính hiển vi điện tử người ta có thể quan sát cầu tạo bề mặt của các vi sinh vật,

hình thái bên ngoài của chúng, hoặc cầu tạo bên trong ở mức độ mô và vi mô

1.2.8.4 Các kỹ thuật nuôi vì sinh vật

Các kỹ thuật nuôi vi sinh vật (như vi khuẩn, vi-rút, ký sinh trùng và nam) bằng các môi

trường chọn lọc chuyên cho một sô mâm bệnh cũng được mộ sô phòng thí nghiệm dùng

trong chân đoán

L2.9 Các kỹ thuật huyết thanh

Gồm có những xét nghiệm sử dụng kháng thể hoặc sử dụng kháng nguyên Những xét nghiệm sử dụng kháng thể giúp xác định đáp ứng của kháng thể vật chủ với kháng nguyên Tuy nhiên những xét nghiệm này không có tính xác định tình trạng nhiễm bệnh

Trong khi đó những xét nghiệm sử dụng kháng nguyên giúp phát hiện những phân tử

kháng nguyên bề mặt của vi sinh vật nên có vai trò trong chân đoán xác định

1.2.10 Cac ky thuat phân tử

Những kỹ thuật phân tử giúp xác định sự hiện diện của tác nhân gây bệnh bằng cách phát

hiện DNA hay RNA cua mam bệnh Các kỹ thuật này cho phép phát hiện mầm bệnh trên

cả mẫu bệnh phâm còn sông lan mau đã chết

L3 TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG 1

1 Austin, B., and Austin, D A (999) Bacterial fish Pathogens: Disease of farmed

and wild fish 3rd Edition

Từ Thanh Dung, Đặng Thị Hoàng Oanh và Trần Thị Tuyết Hoa (2005) Giáo

trình bệnh học thủy sản

Ellis, A E (1985) Fish and Shellfish Pathology

FAO Asia Diagnostic guide for aquatic animal disease fisheries technical paper

402/2

Lightner, D V (1996) A Handbook of shrimp Pathology and Diagnostic

Procedures for Deseases of Culutred Penaeid Shrimp

Noga, E J (1999) Fish Disease: Diagnosis and Treatment

OIE (2006) Manual of Diagnostic Tests for Aquatic Animals,

Post, G (1983) Textbook of Fish health

Roberts, R J (1985) Fish pathology

CHƯƠNG II: CÁC PHƯƠNG PHÁP QUAN SÁT

IL.1 QUAN SAT DAU HIEU BỆNH, MẪU GIẢI PHẪU TƯƠI VÀ MÔ BỆNH HỌC IL1.1.Phương pháp quan sát dẫu hiệu bệnh

II.1.1.1.Những vẫn đề cần lưu ý khi quan sút bệnh lý thúy sản

Thông tin về dấu hiệu bệnh, mô học và tế bảo học của mẫu bệnh phẩm thực hiện khi giải

phẫu là phần rất quan trọng cho các chân đoán có liên quan nhằm cung cấp thông tin cho một chân đoán đầy đủ Trong đa SỐ các trường hop, két qua chan đoán đòi hỏi phải có những bằng chứng cho thấy sự liên quan giữa mâm bệnh và những tồn thương của cơ thé

do mầm bệnh đó gây nên Ngoài vai trò xác định tương quan giữa mầm bệnh và vật chủ, những thông tin từ kết quá quan sát còn giúp xác định/phân biệt những yếu tố tham gia

gây bệnh khác

Những biến đổi về hình thái của mô và tế bào phải được xác định và phân ra thành các

nhóm ví dụ như những biểu hiện của vật chủ với sự tấn công của mâm bệnh nhằm có

những biện pháp chân đoán khác nhau để có kết quả xác định do cơ thể có rất nhiều loại

mô và chúng có những biêu hiện khác nhau về mặt bệnh lý

Để có thê lựa chọn phương pháp chẩn đoán hợp lý, người làm công tác chân đoán phải

thu thập, phi nhận hoặc phải đuợc cung cap những thông tin sau:

