Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua di tích trong dạy học lịch sử địa phương ở trường trung học phổ thông tỉnh đồng nai (từ 1954 đến 1975)

Hoạt động trải nghiệm chương trình bộ môn lịch sử gắn với lịch sử địa phương nhằm nâng cao hiểu biết chân thực về các sự kiện của lịch sử, hình thành kỹ năng giao tiếp, kỹ năng tham gia

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VŨ NGỌC CƯỜNG

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM QUA DI TÍCH

TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH ĐỒNG NAI

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong một công trình nào khác

Họ tên tác giả

Vũ Ngọc Cường

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành, trước hết em xin bày tỏ lòng kính trọng và cảm ơn sâu sắc tới Tiến Sĩ Nguyễn Đức Cương, người thầy đã tận tình hướng dẫn và giúp

đỡ em trong suốt quá trình nghiên cứu và làm đề tài này

Em xin chân thành cảm ơn quý thầy – cô khoa Lịch sử nói chung và quý thầy

cô giáo trong tổ bộ môn Phương pháp dạy học Lịch sử trường Đại học sư phạm Huế nói riêng đã truyền đạt những kiến thức chuyên ngành, kỹ năng nghiên cứu khoa học… trong quá trình học tập và tận tình góp ý, giúp đỡ em hoàn thành luận văn này

Cuối cùng, tôi xin gửi lòng biết ơn đến người thân trong gia đình, bạn bè đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn

Tuy nhiên, dù bản thân đã rất cố gắng nhưng cũng không tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót Kính mong Quý thầy - cô góp ý, bổ sung để luận văn được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Xuân Lộc, tháng 10 năm 2019

Tác giả luận văn

Vũ Ngọc Cường

MỤC LỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC CÁC BẢNG 5

MỞ ĐẦU 6

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 6

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 8

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 14

4 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 14

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 15

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 15

7 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC 16

8 ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI 16

9 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN 16

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM QUA DI TÍCH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 17

1.1 Cơ sở lý luận 17

1.1.1 Một số quan niệm về di tích, di tích lịch sử, di tích cách mạng 17

1.1.2 Hoạt động trải nghiệm 18

1.1.3 Cơ sở của vấn đề tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử 21

1.1.4 Các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử 24

1.1.5 Vai trò, ý nghĩa của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm 29

1.2 Cơ sở thực tiễn 32

1.2.1 Mục đích 32

1.2.2 Đối tượng khảo sát 32

1.2.3 Nội dung khảo sát 33

1.2.4 Phương pháp khảo sát 33

1.2.5 Kết quả khảo sát 33

CHƯƠNG 2 HỆ THỐNG DI TÍCH LỊCH SỬ ĐƯỢC SỬ DỤNG ĐỂ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH ĐỒNG NAI (TỪ 1954 ĐẾN 1975) 38

2.1 Nội dung chương trình lịch sử địa phương ở trường trung học phổ thông tỉnh Đồng Nai 38

2.1.1 Về mục tiêu 38

2.1.2 Về nội dung 38

2.1.3 Về thái độ 40

2.1.4 Về củng cố và phát triển ở học sinh các kỹ năng 41

2.2 Hệ thống Di tích lịch sử để tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Đồng Nai (từ 1954 đến 1975) 42

2.2.1.Tiêu chí lựa chọn hệ thống di tích lịch sử để tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Đồng Nai (từ 1954 đến 1975) 42

2.2.2 Hệ thống di tích lịch sử để tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Đồng Nai (từ 1954 đến 1975) 44

CHƯƠNG 3 CÁC HÌNH THỨC VÀ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM QUA DI TÍCH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH ĐỒNG NAI (Từ 1954 đến 1975) 59

3.1 Một số yêu cầu và quy trình của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm qua di tích trong dạy học Lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Đồng Nai: 59

3.1.1 Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua di tích trong dạy học Lịch sử địa phương phải bám sát mục tiêu dạy học 59

3.1.2 Tổ chức hoạt động trải nghiệm phải được xây dựng kế hoac chặt chẽ, cụ thể, rõ ràng 60

3.1.3 Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua các di tích phải thu hút được đông đảo

HS 61

3.1.4 Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua di tích lịch sử phải tạo hứng thú, phát huy tính tích cực HS 62

3.1.5 Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua di tích khi khai thác di tích lịch sử phải phù hợp đối tượng học tập 63

3.1.6 Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua di tích lịch sử phải phát triển các năng lực khác nhau cho HS 63

3.2 Quy trình thực hiện hoạt động học tập trải nghiệm cho học sinh 64

3.2.1 Quy trình tổ chức dạy học nói chung 64

3.2.2 Quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử địa phương 64

3.3 Các hình thức và biện pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm qua di tích trong dạy học lịch sử địa phương ở trường Trung học phổ thông tỉnh Đồng Nai (từ 1954 đến 1975) 66

3.3.1 Tham quan học tập 66

3.3.2 Tổ chức dạy học dự án 68

3.3.3 Tổ chức đóng vai 72

3.3.4 Tình huống 73

3.3.5 Tổ chức điều tra, khảo sát 75

3.3.6 Kiểm tra, đánh giá hoạt động trải nghiệm qua di tích trong dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Đồng Nai (từ 1954 đến 1975) 77

3.4 Thực nghiệm sư phạm về tổ chức hoạt động trải nghiệm qua di tích trong dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Đồng Nai (từ 1954 đến 1975) 81

3.4.1 Mục đích thực nghiệm 81

3.4.2 Nội dung thực nghiệm 81

3.4.3 Đối tượng thực nghiệm 82

3.4.4 Tiến hành thực nghiệm 82

3.4.5 Kết quả thực nghiệm 83

KẾT LUẬN 92

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95 PHỤ LỤC

VH.TT.DL : Văn hóa – Thể thao – Du lịch

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1: Kết quả thực nghiệm sƣ phạm 88Bảng 2: Tổng hợp tính theo phần trăm (%) 88Bảng 3: Độ chênh lệch điểm kiểm tra giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 88

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quan tâm đến sự nghiệp giáo dục và đào tạo, đó là nơi đào tạo ra những chủ nhân tương lai của đất nước, trong đó có vai trò to lớn của việc giáo dục truyền thống, lịch sử dân tộc, như Người đã khẳng định:

“Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam” [46; 1]

Người nói, trong dạy và học phải chú ý: “Việc học không chỉ xem sách nhiều

là được Như vậy là lý luận suông Phải kết hợp thực tiễn với lý luận, học đi đôi với trao đổi kinh nghiệm thực tế Học phải tự giác và tự động.” [47; 420]

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI của BCHTW Đảng nêu rõ: “Tiếp

tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học…” [18; 5]

Theo đó quan điểm chỉ đạo của Đảng ta là: “Chuyển mạnh quá trình giáo

dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” [18; 2]

Luật Giáo dục sửa đổi năm 2009, điều 28.2 đã nêu: “Phương pháp giáo dục

phải phát huy tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hướng thú, học tập cho học sinh” Chương trình giáo dục phổ thông mới sau năm 2018 đặc

biệt nhấn mạnh hình thức học tập trải nghiệm Theo đó, một trong bốn vấn đề cơ

bản của việc đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo hiện nay là: Đổi mới

nội dung chương trình GD&ĐT trong đó có vấn đề cốt yếu là chuyển từ nặng về trang bị kiến thức lý thuyết trừu tượng sang nội dung giáo dục gắn liền với thực tiễn đời sống; chú trọng yêu cầu vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng sống; hoạt động trải nghiệm giảm gánh nặng học hành cho học sinh Vậy HĐTN là một trong bốn vấn đề cơ bản của việc đổi mới giáo dục và đào tạo hiện nay trong các nhà trường phổ thông

Trong chương trình môn lịch sử ở trường THPT, giáo dục lịch sử địa phương

là một phần quan trọng của chương trình ở cả ba khối lớp, rất phong phú về nội dung, đa dạng về thể loại Vì thế với thời lượng trên lớp người giáo viên khó có thể nói hết nội dung, hiện thực của lịch sử địa phương Hoạt động trải nghiệm chương trình bộ môn lịch sử gắn với lịch sử địa phương nhằm nâng cao hiểu biết chân thực

về các sự kiện của lịch sử, hình thành kỹ năng giao tiếp, kỹ năng tham gia và tổ chức hoạt động tập thể cho học sinh Đồng thời, bồi dưỡng năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, khả năng sáng tạo, năng lực thẩm mỹ, giao tiếp, hợp tác cho học sinh Học sinh được bồi dưỡng thái độ tôn trọng các giá trị lịch sử của dân tộc, giáo dục lòng yêu nước, biết yêu thương con người, có cách sống, thái độ sống đúng đắn, có sự rung cảm trước các di tích lịch sử, danh nhân, nhân vật lịch sử

Đồng Nai là một tỉnh ở miền Đông Nam bộ, vùng đất nối liền giữa Nam Bộ, cực Nam Trung bộ và Nam Tây Nguyên Tỉnh Đồng Nai phía bắc giáp tỉnh Lâm Đồng, phía nam giáp tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, phía tây giáp tỉnh Bình Dương, tỉnh Bình Phước, thành phố Hồ Chí Minh, phía đông giáp tỉnh Bình Thuận Diện tích tự nhiên của tỉnh 5.864,77 km2

Với truyền thống lịch sử vẻ vang của mảnh đất Đồng Nai, hiện nay trên địa bàn tỉnh Đồng Nai có 40 di tích lịch sử được xếp hạng quốc gia và cấp tỉnh Các loại hình di tích khá phong phú như: Di tích khảo cổ, di tích lịch sử, di tích kiến trúc, di tích lịch sử cách mạng… phân bố khắp các huyện, thị xã, thành phố trên địa bàn tỉnh, đây là điều kiện thuận lợi để tổ chức HĐTN qua di tích trong dạy học lịch

sử địa phương trường THPT tỉnh Đồng Nai

Thực tiễn dạy học lịch sử hiện nay ở trường THPT của cả nước nói chung và tỉnh Đồng Nai nói riêng cho thấy giáo viên chưa tận dụng được những di tích lịch sử

ở địa phương mình để giảng dạy lịch sử có hiệu quả, đặc biệt là sử dụng di tích lịch

sử cách mạng để tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử địa phương

Với những lý do trên, tôi chọn đề tài: “Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua

di tích trong dạy học lịch sử địa phương ở trường Trung học phổ thông tỉnh Đồng Nai (từ 1954 đến 1975)” làm đề tài luận văn của mình

