Thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN ĐỨC QUỲNH THÍCH ỨNG VỚI VIỆC GIẢI QUYẾT CÁC TÌNH HUỐNG KHẨN CẤP CỦA CẢNH SÁT PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY VÀ CỨU NẠN C

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN ĐỨC QUỲNH

THÍCH ỨNG VỚI VIỆC GIẢI QUYẾT

CÁC TÌNH HUỐNG KHẨN CẤP CỦA CẢNH SÁT PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY VÀ CỨU NẠN CỨU HỘ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC

HÀ NỘI - 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN ĐỨC QUỲNH

THÍCH ỨNG VỚI VIỆC GIẢI QUYẾT CÁC

TÌNH HUỐNG KHẨN CẤP CỦA CẢNH SÁT PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY VÀ CỨU NẠN CỨU HỘ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC

CHUYÊN NGÀNH: TÂM LÝ HỌC

Mã số: 62 31 04 01

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TS Nguyễn Hữu Thụ

HÀ NỘI - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận án Tiến sĩ Tâm lý học mang tên “Thích ứng với việc

giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ” là công trình do chính tôi nghiên cứu và thực hiện dưới sự hướng dẫn của

GS.TS Nguyễn Hữu Thụ

Các thông tin, số liệu được sử dụng trong Luận án là trung thực, chính xác,

và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các thông tin, số liệu trích dẫn trong Luận án đã được chú thích nguồn gốc Nếu có gì sai sót tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm trước cơ sở đào tạo

Hà Nội, ngày tháng năm 2020

Tác giả luận án

Nguyễn Đức Quỳnh

LỜI CẢM ƠN

Sau thời gian học tập, nghiên cứu nghiêm túc, ngày hôm nay, Luận án Tiến

sĩ Tâm lý học mang tên “Thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của

cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ” của tôi đã được hoàn thành

Luận án này là kết quả của những nỗ lực, cố gắng của bản thân tôi cùng với sự hỗ trợ, giúp đỡ, động viên của rất nhiều người, từ thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp đến những người thân trong gia đình

Trước hết, tôi xin bày tỏ sự trân trọng, biết ơn và yêu quý đến GS.TS Nguyễn Hữu Thụ – một người hướng dẫn khoa học nghiêm khắc, tận tâm, gần gũi

và luôn chia sẻ, động viên tôi những khi tôi gặp khó khăn, cũng như luôn kịp thời

hỗ trợ, tạo điều kiện, tạo động lực để tôi có thể thực hiện và hoàn thành Luận án đúng hướng, đảm bảo tiến độ và với chất lượng cao nhất

Tiếp theo, tôi cũng gửi lời cảm ơn đến các thầy cô, anh chị đang công tác tại Khoa Tâm lý học (Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội) và các thầy cô công tác tại Viện Tâm lý học (Viện Hàn lâm Khoa học

xã hội Việt Nam) đã luôn tận tình góp ý, chia sẻ về kinh nghiệm, kiến thức nghiên cứu của mình để tôi có thêm nhiều hiểu biết về lĩnh vực đang nghiên cứu

Bên cạnh đó, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến Ban Giám hiệu Trường Đại học phòng cháy chữa cháy, lãnh đạo Bộ môn lý luận chính trị và khoa học xã hội nhân văn, đã luôn tạo điều kiện về thời gian, công việc giảng dạy để tôi có thêm nhiều điều kiện cũng như kinh nghiệm hữu ích phục vụ không chỉ cho quá trình thực hiện luận án mà còn mở ra tiền đề để tôi tiếp tục hướng nghiên cứu trong tương lai

Ngoài ra, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến các anh chị, bạn bè, đồng nghiệp, các cán bộ, chiến sĩ cảnh sát PCCC và CNCH thuộc công an các tỉnh, thành phố Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Vĩnh Phúc đã dành thời gian hỗ trợ tôi trong việc thu thập số liệu, điều tra khảo sát tại thực địa

Sau cùng, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn sâu sắc và chân thành nhất đến gia đình, đồng nghiệp – những người thân thương và gần gũi nhất của tôi đã luôn bên cạnh khuyến khích, động viên, hỗ trợ về mặt vật chất, tình cảm để tôi có thể hoàn thành Luận án này

Hà Nội, ngày tháng 7 năm 2020

Tác giả luận án

Nguyễn Đức Quỳnh

M C L C

MỞ ĐẦU 7

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ THÍCH ỨNG VỚI VIỆC GIẢI QUYẾT CÁC TÌNH HUỐNG KHẨN CẤP CỦA CẢNH SÁT PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY VÀ CỨU NẠN CỨU HỘ 15

1.1 Các công trình nghiên cứu về thích ứng với hoạt động nghề nghiệp 15

1.2 Các công trình nghiên cứu về thích ứng với việc giải quyết tình huống khẩn cấp, thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp trong chữa cháy và cứu nạn cứu hộ 20

Tiểu kết chương 1 30

Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THÍCH ỨNG, THÍCH ỨNG 31

VỚI VIỆC GIẢI QUYẾT CÁC TÌNH HUỐNG KHẨN CẤP CỦA CẢNH SÁT PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY VÀ CỨU NẠN CỨU HỘ 31

2.1 Lý luận chung về thích ứng 31

2.2 Lý luận về thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ 34

2.3 Biểu hiện thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng chữa cháy và cứu nạn cứu hộ 55

2.4 Một số biểu hiện tâm lý và cách ứng phó thường gặp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ trong và sau quá trình giải quyết các tình huống khẩn cấp 62

2.5 Những yếu tố ảnh hưởng đến thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ 68

Tiểu kết chương 2 74

Chương 3 TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 75

3.1 Vài nét về địa bàn và khách thể nghiên cứu 75

3.2 Tổ chức và phương pháp nghiên cứu lý luận 81

3.3 Tổ chức và phương pháp nghiên cứu thực tiễn 83

3.4 Thang đo mức độ thích ứng với việc giải quyết các tình huống

khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ 97

Tiểu kết chương 3 99

Chương 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN THÍCH ỨNG VỚI VIỆC GIẢI QUYẾT CÁC TÌNH HUỐNG KHẨN CẤP CỦA CẢNH SÁT PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY VÀ CỨU NẠN CỨU HỘ 100

4.1 Thực trạng chung về thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ 100

4.2 Thực trạng thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ biểu hiện qua các mặt cụ thể 102

4.3 Một số biểu hiện tâm lý và cách thức ứng phó thường gặp ở chiến sĩ cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ trong và sau quá trình giải quyết các tình huống khẩn cấp 135

4.4 Các yếu tố tác động đến thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ 153

4.5 Phân tích chân dung tâm lý điển hình 164

Tiểu kết chương 4 177

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 178

1 Kết luận 178

2 Kiến nghị 180

DANH M C CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 185

DANH M C TÀI LIỆU THAM KHẢO 186

PH L C

DANH M C TỪ VIẾT TẮT

BCA Bộ Công an

CAND Công an nhân dân

CC và CNCH Chữa cháy và cứu nạn cứu hộ

PCCC và CNCH Phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ THKC Tình huống khẩn cấp

THPT Trung học phổ thông

DANH M C CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Đặc điểm mẫu nghiên cứu 79

Bảng 3.2 Độ tin cậy các thang đo khảo sát thử 89

Bảng 3.3 Độ tin cậy các thang đo trong khảo sát chính thức 93

Bảng 3.4 Thang đo mức độ thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát Phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ 97

Bảng 4.1 Mức độ thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ 101

Bảng 4.2 Biểu hiện thích ứng về mặt nhận thức trong việc giải quyết các tình huống khẩn cấp 104

Bảng 4.3 Mức độ nhận thức về bản chất tình huống khẩn cấp 104

Bảng 4.4 Mức độ nhận thức về cách thức giải quyết tình huống khẩn cấp 105

Bảng 4.5 Nhận thức về quy trình giải quyết các tình huống khẩn cấp 107

Bảng 4.6 Biểu hiện thích ứng về mặt thái độ trong việc giải quyết các tình huống khẩn cấp 111

Bảng 4.7 Kết quả hành động nhận lệnh và thực thi nhiệm vụ 116

Bảng 4.8 Kết quả thực hiện hành động phối hợp với đồng đội 119

Bảng 4.9 Kết quả kỹ năng sử dụng phương tiện, kỹ thuật, máy móc 126

Bảng 4.10 Kiểm định sự khác biệt về mức độ thích ứng giữa các nhóm khách thể phân theo trình độ học vấn 132

Bảng 4.11 Kiểm định sự khác biệt về mức độ thích ứng giữa các nhóm khách thể phân theo cấp bậc hàm 133

Bảng 4.12 Kiểm định sự khác biệt về mức độ thích ứng giữa các nhóm khách thể phân theo thâm niên công tác 134

Bảng 4.13 Kiểm định sự khác biệt về mức độ thích ứng giữa các nhóm khách thể phân theo khu vực công tác 135

Bảng 4.14 Biểu hiện tâm lý trong và sau quá trình giải quyết các tình huống khẩn cấp 137

Bảng 4.15 Các cách ứng phó trong và sau khi giải quyết các tình huống khẩn cấp 143

Bảng 4.16 Mối quan hệ giữa mặt biểu hiện tâm lý với các mặt biểu hiện của thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ 152 Bảng 4.17 Tác động của các yếu tố khách quan đến thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ 154 Bảng 4.18 Tác động của các yếu tố chủ quan đến thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ 158 Bảng 4.19 Mô hình hồi quy dự báo sự thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ của nhóm các yếu tố khách quan 162 Bảng 4.20 Mô hình hồi quy dự báo sự thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của hai nhân tố nhóm các yếu tố khách quan 163 Bảng 4.21 Thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của chân dung tâm lý thích ứng cao 171 Bảng 4.22 Thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của chân dung tâm lý thích ứng trung bình 176

DANH M C CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 4.1 Thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ (đơn vị: %) 100 Biểu đồ 4.2 Thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp biểu hiện

ở mặt nhận thức 109 Biểu đồ 4.3 Thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp biểu hiện

ở mặt thái độ 114 Biểu đồ 4.4 Thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp biểu hiện

ở mặt hành động 129 Biểu đồ 4.5 Mối quan hệ giữa các mặt biểu hiện của thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ 130 Biểu đồ 4.6 Tương quan giữa các thành tố trong yếu tố khách quan với thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ 160 Biểu đồ 4.7 Tương quan giữa các thành tố của yếu tố chủ quan với thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ 161