1 Vị trí xuất hiện của những dấu hiệu bệnh lý trên cơ thể, các nội quan và mô cũng

như những những thay đổi trong thoi gian gan nhat dugc phan doan thong qua: (i)

qua trinh diễn biên bệnh (Đã chết hay đang bị bệnh nặng; Tình trạng bệnh: sô còn

sông, số khỏe, số bệnh và sô đã chết) ; (i1) báo cáo chỉ tiệt về quan sát lâm sang; (iii) mâu mô bệnh và (1v) kêt quả xét nghiệm mô bệnh học trên nhiêu tiêu bản mô

2 Kết quả chẩn đoán lâm sàng trước và sau khi tử vong

3 Những thông tin liên quan đến khả năng bị nhiễm độc tố

4 Chấn thương hoặc những thông tin liên quan đến tình trạng kiệt sức

5, Các điều kiện về dinh dưỡng, sinh sản, mật độ và môi trường nuôi

6 Thông tin về biện pháp phòng bệnh được áp dụng như loại thuốc hay vắc xin được

sử dụng, thời gian và phương thức sử dụng

7 Thông tin về kết quả các chân đoán trước đây (nếu có)

Những xáo trộn về mặt sinh lý hay trao đổi chất của cơ thể thường không thấy được

qua phân tích mô bệnh học mà chỉ có thê băng các quan sát những tôn thương hay những thay đôi vê mặt hình thê do những xáo trộn có liên quan gây ra

Mẫu được thu để phục vụ cho việc chân đoán để định dạng mầm bệnh, xác định tác

nhân gây bệnh hay cung câp thông tin cho việc xác định nguyên nhân gây bệnh tùy

19

thuộc vào việc chọn lựa phương pháp chẩn đoán như đã nêu ở trên Chi tiết các bước

thu mâu được trình bày ở phụ lục 1

II1.1.2 Quan sát bệnh lý ở tôm

Việc phát hiện ra bệnh ở tôm rất khó khăn, trừ khi có hiện tượng tôm chết hàng loạt Dấu hiệu bệnh thường xuất hiện ở một số ít cá thé trong ao nuôi do vậy cần phải quan sát tôm

nuôi thường xuyên nhằm xác định được bệnh ở giai đoạn sớm nhất Trong hầu hết các trường hợp, biểu hiện bên ngoài thường giống nhau mặc đủ tác nhân gây bệnh khác nhau

Nếu phiêu sinh vật phát triển, chất lượng nước và tôm đều ở trong điều kiện tốt thì kể từ

tuần lễ nuôi thứ ba sẽ không thể nhìn thấy tôm nữa Khi tôm bị những tác động do môi trường xấu hoặc bị bệnh chúng thường nổi lên mặt nước hoặc tập trung ven bờ Khi thấy tôm xuất hiện ở ven bờ hay trên mặt ao thì đó là dấu hiệu nghiêm trọng Vì thế cần phát hiện sớm những dấu hiệu khác thường qua sàn ăn hoặc chài Tôm thường thích lên mặt

ao hay ven bờ vì nước ở đó có hàm lượng oxy cao Trong nhiều trường hợp cũng có thể

là để tránh hàm lượng chất độc cao ở đáy ao Kiểm tra các ao nuôi vào ban đêm và lúc

sáng sớm là rất quan trọng vì tôm bệnh sẽ nổi lên mặt nước hoặc ven bờ rất nhiều vào

những lúc này Khi thấy tôm tập trung ven bờ thì nên kiểm tra đáy ao để biết số tôm chết,

nhất là ở khu vực đặt máy sục khí, ở giữa ao nơi tích cặn bã và quanh cống thoát Trơng hầu hết các trường hợp, không thể xác định bệnh trong ao nuôi qua một lần thu mẫu

cho dù có phân tích nhiều chỉ tiêu đi nữa thì ý nghĩa của nó rất nhỏ Điều cần thiết ở đây là

cần theo dõi đàn tôm trong suốt quá trình nuôi Phát hiện được bệnh ở giai đoạn sớm

thường dựa vào những dấu hiệu xuất hiện trên tôm, chất lượng nước và những ghi nhận trong sản xuất bao gồm thức ăn tôm sử dụng và quá trình sinh trưởng Điều này chỉ có thé

thực hiện được ở những trại có các số liệu theo dõi đầy đủ vê xu hướng phát triển, tỉ lệ

sống, tình trạng sức khỏe, sinh khối và tỉ lệ chuyên hóa thức ăn ở mỗi thời điểm thu mẫu