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Để thực hiện đề tài, chúng tôi đã tìm hiểu, nghiên cứu các công trình trong và ngoài nước có liên quan, đúc rút những kinh nghiệm, vận dụng, phát triển, bổ sung hoàn thiện đề tài

2.1 Tài liệu nước ngoài:

Trên cơ sở tiếp cận nguồn tài liệu dịch, chúng tôi thấy có một số công trình

đề cập đến vấn đề này như sau:

2.1.1 Về sử dụng di tích lịch sử:

Trong cuốn “Tư duy học sinh” NXB Giáo dục Hà Nội, 1996, tác giả M.N Sácđacốp đã khẳng định cơ sở tâm lý của nhận thức trực quan sinh động trong học

tập lịch sử khi “tạo biểu tượng trong sáng và muôn màu muôn vẻ về các sự vật và

hiện tượng đang học Chỉ có thể thực hiện nhiệm vụ này cho học sinh tri giác các di tích lịch sử và các di sản văn hóa” [35; 154]

Tiến sĩ giáo dục học Liên Xô I.F.Khalamop trong cuốn “Phát huy tính tích

cực của học sinh như thế nào”, NXB Giáo dục, tập I, năm 1979 đã nhấn mạnh: việc

sử dụng đồ dùng trực quan nói chung, sử dụng di tích lịch sử nói riêng giúp học sinh hiểu được bản chất nội dung kiến thức, kích thích tính ham hiểu biết của các em

Trong cuốn ”Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?” của của tiến sĩ N.G.Dairi NXB Giáo dục, Hà Nội, 1973 đã nhấn mạnh: “tính cụ thể, tính hình ảnh

của sự kiện có giá trị lớn lao, bởi vì chúng cho phép hình dung lại quá khứ”[21;

25] Ông cũng nêu rõ việc tổ chức học tập tại thực tế di tích lịch sử, nơi xảy ra sự

kiện là “một trong những điều kiện hiện có của hoạt động dạy và học để hình thành

tư duy tự lập và tính tự lập của học sinh” [21; 26]

Như vậy, hầu hết các tác giả đều chỉ ra rằng việc sử dụng đồ dùng trực quan nói chung, sử dụng các di tích lịch sử nói riêng trong dạy học là yêu cầu cần thiết

2.1.2 Về hoạt động trải nghiệm:

Rutxo – nhà tư tưởng người Pháp trong cuốn “Những cơ sở lí luận của việc

dạy học” tập 1 (1971) đã đề cao các hoạt động thực hành, thực nghiệm bởi nó có tác

dụng to lớn trong việc giáo dục trí tuệ và nhân cách cho học sinh Ông nói: “Đồ vật,

đồ vật – hãy đưa ra đồ vật Tôi không ngừng nhắc đi, nhắc lại rằng chúng ta lạm dụng quá mức lời nói Bằng cách giảng dạy ba hoa, chúng ta chỉ tạo nên những con người ba hoa” [7; 30-31]

Isma’il Al – Qabbami (1898 – 1963), nhà cải cách giáo dục tiên phong của Ai Cập đã đưa chủ nghĩa thực dụng (do Jone Dewey – người Mỹ khởi xướng) đến với nhân dân Ai Cập và áp dụng nó rất thành công, đó là: sử dụng phương pháp giảng

dạy theo nguyên tắc “học đi đôi với hành, tăng khả năng quan sát, nhận thức, phân

tích và đánh giá Phương pháp này ngược với phương pháp truyền thống “đọc, viết, nghe và đọc” Phát triển tinh thần tự do, khuyến khích dân chủ, tự định hướng và tôn trọng lẫn nhau giữa các trẻ, nuôi dưỡng khả năng sáng tạo” [16; 100]

L.X Vưgôtxki, nhà Tâm lí học Hoạt động nổi tiếng trong nghiên cứu của

mình đã chỉ ra rằng: “trong giáo dục, trong một lớp học, cần coi trọng sự khám phá

có trợ giúp (assisted discovery) hơn là sự tự khám phá Ông cho rằng sự khuyến khích bằng ngôn ngữ của giáo viên và sự cộng tác của các bạn cùng tuổi trong học tập là rất quan trọng” [29; 13] Điều này cho thấy để hình thành tri thức, kỹ năng,

kĩ xảo có hiệu quả cao, không chỉ coi trọng sự chỉ dẫn, hướng dẫn của giáo viên mà phải coi trọng hoạt động cùng nhau, coi trọng sự hợp tác, làm việc cùng nhau giữa những người học

Trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông”, NXB Giáo

dục Matxcova, 1973 (tài liệu dịch) tác giả Vaghin, đã khẳng định vai trò quan trọng của hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử Tác giả cũng chỉ rõ nội dung của hoạt động ngoại khóa rất phong phú và phân loại các loại hoạt động này theo nguồn nhận thức: lời nói của giáo viên, sử dụng tài liệu thành văn, đồ dùng trực quan, đồng thời tác giả cũng nhấn mạnh 16 hình thức ngoại khóa: đọc sách, công tác lịch sử địa phương, tham quan di tích lịch sử… Như vậy, thông qua hoạt động ngoại khóa học sinh sẽ được tham gia trực tiếp vào các hoạt động nhằm hình thành những năng lực

Như vậy các lý thuyết trên đều khẳng định vai trò, tầm quan trọng của hoạt động, của sự tương tác, của kinh nghiệm đối với việc hình thành nhân cách con người Năng lực này chỉ được hình thành khi chủ thể được hoạt động, được trải nghiệm, đây là

cơ sở lý thuyết cho việc xây dựng hoạt động trải nghiệm trong giáo dục

Vận dụng quan điểm học tập trải nghiệm sáng tạo, rất nhiều các quốc gia trên thế giới đã đưa học tập trải nghiệm sáng tạo vào chương trình giáo dục từ rất sớm

và đạt được hiệu quả cao trong giáo dục

Tại Hàn Quốc, trong tác phẩm “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo” (2009) –

Bộ Khoa học – Kỹ thuật và Giáo dục Hàn Quốc đã đề cập đến một trong những chương trình đổi mới của giáo dục Hàn Quốc là HĐTNST HĐTNST là một trong hai hoạt động tạo nên chương trình giáo dục Hàn Quốc thực hiện xuyên suốt từ tiểu học đến THPT, là những hoạt động nằm ngoài hệ thống các môn học trong nhà trường, đó là những hoạt động tự chủ, hoạt động câu lạc bộ, hoạt động từ thiện và hoạt động định hướng Tuy vậy, HĐTNST tại Hàn Quốc không tách rời hệ thống các môn học trong nhà trường mà có quan hệ tương tác, bổ trợ nhau để hình thành

và phát triển những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, kỹ năng sống và năng lực cần có trong xã hội hiện đại

Tại nước Anh, việc học được chia sẻ bởi nhà trường và nhiều tổ chức, cá nhân xã hội cùng chung tay gánh vác Trong chương trình giáo dục phổ thông Anh Quốc (2013), trung tâm Wide Horizon thành lập năm 2004 (Chân trời rộng mở) như

là niềm hy vọng của giáo dục ngoài trời trong đó có dạy học phiêu lưu – mạo hiểm – một hình thức của hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Vậy, nghiên cứu của các nhà Tâm lý học, các nhà giáo dục học cũng như mô hình học tập trải nghiệm mà các nước trên thế giới đang tiến hành đều khẳng định rõ vai trò, tầm quan trọng của HĐTN trong việc hình thành và phát triển năng lực HS

2.2 Tài liệu trong nước:

2.2.1 Về sử dụng di tích lịch sử:

Hoàng Thanh Hải với luận án tiến sĩ “Sử dụng di tích lịch sử trong dạy học

lịch sử dân tộc ở trường trung học cơ sở”, tác giả đã trình bày cơ sở lý luận về khái

niệm di tích lịch sử, phân loại các di tích lịch sử, ý nghĩa của việc sử dụng di tích

lịch sử trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông và đề xuất các biện pháp sử dụng

di tích lịch sử trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường trung học cơ sở

Ngoài ra còn có các luận văn thạc sĩ như “Sử dụng di tích lịch sử - cách

mạng Thừa Thiên Huế trong dạy học Lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông (giai đoạn 1858-1945)” của tác giả Nguyễn Đức Cương, “Sử dụng di tích lịch

sử - cách mạng ở Hà Nội trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ năm 1930 đến năm

1945 lớp 12 trung học phổ thông” của tác giả Phạm Tú Linh, “Sử dụng di tích lịch

sử địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 ở trường trung học phổ thông tỉnh Đồng Tháp” (Chương trình chuẩn) của tác giả Võ Hồng

Hải, “Sử dụng di tích lịch sử địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam giai đoạn

1954-1975 ở trường trung học phổ thông tỉnh Quảng Trị” (Chương trình chuẩn) của

tác giả Lê Anh Đức…

Nhìn chung các tác giả đã đề cập đến vấn đề giá trị của di tích lịch sử văn hóa, sử dụng di tích trong dạy học, vai trò của HĐTN… tuy nhiên việc tổ chức hoạt động trải nghiệm qua di tích chưa có tác giả nào đề cập đến

2.2.2 Về hoạt động trải nghiệm

PGS.TS Đỗ Ngọc Thống có bài viết “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo – kinh

nghiệm quốc tế và vấn đề của Việt Nam”, tác giả đã giới thiệu kinh nghiệm tổ chức

hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong giáo dục phổ thông nước Anh và Hàn Quốc Đây là những nước đã đưa hoạt động trải nghiệm sáng tạo vào chương trình đào tạo

từ sớm và đạt được những kết quả to lớn

Trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” tập II Phan Ngọc Liên (chủ

biên), Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng, NXB ĐHSP Hà Nội, 2010, chương 6 đã nêu lên một số vấn đề khái quát của việc tổ chức tham quan di tích lịch sử trong hoạt động ngoại khóa Các tác giả phân tích rất rõ tham quan di tích là một trong những phương tiện quan trọng tăng cường mối liên hệ giữa nhà trường với đời sống, vận dụng tri thức lịch sử vào đời sống Tham quan di tích lịch sử tạo ra nhiều khả năng phát triển quan sát của học sinh, dạy cho các em nhìn thấy được mối liên hệ giữa các hiện tượng Qua đó, tạo cho các em niềm hứng thú say mê học lịch sử

Trong cuốn “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở

trường phổ thông” của tác giả Nguyễn Thị Côi, NXB ĐHSP, 2008, đã đề cập tới

việc tổ chức tham quan học tập ở bảo tàng lịch sử, cách mạng, nhà truyền thống, di tích lịch sử Tác giả cũng đề cập tới công tác chuẩn bị của giáo viên phụ trách như: chuẩn bị địa điểm tham quan, xác định mục đích tham quan học tập Bên cạnh đó, tác giả cũng đề cập đến vấn đề tham quan lịch sử địa phương và một số minh chứng đến tiến trình tổ chức một buổi dạ hội