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thích ứng có ý nghĩa và vai trò quan trọng đối với sự tồn tại và phát triển của con người nói chung và cá nhân nói riêng Thích ứng giúp con người tích cực, chủ động, sáng tạo trong hoạt động và nâng cao hiệu quả hoạt động Để tồn tại trong xã hội, để hình thành và phát triển nhân cách của mình, con người phải hoạt động không ngừng và tham gia vào nhiều mối quan hệ xã hội khác nhau Muốn thực hiện tốt mọi hoạt động, con người phải thâm nhập vào các môi trường mới, phải thay đổi trên hai mặt: mặt tâm lý, với việc hình thành, phát triển những cấu trúc tâm

lý mới cần thiết và mặt hành vi với việc hình thành những cách thức hành vi mới, nhằm đảm bảo cho hành vi của cá nhân phù hợp với yêu cầu, đòi hỏi của hoạt động mới, nghĩa là phải thích ứng với hoạt động Có thể thấy, hiệu quả, chất lượng hoạt động, sự hoàn thiện nhân cách của cá nhân phụ thuộc trực tiếp vào mức độ thích ứng của cá nhân trong hoạt động

1.2 Thống kê của Cục Cảnh sát PCCC và CNCH cho thấy, giai đoạn từ tháng 7/2014 đến tháng 9/2019, cả nước xảy ra 16.108 vụ cháy, làm chết 422 người,

bị thương 947 người; thiệt hại về tài sản ước tính 7.581,8 tỷ đồng và 7.683 ha rừng Trung bình mỗi năm xảy ra 3.222 vụ cháy, làm chết 84 người, bị thương 199 người, thiệt hại về tài sản trị giá 1.516,2 tỷ đồng và 1.536,6 ha rừng Có 7 chiến sĩ hi sinh

và hàng trăm chiến sĩ khác bị thương khi đang làm nhiệm vụ Trung bình mỗi ngày xảy ra 9 vụ cháy, làm chết hoặc bị thương 1 người, thiệt hại về tài sản ước tính 4,4

tỷ đồng và 5,3 ha rừng Địa bàn xảy ra cháy ở thành thị chiếm 60,11%, ở khu vực nông thôn chiếm 39,89%; cháy tại khu vực nhà dân 5.636 vụ (chiếm 42,86 %), tại

cơ sở kinh tế tư nhân 4.861 vụ (chiếm 36,97%) Diễn biến đám cháy ở các khu vực này rất phức tạp, gây nhiều khó khăn nguy hiểm cho hoạt động chữa cháy và cứu nạn cứu hộ (CC và CNCH) Điều đó đặt ra các vấn đề về thể lực, tâm lý, chuyên môn nghiệp vụ, kỹ năng xử lý tình huống và khả năng thích ứng trong điều kiện mới đối với các chiến sĩ cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ (PCCC

và CNCH), để có thể hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ trong các tình huống khẩn cấp (THKC) khi có cháy nổ xảy ra

1.3 Chữa cháy và cứu nạn cứu hộ là nghề nguy hiểm, những người lính thường xuyên phải đối mặt với những khó khăn, thách thức, những tổn thương cả về thể chất và tâm lý, điều này rất ít khi gặp ở những nghề khác Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, các chiến sĩ thường xuyên phải tiếp xúc với các chấn thương, thậm chí cái chết do hỏa hoạn, tai nạn xe khi di chuyển tới hiện trường hay hít phải khí độc hại từ những vật liệu cháy, sự sụp đổ cấu kiện xây dựng, sập hầm lò những người lính PCCC và CNCH cũng là những người đầu tiên đến hiện trường để giải quyết hậu quả thiên tai, các vụ gây thương vong hàng loạt, thảm họa môi trường và

vô số các THKC khác… Hoạt động nghề nghiệp với cường độ cao, khẩn cấp, thời gian kéo dài làm cho các chiến sĩ PCCC và CNCH thường trong trạng thái quá tải,

dễ mệt mỏi, căng thẳng, áp lực vì công việc của các chiến sĩ là giúp đỡ người khác khi họ bất lực, không thể tự giải quyết được

1.4 Tuy nhiên, trong thực tiễn THKC, có chiến sĩ không thích ứng được do

có sự chuẩn bị tâm thế không tốt, non kém về kinh nghiệm, không chịu được áp lực lớn của công việc, sợ hãi, lo lắng, không kiểm soát được cảm xúc, căng thẳng quá mức khi làm nhiệm vụ, do đó ảnh hưởng nhiều đến hiệu quả chiến đấu chung của cả đội và gây ra những hậu quả về sức khỏe thể chất và tinh thần hết sức nghiêm trọng

Sự căng thẳng trong quá trình giải quyết THKC không chỉ gây ra những thay đổi về sức khoẻ thể chất, mà còn làm thay đổi nhận thức và hành vi, gây cảm giác chán ăn,

uể oải, huyết áp cao và mất ý chí [Stantz, 2002] Ngoài ra, căng thẳng tâm lý trong quá trình chữa cháy có thể dẫn đến một số căn bệnh như suy tim, tim mạch, huyết

áp cao, dẫn đến cơn co thắt các mạch máu trong tim, từ đó gây ra cơn đau tim đột ngột, loạn nhịp và thậm chí tử vong [Byron, 2007] Áp lực từ sự cố bất ngờ, nghiêm trọng gây rối loạn căng thẳng sau chấn thương, có thể biến người lính cứu hỏa anh hùng thành người gặp khó khăn về mọi mặt cảm xúc, một người dùng thuốc theo toa, cuối cùng là một nạn nhân tự tử [Stantz, 2002]

Việc nâng cao mức độ thích ứng cho các chiến sĩ PCCC và CNCH trong việc giải quyết các THKC đóng vai trò rất quan trọng Nó giúp các chiến sĩ sử dụng một cách có hiệu quả những kiến thức chuyên môn nghiệp vụ được đào tạo, huấn luyện; các

kỹ năng, kỹ xảo hành động; những kinh nghiệm chiến đấu, làm chủ được trạng thái tâm

lý, tránh được trạng thái không thích ứng, căng thẳng, co cứng, lúng túng, chậm chạp,

bị động trước mọi THKC và sẵn sàng cho việc thực hiện nhiệm vụ tiếp theo

1.5 Nghiên cứu thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC

và CNCH hiện nay chưa được quan tâm đúng mức, chưa có đề tài nào nghiên cứu vấn đề các chiến sĩ cảnh sát PCCC và CNCH ở Việt Nam thích ứng với việc giải quyết các THKC như thế nào Nghiên cứu và đưa ra các kiến nghị nâng cao thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH góp phần giúp các chiến sĩ nâng cao khả năng thích ứng tốt hơn với việc giải quyết các THKC, từ đó nâng cao hiệu quả chiến đấu

Từ những lý do trên, chúng tôi chọn vấn đề “Thích ứng với việc giải quyết

các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ” làm luận án nghiên cứu của mình.

2 Mục đích nghiên cứu

Làm rõ cơ sở lý luận và phân tích thực trạng thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH; các biểu hiện tâm lý trong quá trình giải quyết các THKC và đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH

3 Đối tƣợng nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Biểu hiện, mức độ thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.2.1 Nghiên cứu tổng quan: Tổng quan các nghiên cứu về thích ứng, thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH nhằm xây dựng cơ

sở lý luận cho luận án

3.2.2 Nghiên cứu thực tiễn: Khảo sát, phân tích và đánh giá thực trạng thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH, chỉ ra một số biểu hiện tâm lý trong quá trình giải quyết và cách ứng phó của chiến sĩ sau khi giải quyết các THKC

3.2.3 Đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao khả năng thích ứng cho các chiến sĩ cảnh sát PCCC và CNCH

4 Khách thể nghiên cứu

Nghiên cứu thực hiện với sự tham gia của 396 cán bộ, chiến sĩ trực tiếp làm công tác CC và CNCH tại công an các tỉnh, thành phố gồm: Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Vĩnh Phúc Trong đó, chúng tôi chọn ra 20 chiến sĩ; 10 lãnh đạo chỉ huy cấp tổ, đội trở lên tham gia phỏng vấn sâu và 02 chiến sĩ để phân tích chân dung tâm lý điển hình

5 Phạm vi nghiên cứu

5.1 Về địa bàn nghiên cứu

Nghiên cứu hoạt động PCCC và CNCH trên phạm vi địa bàn đô thị, được thực hiện tại 04 tỉnh, thành phố gồm: Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Vĩnh Phúc

5.2 Về nội dung nghiên cứu

5.2.1 Về mặt lý luận

Thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH là một quá trình, đòi hỏi thời gian tiếp cận với khách thể lâu dài, nhưng do nghiên cứu được tiến hành theo lát cắt ngang trên khách thể đặc biệt là cảnh sát PCCC và CNCH, những người được huấn luyện và đào tạo chuyên môn nghiệp vụ, vì vậy, trong luận án, chúng tôi chỉ tập trung vào kết quả của quá trình thích ứng

5.2.2 Về mặt thực tiễn

Nghiên cứu thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH biểu hiện qua nhận thức, thái độ, hành động Một số biểu hiện tâm lý trong quá trình giải quyết và cách ứng phó sau khi giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH

6 Giả thuyết nghiên cứu

Phần lớn cảnh sát PCCC và CNCH có mức độ thích ứng khá cao với việc giải quyết các THKC Có sự khác biệt về mức độ thích ứng theo trình độ đào tạo, cấp bậc hàm, thâm niên công tác và khu vực công tác giữa các chiến sĩ

Thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH phụ thuộc vào các yếu tố chủ quan và khách quan, trong đó yếu tố chủ quan (kinh nghiệm chiến đấu và trình độ chuyên môn nghiệp vụ) đóng vai trò quan trọng nhất

7 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

7.1 Nguyên tắc phương pháp luận

7.1.1 Nguyên tắc duy vật biện chứng

Quan điểm này nhấn mạnh vai trò quyết định của các điều kiện vật chất, của các điều kiện thực tiễn đến thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH Theo quan điểm duy vật biện chứng, mọi hiện tượng tâm lý con người đều phụ thuộc một cách tất yếu và có tính quy luật từ các tác động bên ngoài (các điều kiện xã hội – lịch sử cụ thể) tác động vào con người thông qua các điều kiện bên trong Các điều kiện bên ngoài tác động đến thích ứng với việc giải quyết THKC của cảnh sát PCCC và CNCH đó là các điều kiện của môi trường, không gian, thời gian, địa điểm xảy ra sự việc Các điều kiện bên trong chính là những đặc điểm tâm - sinh lý của các chiến sĩ; các đặc điểm nhân cách như tính cách, khí chất, ý chí, tính tích cực của chiến sĩ; kinh nghiệm, năng lực… Đây chính là quan điểm chủ đạo khi nghiên cứu vấn đề thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH

7.1.2 Nguyên tắc tiếp cận liên ngành

Thích ứng tâm lý là một hiện tượng phức tạp được các nhà khoa học thuộc nhiều chuyên ngành khác như giáo dục học, xã hội học, sinh học, thần kinh học và tâm lý học quan tâm nghiên cứu Vì vậy, để nghiên cứu một cách khoa học, khách quan vấn đề đặt ra cần có sự phối hợp giữa các chuyên gia, phương pháp nghiên cứu của các ngành khoa học kể trên là hết sức cần thiết nhằm xem xét, đánh giá, phân tích vấn đề đặt ra một cách khách quan, trung thực nhất

