Sau 1986, truyện ngắn Việt Nam vận động, rạn vỡ, biến đổi, phát triển ngoạn mục, thỏa mãn nhu cầu thẩm mĩ của độc giả và của chính người cầm bút. Ba dạng cơ bản, tiêu biểu làm nên bức tranh truyện ngắn Việt Nam sau 1986 bao gồm: truyện cực ngắn, truyện ngắn giàu chất trữ tình và truyện ngắn giàu chất tiểu thuyết. Truyện cực ngắn là dạng truyện với các đặc điểm nổi bật: rút gọn tối đa dung lượng, giản lược cốt truyện, giản lược tối đa nhân vật, chắt lọc chi tiết. Trên hành trình phát triển, truyện cực ngắn đã có sự phân tách trở thành những “tiểu loại” độc đáo và hấp dẫn, trong đó, truyện cực ngắn giàu chất ngụ ngôn và truyện cực ngắn giàu chất kịch là hai chi lưu có dòng chảy mạnh mẽ nhất. Truyện ngắn giàu chất trữ tình với các đặc trưng: cốt truyện trữ tình, tình huống tâm trạng; kiểu nhân vật nội tâm, ngôn ngữ đậm chất thơ và giọng điệu cảm thương, chia sẻ. Truyện ngắn giàu chất tiểu thuyết với những đặc điểm cơ bản: mở rộng tối đa sức chứa, cấu trúc phức hợp lồng ghép, kiểu nhân vật trải nghiệm, triết luận, sự đan cài nhiều lớp ngôn ngữ, kiểu cú pháp, sự đa dạng về giọng điệu. Cả ba dạng trên đã chứng minh sức sống thể loại, sức nặng nghệ thuật và triển vọng của truyện ngắn. Trong thực tế, truyện ngắn còn phong phú, đa dạng và phức tạp hơn thế, cho thấy khát vọng và năng lực sáng tạo dồi dào của những người cầm bút. Trong thế kỉ XXI, một vài dạng truyện ngắn sẽ có tương lai. Truyện cực ngắn có thể trở thành một trong những dạng ngày càng phát triển trong thời đại số hóa toàn cầu này với vai trò xung kích của mình. Truyện ngắn giàu chất tiểu thuyết chắc chắn sẽ có khả năng sống mãi với thời gian. Với khát vọng vươn tới tính hiện đại, hội nhập với truyện ngắn thế giới ở tư duy thể loại, truyện ngắn Việt Nam sau 1986 giữ vai trò quan trọng trong văn xuôi Việt Nam, hoàn thành sứ mệnh là mắt xích chắc chắn và đầy tin cậy kết nối những thể kỉ văn học.
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
- -CHU THỊ HUYỀN
CÁC DẠNG CƠ BẢN CỦA TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM SAU 1986
(từ góc nhìn thể loại)
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 9.22.01.21
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đặng Thu Thủy
PGS.TS Vũ Tuấn Anh
1
Trang 2HÀ NỘI - 2020
2
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Trải qua quá trình học tập, nghiên cứu, thực hiện luận án tốt nghiệp, tôi xintrân trọng gửi lời cảm ơn tới:
PGS.TS Đặng Thu Thủy, PGS.TS Vũ Tuấn Anh - Hai nhà khoa học - Hai
người thầy mẫu mực, tâm huyết luôn cảm thông, chia sẻ những khó khăn củanghiên cứu sinh, khích lệ, động viên, nhiệt tình hướng dẫn cho tôi trong quá trìnhnghiên cứu luận án
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Phòng Sau Đại học, Khoa Ngữ văn cùngvới các thầy cô tham gia giảng dạy nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học ViệtNam hiện đại Khóa 34
Ủy ban nhân nhân thành phố Hải Dương, Sở Giáo dục và Đào tạo Hải Dương,
Ủy ban nhân nhân thành phố Hà Nội, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, Ban Giámhiệu, giáo viên trường Trung học phổ thông Ninh Giang, Ban Giám hiệu, giáo viêntrường Trung học phổ thông Trần Nhân Tông đã tạo những điều kiện thuận lợi chotôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án
Gia đình, bạn bè, đồng nghiệp luôn nhiệt tâm ủng hộ tôi trong suốt chặngđường đã qua