Bài viết “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo góc nhìn từ lý thuyết và học từ trải

nghiệm” của PGS.TS Đinh Thị Kim Thoa, Đại học giáo dục – Đại học Quốc gia Hà

Nội có đề cập đến sự khác biệt giữa học đi đôi với hành, học thông qua làm và học

từ trải nghiệm Theo tác giả, để phát triển sự hiểu biết khoa học, chúng ta có thể tác động vào nhận thức của người học; nhưng để phát triển và hình thành năng lực (phẩm chất) thì người học phải trải nghiệm Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục thông qua sự trải nghiệm và sáng tạo của cá nhân trong việc kết nối kinh nghiệm học được trong nhà trường với thực tiễn cuộc sống, nhờ đó các kinh nghiệm được tích lũy thêm và dần chuyển hóa thành năng lực…

Tiến sĩ Nguyễn Văn Ninh, khoa Lịch sử, trường Đại học sư phạm Hà Nội với

“Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học lịch sử lớp 10” đã đề cập

tới khái niệm, biện pháp và hình thức của HĐTNST Ngoài ra, tác giả đã đưa ra một

số ví dụ cụ thể về các hình thức tổ chức HĐTNST trong dạy học lịch sử lớp 10

Trong bộ tài liệu bồi dưỡng giáo viên và cán bộ quản lý (Hà Nội năm 2019) Hướng dẫn thực hiện chương trình Hoạt động trải nghiệm và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp nêu rõ vị trí và tên hoạt động trong chương trình GDPT:

“Hoạt động trải nghiệm (cấp tiểu học) và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp

(cấp THCS và cấp THPT) là hoạt động giáo dục bắt buộc được thực hiện từ lớp 1 đến lớp 12” [9; 3]

Tại hội thảo“Chương trình giáo dục di sản trong nhà trường tại Việt Nam”

(07/03/2012), Thứ trưởng Nguyễn Minh Hiển đã nhấn mạnh tính cấp thiết của việc

giáo dục di sản trong nhà trường: “Giáo dục di sản đã và đang từng bước trở thành

yêu cầu, nhiệm vụ và động lực đối với các trường phổ thông, góp phần quan trọng

giáo dục kĩ năng sống cho học sinh và nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện ở Việt Nam”

Hội thảo Hoạt động TNST của HS phổ thông năm 2015 của Bộ giáo dục và Đào tạo đã tập trung một số nghiên cứu, bài viết của một số nhà khoa học giáo dục Việt Nam về cơ sở lí luận, thực tiễn triển khai hoạt động giáo dục trải nghiệm sáng tạo ở một số quốc gia có nền giáo dục phát triển và một số gợi ý áp dụng vào giáo dục phổ thông ở Việt Nam Theo tác giả Ngô Thị Thu Dung, trải nghiệm và sáng tạo là bản chất của hoạt động ở người Bản chất hoạt động của người học nói riêng, của con người nói chung là hoạt động mang tính trải nghiệm, sáng tạo; tính sáng tạo

ở đây được hiểu là sự sáng tạo ở cấp độ cá nhân, không phải ở cấp độ xã hội

Như vậy, hoạt động bao giờ cũng có thuộc tính trải nghiệm, sáng tạo của chủ thể Các hoạt động giáo dục trong nhà trường được tổ chức phù hợp với bản chất hoạt động của con người đều có thể được coi là hoạt động giáo dục trải nghiệm sáng tạo, bao gồm cả các hoạt động dạy học, hoạt động giáo dục trong và ngoài nhà trường Do đó, có thể chia hoạt động giáo dục TNST thành 2 nhóm: Hoạt động giáo dục trải nghiệm sáng tạo theo nghĩa hẹp nhằm hình thành các giá trị, phẩm chất, hành vi và hoạt động dạy học trải nghiệm sáng tạo nhằm tổ chức hoạt động nhận thức - học tập sáng tạo cho người học

Bên cạnh đó một số đề tài khoa học và các tạp chí có đề cập tới các hình thức

tổ chức hoạt động TNST như: “Tổ chức một số trò chơi trong DHLS Việt Nam giai

đoạn 1954 - 1975 ở lớp 9 THCS” của Nguyễn Thị Duyên - Đại Học Vinh và các bài

viết bàn về vấn đề này trên Tạp chí Giáo dục như: “Biện pháp tổ chức hoạt động

giáo dục ngoài giờ lên lớp cho học sinh THPT” của Nguyễn Thị Thành - THPT dân

lập Bình Minh - Hà Tây; “Một số biện pháp rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động

giáo dục ngoài giờ lên lớp cho học sinh THPT” của tác giả Bùi Ngọc Diệp - Viện

chiến lược và chương trình Giáo dục; Báo Giáo dục Thời đại số 9, ra ngày

04/03/2007 có bài viết: “Câu lạc bộ em yêu lịch sử một sân chơi bổ ích” của tác giả

Ngọc Anh Các đề tài khoa học và các tạp chí nghiên cứu trên một lần nữa làm phong phú thêm những vấn đề về lý luận và thực tiễn của hoạt động ngoại khoá

Có rất nhiều khóa luận, luận văn cũng khẳng định về vai trò của tổ chức

“hoạt động ngoài giờ” cho HS trong DHLS như: “Tìm hiểu thực trạng – giải pháp

tổ chức hoạt động ngoại khóa trong DHLS ở các trường THPT trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh” của 2 sinh viên Đỗ Thị Thanh Nhàn – Nguyễn Thị Nghĩa, luận

văn “Tổ chức hoạt động ngoại khóa lịch sử về phố cổ Hội An nhằm giáo dục ý thức

bảo vệ môi trường cho HS THPT Hội An, tỉnh Quảng Nam” của Huỳnh Anh Tuấn;

Luận văn của Đào Mỹ Hằng “Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo với di tích ở

huyện Gia Lâm trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 7 trung học cơ sở”… Đặc biệt là

luận văn của Lê Thị Nga “Tổ chức HĐTNST cho học sinh trong dạy học LSĐP ở

trường THPT Ba Vì – Hà Nội” Luận văn đã đề cập tổ chức hoạt động TNST cho

HS THPT TP Hà Nội Tác giả đề cập những vấn đề chung của HĐTN như khái niệm, đặc điểm; xác định mục tiêu, yêu cầu, xây dựng nội dung và cách thức tổ chức HĐTN trong trường phổ thông; đánh giá HĐTN với phương pháp và công cụ

cụ thể

Như vậy, các tác giả đã khẳng định vai trò quan trọng của HĐTN trong dạy học lịch sử, nhưng chưa có đề tài nghiên cứu khoa học nào đề cập đến tổ chức HĐTN cho HS qua di tích trong dạy học lịch sử địa phương Những tài liệu trên giúp tôi kế thừa, vận dụng và phát triển để thực hiện đề tài tổ chức HĐTN qua di tích trong dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Đồng Nai (từ 1954 đến 1975)

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1.Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là quá trình tổ chức HĐTN qua di tích trong dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Đồng Nai (từ 1954 đến 1975)

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

Với đối tượng nghiên cứu xác định như trên, Luận văn không đi sâu nghiên cứu lý luận về Di tích lịch sử mà chỉ tập trung nghiên cứu tổ chức HĐTN qua di tích lịch sử cách mạng giai đoạn từ 1954 đến 1975 trong dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Đồng Nai và phạm vi thực nghiệm sư phạm cũng chỉ ở các trường THPT trên địa bàn tỉnh Đồng Nai

4 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu và khai thác nội dung lịch sử các di tích lịch sử ở tỉnh Đồng Nai

và đề xuất các hình thức, biện pháp sử dụng di tích lịch sử để tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử địa phương ở các trường THPT tỉnh Đồng Nai (từ

1954 đến 1975) có hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng của việc dạy học bộ môn nói chung và tổ chức HĐTN qua các di tích lịch sử trong dạy học lịch địa phương nói riêng

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Để đạt được mục đích trên, luận văn thực hiện các nhiệm vụ sau đây:

- Tiến hành điều tra xã hội học để thu thập thông tin thực tiễn việc sử dụng di tích lịch sử trong dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Đồng Nai

- Nghiên cứu lý luận về tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học nói chung và dạy học bộ môn lịch sử nói riêng

- Nghiên cứu nội dung sách giáo khoa lớp 12 giai đoạn 1954-1975 để xác định mối quan hệ giữa sự kiện lịch sử dân tộc và nội dung các di tích lịch sử cách mạng ở tỉnh Đồng Nai

- Nghiên cứu hồ sơ các di tích của tỉnh Đồng Nai Đề xuất các hình thức, biện pháp sư phạm để tổ chức HĐTN qua di tích lịch sử trong dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Đồng Nai (từ 1954 đến 1975) có hiệu quả

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm định tính khả thi của đề tài

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

6.1.Phương pháp luận:

Cơ sở phương pháp luận của đề tài là quan điểm của chủ nghĩa Mác–Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ trương, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về lịch

sử và giáo dục lịch sử, về việc sử dụng DTLSCM trong dạy học lịch sử địa phương thuộc giai đoạn lịch sử được xác định

6.2.Phương pháp nghiên cứu cụ thể:

+ Điều tra xã hội học: Để tìm hiểu nhận thức và thực tiễn việc tổ chức hoạt động trải nghiệm qua di tích trong dạy học lịch sử địa phương ở trường trung học phổ thông tỉnh Đồng Nai (từ 1954 đến 1975)

+ Nghiên cứu tài liệu: Nghiên cứu các tài liệu về tâm lý học, giáo dục học, lý luận dạy học bộ môn Lịch sử, chương trình Lịch sử Việt Nam; Tài liệu các di tích

LSCM ở tỉnh Đồng Nai có liên quan đến nội dung đề tài

+ Phương pháp chuyên gia: Tham khảo ý kiến của các chuyên gia giàu kinh nghiệm và giáo viên giỏi một số trường THPT ở tỉnh Đồng Nai

+ Thực nghiệm sư phạm: để kiểm định tính khả thi của đề tài theo nguyên tắc

từ điểm suy ra diện

7 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu thực hiện tốt các hình thức và biện pháp việc tổ chức HĐTN qua di tích trong dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Đồng Nai (từ 1954 đến 1975) theo luận văn đề xuất thì sẽ góp phần nâng cao nhận thức, phát triển năng lực của học sinh góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn lịch sử ở các THPT tỉnh Đồng Nai