7.1.3 Nguyên tắc hoạt động – nhân cách

Theo quan điểm của tâm lý học hoạt động: Tâm lý, ý thức con người được nảy sinh, hình thành và phát triển trong hoạt động Thông qua thực tiễn giải quyết các THKC mà các chiến sĩ cảnh sát PCCC và CNCH nhận thức được đầy đủ ý nghĩa, tầm quan trọng của những hành động, việc làm của mình đối với người dân, đối với xã hội và đất nước, để rồi có tình cảm yêu nghề sâu sắc Từ đó, các chiến sĩ ý thức được công việc của mình và luôn nỗ lực hết mình khắc phục khó khăn, trở ngại để

hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao Thông qua những hành động, việc làm cụ thể

đó mà hình thành nên những phẩm chất nhân cách mới của người chiến sĩ cảnh sát PCCC và CNCH

Bên cạnh đó, theo quan điểm này, thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH là quá trình các chiến sĩ tích cực, chủ động thay đổi bản thân, thay đổi nhận thức, thái độ, hành động để đáp ứng yêu cầu của môi trường, hoàn cảnh trong việc giải quyết các THKC Sự thích ứng của mỗi chiến sĩ là sản phẩm của điều kiện xã hội – lịch sử, là sản phẩm của quá trình đào tạo, huấn luyện, rèn luyện và tự rèn luyện Bởi mỗi chiến sĩ có các thuộc tính tâm lý, phẩm chất tâm lý riêng đặc trưng, với những điểm mạnh và điểm yếu khác nhau Do đó, quá trình thích ứng với việc giải quyết các THKC của mỗi chiến sĩ cũng có sự khác nhau

7.1.4 Nguyên tắc phát triển

Sự phát triển tâm lý ở con người trải qua các giai đoạn khác nhau và gắn liền với hoạt động chủ đạo ở từng lứa tuổi, trên cơ sở đó các đặc điểm tâm lý, các thuộc tính tâm lý mới được hình thành Quan điểm này nhấn mạnh đến việc tiếp cận, nghiên cứu coi thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH trong

sự vận động, biến đổi và phát triển Thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH cũng luôn vận động, biến đổi và phát triển, nó gắn liền với các tình huống, hoàn cảnh, không gian, thời gian và sự nỗ lực của bản thân chiến sĩ thông qua quan sát, học hỏi, thực tiễn chiến đấu và lĩnh hội văn hóa của lực lượng cảnh sát PCCC và CNCH

7.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận án, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu: phương pháp nghiên cứu tài liệu, văn bản; phương pháp điều tra bằng bảng hỏi; phương pháp chuyên gia; phương pháp phỏng vấn sâu; phương pháp phân tích chân dung tâm lý điển hình; phương pháp xử lý kết quả nghiên cứu bằng thống kê toán học

8 Những đóng góp mới của luận án

8.1 Về lý luận

Luận án đã xây dựng, bổ sung và hoàn thiện thêm một số khía cạnh lý luận tâm lý học về thích ứng, tình huống khẩn cấp, giải quyết tình huống khẩn cấp và

thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH, mảng lý luận và thực tiễn nghiên cứu còn chưa được quan tâm đúng mức ở Việt Nam Xây dựng thang đo mức độ thích ứng với việc giải quyết các THKC, các biểu hiện tâm

lý trong quá trình giải quyết và cách ứng phó sau khi giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH, cùng các yếu tố ảnh hưởng tới nó

8.2 Về thực tiễn

- Làm rõ đặc điểm công việc của nghề cảnh sát PCCC và CNCH

- Chỉ ra thực trạng thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC

và CNCH cho phép đưa ra các kết luận mang tính khoa học về thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH, những người làm việc trong môi trường nghề nghiệp khẩn cấp, mang tính đặc thù, nguy hiểm và áp lực cao

- Nghiên cứu chỉ ra một số biểu hiện tâm lý trong quá trình giải quyết và cách ứng phó sau khi giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH Các biểu hiện và cách ứng phó tích cực này giúp các chiến sĩ vượt qua khó khăn, căng thẳng, hồi phục nhanh chóng, sẵn sàng nhận nhiệm vụ tiếp theo

- Làm rõ thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH, đề xuất đưa ra các kiến nghị nhằm nâng cao khả năng thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH

- Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ là tài liệu quan trọng giúp Bộ Công an, Cục Cảnh sát PCCC và CNCH đưa ra các chính sách, biện pháp tăng cường thích ứng góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động, chiến đấu của các đơn vị cảnh sát PCCC và CNCH Kết quả nghiên cứu còn giúp cho nhà trường, học viên đào tạo cảnh sát PCCC và CNCH xây dựng chương trình đào tạo phù hợp với yêu cầu của thực tiễn công tác PCCC và CNCH trong tình hình hiện nay Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận án đưa ra các kiến nghị giúp các chiến sĩ cảnh sát PCCC và CNCH tăng cường khả năng thích ứng với yêu cầu của công việc và đảm bảo sức khỏe thể chất và tinh thần để có thể hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao

9 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án được kết cấu 4 chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của Cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ

Chương 2: Cơ sở lý luận về thích ứng, thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của Cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ

Chương 3: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Chương 4: Kết quả nghiên cứu thực tiễn thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của Cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ THÍCH ỨNG VỚI VIỆC GIẢI QUYẾT CÁC TÌNH HUỐNG KHẨN CẤP CỦA CẢNH SÁT PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY VÀ CỨU NẠN CỨU HỘ

Hiện nay, vấn đề thích ứng được các nhà tâm lý học nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau, trong nhiều lĩnh vực khác nhau Trong phạm vi nghiên cứu của luận án, chúng tôi trình bày những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài theo hai hướng: Các công trình nghiên cứu thích ứng với hoạt động nghề nghiệp; các công trình nghiên cứu liên quan đến thích ứng với việc giải quyết các THKC nói chung và thích ứng với việc giải quyết các THKC trong chữa cháy và cứu nạn cứu

hộ Thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát PCCC và CNCH được xem là thích ứng nghề nghiệp Thích ứng này được nghiên cứu trên đối tượng khách thể đặc biệt, làm việc trong môi trường đặc biệt, với những đặc thù nghề nghiệp có nhiều sự khác biệt so với các ngành nghề khác

1.1 Các công trình nghiên cứu về thích ứng với hoạt động nghề nghiệp

Herbert Spencer cho rằng “Cuộc sống là sự thích nghi liên tục của các quan hệ bên trong với bên ngoài”, theo đó, thích ứng là chức năng tâm lý, chức năng ý thức của con người Các hiện tượng tâm lý, ý thức được biểu hiện bằng hệ thống hành vi Thích ứng tâm lý có cùng bản chất với thích nghi sinh học, thích ứng tuân theo những quy luật khách quan của sinh học là “biến dị”, “di truyền”, “chọn lọc tự nhiên” Và tâm lý,

ý thức là các hình thức mới của sự thích ứng giữa cơ thể người với môi trường Như vậy, quan điểm này chưa thấy được bản chất xã hội của sự thích ứng của con người [Robinson, Sarita Jane, 2012]

William James kế thừa và phát triển tư tưởng của Spencer, đưa ra quan niệm:

“Tâm lý học phải nghiên cứu, xem xét các hiện tượng tâm lý tồn tại để khắc phục cái gì? Nghiên cứu xem cá nhân có sử dụng những chức năng tâm lý để thích ứng với những biến đổi của môi trường thế nào và tìm ra con đường để cá nhân có thích ứng hiệu quả” [dẫn theo Nguyễn Thị Út Sáu, 2013]

Như vậy, Herbert Spencer và William James đã có công xây dựng cơ sở của tâm lý học thích ứng với tư tưởng chủ đạo là: Tâm lý, ý thức có chức năng là thích ứng và là công cụ để thích ứng Ý thức đóng vai trò tiếp nhận, phân loại, lựa chọn, so sánh, các kích thích của môi trường để điều chỉnh hành vi của cơ thể đáp ứng với yêu cầu và điều kiện mới của nó Với ý nghĩa đó, ý thức và hoàn cảnh có vấn đề là những khái niệm cơ bản của tâm lý học chức năng Về mặt bản chất, thích ứng với việc giải quyết các THKC chính là quá trình thích ứng với hoạt động nghề nghiệp nhưng được tiến hành trong điều kiện và môi trường đặc biệt với những đặc thù riêng, đòi hỏi con người phải nhanh chóng, kịp thời giải quyết, không được chậm trễ

Tác giả N.B.Basinanova, D.V.Kalinhitreva xem xét mối quan hệ giữa trí tuệ với sự thích ứng nghề nghiệp, thích ứng tâm lý - xã hội đã phát hiện: Chỉ số trí tuệ càng cao thì sự thích ứng nghề nghiệp lại càng thuận lợi Nhưng sự thích ứng tâm lý - xã hội thì không hoàn toàn như vậy Nếu chỉ số trí tuệ của cá nhân cao hơn hẳn chỉ số trí tuệ chung của nhóm thì nó sẽ cản trở sự thích ứng tâm lý - xã hội của cá nhân đó [Basinanova, Kalinhitreva, 1973]

Tác giả Duffy R D và Blustein D L cho rằng, khả năng thích ứng nghề nghiệp được hiểu như là sự tự quyết định về nghề, sự tự lựa chọn nghề, tự mong muốn đạt được kết quả nhất định về nghề, tìm kiếm trường học nghề phù hợp với khả năng của mình Để hoạt động nghề nghiệp đạt hiệu quả đòi hỏi mỗi cá nhân phải thích ứng với nghề nghiệp Khi con người thích ứng với nghề nghiệp, họ sẽ chủ động, tích cực trong công việc, an tâm, phấn khởi, say mê, dồn hết khả năng, tâm trí của mình cho hoạt động nghề Lúc này, con người sẽ thực hiện hoạt động dễ dàng, khả năng sáng tạo lớn và hiệu quả lao động cao [Duffy và Blustein, 2005, tr 161-164]

Tác giả Pankova Tachiana Anna Tonnepna khi nghiên cứu: “Thích ứng tâm lý

nghề nghiệp của các chuyên gia trẻ” đã cho rằng trí tuệ xã hội như là yếu tố thích

ứng tâm lý xã hội của một chuyên gia trẻ Các chuyên gia trẻ có trình độ trí tuệ cảm xúc cao thì có sự thích ứng tâm lý xã hội đối với hoạt động nghề nghiệp theo các tiêu chí bên ngoài và bên trong Hiệu quả thích ứng tâm lý xã hội của chuyên gia trẻ theo các tiêu chí bên trong có liên quan chặt chẽ với trình độ trí tuệ xúc cảm bên trong và trình độ trí tuệ xúc cảm liên nhân cách (ứng xử, quan hệ) [dẫn theo Воланен, 1987]