Mật độ thả nuôi ảnh hưởng tất lớn đến quá trình phát triển của tôm trong ao Mật độ thả

quá dày chắc chắn sẽ gặp trở ngại, vì tôm sẽ cạnh tranh nhau về thức ăn và môi trường sống Mật độ thả phù hợp cho từng ao tùy thuộc vào nhiều yếu tố như: điều kiện về thổ

nhưỡng, chất lượng nước, khí hậu ở vùng nuôi; kiểu thiết kế và cấu trúc ao nuôi; trang

thiết bị; cỡ tôm thu hoạch dự kiến và kinh nghiệm của người quản lý

Thiết kế ao tốt có thể bù dap cho một số trở ngại về môi trường và cỡ tôm thu hoạch có

thê bị giới hạn bởi môi trường xấu Khi chất lượng nước tại chỗ xâu hoặc quá thay đổi thì thả tôm với mật độ cao thường không có hiệu quả Những thay đổi về thời tiết và chất lượng nước theo mùa có ảnh hưởng đến tôm nuôi Thời gian chuẩn bị ao và thả giống phù hợp cho việc nuôi tôm cũng phái được xem xét

Các thông tin về môi trường và quán lý ao nuôi cần lưu ý bao gồm: chất lượng nước đặc biệt là hàm lượng oxy hòa tan, pH và nhiệt độ; những biên động về thời tiệt như mưa lớn;

tình trạng đáy ao; sự phát triên của tảo và hình thức quản lý nước

Sự xấu đi của nền đáy ao có thể dẫn đến chất lượng nước kém và gây bệnh cho tôm, tuy nhiên nó cũng gây ra các ảnh hưởng trực tiếp Chế độ sục khí trong ao ánh hưởng đến sự tích tụ chất thải ở đáy ao Nếu như phần diện tích sạch ở đáy ao giảm sẽ làm tăng số

co nhiều đấu hiệu khác xuất hiện trên tôm cũng cho biết chất lượng nước xấu như màu

sắc bất thường ở mang, vỏ ban, phéng đuôi, ăn lẫn nhau và phụ bộ bị thương Nếu có

nghỉ ngờ về sự xấu đi của nền đáy ao thì nên lội khắp ao để xem lượng chất thái tích tụ và

sự phân bổ của chúng ra sao

Mặc dù táo phát triển tốt thường có lợi cho ao nuôi, nhưng trong ao nuôi thay nước it có

thé gặp rắc rối do tảo phát triển quá mức vì các chất dinh đưỡng tích lũy trong ao Phương thức quản lý và xử lý nước cần phải được lưu tâm đặc biệt Mục đích của giai đoạn lây nước, xử lý nước và bón phân là để thúc đây phiêu sinh vật phát triển tốt và ngăn ngừa các sinh vật khác vào ao nuôi, trong đó có các sinh vật gây bệnh và sinh vật

mang mam bénh Cac sinh vat nay bao gom các loài cá, giáp xác và các động vật không

Xương sống khác Các sinh vật này có thể cạnh tranh hoặc giết hại tôm và chúng có thê

mang mầm bệnh vào ao nuôi như các mầm bệnh vi-rut rất nguy hiểm

Những dấu hiệu bệnh lý bên ngoài cơ thể tôm nuôi thường không cung cấp những thông

tin nhất định nào về tác nhân gây bệnh Phức tạp hơn là dau hiệu bệnh lý do nhiều tác

nhân cùng gây ra cộng với những biến đổi bất lợi về các yếu tố môi trường Việc chan

đoán bệnh nêu chỉ đơn thuan dya vào dâu hiệu bên ngoài sẽ không chính xác mà cân phải được thực hiện cùng với phương pháp phân tích mô bệnh học hay các phương pháp chân

đoán khác Dâu hiệu bệnh được tiên hành qua các bước như sau:

1 Quan sát hoạt động của tôm

2 Quan sát màu sắc cơ thể như:

- _ Hiện tượng đỏ thân hay đó phụ bộ

- _ Sự xuất hiện những đốm trăng trên vỏ

- _ Hiện tượng vỏ tôm có màu xanh

- _ Hiện tượng đâu vàng

- Thit t6m co mau trang duc

3 Quan sát màu sắc mang như:

- _ Hiện tượng mang tôm có màu hơi nâu hay đen

- _ Hiện tượng mang tôm có màu xanh

9 Dị dạng

10 Mềm vỏ

11 Màu sắc và độ đầy của ruột

12 Màu sắc của phân

Thông tin chỉ tiết về phương pháp quan sát đấu hiệu bệnh trên cơ thể tôm được trình bày

trong phân bệnh tôm, giáo trình bệnh học thủy sản (Khoa Thủy sản, 2005) Các dâu hiệu

bệnh thường gặp ở tôm được trình bày ở phụ lục 2

H.1.1.3.Phương pháp quan sát bệnh lý ở cá

TỊTI 13.1 Quan sát hoạt động của cả

Hoạt động của cá phải được quan sát thường xuyên mới có thê phát hiện sớm những biểu hiện bất thường Bắt kỳ một dấu hiệu hoạt động bất thường của cá cũng cần phải được ghi nhận và tìm hiểu nguyên nhân Trước khi có đấu hiệu bệnh lý rõ ràng, cá thường ăn

nhiều hơn bình thường và sau đó ngừng ăn, hoặc có một số cá tách đàn khi bắt mỗi Sự

ghi nhận thường xuyên những thông tin về hệ số chuyên hóa thức ăn, tỉ số chiều dài/trọng

lượng cơ thể hoặc những dấu hiệu về hình dạng cơ thể sẽ giúp dự đoán/phát hiện bệnh

Sắp xảy ra

Những biểu hiện bất thường của cá như bơi gần mặt nước, chìm xuống đáy ao, mất thăng bằng hoặc thiếu oxy hay có bất kỳ những đấu hiệu hoạt động bất thường nào Sự xuất

hiện đột ngột của những hoạt động bất thường của cá thường liên quan đến tình trạng hôn

mê của cơ thê cá Những thay đổi về hoạt động của cá thường xảy ra khi cá bị sốc Thiếu oxy làm cá bị ngạt thở, lờ đờ, phình bụng hay bơi lắc lư mất hăng bằng và thậm chí làm ảnh hướng xấu đến mang và máu Những hoạt động lạ thường còn có thể đo những rối

loạn vé than kinh liên quan đến bệnh (bệnh do vi-rút gây viêm não và võng mạc)

Phải theo đõi xem cá chết đưới hình thức nào và mức độ ra sao Nếu cá cứ tiếp tục chết

dai đẳng thì phải thu mẫu gởi đến phòng thí nghiệm đẻ thực hiện các chân đoán ở mức 2

và 3 Nếu cá chết đồng loạt hoặc chết theo vùng ngẫu nhiên thì phải xem xét ngay lập tức

và các chỉ tiêu về môi trường trước và sau khi cá chết cần phải được ghi nhận và xem xét

Cá chết lan từ vùng này sang vùng khác có thể là do tác nhân gây bệnh truyền nhiễm và

phải thu mẫu định dạng mầm bệnh ngay lập tức Việc làm tức thời (nếu có thể) là cách ly

cá bị bệnh và cá khỏe trong thời gian xác địng nguyên nhân gây tử vong

Tăng trưởng hàng ngày của cá cần phải được ghi nhận càng đầy đủ càng tốt Tốt nhất là thu mẫu định kỳ hoặc ước lượng khi cho cá ăn mỗi ngày Bên cạnh thông tin về tăng trưởng của cá thông tin về hoạt động bắt mỗi và cá chết (nếu có) cũng cần được ghi nhận đầy đủ Thời gian thay bể hay thay nước, vệ sinh dụng cụ/ống dẫn nước hay khử trùng trại cũng càn được ghi chép lại Trong nhiều trường hợp, những thông tin trên rất hữu ích

dé tim ra nguyén hay xuất hiện bệnh trong trại nuôi cá

ILI1.1 3.2 Thông tin về sản xuất, môi trường và quản lý ao

mặt sinh lý) hay gián tiếp (làm tăng sự mẫn cảm của cá với mầm bệnh) Nhiệt độ, độ