Đề xuất các nguyên tắc, biện pháp sư phạm tiến hành việc tổ chức hoạt động trải nghiệm qua di tích trong dạy học lịch sử địa phương ở trường trung học phổ thông tỉnh Đồng Nai (từ 1954 đến 1975)

9 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung luận văn gồm có 3 chương:

Chương1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm qua di tích trong dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT

Chương 2: Hệ thống di tích lịch sử được sử dụng để tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử địa phương ở trường Trung học phổ thông tỉnh Đồng Nai (từ 1954 đến 1975)

Chương 3: Hình thức và Biện pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm qua di tích trong dạy học lịch sử địa phương ở trường Trung học phổ thông tỉnh Đồng Nai (từ

1954 đến 1975)

- Di tích: Hiểu theo ý nghĩa ban đầu “di tích là những dấu vết dĩ vãng còn để

lại một cách tự nhiên, không nhằm mục đích lưu giữ quá khứ hay chỉ dẫn cho con người đời sau biết về quá khứ” [39], Di tích gồm có những hiện vật bằng vật chất

như nhà cửa, thành quách, y phục, công cụ lao động…

Theo “Từ điển tiếng Việt” của viện Ngôn ngữ học Việt Nam (Xuất bản năm 2006) thì: Di tích là dấu vết của quá khứ còn lưu lại trong lòng đất hoặc trên mặt đất

có ý nghĩa về mặt văn hóa và lịch sử

- Di tích lịch sử văn hóa: Điều 4, về Luật di sản văn hóa nêu: “Di tích lịch sử - văn hóa là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm đó có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học” [45]

Về góc độ khoa học, giáo trình của trường Đại học văn hóa định nghĩa khái

quát như sau: “Di tích lịch sử - văn hóa là những không gian vật chất cụ thể, khách

quan, trong đó có chứa đựng các giá trị điển hình lịch sử do tập thể hoặc cá nhân con người hoạt động sáng tạo ra trong lịch sử để lại” [34]

- Di tích lịch sử:“Bất cứ thời đại nào, trình độ phát triển mọi mặt của nó đều

được phản ánh khá rõ trong các di tích lịch sử Vì vậy, di tích lịch sử là những tấm gương soi của lịch sử, là hơi thở của lịch sử đương thời” [36; 171]

“Tiêu chí đầu tiên để xác định một di tích lịch sử là nó phải có thực từ trước

và được lưu giữ đến ngày nay, bao gồm cùng gắn liền, phản ánh, ghi nhận, minh chứng một sự kiện, nhân vật lịch sử, đặc biệt là những sự kiện lịch sử lớn quan trọng”, [23; 16];”Di tích lịch sử là những dấu ấn của một thời đại nào với trình độ phát triển kinh tế văn hóa như thế nào, đều có thể nhìn thấy khá rõ trong di tích Vì vậy ta có thể nói di tích là những tấm gương của lịch sử” [36; 171]

- Di tích lịch sử cách mạng: Trong nhiều di tích lịch sử, di tích cách mạng là loại di tích lịch sử gắn liền với quá trình đấu tranh cách mạng, với hoạt động của Đảng và lãnh tụ của Đảng, có di tích do người đương thời để lại, cũng có thể do người đời sau xây dựng, nhằm tưởng niệm, lưu giữ những sự kiện đã qua

Theo quan niệm chung nhất thì di tích cách mạng cũng là di tích lịch sử phản ánh các sự kiện lịch sử, các thời kỳ lịch sử đấu tranh cách mạng của dân tộc ta nó gắn liền với sự ra đời đấu tranh cách mạng của Đảng ta

Di tích lịch sử cách mạng bao gồm nhiều loại hình di tích như: Di tích lưu

niệm về nhân vật lịch sử; di tích ghi dấu chiến công cách mạng, kháng chiến; di tích hoạt động cách mạng, kháng chiến; di tích ghi dấu tội ác của đế quốc, phong kiến;

di tích ghi dấu sự vinh quang lao động

Như vậy, di tích lịch sử nói chung và di tích lịch sử cách mạng nói riêng là một trong những di sản vật chất quý báu mà lịch sử để lại Chúng có một ý nghĩa vô cùng to lớn đối với cuộc sống con người đặc biệt là trong nghiên cứu khoa học, đó

là những minh chứng hùng hồn của lịch sử giúp con người nhận biết được những gì

mà thời gian vùi lấp trong quá khứ hàng ngàn năm Trong cuộc sống ngày nay, đời sống kinh tế cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật thì các nước đều chú trọng đến việc giữ gìn, khai thác và sử dụng di tích

1.1.2 Hoạt động trải nghiệm

1.1.2.1 Hoạt động

Trong chương trình giáo dục phổ thông mới, kế hoạch giáo dục bao gồm các môn học, chủ đề học tập, các HĐTN Nhằm hình thành và phát triển những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, giá trị, kỹ năng sống và những năng lực cần thiết ở con người trong xã hội hiện đại Là một hình thức tổ chức dạy học nói chung và dạy học môn Lịch sử nói riêng HĐTN là một hoạt động giáo dục nhằm bổ sung những kiến thức cho HS và nhằm tạo hứng thú cho học sinh trong quá trình học tập các môn học

Hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) bao gồm hoạt động dạy học và hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp) Hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) là những hoạt động có chủ đích, có kế hoạch hoặc có sự định hướng của nhà giáo dục, được thực

hiện thông qua những cách thức phù hợp để chuyển tải nội dung giáo dục tới người học nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục

Các hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp) gồm: Hoạt động tập thể (sinh hoạt lớp, sinh hoạt trường, sinh hoạt Đội TNTP Hồ Chí Minh, sinh hoạt Đoàn TNCS Hồ Chí Minh); hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp được tổ chức theo các chủ đề giáo dục; hoạt động giáo dục hướng nghiệp giúp học sinh tìm hiểu để định hướng tiếp tục học tập và định hướng nghề nghiệp; hoạt động giáo dục nghề phổ thông giúp HS hiểu được một số kiến thức cơ bản về công cụ, kỹ thuật, quy trình công nghệ, an toàn lao động, vệ sinh môi trường đối với một số nghề phổ thông đã học; hình thành và phát triển kỹ năng vận dụng những kiến thức vào thực tiễn; có một số kỹ năng sử dụng công cụ, thực hành kỹ thuật theo quy trình công nghệ để làm ra sản phẩm đơn giản

1.1.2.2 Trải nghiệm

Trong đời sống hàng ngày, chúng ta thường xuyên nhắc đến thuật ngữ trải nghiệm, chính vì mức độ phổ biến của thuật ngữ này nên cũng có nhiều quan niệm khác nhau về trải nghiệm

Từ điển tiếng Việt định nghĩa: Trải có nghĩa là “đã từng qua, từng biết, từng chịu đựng”, còn nghiệm có nghĩa là “kinh qua thực tế nhận thấy điều đó đúng” Như vậy, trải nghiệm có nghĩa là quá trình chủ thể được trực tiếp tham gia hoạt động và rút ra những kinh nghiệm cho bản thân

Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam “trải nghiệm” được diễn giải theo hai nghĩa Trải nghiệm theo nghĩa chung nhất “là bất kì một trạng thái có màu sắc xúc cảm nào được chủ thể cảm nhận, trải qua, đọng lại thành bộ phận (cùng với tri thức,

ý thức…) trong đời sống tâm lí của từng người” Theo nghĩa hẹp trải nghiệm “là những tín hiệu bên trong, nhờ đó các sự kiện đang diễn ra đối với cá nhân được ý thức chuyển thành ý kiến cá nhân, góp phần lựa chọn tự giác các động cơ cần thiết, điều chỉnh hành vi của cá nhân”

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia định nghĩa: Trải nghiệm hay kinh nghiệm

là tổng quan khái niệm bao gồm tri thức, kĩ năng trong quan sát sự vật hoặc sự kiện đạt được thông qua tham gia vào hoặc tiếp xúc đến sự vật hoặc sự kiện đó Lịch sử của từ “trải nghiệm” gần nghĩa với khái niệm “thử nghiệm” Thực tiễn cho thấy trải

nghiệm đạt được thường thông qua thử nghiệm Trải nghiệm thường đi đến một tri thức về sự hiểu biết đến sự vật, hiện tượng, sự kiện

1.1.2.3 Hoạt động trải nghiệm

Theo Dự thảo đề án đổi mới chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông mới sau năm 2019: “Hoạt động trải nghiệm bản chất là những hoạt động giáo dục nhằm hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất tư tưởng, ý chí, tình cảm, giá trị, kỹ năng sống và những năng lực cần có của con người trong xã hội hiện đại Nội dung của HĐTN được thiết kế theo hướng tích hợp nhiều lĩnh vực, môn học thành các chủ điểm mang tính chất mở Hình thức và phương pháp tổ chức

đa dạng, phong phú, mềm dẻo, linh hoạt, mở về không gian thời gian, quy mô, đối tượng và số lượng… để học sinh có nhiều cơ hội tự trải nghiệm và phát huy tối đa khả năng sáng tạo của các em”

Bên cạnh HĐTN chung như trên, ở từng môn học cũng có các HĐTN mang tính đặc trưng, đặc thù riêng của môn học góp phần hình thành và phát triển các năng lực chuyên biệt của HS

Theo tác giả Trần Văn Tính và tác giả Trần Quỳnh Trang “Hoạt động TNST

là hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trực tiếp vào các hoạt động thực tiễn khác nhau của đời sống gia đình, nhà trường cũng như ngoài xã hội với tư cách là chủ thể của hoạt động, qua đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình” (Bản báo cáo Kỹ năng xây dựng và

tổ chức hoạt động TNST trong trường trung học)

Trong bài viết của diễn đàn công nghệ giáo dục ngày 20 tháng 4 năm 2015 tác giả Ngô Thị Tuyên-Phó giám đốc Trung tâm công nghệ giáo dục Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam quan niệm HĐTN trong nhà trường cần được hiểu là hoạt động

có động cơ, có đối tượng để chiếm lĩnh, được tổ chức bằng các việc làm cụ thể của

HS, được thực hiện trong thực tế, được sự định hướng, hướng dẫn của nhà trường Đối tượng để trải nghiệm nằm trong thực tiễn Qua trải nghiệm thực tiễn, người học

có được kiến thức, kĩ năng, tình cảm và ý chí nhất định Sự sáng tạo sẽ có được khi phải giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn, phải vận dụng kiến thức, kĩ năng đã có để

giải quyết vấn đề, ứng dụng trong tình huống mới, không theo chuẩn đã có, hoặc nhận biết vấn đề trong các tình huống tương tự, độc lập nhận ra chức năng mới của đối tượng, tìm kiếm và phân tích được các yếu tố của đối tượng trong các mối tương quan của nó, hay độc lập tìm kiếm ra giải pháp thay thế và kết hợp được các phương pháp đã biết để đưa ra hướng giải quyết mới cho một vấn đề

