Một số lý luận cơ bản về đa dạng hoá sản phẩm trong doanh nghiệp

"Đa dạng hoá sản phẩm là quá trình mở rộng một cách hợp lý danh mục sản phẩm, cơ cấu sản phẩm sao cho phù hợp với nhu cầu thị trường và xã hội, phù hợp với điều kiện của môi trường, doan

Một số lý luận cơ bản về đa dạng hoá sản phẩm trong doanh

nghiệp.

I KHÁI NIỆM, NỘI DUNG, HÌNH THỨC CỦA ĐA DẠNG HOÁ SẢN PHẨM

1 Khái niệm đa dạng hoá sản phẩm

Trong nền kinh tế thị trường số lượng, chủng loại sản phẩm, hàng hoá dịch

vụ hết sức đa dạng, phong phú nhằm đáp ứng tối đa nhu cầu của người tiêu dùng Một doanh nghiệp chỉ có thể được coi là làm ăn có hiệu quả khi các sản phẩm cuả doanh nghiệp được tiêu thụ với mức giá thị trường và số lượng theo khả năng đáp ứng nhất Muốn vậy doanh nghiệp phải gắn được sản phẩm của mình với người tiêu dùng, tức là phải xác định được một danh mục và cơ cấu sản phẩm có hiệu quả nhất Tuy nhiên tính hiệu quả của cơ cấu và danh mục sản phẩm lại phụ thuộc vào những điều kiện khách quan, chủ quan nhất định Khi các điều kiện đó thay đổi thì cơ cấu sản phẩm của doanh nghiệp cũng phải thay đổi theo để thích ứng với điều kiện mới Chính vì vậy cơ cấu cảu sản phẩm của doanh nghiệp luôn là một cơ cấu động.

Nếu cơ cấu sản phẩm của doanh nghiệp thay đổi theo hướng thu hẹp lại, đảm bảo sự tập trung cao hơn về sản xuất thì doanh nghiệp phát triển theo hướng chuyên môn hoá Ngược lại cơ cấu sản phẩm đựơc mở rộng, danh mục sản phẩm được tăng thêm thì có nghĩa doanh nghiệp phát triển theo hướng đa dạng hoá sản phẩm.

Vậy đa dạng hoá sản phẩm là gì?

Có nhiều định nghĩa về đa dạng hoá sản phẩm như:

"Đa dạng hoá sản phẩm là một chiến lược nhằm giảm bớt rủi ro bằng cách góp chung rủi ro của nhiều loại tài sản có mức lợi tức của từng loại khác nhau ".

"Đa dạng hoá sản phẩm là quá trình mở rộng một cách hợp lý danh mục sản phẩm, cơ cấu sản phẩm sao cho phù hợp với nhu cầu thị trường và xã hội, phù hợp với điều kiện của môi trường, doanh nghiệp nhằm tạo ra cơ cấu, danh mục sản phẩm hợp lý và có hiệu quả của doanh nghiệp".

Vậy bản chất của đa dạng hoá sản phẩm là quá trình mở rộng hợp lý danh mục và cơ cấu sản phẩm nhằm tạo nên cơ cấu sản phẩm có hiệu quả của doanh nghiệp công nghiệp.

2.Nội dung của đa dạng hoá sản phẩm.

Tùy theo từng giai đoạn phát triển và các yêu cầu từ phía thị trường, môi trường kinh doanh mỗi doanh nghiệp có các chiều hướng đa dạng hoá khác

nhau Trên thực tế các doanh nghiệp thường tiến hành các hướng đa dạng hoá sau:

a Đa dạng hoá mở rộng.

Theo xu hướng này doanh nghiệp tiến hành đa dạng hoá dựa trên việc kết hợp các yếu tố:

Đa dạng hoá sản phẩm trên nền chuyên môn hoá.

- Đa dạng hoá sản phẩm dựa trên cơ sở kết hợp sản phẩm chuyên môn hoá và mở rộng chủng loại sản phẩm cùng công nghệ

-Đa dạng hoá sản phẩm dựa trên cơ sở tận dụng khả năng thừa của máy móc công nghệ và nguyên vật liệu chính.

b Đa dạng hoá thu hẹp.

- Đa dạng hoá sản phẩm bằng cách thu hẹp sản phẩm chuyên môn hoá, mở rộng sản phẩm có thể sử dụng cơ sở vật chất có sẵn.