mặn, độ đục, vi khuẩn gay ban va su phat trién cua tao déu 1a nhimg yéu t6 môi trường

quan trọng Mật độ nuôi cao trong các hệ thống nuôi thâm canh làm cho các bị sốc và gây nên những thay đổi về môi trường tạo điều kiện cho bệnh bộc phát Sự tích tụ chất thải

từ thức ăn thừa đo cho ăn quá mức hay do cá giảm ăn đều sinh ra độc tố khi phân hủy làm ảnh hưởng trực tiếp đến cá và tạo điều kiện môi trường thuận lợi cho vi sinh vật phát triển Các mầm bệnh này thường là các tác nhân gây bệnh thứ cấp Ngoài ra các chất gây

ô nhiễm khác cũng có thê ảnh hướng đáng kê đến sức khỏe của cá

Thông tin về môi trường nuôi đặc biệt là ở những hệ thống nuôi hở, ao, bè hay lồng rất quan trọng khi xác định nguyên nhân gây bệnh Các thông tin cần phải ghi nhận càng

thường xuyên càng tốt là: những thay đôi về thời tiết, nhiệt độ nước, hàm lượng oxy, pH,

độ mặn, độ trong và sự phát triển của tao và hoạt động của con người

II _L 3.3 Quan sát bê mặt cơ thể cá

Những quan sát bề mặt co thể cá nói chung không cung cấp nhiều thông tin liên quan đến

một sự có về bệnh riêng lẻ nhưng những quan sát về dấu hiệu lâm sàng ở bề mặt cơ thể

cùng với những biện pháp hợp lý như loại bỏ hoặc cách ly cá bệnh với cá khỏe, thu mẫu xét nghiệm có thê giảm đáng kê thất thoát do bệnh

lỊ II 3.4 Quan sát trên da và vây ca

Những tồn thương trên da va vây thường là do bệnh truyền nhiễm, ví dụ như bệnh đỏ da

ở cá chép Tuy nhiên, những vết thương trước đó do những nguyên nhân cơ học (cá cọ

vào thành bể hay do những sinh vật khác như cá dữ, chim) hay tồn thương hóa học tấn công sẽ tạo điều kiện cho các mầm bệnh sơ cấp hay thứ cấp (ví đụ như trường hợp nhiễm

vi khuan 4eromowas) tắn công làm xấu thêm tình trạng sức khóe của cá

Những thay đổi ở đa liên quan đến bệnh, ví dụ như bệnh đốm đó đù là nhỏ hay to thường đòi hỏi phải có những động tác tích cực dé xử lý Những dấu hiệu bệnh thường xuất hiện xung quanh các tia vi, nắp mang, hậu môn và vùng đuôi, cũng có khi đấu hiệu bệnh lan khắp toàn thân Những dấu hiệu như xuất huyết hoặc mất cân bang thâm thấu sẽ làm cho

da cá sậm màu đi Những vết thương bị xuất huyết trên da dễ dẫn đến tình trạng lở loét

làm ảnh hưởng đến việc điều hòa áp suất thâm thấu và khả năng đề kháng của cơ thê với các mầm bệnh thứ cấp Hiện tượng lở loét thường gặp ở phần da vùng lưng và đầu và có thê do bệnh gây nên Ở một số loài cá, những chỗ da bị sưng lên là đấu hiệu của sự mất vây hoặc sự tích tụ chất nhày

Ngoại ký sinh trùng hay giun dẹp cũng cần phải được lưu ý Khi những loài ký sinh trùng

này xuất hiện trên da cá nhiều hơn mức bình thường sẽ làm cho cá bị nhiễm những mầm

bệnh thứ cấp, là đấu hiệu của SỰ phát bệnh hay bị sốc Ký sinh trùng có thể bám trên bề

mặt da cá hoặc ở giai đoạn âu trùng sống trong bào nang/bào xác đưới da hay vi cá Những dạng bảo xác âu trùng như âu trùng sán lá song chủ mefacercariae có thé phat hiện nhờ những đốm trắng hay đen đưới da (hoặc sâu trong mô)