Theo tác giả Đinh Thị Kim Thoa: “Hoạt động TNST là hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sự hướng dẫn của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trực tiếp vào các hoạt động khác nhau của đời sống, nhà trường cũng như ngoài xã hội với tư cách là chủ thể của hoạt động, qua đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình”

Như vậy, theo chúng tôi, bản chất của HĐTN chính là hoạt động giáo dục theo nghĩa hẹp, được thiết kế, tổ chức thực hiện theo hướng tăng cường sự trải nghiệm và sáng tạo cho người học nhằm hình thành và phát triển cho HS những phẩm chất tư tưởng, ý chí tình cảm, giá trị, kỹ năng sống và những năng lực cần thiết cho con người trong xã hội hiện đại

1.1.3 Cơ sở của vấn đề tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử

1.1.3.1 Vị trí của hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử theo chương trình giáo dục phổ thông mới

Hoạt động trải nghiệm không gọi là môn học mà là hoạt động giáo dục Môn học được tạo nên bởi một hoặc một vài lĩnh vực khoa học nên nội dung của nó được cấu trúc chặt chẽ còn hoạt động giáo dục sử dụng tích hợp kiến thức, kỹ năng của nhiều lĩnh vực để thực hiện mục tiêu hoạt động của mình

Điều 30, Luật Giáo dục (2019) nêu rõ: Phương pháp giáo dục phổ thông phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh phù hợp với đặc trưng từng môn học, lớp học và đặc điểm đối tượng học sinh; bồi dưỡng phương pháp tự học, hứng thú học tập, kỹ năng hợp tác, khả năng tư duy độc lập; phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực của người học; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào quá trình giáo dục [3]

Chương trình giáo dục trong nhà trường bao gồm nội dung dạy học (các môn học) và nội dung giáo dục (các hoạt động giáo dục) Các môn học thực hiện giảng

dạy những lĩnh vực có tính khoa học, chủ yếu nhằm phát triển năng lực trí tuệ cho học sinh Bên cạnh đó, chúng ta có các hoạt động giáo dục, là hoạt động nhằm phát triển những phẩm chất nhân cách, kỹ năng sống hay là năng lực tâm lý xã hội giúp con người có thể thích nghi, thích ứng với xã hội, làm chủ bản thân, biết sống tích cực và hạnh phúc Đây là những mặt vô cùng quan trọng để tạo nên cuộc sống có ý nghĩa của mỗi cá nhân

Hoạt động trải nghiệm là các hoạt động giáo dục thực tiễn được tiến hành song song với hoạt động dạy học trong nhà trường phổ thông, có mối quan hệ bổ sung, hỗ trợ cho hoạt động dạy học Quán triệt tinh thần, mục tiêu của Nghị quyết

số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, việc dạy bộ môn Lịch sử ở trường THPT tăng cường thêm các HĐTN ngoài ý nghĩa giáo dục lòng yêu nước, lòng tự hào dân tộc còn nhằm phát triển, nâng cao các tố chất, tiềm năng của học sinh, nuôi dưỡng ý thức sống tự lập, sự quan tâm, chia sẻ tới những người xung quanh

Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sự hướng dẫn và

tổ chức của thầy - cô, từng cá nhân học sinh được tham gia trực tiếp vào các hoạt động thực tiễn khác nhau của đời sống gia đình, nhà trường cũng như ngoài xã hội với tư cách là chủ thể của hoạt động, qua đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình

Nội dung trải nghiệm rất đa dạng, mang tính tích hợp, tổng hợp kiến thức, kỹ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập, giáo dục như: đạo đức, trí tuệ, kỹ năng sống, giá trị sống, nghệ thuật, thẩm mỹ, thể chất, an toàn giao thông, môi trường Giáo viên có thể lựa chọn những vấn đề thiết thực, gần gũi với cuộc sống thực tế, đáp ứng được nhu cầu hoạt động của học sinh, giúp các em vận dụng hiểu biết vào thực tiễn cuộc sống một cách dễ dàng, thuận lợi

Hoạt động trải nghiệm được thực hiện dưới nhiều hình thức đa dạng, đòi hỏi

sự phối hợp, liên kết nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường Hoạt động trải nghiệm giúp lĩnh hội những kinh nghiệm mà các hình thức học tập khác không thực hiện được, thể hiện qua các chủ đề đa dạng, phong phú vừa đảm bảo yêu cầu chung và vừa phù hợp với đặc điểm của từng trường, địa phương

Hoạt động trải nghiệm là một bộ phận của chương trình; Có quan hệ chặt chẽ với hoạt động dạy học Gắn lí thuyết với thực tiễn

Hoạt động trải nghiệm nhằm hình thành và phát triển phẩm chất nhân cách, các năng lực tâm lí xã hội…; giúp học sinh tích luỹ kinh nghiệm riêng cũng như phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình; làm tiền đề cho mỗi cá nhân tạo dựng được sự nghiệp và cuộc sống hạnh phúc sau này

Với cách hiểu về hoạt động trải nghiệm như trên, có thể thấy bất kỳ môn học, lĩnh vực nào cũng có thể xây dựng nội dung trải nghiệm

Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục có ưu thế về quy mô tổ chức Có nhiều cách tổ chức như: theo nhóm, theo lớp, khối lớp, trường hoặc liên trường Hoạt động trải nghiệm có khả năng thu hút sự tham gia, phối hợp, liên kết nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường như: giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn, cán

bộ Đoàn, tổng phụ trách Đội, ban giám hiệu nhà trường, ban liên lạc cha mẹ học sinh, chính quyền địa phương, các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp ở địa phương, các nhà hoạt động xã hội, những nghệ nhân, người lao động tiêu biểu ở địa phương…

Theo Chương trình giáo dục phổ thông mới, Chương trình đặc biệt coi trọng nội dung thực hành lịch sử, kết nối lịch sử với thực tiễn cuộc sống Cụ thể:

Chương trình coi thực hành là một nội dung quan trọng của môn Lịch sử và

là công cụ thiết thực, hiệu quả để phát triển năng lực học sinh

Chương trình tăng cường phần thực hành cả về thời lượng lẫn các hình thức thực hành; đa dạng hoá các loại hình bài thực hành để học sinh được hoạt động trải nghiệm thông qua các hình thức tổ chức giáo dục như: hoạt động nhóm/cá nhân tự học, học trên lớp/ở bảo tàng, đi thực địa, học qua dự án, di sản nhằm mục tiêu phát triển các năng lực chuyên môn của môn Lịch sử

Chương trình mang tính thiết thực và phù hợp với thực tiễn, với điều kiện kinh tế – xã hội của đất nước và của các địa phương, với khả năng của giáo viên, học sinh và thực tiễn giáo dục ở các vùng miền trong cả nước Thông qua hệ thống chủ đề và chuyên đề học tập, các hình thức tổ chức giáo dục, chương trình tạo ra độ mềm dẻo, linh hoạt để có thể điều chỉnh phù hợp với các địa phương và với các nhóm đối tượng học sinh khác nhau, song vẫn đảm bảo trình độ chung của giáo dục phổ thông trong cả nước, tương thích với trình độ khu vực và thế giới

1.1.3.2 Nội dung các chuyên đề hoạt động trải nghiệm trong chương trình giáo dục phổ thông mới môn Lịch sử

Theo tài liệu bồi dưỡng giáo viên và cán bộ quản lý Hướng dẫn dạy học theo chương trình giáo dục phổ thông mới môn Lịch sử [10; 16-17], các chuyên đề ở từng khối lớp được xác định như sau:

- Chuyên đề hoạt động trải nghiệm thực tế ở lớp 10 (15 tiết): Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa ở Việt Nam nhằm giúp học sinh vận dụng những kiến thức đã học vào thực tế, kết nối lịch sử với thực tiễn cuộc sống Hoạt động trải nghiệm thực tế là công cụ thiết thực, hiệu quả để phát triển năng lực học sinh

- Chuyên đề hoạt động trải nghiệm thực tế ở lớp 11 (15 tiết): Lịch sử nghệ thuật truyền thống Việt Nam nhằm giúp học sinh tăng cường hoạt động thực hành lịch sử, vận dụng những kiến thức đã học vào thực tế, kết nối lịch sử với thực tiễn cuộc sống

- Chuyên đề hoạt động trải nghiệm thực tế ở lớp 12 (15 tiết): Lịch sử tín ngưỡng và tôn giáo ở Việt Nam nhằm giúp học sinh tăng cường hoạt động thực hành lịch sử, vận dụng những kiến thức đã học vào thực tế, kết nối lịch sử với thực tiễn cuộc sống

1.1.4 Các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học lịch sử

Hình thức tổ chức các HĐTN trong nhà trường phổ thông rất phong phú và

đa dạng Cùng một chủ đề, một nội dung giáo dục nhưng HĐTN có thể tổ chức theo nhiều hình thức hoạt động khác nhau, tùy theo lứa tuổi và nhu cầu của học sinh, tùy theo điều kiện cụ thể của từng lớp, từng trường, từng địa phương… có một số hình thức tổ chức của hoạt động trải nghiệm trong nhà trường phổ thông

1.1.4.1 Hình thức có tính khám phá: Thực địa, thực tế, tham quan, dã ngoại

Thực địa, thực tế, tham quan, dã ngoại là một hình thức tổ chức học tập thực

tế hấp dẫn với học sinh

Mục đích của thực địa, tham quan, thực tế, dã ngoại là để các em học sinh được đi thăm, tìm hiểu và học hỏi kiến thức, tiếp xúc với các cơ sở sản xuất, cơ quan đoàn thể, các thắng cảnh, các di tích lịch sử, văn hóa, công trình, nhà máy hoặc một địa danh nổi tiếng của đất nước ở xa nơi các em đang sống, học tập… giúp các em có

được những kinh nghiệm từ thực tế, từ các mô hình, cách làm hay và hiệu quả trong một lĩnh vực nào đó, từ đó có thể áp dụng vào cuộc sống của chính các em

Trong môn Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay có thể tiến hành tham quan các danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử văn hóa, làng nghề, tham quan viện bảo tàng… Mỗi hình thức tham quan dã ngoại là nguồn bổ sung kiến thức thực tiễn cũng như kĩ năng sống cần thiết cho học sinh