Tác giả luận án
Chu Thị Huyền
Trang 4LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các sốliệu và kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa có ai công bố trongbất kì công trình nghiên cứu khoa học nào khác
Tác giả luận án
Chu Thị Huyền
Trang 5MỤC LỤC
Trang 6PHẦN MỞ ĐẦU
1Lí do chọn đề tài
1.1 Trong dòng chảy của văn xuôi Việt Nam hiện đại, truyện ngắn là
một thể loại mạnh, có nhiều thành tựu Đến với truyện ngắn Việt Nam sau
1986, các nhà nghiên cứu, phê bình không chỉ được đối thoại với những nhàvăn xuất sắc của Việt Nam, được thưởng thức những truyện ngắn có giá trị màcòn thấy được quá trình vận động, biến đổi không ngừng của thể loại này Từsau 1986, nhất là những năm gần đây, truyện ngắn đã có sự chuyển dịch quantrọng về phía hiện đại, giao lưu và hội nhập với truyện ngắn nói riêng và vănxuôi thế giới nói chung Chính sự đa dạng, nhiều màu sắc đó đã đưa truyệnngắn trở thành một đối tượng tiềm năng, hấp dẫn với độc giả và các nhànghiên cứu
1.2 Nhà lý luận phê bình, cây đại thụ lý luận của nước Nga, Bakhtin, đã từngkhẳng định: “Lịch sử văn học trước hết là lịch sử hình thành, phát triển và tương tácgiữa các thể loại”[105; 8] Lịch sử văn học đã minh chứng điều đó Sau 1986, độcgiả đã chứng kiến quá trình vận động và biến đổi liên tục của thể loại truyện ngắn.Truyện ngắn (cùng với tiểu thuyết) là thể loại quan trọng cuả văn xuôi, thể hiện mộtlối tư duy riêng về đời sống Truyện ngắn đã và đang có sự vận động, đổi thay vềquy mô và dung lượng; truyện ngắn đang có xu hướng vươn tới, giao thoa với cácthể loại khác như kịch, tiểu thuyết, thơ Sự giao thoa, tương tác tạo nên một sốdạng mới của truyện ngắn đồng thời thể hiện tinh thần dân chủ, hiện đại, sự nỗ lực,cách tân của thể loại truyện ngắn
1.3 Truyện ngắn Việt Nam sau 1986 đến nay có nhiều thành tựu, phongphú, đa dạng, phức tạp, phân hướng, phân dòng… Đây là nơi quy tụ nhiều thế hệnhà văn Có rất nhiều cây bút đã trở nên quen thuộc với độc giả như NguyễnMinh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng Họ vẫn chủ yếu tiếp nối dòng mạchvăn chương truyền thống Bên cạnh đó đã xuất hiện khá nhiều cây bút với cáchviết mới, lạ, đa dạng về bút pháp như: Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Đoàn
Lê, Nguyễn Quang Lập, Y Ban, Tạ Duy Anh, Nguyễn Quang Thiều Từ thậpniên 90, Hòa Vang, Trần Đức Tiến, Hồ Anh Thái, Cao Duy Sơn đã trở thành
Trang 7những cây bút để lại nhiều tiếng vang Cuối thập niên 90 tới những năm 2000, sựxuất hiện của những cây bút xuất sắc làm nên diện mạo mới của truyện ngắnnhư: Võ Thị Hảo, Trần Thùy Mai, Nguyễn Thị Thu Huệ, Lê Minh Khuê, Võ ThịXuân Hà, Phan Thị Vàng Anh, Phan Triều Hải, Lưu Minh Sơn, Phạm DuyNghĩa, Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Ngọc Thuần, Đỗ Hoàng Diệu, Nguyễn Ngọc Tư Nghiên cứu truyện ngắn Việt Nam sau 1986, chúng tôi nhận thấy: truyện ngắn đã
và đang tiếp tục hình thành những dạng mới, độc đáo Bên cạnh truyện ngắntruyền thống là sự xuất hiện đa dạng của các dạng truyện ngắn mới Nhiều nhàvăn có sự gặp gỡ trong quan điểm nghệ thuật, bút pháp thể hiện, tạo ra dạngtruyện độc đáo, hấp dẫn Điều này tạo nên sự đa dạng, phong phú cho bức tranhtruyện ngắn Việt Nam sau 1986 cũng như khẳng định vị thế quan trọng củatruyện ngắn trong dòng chảy văn xuôi đương đại Việt Nam
1.4 Đã có không ít công trình khoa học chọn truyện ngắn Việt Nam sau