-Khép kín dây chuyền sản xuất, tận dụng tối đa mọi nguồn lực cho sản phẩm chuyên môn

- Thu hẹp sản phẩm chuyên môn hoá, chuyển hướng sản xuất.

c Đa dạng hoá thực sự:

- Doanh nghiệp sản xuất kinh doanh sang lĩnh vực mới không có mối liên hệ nào về công nghệ hoặc thương mại với các hoạt động hiện có của doanh nghiệp Biểu 1: Các xu hướng đa dạng hoá sản phẩm (trang bên)

3 Hình thức đa dạng hoá sản phẩm

Chiến lược đa dạng hoá sản phẩm của doanh nghiệp được biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau Các hình thức của đa dạng hoá sản phẩm thường có

sự đan xen trong cách thể hiện Có một số hình thức đa dạng hoá sau:

a Chiến lược đa dạng hoá đồng tâm.

- Là việc mở rộng danh mục sản phẩm từ sản phẩm truyền thống nhằm đáp ứng các nhu cầu thị trường thường xuyên biến động Trong sản xuất kinh doanh công nghiệp hình thức đa dạng hoá đồng tâm thường được diễn ra theo hai hướng.

* Đa dạng hoá sản phẩm trên cơ sở sản phẩm gốc chuyên môn hoá.

Đây là hình thức đa dạng hoá đã phát triển từ lâu và đem lại hiệu quả cao Thông thường khi doanh nghiệp càng mở rộng đa dạng hoá thì trình độ

Biểu 1: Các xu hướng đa dạng hoá sản phẩm

1 Đa dạng hoá sản phẩm

trên nền CMH

Công ty dệt Vĩnh Phú Tăng thêm kiểu cách, mẫu mã

và hình thức nội dung của sản phẩm

Sản phẩm gốc bị mất thị trường do mẫu mã đơn điệu

Điều tra thị trường, nâng cấp

và đầu tư thiết bị , thiết kế sản phẩm mới.

2.Kết hợp sản phẩm CMH và

mở rộng sản phẩm cùng

công nghệ

Công ty sứ Hải Dương

Hoàn thiện và nâng cao chất lượng sứ dân dụng, phát triển

sứ điện, sứ mỹ nghệ.

Sản phẩm gốc bị mất thị trường và kém sức cạnh tranh do mẫu mã và chất lượng kém

Điều tra thị trường, thiết kế sản phẩm, tạo ra sức cạnh tranh về chất lượng

3.Tận dụng khả năng sản

xuất thừa

Công ty động cơ Nam Định

Làm dịch vụ cơ khí, điện dân dụng và công nghiệp

Sản phẩm gốc bị mất thị trường do nhu cầu về sản phẩm giảm

Phát huy khả năng lao động

và công suất thiết bị

4.Thu hẹp sản phẩm CMH.

Mở rộng sản phẩm sử dụng

cơ sở vật chất hiện có

Công ty xe đạp Xuân Hoà

- Giảm số lượng sản xuất xe đạp

- Xản xuất sản phẩm trang thiết

bị nội thất bằng kim loại (bàn ghế )

Sản phẩm gốc bị mất thị trường do nhu cầu về sản phẩm giảm

Điều ra thị trường thiết kế sản phẩm mới

5.Khép kín cơ sở vật chất

hiện có

Dệt kim Hà Nội Huy động hết công suất, sản

xuất sợi, quần áo dệt kim

Sản phẩm có uy tín trên thị trường và tiềm lực đầu tư

Đầu tư xây dựng dây chuyền sản xuất mới

6 Thu hẹp sản xuất chuyên

môn

Công ty chế biến lâm sản Hải Dương

Từ bánh mỳ, mỳ sợi- sản xuất nghiền ớt, tỏi, bánh kẹo, sản xuất bia.