Nghiên cứu của nhà tâm lý học Phần Lan, Volannen M.V nghiên cứu về sự thích ứng nghề nghiệp của thanh niên Phần Lan trong học nghề, thay đổi nghề, thất nghiệp, làm việc tạm thời Theo ông, đây là giai đoạn thể hiện sự thích ứng nghề nghiệp của thanh niên và tâm thế của họ đối với việc làm phụ thuộc vào giai đoạn này có diễn ra sự thích ứng nghề hay không [Воланен, 1987, tr 117-120]

Một nghiên cứu khác theo hướng này là nghiên cứu của Holland, về mối tương quan giữa tính cách và nghề nghiệp Ông cho rằng, sự tương quan về tính cách với nghề nghiệp sẽ giúp thanh niên thích ứng với nghề nhanh và hiệu quả hơn, giảm bớt những khó khăn mà họ gặp phải trong công việc

Tác giả Hesketh B và Griffin B trong bài viết, thích ứng tâm lý nghề để

đương đầu với mọi thay đổi, đã đề cập đến việc đào tạo công nghệ mới cho người

lao động phải tạo điều kiện cho họ nhanh chóng thích ứng công nghệ đó và hình thành được các kỹ năng cần thiết Họ cho rằng, cần giúp cho người lao động thích ứng với tâm lý nghề để họ sẵn sàng đương đầu với mọi thay đổi, không chỉ cung cấp cho người lao động tri thức nghề mà điều rất quan trọng là hình thành kỹ năng nghề cho họ [Hesketh và Griffin, 2001, tr.203-212]

Các tác giả Creed P, Fallon T, Hood M trường Đại học Griffth của Australia

đã nghiên cứu về mối quan hệ giữa thích ứng nghề nghiệp và mối quan tâm về nghề

trong giới trẻ, kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, thích ứng nghề nghiệp có mối quan hệ

bên trong và có thể bị ảnh hưởng bởi nhân tố đầu tiên (kế hoạch xây dựng nghề, khám phá nghề, xu hướng nghề, sự ra quyết định nghề…) Những nhân tố nghề có mối quan

hệ nội hàm và bị ảnh hưởng bởi nhiều nhân tố khác [Creed, Fallon và Hood, 2009]

Tác giả Shcheglova S N, nghiên cứu các đặc trưng thích ứng của giáo viên

phổ thông đối với các giá trị của việc sử dụng máy tính, tác giả cho rằng thích ứng

của giáo viên với những giá trị xã hội thông tin là phương pháp độc đáo đòi hỏi tính tích cực trong giảng dạy Công trình nghiên cứu của Shcheglova S.N đã góp phần khẳng định đòi hỏi tất yếu của thế kỷ XXI đối với con người nói chung và giáo viên nói riêng Muốn tồn tại, muốn cống hiến được tốt trong hoạt động nghề nghiệp của mình người giáo viên phải thích ứng với sự biến đổi của xã hội, cụ thể là thích ứng với công nghệ thông tin [Shcheglova, 2007, tr.33-42]

Tác giả Mustafa Ozturk, nghiên cứu bước đầu làm quen với hoạt động dạy

học: những khó khăn thích ứng của giáo viên trẻ, đã chỉ ra bốn yếu tố khó thích ứng

nhất của giáo viên trẻ là: Áp lực công việc; uy tín xã hội và bản sắc cá nhân; giám sát, quản lý ở trường học và những khó khăn trong quản lý lớp học Những yếu tố này trực tiếp gây khó khăn, chỉ khi vượt qua được những khó khăn đó, họ mới thích ứng được với môi trường nhà trường và khẳng định được vị thế cá nhân trong công việc [Ozturk, 2008]

Tác giả Phạm Vũ Kiên Cường, trong bài viết điều tra khả năng thích ứng

tâm lý của lực lượng gìn giữ hòa bình của Hungary tại nước ngoài, đã chỉ ra động

cơ là một nhân tố quan trọng đối với thích ứng Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, trong các lực lượng có đông nữ giới thì thích ứng tốt hơn, sự căng thẳng ít hơn, bởi vì nữ giới có khả năng miễn dịch cao hơn, họ có khả năng điều chỉnh những mâu thuẫn xã hội giữa đàn ông – đàn bà cao hơn Phần lớn các quân nhân chính quy thích môi trường phục vụ này vì trong quá trình học tập và thực hành họ muốn thử sức ở những hoàn cảnh gay cấn Bên cạnh đó, sự hậu thẫu của gia đình đóng vai trò quan trọng đối với khả năng thích ứng của họ [Phạm Vũ Kiên Cường, 2008, tr 62-68]

Vấn đề thích ứng đã được các nhà tâm lý học ngoài nước quan tâm nghiên cứu, các công trình này đã góp phần khái quát và xây dựng những nét cơ bản nhất

về vấn đề thích ứng ở con người Mỗi nghiên cứu đều tập trung nêu một đến hai yếu

tố ảnh hưởng đến sự thích ứng, cùng với đó là sự phân tích sâu sắc những ảnh hưởng của các yếu tố đó đến thích ứng trong những trường hợp cụ thể

Ở Việt Nam, thích ứng là vấn đề quan trọng được nhiều nhà tâm lý học quan tâm nghiên cứu Có rất nhiều công trình nghiên cứu về sự thích ứng với nhiều lĩnh vực khác nhau, trong khuôn khổ luận án này, chúng tôi xin khái quát các công trình nghiên cứu về thích ứng với hoạt động nghề nghiệp của tác giả trong nước

Tác giả Nguyễn Chí Tăng, nghiên cứu “Sự thích ứng của giáo viên trung học

cơ sở với ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động giảng dạy”, kết quả nghiên

cứu cho thấy: Hầu hết giáo viên THCS thích ứng với ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động giảng dạy ở mức trung bình Mức độ thích ứng có sự khác nhau giữa

giáo viên trên ba địa bàn (thành thị, đồng bằng và trung du miền núi), giữa giáo viên dạy các môn học, giữa giáo viên thuộc các độ tuổi Các yếu tố: trình độ tin học; ý

chí của giáo viên; tính cách cá nhân; sự hỗ trợ, giúp đỡ của tập thể; quản lý của lãnh

đạo nhà trường; điều kiện vật chất ảnh hưởng đến sự thích ứng của giáo viên với ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động giảng dạy [Nguyễn Chí Tăng, 2011]

Tác giả Dương Thị Thanh Thanh, nghiên cứu "Mức độ thích ứng với hoạt

động quản lý dạy học của hiệu trưởng trường tiểu học" chỉ ra rằng: Các biểu hiện

mức độ thích ứng với hoạt động quản lý dạy học của người hiệu trưởng trường tiểu học chịu sự tác động của các yếu tố đó là: Sự thừa nhận của tập thể nhà trường, hiểu biết của hiệu trưởng tiểu học về hoạt động quản lý dạy học, kỹ năng quản lý dạy học của hiệu trưởng tiểu học và cuối cùng là sự hài lòng với hoạt động quản lý dạy

học hiệu trưởng tiểu học Có sự khác biệt về giới tính, thâm niên quản lý đối với

mức độ thích ứng hoạt động quản lý dạy học, hiệu trưởng tiểu học là nam giới thích ứng với hoạt động quản lý dạy học cao hơn hiệu trưởng tiểu học là nữ Các hiệu trưởng tiểu học có thâm niên quản lý nhiều hơn thích ứng với hoạt động quản lý dạy học tốt hơn hiệu trưởng Tiểu học có thâm niên quản lý ít [Dương Thị Thanh Thanh, 2013]

Tác giả Dương Thị Minh Phương, nghiên cứu “Một số yếu tố ảnh hưởng đến

hành động thích ứng của nông dân đối với các chương trình thích ứng biến đổi khí hậu ở một số nước châu Phi” đã phát hiện ra rằng các yếu tố như: trình độ học vấn,

khả năng tiếp cận tín dụng, kinh nghiệm nông nghiệp, các thông tin dịch vụ mở rộng, quy mô hộ gia đình… có ảnh hưởng mạnh mẽ đến nhận thức và hành động của nông dân đối với các chương trình thích ứng biến đổi khí hậu [Dương Thị Minh Phương, 2014]

Tác giả Nguyễn Thị Thanh Nga, nghiên cứu “Sự thích ứng với hoạt động

dạy học của giáo viên tiểu học mới vào nghề” chỉ ra rằng thích ứng với hoạt động

dạy học của giáo viên tiểu học mới vào nghề đạt mức trung bình Các giáo viên được đào tạo lâu năm hơn (4 đến 5 năm) có mức độ thích ứng tốt hơn giáo viên

có thời gian đào tạo ngắn (1 đến 3 năm) Các yếu tố ảnh hưởng đến sự thích ứng

đó là: tính tích cực trong hoạt động dạy học; xu hướng nghề sư phạm; tính cách

cá nhân; yếu tố bầu không khí tâm lý tập thể sư phạm; cơ sở vật chất; chính sách đãi ngộ dành cho giáo viên Bên cạnh đó: sự thiếu chủ động, không tự tin, thiếu kiến thức thực tế, chưa thành thạo các kỹ năng… cũng ảnh hưởng đến thích ứng với hoạt động giảng dạy của giáo viên tiểu học mới vào nghề [Nguyễn Thị Thanh Nga, 2015]

Tác giả Trần Thu Hương, nghiên cứu “Thích ứng với hoạt động dạy học của

giảng viên trẻ tại các học viện, trường đại học Công an nhân dân” đã chỉ ra cấu

trúc tâm lý thích ứng với hoạt động dạy học của giảng viên trẻ tại các học viện, trường đại học công an nhân dân Trong đó, hành động thực hiện hoạt động dạy học

là thành tố trung tâm, chủ đạo, là điều kiện, phương tiện của thích ứng, nó chi phối mạnh mẽ đến các thành tố khác; nhận thức là thành tố cung cấp nguyên liệu của sự thích ứng với hoạt động dạy học của giảng viên trẻ; cảm xúc là thành tố kích thích

sự thích ứng Bên cạnh đó yếu tố chủ quan có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đó là: hứng thú và kỹ năng thực hiện hoạt động dạy học [Trần Thu Hương, 2016]

Các công trình nghiên cứu về thích ứng với hoạt động nghề nghiệp ở Việt Nam đã được nhiều tác giả nghiên cứu Các tác giả cũng đã xác định được tiêu chí khách quan để đo các biểu hiện của sự thích ứng với hoạt động nghề nghiệp và chỉ

ra nhiều yếu tố chủ quan, khách quan ảnh hưởng đến quá trình thích ứng với hoạt động nghề nghiệp Ngoài ra, các nghiên cứu đã xây dựng những biện pháp tâm lý – giáo dục giúp quá trình thích ứng với nghề nghiệp diễn ra nhanh chóng hơn