Các chuyến tham quan, dã ngoại sẽ tăng cường cơ hội cho học sinh được giao lưu, chia sẻ và thể hiện những khả năng vốn có của mình, đồng thời giúp các

em cảm nhận được vẻ đẹp của quê hương đất nước, hiểu được các giá trị truyền thống và hiện đại

1.1.4.2 Hình thức có tính tham gia lâu dài: Các câu lạc bộ

Câu lạc bộ là hình thức sinh hoạt ngoại khoá của những nhóm học sinh cùng

sở thích, nhu cầu, năng khiếu… dưới sự định hướng của những nhà giáo dục nhằm tạo môi trường giao lưu thân thiện, tích cực giữa học sinh với nhau và giữa học sinh với các thầy cô giáo, với những người lớn khác Hoạt động của câu lạc bộ tạo cơ hội

để học sinh được chia sẻ những kiến thức, hiểu biết của mình về các lĩnh vực mà các

em quan tâm, qua đó phát triển các kĩ năng của học sinh như: kĩ năng giao tiếp, kĩ năng lắng nghe và biểu đạt ý kiến, kĩ năng trình bày suy nghĩ, ý tưởng, kỹ năng viết bài, kỹ năng hợp tác, làm việc nhóm, kỹ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề…

Câu lạc bộ là nơi để học sinh được thực hành các quyền trẻ em của mình như quyền được học tập, quyền được tự do kết giao và hiệp hội; quyền được vui chơi giải trí và tham gia các hoạt động văn hóa, nghệ thuật; quyền được tự do biểu đạt; tìm kiếm, tiếp nhận và phổ biến thông tin… Thông qua hoạt động của các câu lạc

bộ nhà giáo dục hiểu và quan tâm hơn đến nhu cầu, nguyện vọng và mục đích chính đáng của các em

Câu lạc bộ hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện, thống nhất, có lịch sinh hoạt định kì và có thể được tổ chức với nhiều lĩnh vực khác nhau

1.1.4.3 Hình thức có tính thể nghiệm/ tương tác

- Diễn đàn

Diễn đàn là một hình thức tổ chức hoạt động được sử dụng để thúc đẩy sự

tham gia của học sinh thông qua việc các em trực tiếp, chủ động bày tỏ ý kiến của mình với đông đảo bạn bè, nhà trường, thầy cô giáo, cha mẹ và những người lớn khác có liên quan Diễn đàn là một trong những hình thức tổ chức mang lại hiệu quả giáo dục thiết thực Thông qua diễn đàn, học sinh có cơ hội bày tỏ suy nghĩ, ý kiến, quan niệm hay những câu hỏi, đề xuất của mình về một vấn đề nào đó có liên quan đến nhu cầu, hứng thú, nguyện vọng của các em; đồng thời đây cũng là dịp để các

em biết lắng nghe ý kiến, học tập lẫn nhau Vì vậy, diễn đàn như một sân chơi tạo điều kiện để học sinh được biểu đạt ý kiến của mình một cách trực tiếp với đông đảo bạn bè và những người khác Diễn đàn thường được tổ chức rất linh hoạt, phong phú và đa dạng với những hình thức hoạt động cụ thể, phù hợp với từng lứa tuổi học sinh

Mục đích của việc tổ chức diễn đàn là để tạo cơ hội, môi trường cho học sinh được bày tỏ ý kiến về những vấn đề các em quan tâm, giúp các em khẳng định vai trò và tiếng nói của mình, đưa ra những suy nghĩ và hành vi tích cực để khẳng định mình Diễn đàn cũng giúp các em nâng cao khả năng tự tin và xây dựng các kĩ năng cần thiết như: kĩ năng phát biểu trước tập thể, kĩ năng trình bày vấn đề, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng lắng nghe, kĩ năng thể hiện sự tự tin, kĩ năng phát hiện vấn đề…

- Giao lưu

Giao lưu là một hình thức tổ chức giáo dục nhằm tạo ra các điều kiện cần thiết để cho học được tiếp xúc, trò chuyện và trao đổi thông tin với những nhân vật điển hình trong các lĩnh vực hoạt động nào đó Qua đó, giúp các em có được những nhận thức, tình cảm và thái độ phù hợp, có được những lời khuyên đúng đắn để vươn lên trong học tập, rèn luyện và hoàn thiện nhân cách

Hoạt động giao lưu có một số đặc trưng sau đây:

Phải có đối tượng giao lưu Đối tượng giao lưu là những người điển hình, có những thành tích xuất sắc, thành đạt trong các lĩnh vực nào đó, thực sự là tấm gương sáng để học sinh noi theo, phù hợp với nhu cầu hứng thú của học sinh

Thu hút sự tham gia đông đảo và tự nguyện của học sinh, được học sinh quan tâm và hào hứng

Phải có sự trao đổi thông tin, tình cảm hết sức trung thực, chân thành và sôi

nổi giữa học sinh với người được giao lưu Những vấn đề trao đổi phải thiết thực, liên quan đến lợi ích và hứng thú của học sinh, đáp ứng nhu cầu của các em

Với những đặc trưng trên, hoạt động giao lưu rất phù hợp với các HĐTN theo chủ đề Nó dễ dàng được tổ chức trong mọi điều kiện của lớp, của trường

- Hội thảo/sự kiện

Tổ chức sự kiện trong nhà trường phổ thông là một hoạt động tạo cơ hội cho học sinh được thể hiện những ý tưởng, khả năng sáng tạo của mình, thể hiện năng lực tổ chức hoạt động, thực hiện và kiểm tra giám sát hoạt động Thông qua hoạt động tổ chức sự kiện học sinh được rèn luyện tính tỉ mỉ, chi tiết, đầu óc tổ chức, tính năng động, nhanh nhẹn, kiên nhẫn, có khả năng thiết lập mối quan hệ tốt, có khả năng làm việc theo nhóm, có sức khỏe và niềm đam mê Khi tham gia tổ chức sự kiện học sinh sẽ thể hiện được sức bền cũng như khả năng chịu được áp lực cao của mình Ngoài ra, các em còn phải biết cách xoay xở và ứng phó trong mọi tình huống bất kì xảy đến

- Trò chơi:

Trò chơi là một loại hình hoạt động giải trí, thư giãn; là món ăn tinh thần nhiều bổ ích và không thể thiếu được trong cuộc sống con người nói chung và đặc biệt đối với thanh thiếu niên học sinh nói riêng Những trò chơi phù hợp nhiều khi

có tác dụng giáo dục rất tích cực Trò chơi là hình thức tổ chức các hoạt động vui chơi với nội dung kiến thức thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, có tác dụng giáo dục

“chơi mà học, học mà chơi”

Trò chơi có thể được sử dụng trong nhiều tình huống khác nhau của HĐTN như làm quen, khởi động, dẫn nhập vào nội dung học tập, cung cấp và tiếp nhận tri thức; đánh giá kết quả, rèn luyện các kĩ năng và củng cố những tri thức đã được tiếp nhận, Trò chơi có những thuận lợi như: phát huy tính sáng tạo, hấp dẫn và gây hứng thú cho học sinh; giúp cho học sinh dễ tiếp thu kiến thức mới; giúp truyền tải nhiều tri thức của nhiều lĩnh vực khác nhau; tạo được bầu không khí thân thiện; tạo cho học sinh tác phong nhanh nhẹn

1.1.4.4 Hình thức có tính cống hiến

- Thực hành lao động, việc trường, việc công ích

Làm việc trường, việc công ích là việc cá nhân đóng góp một phần công sức lao động của mình để tham gia xây dựng, tu bổ các công trình công cộng vì lợi ích chung của cộng đồng nhằm duy trì, bảo tồn các công trình công cộng cũng như kịp thời phòng, chống và khắc phục hậu quả của thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh

Trong nhà trường, lao động công ích được hiểu là sự đóng góp sức lao động của học sinh cho các công trình công cộng của nhà trường hoặc của địa phương nơi các em sinh sống Lao động công ích giúp học sinh hiểu được giá trị của lao động,

từ đó biết trân trọng sức lao động và có ý thức bảo vệ, giữ gìn những công trình công cộng Thông qua lao động công ích, học sinh được rèn luyện các kĩ năng sống như: kĩ năng hợp tác, kĩ năng tìm kiếm và xử lí thông tin, kĩ năng phát hiện và giải quyết vấn đề, kĩ năng xác định giá trị, kĩ năng đặt mục tiêu, kĩ năng lập kế hoạch…

- Chăm sóc di tích lịch sử, nghĩa trang liệt sĩ: Nhằm giữ gìn và phát huy truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” bằng những hành động thiết thực và việc làm

cụ thể, học sinh có thêm điều kiện để hiểu hơn về lịch sử nước nhà, chung tay góp sức tôn tạo bảo vệ di tích, di sản Không chỉ vậy, các em tìm hiểu về di tích thông qua các buổi HĐTN để các em hiểu rõ về một thời oanh liệt biết trân trọng thế hệ cha anh Thông qua hoạt động này, các em sẽ hiểu sâu hơn, gần gũi hơn và nhận thức trách nhiệm hơn với quê hương đất nước, mỗi học sinh, những chủ nhân tương lai của đất nước mang trong mình niềm tự hào trước cha anh, có ý chí vươn lên để học tập và xây dựng quê hương giàu đẹp

- Chăm sóc gia đình neo đơn, gia đình có công với cách mạng: qua hoạt động này giúp học sinh thấy được thực tế sự hy sinh to lớn của dân tộc Việt Nam đối với

sự nghiệp đấu tranh giành độc lập tự do của đất nước, đặc biệt là đối với những thế

hệ cha anh đi trước, những người đã cống hiến một phần máu thịt, tuổi thanh xuân cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước, đồng thời giáo dục các em

có hành động có ý nghĩa thiết thực thực hiện “Uống nước nhớ nguồn” phát huy truyền thống quý báu của dân tộc Việt Nam

Bên cạnh các hình thức được kể trên còn có nhiều hình thức đa dạng khác như: nghiên cứu khoa học, dự án, cắm trại, sân khấu tương tác, hội thi, hoạt động chiến dịch, hoạt động nhân đạo

- Các hoạt động xã hội, tình nguyện

Hoạt động tình nguyện là hoạt động mang tính tự nguyện, tự giác cao thông qua việc học sinh tự mình nhận lấy trách nhiệm để sẵn sàng làm việc (thường là những việc khó khăn, đòi hỏi phải hi sinh thời gian, công sức, tiền của…) và thực hiện hoạt động mà không quản ngại khó khăn, gian khổ, không nhất thiết phải có quyền lợi vật chất cho bản thân