Sản phẩm gốc bị mất thị trường

Đầu tư xây dựng bộ phận sản xuất mới

7 Kinh doanh tổng hợp Nhiều doanh nghiệp Tranh thủ mọi cơ hội trong kinh Để hỗ trợ lẫn nhau sản xuất Làm tất cả những gì có thể

doanh các sản phẩm làm

CMH sẽ giảm sút Tuy nhiên trong hình thức này đa dạng hoá và trình độ chuyên môn hoá lại có mối quan hệ rất biện chứng bơỉ các lý do sau:

- Thứ nhất: là bản thân sản phẩm CMH của doanh nghiệp cũng phải được

hoàn thiện cải tiến về hình thức và nội dung, tăng thêm về kiểu cách mẫu mã để đáp ứng yêu cầu thị trường hết sức đa dạng Đó là một trong những điều kiện quan trọng đảm bảo cho doanh nghiệp có sức cạnh tranh giữ và mở rộng thị phần Vì vậy sản phẩm CMH của doanh nghiệp được đánh theo hình thức biến đổi chủng loại

- Thứ hai: Tại một số doanh nghiệp thực hiện các nhiệm vụ CMH thường

không sử dụng hết các nguồn lực sẵn có Vì vậy trong khi nâng cao một cách hợp

lý trình độ chuyên môn hoá theo phương hướng phát triển chỉ đạo của doanh nghiệp thì doanh nghiệp vẫn cần mở rộng danh mục sản phẩm để tận dụng năng lực sản xuất của nhà máy thiết bị, tận dụng nguyên vật liệu thừa nhằm đáp ứng các nhu cầu khác của thị trường Theo lý do này, đa dạng hoá sản phẩm chính là doanh nghiệp tạo ra "tuyến sản phẩm " hỗ trợ quan trọng cho việc phát triển CMH.

- Thứ ba: Mặc dù có nhiều hình thức đa dạng hoá sản phẩm nhưng nếu

như đa dạng hoá sản phẩm được dựa trên cơ sở nền tảng là các điều kiện vật chất kỹ thuật của CMH ban đầu thì việc đa dạng hoá sản phẩm sẽ giảm bớt nhu cầu đầu tư, nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh nhằm hạn chế rủi ro Hiệu quả sản xuất kinh doanh cao hay thấp chính là yếu tố quyết định việc có nên đa dạng hoá sản phẩm dựa trên chuyên môn hoá.

Như vậy CMH sản xuất luôn phải được coi là nhiệm vụ trung tâm và là phương hướng chủ đạo trong phát triển kinh doanh của doanh nghiệp Nếu như quan niệm cơ cấu sản phẩm của doanh nghiệp là cơ cấu động phải thường xuyên hoàn thiện đổi mới đảm bảo cho các doanh nghiệp thích ứng với sự vận động của môi trường kinh doanh thì bản thân sản phẩm CMH của doanh nghiệp cũng phải được đa dạng hoá và được đa dạng hoá sản phẩm của doanh nghiệp chính là một giải pháp mang tính chiến lược lâu dài Để đảm bảo sản xuất kinh doanh có hiệu quả và ổn định cần có một chiến lược CMH và đa dạng hoá hợp

lý trong doanh nghiệp.

* Phát triển đa dạng hoá sản phẩm trên cơ sở các sản phẩm đa dạng hoá được sử dụng trên kỹ thuật công nghệ và các yếu tố hiện có của doanh nghiệp.

Áp dụng hình thức này, doanh nghiệp vừa vận dụng được lợi thế về nguồn lực sẵn có của mình như kỹ thuật công nghệ, máy móc thiết bị, lao động nguồn

nguyên liệu để có thể sản xuất thêm và đưa ra thị trường được những sản phẩm có chất lượng cao, hình thức đẹp phù hợp với nhu cầu của người tiêu dùng.

* Đa dạng hoá đồng tâm thường được sử dụng theo các hình thức cụ thể là:

- Đa dạng hoá sản phẩm từ sản phẩm CMH

- Đa dạng hoá sản phẩm từ việc hoàn thiện phục vụ trong quá trình tiêu thụ.

- Đa dạng hoá sản phẩm hoàn thiện tốt hơn, đầy đủ hơn, triệt để hơn các yếu tố của quá trình sản xuất.

- Đa dạng hoá sản phẩm từ hướng cải tiến hợc đổi mới một bộ phận, hoặc một số chi tiết của sản phẩm CMH.

- Đa dạng hoá sản phẩm nhằm vào sự thay đổi của nhu cầu thị trường hoặc đi sâu vào các thị trường ngách.

b Đa dạng hoá kết khối.

Là hình thức đa dạng hoá mà trong một doanh nghiệp tập hợp nhiều loại hình thức sản xuất kinh doanh thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau.