1.2 Các công trình nghiên cứu về thích ứng với việc giải quyết tình huống khẩn cấp, thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp trong chữa cháy và cứu nạn cứu hộ

Khi đứng trước các sự kiện, biến cố nghiêm trọng, bất thường, đột xuất, con người cần phải thích ứng để tích cực, chủ động thay đổi bản thân nhằm đưa ra quyết định nhanh chóng, kịp thời, phù hợp với yêu cầu, đòi hỏi của tình huống nhằm ngăn chặn những hậu quả nặng nề có thể xảy ra Hiện nay, trên thế giới cũng như ở Việt Nam chưa có nhiều tác giả nghiên cứu về thích ứng với việc giải quyết các THKC nói chung, thích ứng với việc giải quyết các THKC trong CC và CNCH nói riêng Các nghiên cứu chủ yếu liên quan đến hệ quả của không thích ứng và các biện pháp khắc

phục các vấn đề về sức khỏe tâm thần, tổn thương tâm lý, khó khăn tâm lý, căng thẳng tâm lý, quá trình nhận thức, xúc cảm, hành vi của con người trong các THKC

Nhóm các tác giả Wagner D, Heinrichs M và Ehlert U, nghiên cứu trên 402

lính cứu hỏa Đức về những triệu chứng thường gặp trong rối loạn căng thẳng sau

sang chấn (PTSD) của lính cứu hỏa Đức đã chỉ ra: Lính cứu hỏa thường trong trạng

thái dễ căng thẳng vì công việc của họ là giúp đỡ người khác và không nhận được sự giúp đỡ từ những người khác trong các THKC Căng thẳng sau sang chấn có thể do phải tiếp xúc với những người bị thương, với những tình huống nguy hiểm đến mạng sống, với những hoạt động yêu cầu sức mạnh về thể chất Các biểu hiện như: Tâm trạng chán nản, rối loạn chức năng xã hội, lạm dụng thuốc Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng: những người có kinh nghiệm nghề nghiệp lâu năm thì khả năng bị PTSD cao hơn, đó là nguyên nhân của việc nghỉ hưu sớm của họ [Wagner, Heinrichs và Ehlert,

1998, tr.1727 - 1732]

Tác giả Shantz C M, nghiên cứu ảnh hưởng của căng thẳng công việc lên

lính cứu hỏa/ nhân viên y tế cho kết quả thật bất ngờ Lính cứu hỏa bị áp lực bởi

chính môi trường sống ở đơn vị chữa cháy của họ, thiết bị bảo hộ, cán bộ và lãnh đạo của họ, cách quản lý hiện tại, đồng nghiệp và áp lực về việc xa gia đình, người thân yêu và những thảm họa mà cháy nổ gây ra Một số các loại tính cách nhất định không giải quyết được áp lực tâm lý Tuy nhiên, họ đã đối phó tốt hơn khi được giảng dạy, giáo dục và đào tạo thích hợp Từ kết quả đó, tác giả cho rằng giáo dục và sự hỗ trợ phải đến sớm cho nhân viên chữa cháy để đáp ứng nhiều thách thức trong công việc Việc hiểu rõ hơn các chấn thương mà họ sẽ đối mặt giúp họ chuẩn bị tốt hơn, thực hành nhiệm vụ thông thạo hơn và tận hưởng hạnh phúc với một mức độ cao hơn [Shantz, 2002]

Tác giả Leach J, nghiên cứu “Tại sao con người “đông cứng” trong tình

huống khẩn cấp khi áp lực về thời gian và nhận thức được những phản ứng mang tính sống còn” cho rằng, nguyên nhân của “đông cứng”, “đóng băng” là do chứng

liệt thần kinh, sự sợ hãi khi đối mặt với nguy hiểm Khi yêu cầu nhận thức càng phức tạp, càng cần mở rộng thì dường như thời gian để vượt giới hạn càng nhỏ Các THKC làm chậm quá trình xử lý thông tin Điều này giải thích cho sự chậm trễ hoặc

không phản ứng trong các giai đoạn tác động chủ chốt của thảm họa Theo ông, có một chuỗi nhận thức: cảm nhận -> lĩnh hội –> ra quyết định -> thi hành -> di chuyển Mỗi giai đoạn trong trật tự này yêu cầu khoảng thời gian cần thiết để hoàn thành Trong một thảm họa, các sự kiện có xu hướng diễn ra nhanh chóng và không thể dự đoán trước, dẫn tới không có thời gian để cân nhắc kỹ, khi đó, con người càng phản ứng nhanh với sự kiện đó thì cơ hội sống sót càng cao Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng: trẻ em sẵn sàng thích ứng với THKC hơn so với người lớn, cần phải đào tạo và phát triển kỹ năng sinh tồn, văn hóa sinh tồn, bên cạnh đó phải phát triển các thiết bị hỗ trợ cuộc sống một cách chủ động [Leach, 2004]

Tác giả Cocking Cvà Drury J, nghiên cứu về hành vi của con người trong

trường hợp sơ tán khẩn cấp chỉ ra rằng, khi sự hoảng loạn của đám đông xảy ra thì

hành vi trong THKC cần được sắp xếp theo thứ bậc và phù hợp với ý nghĩa, với các quy tắc và tiêu chuẩn xã hội, ngay cả trong tình trạng cực kỳ nguy hiểm Sự hợp tác chiếm ưu thế hơn hành vi ích kỷ, ngay cả trong đám đông người lạ Sự hợp tác này chính là tính đồng nhất trong đám đông bị ảnh hưởng bởi THKC Nghiên cứu cũng đề xuất: Các trưởng đơn vị chữa cháy nên coi việc xuất hiện tính đồng nhất như một nguồn trợ giúp tiềm năng và xem xét các cách để khuyến khích sự cộng tác như một phương pháp nâng cao sự an toàn và hiệu quả khi phải sơ tán của một số lượng lớn người dân khỏi nguy hiểm trong các trường hợp khẩn cấp [Cocking và Drury, 2007]

Tác giả Byron K Kennedy, nghiên cứu những ảnh hưởng về tâm lý và sinh

lý của sự căng thẳng đối với lính cứu hỏa cho rằng: căng thẳng tâm lý là một thủ

phạm gây ra những sức ép cho lính cứu hỏa, họ phải phải qua rất nhiều căng thẳng ở các mức độ khác nhau, thường là cẳng thẳng sinh lý kéo dài như kiệt sức, thiếu ngủ, nhiệt độ khắc nghiệt, đau đớn và những căng thẳng nghiêm trọng trong môi trường làm việc Các biểu hiện căng thẳng sinh lý đó là: cảm giác buồn nôn, chóng mặt, co thắt, tức ngực, chuột rút cơ bắp, tăng nhịp tim, dẫn đến tăng huyết áp, tăng nhu cầu máu và ôxy cho cơ thể Một số lính cứu hỏa phải trải qua những cú sốc tâm lý hay căng thẳng và họ đã không thoát ra được khỏi tình trạng căng thẳng, dẫn đến rối loạn căng thẳng sau chấn thương Theo tác giả những phản ứng bất lợi từ căng thẳng sinh lý hoặc tâm lý có thể gây ra cái chết cho lính cứu hỏa [Byron, 2007]

Tác giả Hauke A và cộng sự, trong nghiên cứu, Dịch vụ khẩn cấp: Tài liệu

đánh giá về an toàn sức khỏe và rủi ro nghề nghiệp cho rằng: môi trường làm việc

của các nhân viên cứu hộ khẩn cấp châu Âu thường là những vùng xa xôi, khó tiếp cận, điều kiện thời tiết không ổn định và cực kỳ khó khăn, những nguy cơ tại hiện trường như sự sụp đổ công trình xây dựng, bạo lực cao, khủng bố Trong môi trường làm việc như vậy, các nhân viên cứu hộ khẩn cấp phải đối mặt với nhiều tình huống căng thẳng, gây cảm xúc mạnh, cảm giác gánh nặng trách nhiệm cho cuộc sống của người khác; cảm giác tuyệt vọng, bất lực, tội lỗi, kiệt sức khi họ không thể cứu được nạn nhân; những rối loạn tâm lý sau sang chấn như trầm cảm, dễ kích động, gặp ác mộng khi ngủ, mất tập trung trong nhận thức [Hauke và cộng sự, 2011]

Tác giả Robinson và Sarita Jane, nghiên cứu hành vi của con người trong

các tình huống khẩn cấp khi thảm họa ập đến lại cho kết quả ngược lại với nghiên

cứu của tác giả Chris Cockingvà John Drury, nghiên cứu chỉ ra rằng: Con người khi

bị đe dọa có thể hành động theo cách mà làm cho bản thân họ và những người khác rơi vào hoàn cảnh nguy hiểm hơn Chỉ có 10% - 25% số người trong THKC sẽ có thể đảm bảo hành động nhanh chóng và hiệu quả Các nạn nhân khác (khoảng 65%

- 80% số người) sẽ do dự và hành động một cách hoang mang và bối rối Và 10% - 15% nạn nhân thể hiện hành vi thích nghi kém, bao gồm sự bối rối, kêu khóc, sợ cứng người và quá kích động Các hành vi của con người thường thấy trong một THKC, thảm họa thường thấy đó là: sự phủ nhận; đóng băng (mất nhận thức); các hành vi rập khuôn, không phù hợp; các chứng đãng trí; chịu đựng và giữ bình tĩnh cho đến khi được giải cứu Các tác giả chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến hành động trong THKC đó là: tuổi tác, giới tính, kinh nghiệm quá khứ, trình độ học vấn, các yếu tố của tình huống như: cường độ của các thảm họa… Nghiên cứu cũng đưa ra các gợi ý thúc đẩy hành vi thích hợp nâng cao khả năng thích ứng trong các THKC,

có thể tăng cường khả năng sống sót [Robinson và Jane S, 2012]

Trong báo cáo của Liên đoàn cứu hỏa Liên bang Australia, tiểu bang Victoria

về ảnh hưởng của sức khỏe nghề nghiệp đối với nhân viên cứu hỏa: Mức độ và tác

động của chấn thương thể chất và tâm lý, tác giả Cook B và Michell W, đã chỉ ra

rằng, tính chất nguy hiểm và sự đòi hỏi cao về thể chất trong nhiệm vụ làm cho lính

cứu hỏa dễ bị bệnh tim, bệnh về hô hấp, ung thư cao hơn so với các ngành nghề khác Sự căng thẳng nghề nghiệp, PTSD, trầm cảm, lo lắng và sử dụng rượu hoặc

ma túy của nhân viên cứu hỏa cũng cao hơn ngành nghề khác, đặc biệt là tự tử Nghiên cứu đã dự báo về các yếu tố gây bệnh tâm lý trong lính cứu hỏa là: tuổi trẻ; độc thân; những vấn đề tâm lý trước đó; cảm xúc không an toàn; bị chấn thương; đánh giá thấp về bản thân; mức hỗ trợ xã hội thấp hơn; kinh nghiệm làm việc; tham gia nhiều vào các sự cố, chấn thương và thiếu kiểm soát Việc đào tạo nhân viên để

họ nhận ra được các dấu hiệu của các vấn đề tâm lý và có chiến lược hiệu quả để hỗ trợ là yếu tố then chốt giúp giảm chấn thương về thể chất và tâm lý cho nhân viên cứu hỏa [Cook và Michell, 2013]