Mắt của cá cũng là nơi cần được quan sát cẩn than dé phát hiện bệnh Hình dạng, màu

sắc, tình trạng đục van, bot khí và những đốm đỏ nhỏ lắm tắm do xuất huyết đều là

những dâu hiệu cho thây cá sắp bị bệnh hoặc đang ở trong tình trạng nhiêm bệnh Ví dụ

23

như trường hợp mắt cá bị to và trương phông lên còn được gọi là cá bị lồi mắt thường liên quan đến nhiều trường hợp bệnh ở cá

Mang cá là một trong số các mô dễ quan sát những thay đổi khi cá bị bệnh như mang nhợt nhạt hay bị lở loét Những thay đổi ở mang cá thường là có liên quan đến bệnh và

cần phải lưu tâm đặc biệt khi thấy những biểu hiện bất thường xuất hiện ở mang Những

đốm đỏ trên mang là đấu hiệu của sự xuất huyết đã làm giảm di khả năng thực hiện các

chức năng của mang Mang bị sinh vật gây bân bám, tích tụ nhiều chất nhày hay ký sinh

trùng (tiêm mao trùng, sán lá đơn chủ, giáp xác chân chèo, nắm, v.v.) đều có thê làm hạn chế bề mặt tiếp xúc của mang và là đầu hiệu ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của cá Những

ảnh hưởng xấu ở mang có thể làm ảnh hưởng trực tiếp đến cá hoặc làm cho cá dễ mẫn

cảm với các mầm bệnh thứ cấp khác

1.1.1.3.6 Quan sat trên cơ thể

Bắt kỳ một thay đổi khác thường nào về mặt hình dạng của cá đều là dấu hiệu không tốt

về mặt sức khỏe Những thay đổi về hình dạng thường gặp là “đầu nhọn” hay xảy ra ở cá con là dấu hiệu của sự phát triển không bình thường: hiện tượng ưỡn hay vẹo cột sống là dấu hiệu không tốt về đỉnh đưỡng hay môi trường Phù cơ thể là một hiện tượng xuất hiện khá phổ biến và đễ nhận thấy nhất về mặt thay đổi hình dạng cơ thể của cá Phù cơ thể là sự căng phồng phần bụng làm cho bụng cá trương to Đây là dấu hiệu bệnh cho

thấy có sự sưng lên của các nội quan cá như gan, tụy hay thận, sự tích tụ dịch cơ thé do

ký sinh trùng hoặc do những nguyên nhân khác chưa rõ Phù cơ thể là một trong những

nhân tố của khá nhiều bệnh nguy hiểm ở cá liên quan đến sự ngưng trệ hệ thống điều hòa

thâm thấu do có nhiều tế bào máu của thận bị phá hủy

ILI1.1.3.7 Quan sát bên trong cơ thể cá

Quan sát bên trong cơ thể cá là bước tiếp sau việc quan sát những thay đổi về hoạt động/tập tính sông của cá Mẫu cá bệnh phải được giải phẫu dọc theo phần bụng từ họng đến hậu môn để quan sát các nội quan và xoang cơ thê Nên giải phẫu mẫu cá khỏe đề so

sánh những sal khác của nội quan cá khoẻ và cá bệnh

Nếu như cá khỏe mạnh và các mô cơ thể bình thường thì sẽ không thay dich co thé trong

khoang bụng cá, cơ rắn chắc, có thể thấy những lớp mỡ có màu trắng kem xung quanh

ruột và da day Than co mau do sam nam sat phan tận cùng phía trên của khoang cơ thê giữa tuỷ sống và bóng hơi, gan có màu đỏ, tụy và lách cũng có màu đó

TLI 138 Quan sát khoang bụng và các mô

Những dấu hiệu bệnh thường thấy nhất trong khoang cơ thể là sự xuất huyết và sự tích tụ

dịch cơ thể Những đốm máu có thé xuất hiện trong cơ vách của khoang cơ thể Vách của khoang cơ thể mềm nhữn, rã ra khi giải phẫu là đấu hiệu cho biết cá đã chết lâu và sẽ

không còn thích hợp cho việc chân đoán chính xác do sự xâm nhập rất nhanh của các vi

sinh vật hoại sinh là mầm bệnh cơ hội khi sau khi cá chết

Hiện tượng hoại cơ còn có thể do cơ bị nhiễm trùng ví dụ như ký sinh trùng nhóm thích