Hoạt động tình nguyện có thể của cá nhân hay cộng đồng, được xuất phát từ lòng nhân ái, tính tích cực xã hội và hoài bão lí tưởng của tuổi trẻ nhằm thực hiện những nhiệm vụ khó khăn, đột xuất của địa phương, đơn vị vì lợi ích của xã hội, cộng đồng Hoạt động tình nguyện nhằm bồi dưỡng cho các em có lòng nhân ái, biết sẻ chia, bao dung những người xung quanh Từ đó, giúp các em sống có ý thức cộng đồng Khi các em quan tâm và tham gia vào các hoạt động của cộng đồng, các

em sẽ nhận thức được vai trò cũng như trách nhiệm xã hội của bản thân mình, từ đó, các em sẽ có thái độ đúng đắn, đóng góp cho sự phát triển của cộng đồng địa phương mình

Ý nghĩa hàng đầu của hoạt động tình nguyện là: tăng cường tình đoàn kết, sự

hỗ trợ, tin cậy lẫn nhau, biết trợ giúp, biết đồng tâm hiệp lực với những người xung quanh, từ đó, nuôi dưỡng tinh thần tương thân, tương ái Tất cả các hoạt động này góp phần đáng kể đối với chất lượng cuộc sống

1.1.5 Vai trò, ý nghĩa của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm

1.1.5.1 Vai trò của hoạt động trải nghiệm

- Hoạt động trải nghiệm làm tăng tính hấp dẫn trong học tập: Hình thức dạy

học trải nghiệm là hình thức giáo dục học sinh theo hình thức dạy học ngoài thực tế, trên các vật thật có vị trí, vai trò rất quan trọng, là cầu nối giữa hoạt động giảng dạy

và học tập trên lớp với giáo dục học sinh ngoài lớp Các em vận dụng kiến thức học được vào cuộc sống một cách linh hoạt, tránh nhàm chán

- Phát huy được tính tích cực, tư duy độc lập sáng tạo cho học sinh: Khai

thác tiềm năng của học sinh bằng sự nỗ lực của chính bản thân mình HĐTN chú trọng vào việc giúp học sinh khai thác những tiềm năng sẵn có, định hình những thói quen, tính cách tốt ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường để tạo nền móng

vững chắc cho sự phát triển tiếp theo Phương pháp học này không áp đặt học sinh

mà giáo viên chỉ quan sát và đưa ra các gợi ý, trợ giúp các em Khuyến khích tối đa

sự sáng tạo của học sinh

- Hoạt động trải nghiệm tạo điều kiện kết nối các kiến thức khoa học liên ngành:

Nội dung HĐTN rất phong phú và đa dạng mang tính tổng hợp kiến thức kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục như: giáo dục trí tuệ, giáo dục kĩ năng sống, giáo dục đạo đức, giáo dục thẩm mĩ và thể chất… Chính nhờ đặc trưng này mà học tập trải nghiệm trở nên gần gũi, thiết thực với cuộc sống, giúp các em vận dụng vào trong cuộc sống một cách dễ dàng và thuận lợi hơn Học tập trải nghiệm trong môn Lịch sử có thể tích hợp với môn Địa lí, Giáo dục công dân…

- Hoạt động trải nghiệm giúp gắn kết giữa các lực lượng giáo dục trong và

ngoài nhà trường: HĐTN có sức hút mạnh mẽ, có sự tham gia, phối hợp liên kết với

lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường như: cha mẹ học sinh, chính quyền địa phương, những tổ chức….Tùy thuộc nội dung, tính chất của từng hoạt động mà

sự tham gia của các lực lượng có thể là trực tiếp hay gián tiếp Do đó, HĐTN tạo điều kiện cho học sinh được giao tiếp rộng rãi với nhiều lực lượng giáo dục, được lĩnh hội các nội dung giáo dục qua nhiều kênh khác nhau với nhiều cách tiếp cận khác nhau Điều đó làm tăng tính đa dạng, hấp dẫn và hiệu quả của hoạt động trải nghiệm sáng tạo

- Hoạt động trải nghiệm gắn kết giữa người dạy và người học: Dạy học trải

nghiệm đòi hỏi người dạy phải tuân theo phong cách người hỗ trợ, hướng dẫn để giúp người học thu được kiến thức từ những kinh nghiệm thực tế, đồng thời phải phù hợp với phong cách của người học nhằm phát huy tốt nhất khả năng và sự sáng tạo ở người học

- Hoạt động trải nghiệm là mô hình học tập tiên tiến nhằm giúp học sinh hoàn thiện bản thân mình: HĐTN tạo ra sự tự tin cho HS trong học tập, hình thành

năng lực học tập cho HS: lập kế hoạch, tổ chức làm việc nhóm, thu thập và xử lí thông tin, lập báo cáo, thuyết trình, đánh giá và tự đánh giá Qua các giờ học đó, HS

sẽ cảm thấy yêu thích môn học và hiểu kiến thức một cách sâu sắc hơn Ngoài ra, HĐTN là điều kiện học hỏi lẫn nhau, giúp HS phát huy tính tích cực tự học, sáng

tạo, tính tự giác, giúp các em phát huy tốt các kỹ năng như: kỹ năng giao tiếp, kỹ năng hợp tác…Các bài giảng gắn với thực tiễn đời sống, tăng thời gian thực hành đã giúp cho học sinh động não, trải nghiệm và giải quyết những vấn đề của cuộc sống linh hoạt, hiệu quả hơn

1.1.5.2 Ý nghĩa của học tập trải nghiệm qua di tich Lịch sử

- Về kiến thức:

Cung cấp sự kiện, tạo biểu tượng lịch sử một cách chân thực, cụ thể vì các

em được trực tiếp trải nghiệm Gắn kiến thức lịch sử trong sách vở với thực tiễn làm cho kiến thức lịch sử gần gũi, dễ nhớ, dễ hiểu

Hình thành khái niệm, hiểu được bản chất và những mối liên hệ bên trong của sự kiện lịch sử từ đơn giản đến phức tạp

Giúp học sinh khắc sâu, nhớ lâu kiến thức lịch sử, hình thành các mối liên hệ của lịch sử: không gian với nhân vật, thời gian và không gian, lịch sử với địa lí…

Học sinh có điều kiện nghiên cứu khoa học, làm việc với tài liệu, rèn luyện một số các kĩ năng, phát triển năng lực cho học sinh: năng lực tự học, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực công nghệ thông tin và truyền thông

- Về thái độ:

Góp phần vào việc giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh Đó là lòng yêu quê hương, đất nước và con người, lòng biết ơn với những con người có công lao trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc và bảo vệ Tổ quốc

Hình thành cho học sinh lòng tự tin, ý chí quyết tâm đạt kết quả cao trong học tập, lòng trung thực, tinh thần tập thể, ý thức giúp đỡ nhau trong học tập, khắc phục chủ quan, tự mãn, ỷ lại tạo ra tâm thế động lực tích cực cho người học, cho học sinh quen với làm việc có tính hệ thống

Hình thành những phẩm chất: sống yêu thương (thể hiện ở sự sẵn sàng tham

gia các hoạt động giữ gìn, bảo vệ đất nước, phát huy truyền thống gia đình Việt Nam, các giá trị di sản văn hoá của quê hương, đất nước; tôn trọng các nền văn hoá trên thế giới, yêu thương con người, biết khoan dung và thể hiện yêu thiên nhiên, cuộc sống), sống tự chủ, sống trách nhiệm…

1.2 Cơ sở thực tiễn

Để có thể hiểu được thực trạng của việc tổ chức HĐTN cho học sinh trong dạy học lịch sử nói chung và trải nghiệm qua di tích trong dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Đồng Nai hiện nay, chúng tôi đã tiến hành trao đổi và khảo sát giáo viên và học sinh ở một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Đồng Nai

1.2.1 Mục đích

Thấy rõ việc cần thiết tổ chức các HĐTN trong quá trình dạy học bộ môn Lịch

sử ở trường phổ thông Mục đích, vai trò và ý nghĩa của việc tổ chức các HĐTN trong chương trình Đồng thời tìm hiểu những thuận lợi và khó khăn của giáo viên và học sinh trong quá trình tổ chức HĐTN, từ đó đề xuất nguyên tắc, hình thức, biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc tổ chức các HĐTN trong chương trình Lịch sử THPT

1.2.2 Đối tượng khảo sát

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi đã tiến hành phát phiếu khảo sát

20 giáo viên dạy lịch sử và 250 học sinh ở 6 trường THPT như: trường THPT Điểu Cải – huyện Định Quán, trường THPT Xuân Hưng – huyện Xuân Lộc, trường THPT Trị

An – huyện Vĩnh Cửu, trường THPT Thanh Bình – huyện Tân Phú, trường THPT Nhơn Trạch – huyện Nhơn Trạch, trường THPT Xuân Lộc – huyện Xuân Lộc

1.2.3 Nội dung khảo sát

Về phía giáo viên, chúng tôi tập trung vào các vấn đề sau:

- Nhận thức của giáo viên về hình thức tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm trong chương trình Lịch sử THPT

- Vai trò, ý nghĩa, mục đích của việc tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm trong chương trình môn Lịch sử ở trường THPT

- Tìm hiểu các hình thức tổ chức dạy học lịch sử nói chung và hình thức tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm thường hay sử dụng trong giờ dạy Lịch sử

- Tìm hiểu những thuận lợi và khó khăn của giáo viên trong quá trình tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm trong dạy học Lịch sử;

- Hiểu biết di tích lịch sử trên địa bàn huyện (thị xã, thành phố) trường đóng chân

- Ý kiến đề xuất nhằm thực hiện việc tổ chức HĐTN đạt hiệu quả tốt nhất

Về phía học sinh, chúng tôi tập trung vào một số vấn đề sau:

- Thái độ, tinh thần học tập bộ môn Lịch sử của học sinh

- Nhận thức của học sinh về vai trò, ý nghĩa của hoạt động học tập trải nghiệm trong bộ môn Lịch sử

- Tìm hiểu mức độ hứng thú của học sinh với việc tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm trong môn Lịch sử

- Những thuận lợi và khó khăn của học sinh khi học lịch sử theo hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm

- Sự hiểu biết các di tích lịch sử trên địa bàn huyện (thị xã, thành phố) trường đóng chân và mong muốn của học sinh đối với thầy (cô) trong giảng dạy bộ môn lịch sử?