1986 làm đối tượng nghiên cứu Những dạng cơ bản của truyện ngắn Việt Namsau 1986 đã bắt đầu được quan tâm, nghiên cứu trong những năm gần đây Nhưng,đến nay vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống và chuyênsâu nhận diện, phân loại các dạng cuả truyện ngắn sau 1986 từ góc nhìn thể loại.Cách tiếp cận này hứa hẹn sẽ cho nhiều kết quả thú vị và có nhiều ý nghĩa, khôngchỉ đối với việc nghiên cứu phê bình mà với cả hoạt động sáng tác
Từ những lí do trên, chúng tôi chọn Các dạng cơ bản của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 (từ góc nhìn thể loại) làm đề tài nghiên cứu của luận án.
2 Đối tượng nghiên cứu
Luận án lựa chọn đối tượng nghiên cứu là các dạng cơ bản truyện ngắn ViệtNam sau 1986 từ góc nhìn thể loại
3 Phạm vi nghiên cứu và phạm vi khảo sát
3.1 Phạm vi nghiên cứu
Luận án tập trung nghiên cứu truyện ngắn Việt Nam sau 1986 từ góc độ thể
loại, tập trung vào ba dạng cơ bản của truyện ngắn Việt Nam sau 1986: truyện cực ngắn, truyện ngắn giàu chất trữ tình, truyện ngắn giàu chất tiểu thuyết
3.2 Phạm vi khảo sát
Luận án tập trung khảo sát truyện ngắn Việt Nam từ 1986 đến năm 2019 Do
Trang 8số lượng tác phẩm xuất bản hàng năm là rất lớn nên việc khảo sát cuả chúng tôi tậptrung hướng tới các tác phẩm hoặc có chất lượng hoặc gây được dư luận và tất nhiênphải thể hiện được đặc điểm tiêu biểu của mỗi dạng truyện ngắn theo định hướng củaluận án Các tác phẩm được khảo sát là khá lớn, được luận án trình bày trong phầnTác phẩm khảo sát (cuối luận án).
4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
4.1 Mục đích nghiên cứu
- Luận án khảo sát, thống kê, phân loại, định danh, mô tả, phân tích các dạngtiêu biểu của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 như: truyện cực ngắn, truyện ngắngiàu chất trữ tình, truyện ngắn giàu chất tiểu thuyết
- Từ đó tiến tới nhận diện đặc điểm, diện mạo và thành tựu của truyện ngắn ViệtNam sau 1986 từ góc nhìn thể loại; đánh giá vai trò, vị trí của truyện ngắn Việt Namgiai đoạn này trong mối tương quan với các thể loại khác của nền văn học; thấy đượckhát vọng cách tân thể loại, tính chất hiện đại và năng động của thể loại truyện ngắn.4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Với mục đích như trên, luận án hướng tới thực hiện các nhiệm vụ cụ thể sau:Luận án khảo sát đối tượng nghiên cứu và lí giải những tiền đề xã hội, văn hóalàm nảy sinh các dạng cơ bản của truyện ngắn Việt Nam sau 1986
Luận án phân loại, khảo sát, mô tả các dạng cơ bản nổi bật của truyện ngắn ViệtNam sau 1986: lịch sử truyện cực ngắn, đặc điểm cơ bản của dạng truyện cực ngắn;
lịch sử truyện ngắn giàu chất trữ tình, đặc điểm nổi bật của dạng truyện ngắn giàu chất trữ tình; lịch sử truyện ngắn giàu chất tiểu thuyết, đặc điểm cơ bản của truyện
ngắn giàu chất tiểu thuyết
Luận án lí giải, cắt nghĩa quá trình tiếp biến và phát triển của thể loại truyệnngắn trong sự giao thoa với các thể loại văn học
Luận án đưa ra một số đánh giá về thành tựu của từng dạng truyện ngắn, dựbáo về dạng truyện có thiên hướng phát triển, chiếm ưu thế trong đời sống truyệnngắn Việt Nam thế kỉ XXI
5 Phương pháp nghiên cứu
Thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng, kết hợp nhiều phương pháp nghiên
Trang 9cứu song trong đó có những phương pháp chính sau:
Thứ nhất, phương pháp loại hình là phương pháp quan trọng của luận án.