Biểu 2: Phân loại các hình thức đa dạng hoá sản phẩm (trang bên)

4.Sự cần thiết khách quan của đa dạng hoá sản phẩm

Hoạt động trong cơ chế thị trường các doanh nghiệp thường hướng tới 2 mục tiêu cơ bản là:

- Tạo ra hàng hoá và dịch vụ với chất lượng tốt, mẫu mã đẹp phù hợp với nhu cầu của người tiêu dùng.

- Đạt được lợi nhuận tối đa sau mỗi kỳ kinh doanh trên cơ sở nâng cao hiệu quả của các hoạt động sản xuất kinh doanh.

Cũng thấy rõ rằng, sản phẩm của doanh nghiệp càng có chất lượng cao, mẫu mã phong phú thì càng tiêu thụ được nhiều, doanh thu càng lớn, lợi nhuận càng cao Muốn thế thì tất yếu doanh nghiệp phải xác định cho mình được một

cơ cấu sản phẩm hợp lý, phải thực hiện đa dạng hoá sản phẩm cho phù hợp với thị yếu của thị trường và xã hội, phù hợp với điều kiện của môi trường doanh nghiệp (cơ hội, biến động của giá cả, thu nhập tính cạnh tranh, luật pháp) Nói cách khác, thực hiện đa dạng hoá sản phẩm tự bản thân doanh nghiệp đã tạo cho mình khả năng cạnh tranh trên thị trường.

Ngày nay, đa dạng hoá sản phẩm đã trở thành xu hướng khách quan không chỉ ở nước ta mà còn ở nhhiều nước trên thế giới Từ các tổ chức kinh tế

lớn như tập đoàn kinh doanh đến doanh nghiệp độc lập với quy mô khác nhau cũng thực

Biểu 2: Phân loại hình thức đa dạng hoá sản phẩm

Cách tiếp cận Hình thức Đặc điểm chủ yếu Nội dung Điều kiện thực hiện Ưu điểm

Xét theo sự biến

Biến đổi chủng loại Hoàn thiện và cải tiến thị trường

hiện có Thị trường hiện tại và thị trường mới

Hoàn thiện về hình thức SP- nội dung SP hoặc cả hai

Có thể ứng dụng thực hiện rộng rãi

Phát triển chuyên môn hoá, sử dụng hợp lý nguồn lực hiện có

đổi của danh mục

sản phẩm

Đổi mới chủng loại Tạo ra SP mới

Thị trường hiện có và thị trường mới

Đưa ra SP mới tuyệt đối hoặc SP mới tương đối

Phải nghiên cứu nhu cầu thị trường Qui trình nghiên cứu công nghệ SX cần đầu tư lớn

để duy trì và mở rộng thị trường tiêu thụ hàng hoá

Hỗn hợp Kết hợp cả hai hình thức trên Kết hợp cả hai hình thức trên Xét theo tính chất

nhu cầu

ĐDHSP theo chiều sâu nhu cầu

Cải tiến SP hiện có tạo thêm nhiều thang dòng và mặt hàng mới

Tăng thêm kiểu cách, mẫu mã của cùng 1 loại SP.

Phải phân khúc (phân đoạn) nhu cầu thị trường SP.

Phát triển chuyên môn hoá theo chiều sâu , duy trì mở

sản phẩm ĐDHSP theo chiềurộng nhu

cầu

Mở rộng chủng loại sản phẩm Chế tạo SP có kết cấu, công nghệ

SX, giá trị sử dụng khác nhau.

Đòi hỏi tiềm lực tài chính, công nghệ lớn để xây dựng DN quy

mô lớn, cơ cấu SX phức tạp

rộng thị trường tiêu thụ Sử dụng hợp lý các nguồn lực hiện có

ĐDHSP theo hướng thoát

ly sản phẩm gốc

SP mới - thị trường mới SP mới không liên quan đến SP

ban đầu về giá trị sử dụng và công nghệ SX.