1.2.4 Phương pháp khảo sát

Xây dựng công cụ khảo sát, trao đổi trực tiếp với giáo viên, học sinh và phát phiếu khảo sát cho giáo viên và học sinh 6 trường THPT trên địa bàn 5 huyện thuộc tỉnh Đồng Nai

1.2.5 Kết quả khảo sát

Nhận thức của GV về tổ chức hoạt động học tập TN trong dạy học Lịch sử:

Kết quả điều tra khảo sát cho thấy tất cả các giáo viên được chọn khảo sát thống nhất cho rằng cần thiết (8/20 chiếm 40%) và rất cần thiết (12/20 chiếm 60%) phải tổ chức HĐTN trong dạy học lịch sử Điều này chứng tỏ giáo viên đã ý thức được tầm quan trọng của việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử

Mặc dù ý thức được vai trò của HĐTN nhưng các GV lại có quan niệm, nhận thức khác nhau về hoạt động trải nghiệm Có 6/20 (chiếm 30%) thầy cô cho rằng là hình thức tổ chức cho học sinh tham gia các hoạt động tham quan dã ngoại Có 8/20 (chiếm 40%) lại cho rằng đó là hình thức học tập học sinh được trực tiếp trải nghiệm, tham gia vào các hoạt động Có 4/20 (chiếm 20%) lại quan niệm rằng đó là hoạt động ngoài giờ lên lớp, nhằm bổ sung hỗ trợ các hoạt động học tập trên lớp 2/20 (chiếm 10%) quan niệm khái niệm HĐTN trùng với khái niệm hoạt động ngoại khóa Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần cung cấp hệ thống lí luận về vấn đề này và là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho các thầy cô

Quan niệm của học sinh đối với môn học:

Kết quả cho thấy phần lớn học sinh không yêu thích môn Lịch sử: chỉ có 15/250 HS (chiếm 6%) rất yêu thích, 60/250 (chiếm 24%) yêu thích Trong khi đó

số học sinh trả lời bình thường 113/250 (chiếm 45.2%) và không yêu thích môn học này là 62/250 học sinh (chiếm 24.8%) Thực trạng học sinh không yêu thích môn học là do nhiều nguyên nhân khác nhau trong đó một nguyên nhân quan trọng là do phương pháp giảng dạy của giáo viên

Tuy nhiên, đa số học sinh đều đánh giá được tầm quan trọng của môn học

Có 56/250 học sinh (chiếm 22,4%) được khảo sát cho rằng Lịch sử là môn học rất quan trọng, 120/250 (chiếm 48%) cho rằng quan trọng trong khi đó không có ý kiến nào cho rằng đây là môn học không quan trọng Việc học sinh ý thức được tầm quan trọng của môn học là một trong những tín hiệu tích cực trong việc dạy và học môn lịch sử ở trường phổ thông hiện nay Từ thực tế học lịch sử là quan trọng, nhưng các em không yêu thích môn học đã đặt ra cho mỗi người giáo viên cần nhận thức đúng đắn về yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học nâng cao chất lượng dạy và học lịch sử hiện nay

Về mức độ cần thiết khi tổ chức HĐTN trong học tập lịch sử, kết quả thu

được là 59/250 học sinh (chiếm 23,6%) đồng ý rất cần thiết 121/250 (chiếm 48.4%) cho là cần thiết, và chỉ có 21/250 học sinh (chiếm 8,4%) cho rằng không cần thiết Như vậy, HS có nhận thức đúng về tầm quan trọng của việc tổ chức HĐTN trong học lịch sử

Về sự cần thiết của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Lịch sử:

Ý kiến của GV và HS cùng tập trung vào các vấn đề: ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm giúp học sinh hiểu được giá trị lịch sử, giá trị, ý nghĩa các di tích; tạo biểu tượng lịch sử, bồi dưỡng kiến thức cho học sinh một cách chân thực, sâu sắc nhất, gắn những kiến thức trong sách vở với thực tiễn; phát triển óc quan sát, ngôn ngữ, tập nghiên cứu khoa học; giáo dục tư tưởng tình cảm cho học sinh Có 75%

GV đã thống nhất cho rằng hoạt động trải nghiệm đem lại những ý nghĩa trên

Không chỉ GV nhận thức được ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm mà bản thân mỗi HS cũng nhận thức được điều này 208/250 (chiếm 83.2%) cho rằng rất hứng thú và hứng thú khi tham gia hoạt động này Tuy nhiên cũng có một bộ phận học sinh không quan tâm hoặc cho là HĐTN chỉ là được đi tham quan dã ngoại thực

tế ngoài các giờ học chính khóa mà không có tác dụng trong việc học tập Lịch sử của học sinh

Từ kết quả khảo sát cho thấy cả GV và HS đều nhận thức rõ tầm quan trọng

và ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm Nếu được triển khai, áp dụng trong các giờ học lịch sử chắc chắn sẽ tạo được sự hứng thú với học sinh

Thực trạng vận dụng HĐTN trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông:

Kết quả khảo sát cho thấy đa số các GV đều đã tổ chức cho học sinh học tập trải nghiệm Có 15% thường xuyên, 50% thỉnh thoảng tiến hành Nhưng cũng có tới 25% hiếm khi thực hiện và 10% GV chưa bao giờ tiến hành HĐTN cho học sinh trong dạy học lịch sử Trong khi đó, điều tra ở học sinh có kết quả 31,2% học sinh cho rằng thầy cô thường xuyên, 40.4% thỉnh thoảng có tổ chức HĐTN, 28,4% số học sinh cho rằng chưa được học như vậy Như vậy, tuy nhận thấy sự cần thiết của HĐTN trong dạy học lịch sử nhưng không phải GV nào cũng thực hiện được Điều này bắt nguồn từ nguyên nhân căn bản là GV chưa có những hiểu biết về hình thức

và biện pháp tổ chức dạy học theo phương pháp mới này

Đồng thời, khảo sát về những hình thức và biện pháp tổ chức HĐTN trong dạy học lịch sử Về phía GV, có 10/20 giáo viên (chiếm 50%) thường xuyên tiến hành HĐTN ở các di tích lịch sử, 2/20 giáo viên (chiếm 10%) trải nghiệm dưới hình thức đóng vai, có 6/20 giáo viên (chiếm 30%) cho học sinh trải nghiệm dưới hình thức kể chuyện lịch sử, 2/20 tổ chức trải nghiệm dưới hình thức thuyết trình Về phía học sinh, kết quả cũng tương tự như vậy, 35,2% học sinh đã được GV cho học tập trải nghiệm ở các di tích lịch sử và dưới hình thức kể chuyện lịch sử

Kết quả này cho thấy, GV cũng chưa sử dụng đa dạng hình thức trải nghiệm cho học sinh, vẫn tập trung chủ yếu ở một số hình thức cơ bản

Tìm hiểu về những thuận lợi và khó khăn của HS khi học tập lịch sử dưới hình thức trải nghiệm là cơ sở để mỗi giáo viên nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của

HS từ đó đưa ra những điều chỉnh hợp lí

Phần lớn học sinh cho rằng trải nghiệm trong học tập lịch sử sẽ làm cho các

em phát huy hết khả năng sáng tạo của bản thân, cảm thấy môn học lịch sử hấp dẫn, thú vị, giúp cho các em dễ nhớ kiến thức, hiểu sâu các sự kiện lịch sử, di tích trên địa bàn Thấy được mối liên hệ giữa kiến thức trên lớp với thực tế

Những khó khăn mà các em gặp phải là mất nhiều thời gian cho việc học tập môn học, có ít nguồn tài liệu tham khảo và hình thức học tập này cũng có nhiều điểm khác biệt với cách học truyền thống nên bước đầu có nhiều bỡ ngỡ

Trong khi đó, GV nhận thấy học tập trải nghiệm có thuận lợi cơ bản: học sinh hào hứng, tích cực đó là điều mà học sinh vốn không nhận thấy ở môn học này trước đây Tiêu chí đánh giá cho điểm học sinh đã được Bộ GD&ĐT cho phép theo hướng mở, đa dạng hình thức; Về khó khăn, giáo viên cho rằng khó khăn chủ yếu là chưa biết cách tổ chức hoạt động trải nghiệm phù hợp với nội dung bài học lịch sử nhằm đạt hiệu quả cao nhất Thời gian, kinh phí tổ chức, nhất là việc tổ chức trải nghiệm tại các di tích ở xa trường 20/20 giáo viên (chiếm 100%) đề xuất: Cần có chỉ đạo, kế hoạch từ các cấp lãnh đạo; tạo điều kiện thuận lợi nhất về thời gian, kinh phí, cung cấp tài liệu thông tin, nhân lực hỗ trợ cho giáo viên thực hiện

Về hiểu biết di tích lịch sử trên địa bàn huyện (thị xã) trường đóng chân và mong muốn của HS đối với thầy (cô) trong giảng dạy bộ môn lịch sử:

Về phía giáo viên: có 3/20 giáo viên (chiếm 15%) biết rõ; 11/20 giáo viên (chiếm 55%) biết sơ sơ; 6/20 giáo viên (chiếm 30%) không biết vì nhiều lý do khác nhau, trong đó phần lớn là không phải người địa phương

Đối với học sinh: có 87/250 em học sinh (chiếm 34,8%) biết rõ; 131/250 học sinh (chiếm 52,4%) biết sơ sơ; 32/250 học sinh (chiếm 12.8%) không biết 250/250 học sinh (chiếm 100%) mong muốn được thầy (cô) hướng dẫn, tổ chức trải nghiệm các di tích lịch sử trên địa bàn

Điều tra, khảo sát GV và HS không chỉ giúp cho việc đưa ra những nhận xét, đánh giá về thực trạng dạy học nói chung, vấn đề tổ chức hoạt động trải nghiệm nói riêng mà còn là cơ sở nêu ra những đề xuất nhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn học, đặc biệt có ý nghĩa trong thời điểm toàn ngành chuẩn bị triển khai thực hiện chương trình giáo dục phổ thông mới hiện nay

* * * Trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam, đổi mới các hình thức tổ chức dạy học, chú trọng HĐTN là tất yếu để nâng cao hiệu quả giáo dục, đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực cho xã hội Từ việc nghiên cứu lý luận

về di tích lịch sử, tổ chức HĐTN đến khảo sát điều tra thực tiễn tổ chức dạy học lịch sử nói chung và tổ chức HĐTN qua di tích trong dạy học lịch sử nói riêng là cơ

sở quan trọng để chúng tôi đưa ra nguyên tắc, lựa chọn nội dung, hình thức và biện pháp tổ chức HĐTN trong chương trình lịch sử THPT nói chung và hoạt động trải nghiệm qua di tích trong dạy học lịch sử địa phương ở tỉnh Đồng Nai nói riêng đạt hiệu quả thiết thực