Phương pháp loại hình được sử dụng nhằm phân chia đối tượng nghiên cứu thànhnhững dạng tiêu biểu với những tiêu chí cụ thể, khu biệt các dạng truyện ngắn Vớiphương pháp này, chúng tôi nhận diện những bình diện làm nên đặc trưng các dạngcủa truyện ngắn (tình huống, cốt truyện, kết cấu, nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu)
Phương pháp phân tích tác phẩm theo đặc trưng thể loại là phương pháp thứ
hai được sử dụng chủ yếu trong luận án Đối tượng nghiên cứu của luận án làtruyện ngắn Việt Nam sau 1986 Do vậy, chúng tôi sử dụng phương pháp này dựavào những đặc trưng của thể loại truyện ngắn Cũng từ phương pháp này, chúng tôinhận ra những giao thoa, tương tác giữa truyện ngắn và các thể loại văn học
Thứ ba, luận án sử dụng phương pháp văn học sử Phương pháp này được
luận án sử dụng để nghiên cứu truyện ngắn trong mối tương quan với hoàn cảnhlịch sử- xã hội khi tác phẩm ra đời và được tiếp nhận, nghiên cứu theo giai đoạn vănhọc Từ đó, luận án chỉ ra vị trí, vai trò của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 trongnền văn xuôi đương đại
Thứ tư, phương pháp so sánh được sử dụng để nhận diện sự khác nhau
giữa các dạng; so sánh để chỉ ra sự kế thừa, đổi mới của truyện ngắn Việt Nam
từ sau 1986 so với các giai đoạn trước, so với các dạng khác hoặc thể loại vănhọc khác
Ngoài ra, luận án sử dụng một số thao tác như: thống kê, phân loại, phân tích
và tổng hợp.
6 Những đóng góp mới của Luận án
- Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu, phân loại, định danh, miêu tả, phân tíchcác dạng cơ bản của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 (từ góc nhìn thể loại) một cáchtoàn diện và chuyên sâu
- Từ đây, luận án đã nhận diện những đặc điểm, diện mạo, đánh giá về vai trò, vịtrí của truyện ngắn Việt Nam giai đoạn này trong mối tương quan với các thể loại khác
để thấy được khát vọng cách tân thể loại, tính chất hiện đại và năng động của thểloại truyện ngắn; bước đầu dự báo về xu hướng vận động, phát triển của truyệnngắn trong tương lai
- Cho tới thời điểm này, đây là công trình có tính thời sự hơn cả vì nó đã tiệm
Trang 10cận với truyện ngắn Việt Nam ở thì “hiện tại” (phạm vi nghiên cứu từ 1986 đếnnăm 2019).
- Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích, đáng tin cậy cho những ai quantâm nghiên cứu, giảng dạy truyện ngắn nói riêng cũng như Văn học Việt Namhiện đại nói chung
7 Cấu trúc của luận án
Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận án bao gồm:
Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu và những vấn đề chung của truyện ngắn Việt Nam sau 1986
Chương 2: Truyện cực ngắn
Chương 3: Truyện ngắn giàu chất trữ tình
Chương 4: Truyện ngắn giàu chất tiểu thuyết
NỘI DUNG CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM SAU 1986
1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu
Đến nay, ở Việt Nam, truyện ngắn đã và đang trở thành một thể loạikhông chỉ đạt đến “độ chín trong hình thức và nội dung” mà còn đang mở ra
“những mũi thăm dò, khai thác”, mới mẻ về hướng phát triển thể loại Ngoàimột số bài mang tính ghi nhận, đánh giá sự đóng góp của một số truyện ngắnmới lạ, đã có một số công trình nghiên cứu bàn bạc, đề cập tới một vài phươngdiện cuả truyện ngắn Việt Nam hiện đại, nhất là từ sau 1986 đến nay Trongkhoảng ba mươi năm này, truyện ngắn đã trải qua những bước thăng trầm, phân
Trang 11hóa thành nhiều dạng Sự nỗ lực đổi mới, cách tân với những tìm tòi, bứt phácuả giới sáng tác tạo nên cả những đỉnh triều và những con sóng ngầm của thểloại Song hành cùng sự biến chuyển của thể loại là sự phản hồi mạnh mẽ từphía độc giả Đến nay có thể tính đến đơn vị hàng trăm công trình, ý kiến bàn
về truyện ngắn Việt Nam sau 1986 Có những ý kiến xoay quanh vấn đề thểloại, lí giải về những khúc ngoặt, ngả rẽ bất ngờ, thú vị của truyện ngắn ViệtNam sau 1986; có ý kiến bàn về sự tịnh tiến, độ lùi của thể loại; sự giao thoa,tương tác giữa truyện ngắn và các thể loại văn học khác; có nhiều ý kiến bàn về
sự xuất hiện cuả những hiện tượng lạ, nổi bật của một cây bút mới, một nhómsáng tác tạo nên tiếng vang trong đời sống truyện ngắn… Xuất phát từ đề tàicủa mình, chúng tôi xin lược dẫn những ý kiến tiêu biểu theo hai nhóm: nhómthứ nhất là những công trình, bài viết nghiên cứu chung và nghiên cứu nhữnghiện tượng nổi bật về truyện ngắn; nhóm thứ hai là những công trình, bài viếtnghiên cứu về các dạng truyện ngắn Việt Nam đương đại
1.1.1 Những công trình nghiên cứu chung và nghiên cứu những hiện tượng nổi bật về truyện ngắn Việt Nam sau 1986
Một trong những công trình được đánh giá cao khi kiến giải về truyện ngắn
đó là công trình Văn học Việt Nam hiện đại- Nhận thức và thẩm định của nhà
nghiên cứu Vũ Tuấn Anh Tác giả công trình đã khẳng định về tiềm lực của thểloại, đồng thời thể hiện sự tin tưởng và kì vọng của mình: “Truyện ngắn mở ranhững mũi thăm dò, khai thác và đặt ra nhiều vấn đề đạo đức thế sự nhanh chóngđạt đến cả độ chín cả trong hình thức và nội dung mà tiểu thuyết còn chưa kịpđạt đến” [98; 32]
Cùng khẳng định thành tựu chung của truyện ngắn Việt Nam, Nguyễn Thị
Bích Thu trong Những thành tựu của truyện ngắn sau 1975 cho rằng: “Trong
một thời gian không dài truyện ngắn đã làm được nhiều vấn đề mà tiểu thuyếtchưa kịp làm Xét trong hệ thống chung cuả các loại hình văn xuôi, nghệ thuậttruyện ngắn đã đạt được thành tựu đáng kể trong nghệ thuật xây dựng cốt truyện,trong cách nhìn nghệ thuật về con người và trong sáng tạo ngôn từ” Bên cạnh