Có nhu cầu và sức cạnh tranh lớn Đầu tư lớn

Xéttheo phương

Sử dụng tổng hợp các chất

có ích trong một loại NVL

Sản xuất một số loại có giá trị sử dụng khác nhau

Đầu tư lớn Nhu cầu sản phẩm nhiều

Giảm được chi phí các yếu tố đầu vào Hạ giá thành, tăng

thức thực hiện SP khác nhau nhưng có

chung NL gốc

Mở rộng chủng loại sản phẩm Sản xuất 1 số loại sản phẩm có giá

trị khác nhau

Nhu cầu sản phẩm có quan hệ trong SX lớn

sức cạnh tranh mơ rộng thị trường

Trên góc độ

ĐDHSP trên cơ sở nguồn lực hiện có

Hạn chế khả năng mở rộng danh mục sản phẩm của doanh nghiệp

Dựa trên năng lực sản xuất hiện có

Tận dụng hợp lý nguồn lực hiện có, đầu tư mới, hạn chế

phương thức

thực

hiện

Nguồn lực hiện có và đầu

tư bổ sung

Mở rộng danh mục SP doanh nghiệp Khắc phục khâu thiếu hoặc khâu SX

mà DN còn thiếu

Đòi hỏi phải có đầu tư (chỉ giữ vị trí bổ sung)

rủi ro Nâng cao trình độ kỹ thuật, tăng sức cạnh tranh, mở

ĐDHSP bằng đầu tư mới Sản xuất sản phẩm mới Đưa ra SP mới mà khả năng hiện

tại không đáp ứng được

Nhu cầu đầu tư lớn rộng thị trường

hiện đa dạng hoá sản phẩm Sự phát triển các xu thế này được giải thích bằng các lý do sau:

4.1 Nhu cầu thị trường về các loại sản phẩm công nghiệp rất phong phú, đa dạng và thường xuyên thay đổi.

Điều này đòi hỏi mỗi doanh nghiệp phải có đối sách để đảm bảo sự thích ứng với thị trường Doanh nghiệp phải theo sát thị trường nắm chắc và dự báo nhu cầu của thị trường để sản xuất hàng hoá Trong cơ chế thị trường, người mua đóng vai trò quyết định trong việc sản xuất cái gì, sản xuất như thế nào và trao đổi như thế nào? Nói cách khác, ở đây người bán giữ một vai trò phụ thuộc Người mua chỉ mua những gì họ cần và phù hợp với khả năng thanh toán Để tối đa hoá thoả dụng, họ không thụ động trước người sản xuất mà còn là lực lượng "đối tượng" với nhà sản xuất Còn người bán họ chỉ bán những gì mà người tiêu dùng cần, tức là họ phải tìm ra thị trường, tìm ra nhu cầu và khả năng thanh toán của sản phẩm và dịch vụ mà họ định hướng Như vậy sự đòi hỏi của nhu cầu thị trường buộc các doanh nghiệp phải tiến hành đa dạng hoá sản phẩm và nhờ đó doanh nghiệp mới chiếm được thị trường tiêu thụ sản phẩm.

4.2 Tiến bộ khoa học- kỹ thuật.

Tiến bộ khoa học - kỹ thuật làm xuất hiện những nhu cầu mới, rút ngắn chu kỳ sống của sản phẩm và tạo ra nững khả năng sản xuất mới, tức là làm xuất hiện những cơ hội kinh doanh mới Tất cả những tác động này đòi hỏi doanh nghiệp phải biết tranh thủ nắm bắt để phát triển.

Cùng với sự tiến bộ khoa học kỹ thuật thì chu kỳ sản phẩm giảm đi Vì vậy doanh nghiệp luôn phải xem xét, đánh giá được sản phẩm đang ở giai đoạn nào trong chu kỳ sống, nếu đang ở giai đoạn suy thoái thì doanh nghiệp sẽ không sản xuất mặt hàng đó mà tìm cách cải tiến sản phẩm đa dạng hoá để giảm được hao phí lao động xã hội.

4.3.Sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp công nghiệp và giữa các sản phẩm công nghiệp với nhau.

Trong điều kiện sản xuất phát triển cao, cạnh tranh ngày càng trở nên quyết liệt thì đa dạng hoá càng có vai trò rất quan trọng chiếm vị trí chủ chốt trong chiến lược sản phẩm của mỗi doanh nghiệp Đa dạng hoá giúp doanh nghiệp đưa ra thị trường những sản phẩm đáp ứng được nhu cầu người tiêu dùng Nhờ đó, doanh nghiệp đạt được mục tiêu kinh doanh đã đặt ra Ngược