nhỏ mẫu mô bị nhiễm lên lam kính và quan sắt bằng kính hiển vi giải phẫu để quan sát

những thể vùi dạng bào tử Một sô loài ký sinh trùng nhóm vi bao tử trùng

(microsporidian) và thích bảo tử trùng có thể hình thành bảo xác trong cơ của cá, mô liên

kết các nội quan và khoảng cơ thể, và những cơ quan khác Những dạng bào xác này tập

trung thành từng cụm có hình cầu trắng và đòi hỏi thao tác định danh để xác định ký sinh trùng thuộc nhóm nào

Giun san cũng có thê xuất hiện trong khoang bụng, nhóm này thường nằm cuộn lại xung quanh các nội quan và các mô màng bụng Sự hiện của chúng thường không gây nguy hiểm cho cá tuy nhiên nếu chúng có quá nhiều trong khoang bụng sẽ gây chèn ép hay chiếm chỗ các nội quan của cá

lỊ II 39 Quan sát các nội quan

Bắt cứ những đốm trắng xám nào xuất hiện trên một trong những cơ nội quan của cá như

gan, thận, tụy hay lách đều do bệnh vì những đốm trắng xám này là dấu hiệu của sự hoại

tử hoặc tổn thương ở mô Ở thận hoặc lách thì đây là dấu hiệu của sự ngưng sản xuất tế

bào máu Những vết loét trên thận còn có thê là do ảnh hưởng trực tiếp của sự điều hoà

áp suất thẩm thấu Những vết loét trên gan thì có thể do ảnh hưởng của cơ chế kháng

khuẩn và kháng độc tố Bất kỳ một nội quan nào của cá bị sưng lên đều là đấu hiệu của bệnh cần được chẩn đoán càng sớm càng tốt Khi ruột cá bị sưng thì phải kiểm tra xem là

do thức ăn hay đo sự tích tụ dịch nhày Sự tích tụ dịch nhày là dấu hiệu của ngưng tiêu hóa thức ăn, loại bỏ chất thải cũng như sự kích động ruột thường có liên quan đến những bệnh nguy hiểm Đây cũng có thê do sự xâm nhập cơ hội của những đoạn ruột đã bị kích

động do sự thay đổi quá nhanh về thức ăn ví dụ như do trùng roi Hexamita salmonis

Ruột có đầy dịch nhày có thể nhận ra qua phân kết cụm, phân kéo dài hay có địch nhày Thông tin về phương pháp quan sát đấu hiệu bệnh trên cơ thẻ cá cũng được trình bày trong phân bệnh cá, giáo trình bệnh học thủy sản (Khoa Thủy sản, 2005) Các dầu hiệu

bệnh thường gặp ở cá được trình bày ở phụ lục 3

IL1.2 Phương pháp quan sát mẫu giải phẫu tươi

Quan sát mẫu giải phẫu tươi có thê được thực hiện ngay tại trại nuôi hay chỉ cần có kính hiển vi và các dụng cụ tiểu phẫu đơn gián là có thê thực hiện được nhằm giúp đánh giá tình trạng sức khỏe tôm/cá nuôi và phán đoán những nguyên nhân có thể gây bùng phát bệnh Những phương pháp trình bày đưới đây thường được sử dụng trong chân đoán bệnh tôm Ở cá, các kỹ thuật này cũng được áp dụng khá tương tự Thông tin chỉ tiết về các phương pháp cơ bản trong chân đoán bệnh cá có thê tham khão thêm trong tài liệu hướng dẫn chân đoán bệnh thủy sản (Asia Diagnostic guide for aquatic animal đisease, FAO fisheries technical paper 402/2) hoặc trong giáo trình bệnh học thủy sản (Khoa Thủy sản, 2005)

Kính phết huyết tương

Để kiểm tra hình thái của hồng cầu và sự hiện diện của vi trùng và ký sinh trùng trong

mau Những biên đôi như nhân bị co lại thường có liên quan đên bệnh V¡br¡o hoặc bệnh đầu vàng Nhân bị vỡ và có nhiêu thê vùi trong tê bào chât là biêu hiện đặc trưng của sự

25