đó, khi lí giải về nguyên nhân dẫn đến sự được mùa, phát triển rực rỡ của thể
Trang 12loại truyện ngắn ở giai đoạn này, tác giả khẳng định: “Do những biến động khácnhau trong đời sống xã hội, yêu cầu của thời đại, tính chất phức tạp của cuộcsống, sự đa dạng trong tính cách con người, thị hiếu thẩm mĩ cuả công chúng đòihỏi nhà văn phải tìm tòi những phương thức thể hiện nghệ thuật tương ứng vớimột thời kì đang chuyển biến” [245; 32-36] Và truyện ngắn- một thể loại có tínhcông năng sẽ đáp ứng được yêu cầu đó của công chúng và người sáng tác Đây làquan điểm có tính khoa học và thực tiễn cao Điều này góp phần lí giải vì saotruyện ngắn Việt Nam từ sau chiến tranh (và nhất là khi bước vào thời kì Đổimới) có sự phân hóa thành nhiều dạng khác nhau Thực tiễn đã trở thành độnglực cho sự sáng tạo và bứt phá cuả truyện ngắn Việt Nam
Trong cái nhìn so sánh, đối chiếu giữa các thời kì văn học, Phan Cự Đệ đã
khẳng định trong cuốn Truyện ngắn Việt Nam- Lịch sử- Thi pháp- Chân dung:
“Những truyện ngắn của các tác giả này (Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu,Nguyễn Huy Thiệp…) sáng tác trong thời đổi mới đều có những chuyển biến so vớigiai đoạn trước với tinh thần nhìn thẳng vào sự thật, nói đúng sự thật Các nhà văn
đã bước một bước dài từ khuynh hướng sử thi- lãng mạn sang khuynh hướng thếsự- đời tư” [131; 366] Có thế thấy, công trình trước hết đã cung cấp một cái nhìntoàn cảnh về bức tranh truyện ngắn Việt Nam qua các giai đoạn phát triển, các tác giảtiêu biểu của từng giai đoạn, thời kì Cũng như vậy, Phan Cự Đệ lí giải về tính chấthợp quy luật của sự phát triển ở thể loại truyện ngắn: “Truyện ngắn và tiểu thuyết thời
kì Đổi mới (1986-2000) phát triển hết sức mạnh mẽ Điều đó hoàn toàn phù hợp vớiquy luật Các thể loại văn xuôi là sự hiện thân của sự uyển chuyển, xét về bản chấtdường như không có tính quy phạm Đó là những thể loại được xây dựng trong khuvực tiếp xúc trực tiếp với hiện thực đang vận động và phát triển” [131; 369]
Văn học Việt Nam sau 1975- Những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy là
công trình tập hợp các bài viết của các nhà nghiên cứu tham gia Hội thảo Vănhọc Việt Nam sau 1975 do Trường Đại học Sư phạm tổ chức nhân dịp kỉ niệm
ba mươi năm cuộc kháng chiến chống Mĩ toàn thắng có ý nghĩa thiết thực, thúc
đẩy việc nghiên cứu văn học sau 1975 Trong bài Một số vấn đề cơ bản trong nghiên cứu lịch sử văn học Việt Nam từ sau 1975, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn
Trang 13Long viết: “Với truyện ngắn, văn học Việt Nam đang tiệm cận văn học thế giới
ở tư duy thể loại [ ] Dư luận đánh giá cao nhiều tác phẩm của Nguyễn MinhChâu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Huy Thiệp, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, NguyễnThị Thu Huệ, Y Ban, Phan Thị Vàng Anh, Phạm Thị Hoài, Hòa Vang, NguyễnBản, Trang Thế Hy, Phan Việt, Ngô Tự Lập, Nguyễn Quang Thân, Trần ThùyMai, Dạ Ngân, Nguyễn Ngọc Tư Ưu thế truyện ngắn nói chung thuộc về cáctác giả trẻ Họ trăn trở rất nhiều đến cách viết” Theo tác giả, văn học thời kìđổi mới có thể được chia làm hai chặng: từ 1986 đến đầu những năm 90 vănhọc gắn liền với chặng đầu của công cuộc đổi mới đất nước; sang chặng thứ hai