Tác giả Shoygu S J, nghiên cứu đánh giá trình độ chuyên môn của các nhà

tâm lý học từ Bộ Quốc phòng, Bộ Tình trạng khẩn cấp Nga liên quan đến hỗ trợ tâm

lý trong THKC Nghiên cứu chỉ ra rằng: Hỗ trợ tâm lý trong THKC như là một hệ thống các biện pháp ngắn hạn nhằm hỗ trợ đối với cá nhân, nhóm người hay lượng lớn nạn nhân sau khủng hoảng hoặc sau thảm họa vì mục đích điều chỉnh trạng thái tâm sinh lý và các trải nghiệm cảm xúc tiêu cực của họ Các nghiên cứu từ các nhà tâm lý học đã tạo điều kiện cho sự phát triển tổ chức và xây dựng phương pháp luận phổ quát cho các chuyên gia suốt quá trình cứu nạn trong những THKC Nghiên cứu cũng chỉ ra các nguyên tắc trợ giúp tâm lý trong THKC [Shoygu, 2014]

Tác giả Karen F Deppa, Đại học Pennsylvania, Nghiên cứu các biện pháp phục

hồi cho lính chữa cháy, đã chỉ ra những áp lực, tổn thương về thể chất và tinh thần mà

lính chữa cháy phải chịu đựng, những hy sinh của người lính chữa cháy trong quá trình thực hiện nhiệm vụ Nghiên cứu cũng chỉ rõ những áp lực nghề nghiệp ở lính cứu hỏa,

sự thiếu quan tâm của lãnh đạo, cơ quan chức năng đối với tổn thương tâm lý so với những tổn thương về thể chất Văn hóa nghề nghiệp góp phần quan trọng giúp người lính cứu hỏa thích ứng với nghề nghiệp, vượt qua áp lực về thể chất và tâm lý Trong các biện pháp giúp nâng cao thích ứng tâm lý cho lính cứu hỏa thì yếu tố tích cực của

cá nhân lính cứu hỏa đóng vai trò quan trọng nhất [Karen F Deppa, 2015]

Tác giả Sarah N Henderson và cộng sự, nghiên cứu, Tự tử ở lính chữa cháy:

những thách thức về văn hóa đối với các chuyên gia sức khỏe tâm thần chỉ ra rằng,

lính chữa cháy dành một phần ba cuộc đời tại trạm cứu hỏa, điều đó tạo ra mối liên kết và gắn kết mạnh mẽ với đồng đội, tình bạn thân thiết đặc biệt được hình thành,

vì thế cái chết của một thành viên, nhất là tự sát sẽ hủy hoại các thành viên khác và tạo ra sự bất lợi cho hoạt động của trạm Ba dấu hiệu cảnh báo quan trọng nhất làm tăng nguy cơ tự sát là: cảm giác vô vọng và bất lực, cảm thấy mình là một gánh nặng, những nỗ lực tự tử trước đó Các dấu hiệu cảnh báo bổ sung là: thay đổi trong giờ giấc ngủ, sự cách biệt xã hội và thể hiện hành vi lo lắng hoặc kích động Nghiên cứu cũng đã chỉ ra việc đào tạo đội ngũ phòng chống tự sát đã đưa đến hiệu quả tốt

và giúp ngăn chặn tình trạng tự tử ở lính chữa cháy Tuy nhiên nghiên cứu cũng đưa đến những tranh luận về việc nên hay không nên công nhận tự sát là một vấn đề trong dịch vụ chữa cháy, cũng như những gì bác sĩ tâm thần có thể làm để dự báo ngăn chặn các vụ tự tử liên tục ở mức báo động của lính chữa cháy [Sarah, 2016]

Tác giả Schild M và Szijártó L, nghiên cứu tâm lý học đám đông về thiên

tai và sơ tán khẩn cấp cho rằng: Bất kỳ THKC nào đều có thể tạo ra một tình huống

nguy kịch và mọi người sẽ bắt đầu tìm kiếm các giải pháp khả thi Các nạn nhân, người dân và các chuyên gia tham gia vào việc giải cứu đều phải đối mặt với những tổn thương về thể chất và tâm lý, rối loạn lâu dài Sự can thiệp tâm lý kịp thời và chuyên nghiệp giúp họ thích ứng được với các THKC, việc can thiệp đó rất quan trọng, nó ngăn ngừa các hậu quả sau chấn thương Các hành vi bất thường trong cuộc khủng hoảng là do sự thiếu hụt cảm xúc và các giản đồ nhận thức không thích hợp [Schild và Szijártó, 2016]

Tác giả Pelham B B, trong nghiên cứu, Anh hùng của chúng tôi: một nghiên

cứu theo chiều dọc về rối loạn tâm thần trong dịch vụ chữa cháy đã chỉ ra rằng:

những người lính cứu hỏa thường gặp phải các triệu chứng rối loạn tâm thần như: trầm cảm, lo âu, lạm dụng rượu, ý định tự tử và rối loạn căng thẳng sau chấn thương (PTSD), những người phục vụ lâu năm có nguy cơ bị trầm cảm, lo âu, PTSD, lạm dụng rượu và ý định tự sát cao hơn Ngoài ra, những người ở đầu tuổi thanh niên (18-

24 tuổi và những người gần tuổi nghỉ hưu (40-55 tuổi) sẽ có nguy cơ cao hơn so với tuổi ở giữa sự nghiệp của họ (25-39 tuổi) Khi số lượng các sự cố nghiêm trọng tăng lên thì mức độ trầm cảm, lo lắng, PTSD, lạm dụng rượu và ý tưởng tự sát sẽ tăng lên

Theo tác giả ngủ ít giờ mỗi đêm trong nhiều năm sẽ làm tăng mức độ trầm cảm, lo lắng, PTSD, lạm dụng rượu và ý tưởng tự sát [Pelham, 2016]

Ở Việt Nam, nghiên cứu về thích ứng với việc giải quyết các THKC là vấn

đề mới, có không nhiều tác giả nghiên cứu về vấn đề này, các nghiên cứu về THKC tập trung chủ yếu vào các vấn đề sau đây:

Tác giả Lưu Văn Sùng, nghiên cứu về “Xử lý các tình huống chính trị” cho

rằng, Những THKC trong chính trị xảy ra do biến cố không bình thường, có vấn đề gay cấn, phức tạp, đòi hỏi con người phải nhận thức và xử lý bằng những giải pháp không bình thường, phi truyền thống, giải pháp đặc biệt THKC trong chính trị thường xảy ra do khủng hoảng xã hội, hoàn cảnh dễ nảy sinh xung đột, rối loạn xã hội Do đó, THKC trong chính trị được xử lý không thể giống như cách giải quyết

bình thường được [Lưu Văn Sùng, 2002]

Nghiên cứu của nhóm tác giả Học viện Quốc phòng (2012) về xử lý các tình

huống của khu vực phòng thủ trong các trạng thái quốc phòng đã đưa ra các THKC

đó là: Có tình huống xảy ra như: biểu tình, gây rối, khủng bố, bắt cóc con tin, bạo loạn, xâm lược… đây là những tình huống liên quan đến an ninh trật tự Trong những THKC, tình huống khẩn cấp về quốc phòng xảy ra liên quan đến một khu vực hay cả nước thì trạng thái khẩn cấp này đòi hỏi phải huy động toàn thể bộ máy chính quyền

các cấp vào xử lý, giải quyết [Học viện Quốc phòng, 2012]

Tác giả Đinh Ngọc Tuấn, khi nghiên cứu về huấn luyện tâm lý và huấn luyện

chiến thuật chữa cháy cho rằng: Các chiến sĩ thích ứng tốt là người luôn kỳ vọng

cao vào việc thực hiện nhiệm vụ chuyên môn, tin tưởng vào việc hoàn thành nhiệm

vụ được giao, thao tác thành thạo, sử dụng tốt phương tiện thiết bị chuyên dụng, dốc sức thực hiện nhanh gọn, chính xác nhiệm vụ chiến đấu, kiên định trước khó khăn trở ngại, tâm lý tình cảm ổn định, tự kiểm soát được suy nghĩ và hành vi của mình Đối với các chiến sĩ không thích ứng được thường có các biểu hiện tâm lý tiêu cực như: run rẩy khi vào trận và ể oải khi ra trận, lo lắng, sợ hãi, giọng nói thay đổi, hay

có những câu lo lắng, thần kinh kích thích quá mức Trong các THKC vai trò của người chỉ huy rất quan trọng, người chỉ huy phải bình tĩnh, tự tin, các hành vi cử chỉ, lời nói phải mạch lạc rõ ràng để làm chỗ dựa cho các chiến sĩ, từ đó nâng cao

tính dũng cảm, sáng tạo của chiến sĩ để hoàn thành tốt nhất nhiệm vụ chiến đấu của

mình [Đinh Ngọc Tuấn, 2006, tr 380 - 383]

Tác giả Nguyễn Tuấn Anh, nghiên cứu “Chuẩn bị tâm lý chiến đấu, nhân tố

quan trọng quyết định tới hiệu quả chữa cháy và cứu nạn cứu hộ” cho rằng: việc chuẩn

bị tâm lý tạo nên nguồn gốc bên trong của tính tích cực cá nhân, giúp chiến sĩ chuẩn bị tâm thế tốt nhất để thích ứng với mọi tình huống nguy hiểm, phức tạp, huy động tối đa các chức năng hoạt động tâm lý để hoàn thành nhiệm vụ trong mọi THKC, mọi điều kiện phức tạp Nghiên cứu cũng chỉ ra việc xây dựng các tình huống chiến đấu phức tạp sẽ rèn luyện cho chiến sĩ sự bình tĩnh, tự tin, lòng dũng cảm, ý chí vững vàng, kiên định, tư duy nhanh nhạy trong xử lý các THKC trong điều kiện khó khăn, bất ngờ, bị động [Nguyễn Tuấn Anh, 2015]

THKC được nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực, nhưng ở Việt Nam, nghiên cứu

về thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH chỉ được các tác giả đề cập đến trong các nghiên cứu chung và chưa có một nghiên cứu riêng,

cụ thể nào về vấn đề này được công bố Nghiên cứu thích ứng với với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH là vấn đề mới cần đi sâu nghiên cứu trên đối tượng có đặc thù nghề nghiệp, hoạt động trong các THKC, căng thẳng, áp lực và nguy hiểm Để từ đó đưa ra các kiến nghị, đề xuất giúp cho Cảnh sát PCCC

và CNCH thích ứng tốt hơn với môi trường nghề nghiệp đặc thù của mình

Như vậy, các nghiên cứu trong quá trình giải quyết các THKC cũng chỉ ra các tổn thương tâm lý, sự thay đổi xúc cảm, các hành vi bất thường cũng như các hành vi hợp tác của con người trong các THKC, các biện pháp nâng cao thích ứng của con người trong các THKC, đây là cơ sở quan trọng để nâng cao sự an toàn và hiệu quả khi

sơ tán một lượng lớn người trong THKC Các nghiên cứu cũng chỉ ra biện pháp hỗ trợ tâm lý kịp thời và chuyên nghiệp của các chuyên gia trong THKC đóng vai trò quan trọng giúp ngăn ngừa hậu quả sau chấn thương, đồng thời cũng chỉ ra nguyên nhân của các hành vi bất thường trong THKC Quan điểm chung của nhiều tác giả khi nói về thích ứng trong việc giải quyết các THKC đó là: thích ứng có thể đào tạo được; trẻ

em dễ thích ứng hơn; sự giúp đỡ từ đồng nghiệp, lãnh đạo, gia đình, các bác sĩ giúp các nhân viên làm nhiệm vụ khẩn cấp thích ứng tốt hơn và các thiết bị hỗ trợ

* Khái quát kết quả nghiên cứu của các công trình đã trình bày ở trên

Như vậy từ tổng quan các công trình nghiên cứu về thích ứng cho thấy, thích ứng là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới và trong nước quan tâm Thích ứng có ý nghĩa và vai trò to lớn đối với sự tồn tại và phát triển của con người nói chung

và cá nhân nói riêng trong xã hội Lịch sử phát triển của tâm lý học và các khoa học xã hội cho thấy có nhiều công trình nghiên cứu về thích ứng trên các đối tượng khác nhau đối với những hoạt động, môi trường khác nhau Mặc dù có nhiều tác giả với nhiều công trình nghiên cứu về thích ứng, nhưng thích ứng của con người luôn là vấn đề thời

sự, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn nhằm nâng cao chất lượng sống của con người trong một xã hội luôn thay đổi, đúng như Spencer đã khẳng định: “Cuộc sống là sự thích ứng liên tục của các mối quan hệ bên trong với mối quan hệ bên ngoài” [Spencer, 1988]

Trong các công trình nghiên cứu, các tác giả đã đề cập đến những vấn đề cơ bản của thích ứng như: bản chất, nguồn gốc, kiểu loại thích ứng và cả các vấn đề ứng dụng tâm lý học thích ứng trong thực tiễn Các tác giả vừa tập trung làm rõ vấn đề thích ứng

về mặt lý luận, vừa cố gắng tìm hiểu thực trạng vấn đề trên những khách thể nghiên cứu cụ thể, từ đó chỉ ra đặc trưng và những yếu tố ảnh hưởng đến sự thích ứng

Đặc biệt, cần ghi nhận sự nỗ lực của một số tác giả trong việc ứng dụng các kết quả nghiên cứu của mình vào hoạt động thực tiễn thông qua các thực nghiệm tác động nhằm tăng cường hiệu quả của quá trình thích ứng Các nghiên cứu trên thế giới về giải quyết các THKC đã chỉ ra sự thay đổi nhận thức, thái độ và hành vi của con người, cũng như cơ chế vận hành tâm lý đám đông Không có nhiều công trình nghiên cứu về thích ứng với việc giải quyết các THKC trên đối tượng là lính cứu hỏa, lính chữa cháy Ở Việt Nam hiện nay nghiên cứu về thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH còn rất ít, cho đến nay chưa có nghiên cứu cụ thể nào về vấn đề này được công bố Theo chúng tôi, đây là vấn đề mới để các tác giả trong nước đi sâu nghiên cứu trên đối tượng có đặc thù nghề nghiệp, hoạt động trong các tình huống khẩn cấp, căng thẳng, áp lực và nguy hiểm

* Những vấn đề đặt ra của luận án cần giải quyết

Trên cơ sở tổng quan các công trình nghiên cứu về thích ứng và để thực hiện tốt nhiệm vụ nghiên cứu, luận án cần tập trung giải quyết những vấn đề sau:

tố ảnh hưởng tới thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH

- Đánh giá mức độ thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH

- Một số biểu hiện tâm lý và cách ứng phó thường gặp trong việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH

Tiểu kết chương 1

Thích ứng là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước nghiên cứu Các công trình nghiên cứu thích ứng nghề nghiệp tập trung ở các mặt hoạt động khác nhau của thích ứng đào tạo nghề và thích ứng nghề nghiệp như: thích ứng với hoạt động học tập của sinh viên; thích ứng với hoạt động học tập của sinh viên du học ở nước ngoài; thích ứng của sinh viên dân tộc thiểu số; mối quan hệ giữa thích ứng học tập với sức khỏe tinh thần; thích ứng với kỹ năng làm việc ở thư viện của sinh viên; thích ứng của sinh viên khi thực tập tốt nghiệp; thích ứng với hoạt động dạy học của giáo viên; thích ứng trong thay đổi nghề nghiệp; thích ứng của quân nhân, lính cứu hỏa…

Thích ứng với nghề nghiệp của người lao động được nghiên cứu khá nhiều còn nghiên cứu thích ứng với việc giải quyết các THKC có không nhiều tác giả nghiên cứu Một số nghiên cứu trên khách thể là lính cứu hỏa thì chỉ mới tập trung vào sức khỏe tâm thần trên các mặt căng thẳng tâm lý, sang chấn tâm lý, áp lực tâm

lý, tự tử ở lính cứu hỏa Nghiên cứu về thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH hiện chưa có nhiều, ở Việt Nam chưa có tác giả nào nghiên cứu vấn đề này Chính vì vậy, đây là vấn đề mới mà luận án cần đi sâu nghiên cứu trên đối tượng có đặc thù nghề nghiệp riêng, hoạt động trong các trạng thái căng thẳng, áp lực và nguy hiểm, họ sống, chiến đấu hôm nay nhưng chưa chắc

đã có ngày mai Đây là một nghề cần được tôn vinh, đánh giá đúng vị trí trong xã hội, họ sẵn sàng hi sinh vì cuộc sống bình yên của người dân và sự phát triển, phồn vinh của xã hội

Luận án đã kế thừa quan điểm của tâm lý học hoạt động và quan điểm của Robinson và Sarita Jane khi nghiên cứu về hành vi của con người trong tình huống khẩn cấp khi thảm họa ập đến và sử dụng các nguyên tắc phương pháp luận của các

lý thuyết này để xây dựng cơ sở lý luận cho luận án

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THÍCH ỨNG, THÍCH ỨNG VỚI VIỆC GIẢI QUYẾT CÁC TÌNH HUỐNG KHẨN CẤP CỦA CẢNH SÁT PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY VÀ CỨU NẠN CỨU HỘ

2.1 Lý luận chung về thích ứng

2.1.1 Khái niệm thích ứng

Thuật ngữ “thích ứng” có nguồn gốc từ tiếng Latinh là “Adaptacia”, gốc

tiếng Anh là “Adaptation” Trong tiếng Anh, động từ “adapt” hay danh từ

“adaptation” có nghĩa là thích ứng Theo từ điển Advanced Learner’s Encyclopedic Dictionary, động từ “adapt” có nghĩa là làm cho phù hợp với hoàn cảnh mới, điều kiện mới hay cách thức sử dụng mới Danh từ “adaptation” là thuật ngữ của sinh học dùng để chỉ hoạt động hoặc quá trình thích nghi, thích ứng

Khái niệm “thích ứng” được phát triển ở thế kỷ XIX trong sinh lý học, lý thuyết tiến hóa; sau đó được mở rộng sang lĩnh vực tâm lý học và xã hội học Ngày nay, trên cơ sở phát triển của khoa học tự động hóa, sự thích ứng được phân tích như là sự ăn khớp với nhau một cách liên tục giữa những mối quan hệ của hai hệ thống Hai hệ thống này vẫn có thể được gọi bằng những cái tên cổ điển trước kia

đã dùng là “cơ thể” và “môi trường”

* Khái niệm “thích ứng” trong các từ điển

Từ điển Tâm lý học của Hiệp hội Tâm lý học Mỹ (APA), thích ứng (adjustment) có nghĩa là: (i) sự thay đổi thái độ, hành vi của cá nhân cho phù hợp với sự thay đổi của môi trường hoặc những tình huống không quen thuộc Một người được coi là thích ứng tốt là người thỏa mãn các nhu cầu của bản thân theo cách có lợi cho sức khỏe, phù hợp với chuẩn mực xã hội và tình huống khác nhau (ii) Sửa đổi để phù hợp với chuẩn mực [APA Dictionary of Psychology, 2015]

Từ điển Tâm lý học của Đại học Cambridge, thuật ngữ thích ứng (adjustment) thường được hiểu là khả năng thích nghi tốt hơn trong một môi trường

cụ thể Là sự thay đổi suy nghĩ, hành động trong những cách thức khác nhau để thỏa mãn tốt hơn với môi trường văn hóa, xã hội và thể chất của mỗi cá nhân Xét về khía

cạnh Tâm lý học, thích ứng thường được quan niệm là quá trình học tập để đối phó tốt

hơn với những thay đổi trong cuộc sống [Matsumoto, 2009]

- Sự khác biệt giữa thích ứng và thích nghi, coi thích ứng là sự biến đổi của con người phù hợp môi trường và hoạt động

Từ điển Tâm lý học do tác giả Nguyễn Khắc Viện (1994), đã đặt hai khái niệm này trong một mục Tác giả cho rằng: “Một sinh vật sống trong một môi trường có nhiều biến động bằng cách thay đổi phản ứng của bản thân, hoặc tìm cách thay đổi môi trường Bước đầu là điều chỉnh phản ứng sinh lý (thích nghi với điều kiện nhiệt độ, môi trường…) Sau này là thay đổi các ứng xử, đây là thích nghi tâm lý” [Nguyễn Khắc Viện, 1994, tr.356]

Từ điển Tâm lý học do Vũ Dũng chủ biên, cho rằng: “Thích ứng là phản ứng của

cơ thể với những thay đổi của môi trường” Về nguyên tắc có hai phương thức thích ứng khác nhau của cơ thể đối với những thay đổi các điều kiện của môi trường: 1 Thích ứng bằng cách thay đổi cấu tạo và hoạt động của các cơ quan; đây là phương thức phổ biến với động vật và thực vật 2 Thích ứng bằng cách thay đổi hành vi mà không thay đổi tổ chức; phương thức này chỉ đặc trưng cho động vật và gắn liền với sự phát triển tâm lý Theo quan niệm này thì khái niệm thích ứng cũng có điểm đồng nghĩa với thích nghi [Vũ Dũng, 2008, tr.807]

Các nhà khoa học đã đưa ra rất nhiều khái niệm thích ứng ở các khía cạnh khác nhau, nhưng cho đến nay vẫn chưa có khái niệm nào được thừa nhận rộng rãi bởi hai lý do:

Thứ nhất: Trong tâm lý học các công trình nghiên cứu lý luận chuyên biệt về vấn đề thích ứng còn ít

Thứ hai: Thích ứng là vấn đề phức tạp, có thể tiếp cận dưới nhiều góc độ

khác nhau Trên thực tế, các trường phái tâm lý học khác nhau thường xem xét bản chất của sự thích ứng trong khi giải quyết các phạm trù, khái niệm cơ bản của trường phái mình

Chúng tôi nhất trí với quan niệm cho khái niệm “thích ứng” được bắt nguồn

từ khái niệm “thích nghi”, nói cách khác, “thích nghi” có nghĩa rộng hơn “thích ứng”, “thích nghi” được dùng chủ yếu trong sinh học, dùng chung cho mọi sinh vật,

còn “thích ứng” thường được dùng để chỉ sự thay đổi của con người phù hợp với những điều kiện mới của môi trường và hoạt động

Như vậy, thích ứng của cá nhân được thể hiện ở các trình độ khác nhau Căn cứ vào các quan điểm được đề cập ở trên, có thể phân chia thích ứng thành ba mức độ:

- Thích ứng sinh lý: là mức độ thấp nhất, đầu tiên của sự thích ứng Mức độ

này đặc trưng ở những phản ứng có tính chất tự động của cơ thể trước sự biến đổi của môi trường sống trực tiếp để tạo ra sự cân bằng Cơ chế của thích ứng sinh lý là quá trình hoạt động của hệ thống các phản xạ không điều kiện

- Thích ứng tâm lý: đây là loại thích ứng ở trình độ cao hơn, xuất hiện ở

người và các động vật bậc cao Đặc trưng của thích ứng tâm lý là cơ thể thích ứng không chỉ với những tác động trực tiếp, mà còn với những kích thích gián tiếp có tính chất tín hiệu môi trường Cơ chế của thích ứng tâm lý là quá trình hình thành các phản xạ có điều kiện

- Thích ứng tâm lý – xã hội: thể hiện ở sự thích ứng ở trình độ cao nhất chỉ

có ở con người Đặc trưng của hình thức này là con người sống trong môi trường xã hội tiếp nhận được các giá trị xã hội, hòa nhập vào xã hội và có khả năng đáp ứng được những yêu cầu, đòi hỏi của xã hội Sự cân bằng giữa cơ thể và môi trường ở trình độ này là sự cân bằng tích cực, tự giác Cơ chế của sự thích ứng xã hội là quá trình con người làm quen với môi trường hoạt động và giao tiếp

Trong phạm vi của nghiên cứu này, thích ứng được hiểu theo nghĩa thích ứng tâm lý – xã hội Thích ứng tâm lý – xã hội là hình thức thích ứng cao nhất chỉ có ở con người Thích ứng tâm lý xã hội liên quan chặt chẽ đến quá trình lao động xã hội

và xã hội hóa Trong quá trình đó, con người biến các kinh nghiệm lịch sử thành kinh nghiệm riêng, các đặc thù của cá nhân mỗi người

Nghiên cứu thích ứng với việc giải quyết các THKC của cảnh sát PCCC và CNCH là vấn đề khó và phức tạp, do điều kiện không cho phép nên trong khuôn khổ luận án này, chúng tôi chỉ tập trung vào kết quả của quá trình thích ứng

Sau khi xem xét, phân tích các quan niệm khác nhau về thích ứng, chúng tôi đưa ra khái niệm về thích ứng như sau:

Thích ứng là quá trình thay đổi nhận thức, thái độ và hành động của con người nhằm đáp ứng yêu cầu, đòi hỏi của môi trường mới để đạt được mục đích đề ra

Để thích ứng, con người phải thay đổi bản thân, đây chính là quá trình thay đổi nhận thức, thái độ, hành động cho phù hợp với môi trường, hoàn cảnh mới Sự thay đổi của bản thân để phù hợp với yêu cầu của xã hội, đó là một quá trình khó khăn, cần sự

nỗ lực, ý chí của cá nhân vượt qua khó khăn đó nhằm thực hiện hoạt động hiệu quả

Quá trình thích ứng trải qua các giai đoạn khác nhau, từ khi con người bắt đầu thâm nhập vào môi trường, hoạt động mới đến khi con người làm chủ môi trường, làm chủ hoạt động và tạo ra hiệu quả của hoạt động

- Kết quả của thích ứng thể hiện qua sự thay đổi nhận thức, thái độ và hành động nhằm đáp ứng yêu cầu của hoạt động hoặc môi trường mới Trong đó hành động phù hợp đáp ứng yêu cầu của hoạt động mới được coi là biểu hiện khách quan nhất, rõ nét nhất của thích ứng

- Là cơ chế tâm lý quan trọng đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của con người trong xã hội

2.2 Lý luận về thích ứng với việc giải quyết các tình huống khẩn cấp của cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ

2.2.1 Một số văn bản pháp luật quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của lực lượng Cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ

Ngày 12/8/1961 Chính phủ có Tờ trình số 2704/NC trình lên Ủy ban Thường

vụ Quốc hội về dự thảo Pháp lệnh “Quy định việc quản lý của Nhà nước đối với

công tác phòng cháy chữa cháy” và ngày 27/9/1961 Uy ban Thường vụ Quốc hội thông qua Pháp lệnh Quy định việc quản lý của Nhà nước đối với công tác PCCC; Ngày 04/10/1961 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Lệnh công bố Pháp lệnh này Đó là mốc son đánh dấu sự ra đời của lực lượng cảnh sát phòng cháy và chữa cháy Từ đó đến nay, lực lượng cảnh sát PCCC và CNCH đã có những bước phát triển vượt bậc,

có nhiều đóng góp trong sự nghiệp bảo vệ và xây dựng tổ quốc xã hội chủ nghĩa Bên cạnh sự phát triển của lực lượng cảnh sát PCCC và CNCH, Đảng, Nhà nước và

Bộ Công an đã có nhiều văn bản pháp luật quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của lực lượng cảnh sát PCCC và CNCH (phụ lục 3)

Cảnh sát PCCC và CNCH là lực lượng trực tiếp, chủ chốt, nòng cốt tham gia các nhiệm vụ khẩn cấp trong CC và CNCH như cháy nổ, sập đổ công trình, thiên tai, lũ lụt, sạt lở đất, động đất, sóng thần, khủng bố Các quy phạm pháp luật này phân định

rõ chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của lực lượng cảnh sát PCCC và CNCH, góp phần hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao, tránh được sự chồng chéo giữa các bộ ngành trong việc thực hiện nhiệm vụ

2.2.2 Khái niệm Cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ

a Định nghĩa cảnh sát

Công an là cơ quan chuyên trách làm nhiệm vụ bảo vệ an ninh, trật tự chung của một nước Công an nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam gọi là Công an nhân dân hay tên gọi khác là Công an nhân dân Việt Nam Công an nhân dân Việt Nam là một lược lượng vũ trang trọng yếu của Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, làm nòng cốt, xung kích trong sự nghiệp bảo vệ an ninh quốc gia và giữ gìn trật tự an toàn xã hội [Bộ Công an, 2005, tr 266]

Trong lực lượng Công an nhân dân được chia thành hai lực lượng là an ninh nhân dân và cảnh sát nhân dân, thực thi các nhiệm vụ chuyên biệt

Theo Từ điển Bách khoa Công an nhân dân, Cảnh sát là người được nhà nước giao

nhiệm vụ duy trì pháp luật, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội [Bộ Công an, 2005, tr 152]

Như vậy, cảnh sát là một bộ phận của Công an nhân dân Việt Nam, đặt dưới

sự quản lý của Bộ Công an Có nhiệm vụ phòng ngừa, phát hiện, đấu tranh chống tội phạm và vi phạm pháp luật về trật tự, an toàn xã hội, về bảo vệ môi trường; phát

hiện nguyên nhân, điều kiện phát sinh tội phạm, vi phạm pháp luật khác và kiến nghị các biện pháp khắc phục; tham gia giáo dục đối tượng vi phạm pháp luật tại cộng đồng theo quy định của pháp luật; quản lý và đảm bảo an toàn giao thông; quản lý vũ khí vật liệu nổ; quản lý công tác phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu

hộ theo quy định của pháp luật

b Khái niệm Cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ

Lực lượng phòng cháy, chữa cháy chuyên nghiệp ra đời theo Pháp lệnh phòng cháy và chữa cháy, được Ủy ban thường vụ Quốc hội thông qua ngày 27 tháng 9 năm 1961 Theo Luật Phòng cháy chữa cháy được Quốc hội nước Cộng hòa

xã hội chủ nghĩa Việt Nam ban hành 29/6/2001, có hiệu lực từ ngày 04/10/2001

cho rằng: “Lực lượng Cảnh sát Phòng cháy chữa cháy là lực lượng vũ trang nhân

dân được tổ chức thống nhất từ Trung ương đến địa phương do Bộ trưởng Bộ Công

an trực tiếp quản lý và chỉ đạo” [14]

Từ điển Bách khoa Công an nhân dân Việt Nam, định nghĩa: Cảnh sát phòng

cháy và chữa cháy là một bộ phận thuộc lực lượng Cảnh sát nhân dân Việt Nam, có nhiệm vụ: quản lý, tổ chức, chỉ đạo và thực hiện nhiệm vụ phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ trên toàn quốc, góp phần giữ gìn trật tự, an toàn xã hội [Bộ Công an, 2005]

Bên cạnh đó, các Quyết định 44/2012/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ; Thông tư 65/2013/TT-BCA; Thông tư 20/2014/TT-BCA đã quy định đầy đủ, rõ ràng về công tác cứu nạn, cứu hộ của lực lượng cảnh sát phòng cháy, chữa cháy Như vậy, đến đây lực lượng Cảnh sát Phòng cháy, chữa cháy đã có đầy đủ cơ sở pháp lý về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn về công tác PCCC và CNCH

c Đặc trưng của hoạt động phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ

Hoạt động PCCC và CNCH là hoạt động thực hiện theo điều lệnh chiến đấu Điều lệnh chiến đấu nhằm nâng cao tinh thần trách nhiệm, tăng cường tổ chức và kỷ luật, triệt để chấp hành mệnh lệnh chỉ huy trong khi CC và CNCH của các cán bộ chiến sĩ để nâng cao khả năng chiến đấu bảo đảm cứu chữa các vụ cháy và cứu nạn người, tài sản đạt hiệu quả Tất cả những vấn đề cơ bản có tính xuất phát điểm đều được thể hiện trong điều lệnh chiến đấu Điều lệnh chiến đấu là sự tổng kết kinh nghiệm chiến đấu qua nhiều năm của các đội CC và CNCH trong cả nước