từ giữa những năm 90 trở đi, văn học trở lại với những quy luật bình thường.Nhà nghiên cứu nhấn mạnh: văn học tiếp tục “với hướng tiếp cận đời sống trênbình diện thế sự- đời tư đã mở ra từ những năm 80, nhiều cây bút đã đi vào thểhiện ở mọi khía cạnh của đời sống cá nhân và những quan hệ thế sự đan dệt nêncuộc sống đời thường phồn tạp và vĩnh hằng” [182;183]
Công trình của Tiến sĩ Lê Thị Hường (1995), Những đặc điểm cơ bản của truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1975-1995 nghiên cứu truyện ngắn giai đoạn
1975- 1995 trong đó có những kiến giải quí báu về truyện ngắn Việt Nam sau
1986 Luận án phân tích những đổi mới của truyện ngắn giai đoạn này trong cáclĩnh vực: cốt truyện, kết cấu, thời gian nghệ thuật, nhân vật và ngôn ngữ Theo ýkiến của tác giả, truyện ngắn giai đoạn này có xu hướng giảm nhẹ cốt truyện bênngoài, gia tăng cốt truyện bên trong, tăng phân tích triết luận, vận dụng các motipfolklore để xây dựng cốt truyện Đánh giá về nhân vật, nhà nghiên cứu cho rằng:
“Quan niệm con người cá thể có sự hài hòa giữa cá nhân và cộng đồng, nhân vật
là con người đời thường, có sự hòa hợp giữa con người tự nhiên, con người xã hội
và con người tâm linh Các nhà văn mượn lại tên nhân vật trong một số truyện cổ
để đặt tên cho nhân vật cuả mình để thực hiện những mục đích sáng tạo mới”[164; 43] Lê Thị Hường khẳng định về thành tựu của truyện ngắn: “Truyện ngắnhôm nay trở thành một thể loại độc lập, có bản sắc” [164; 45]
Trăn trở về sự dịch chuyển của truyện ngắn từ truyền thống đến hiện đại, Luận
án Đặc điểm thi pháp truyện ngắn sau 1975 của Tiến sĩ Đặng Thị Mây là một công
Trang 14trình có giá trị, đã chỉ ra những nguyên nhân (bối cảnh xã hội, sự tương tác giữa cácthể loại) tạo nên sự ổn định và biến đổi cuả thể loại truyện ngắn Nhìn từ thi phápthể loại, tác giả khẳng định sự đổi mới để phát triển là xu thế tất yếu của truyệnngắn trong sự nỗ lực cách tân về nội dung và hình thức thể loại Nhà nghiên cứunhấn mạnh đến tính dân chủ và sự đối thoại của truyện ngắn Theo ý kiến của tácgiả, việc “phá vỡ sự đơn nhất về cấu trúc nghệ thuật chính là một trong những lí dotrọng yếu để tạo nên tính dân chủ và đối thoại của truyện ngắn Việt Nam sau 1975.Đây cũng chính là tính trội của truyện ngắn Việt Nam sau 1975” [192; 16].
Sự vận động, giao thoa của thể loại truyện ngắn đương đại Việt Nam là mộttrong những hướng nghiên cứu mới Trước hết, chúng ta phải kể đến luận án của
tiến sĩ Nguyễn Thị Bích- Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Việt Nam sau 1975
(Qua truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng) Lígiải về việc lựa chọn ba nhà văn trên thành đối tượng trong nghiên cứu cuảmình, Nguyễn Thị Bích đã viết: họ là “những đại biểu tinh anh của phong tràođổi mới sau 1975 Họ là những cây bút trưởng thành trong chiến tranh và trở về
từ chiến tranh nhưng trong bối cảnh đổi mới, họ vẫn là những tác giả có nhiềubạn đọc” [111; 37] Với hướng tiếp cận từ tự sự học, Luận án triển khai trên cácphương diện chính như ngôi kể, điểm nhìn trần thuật và giọng điệu trần thuật.Tác giả đã chứng minh lý thuyết đó qua truyện ngắn của ba cây “gạo cội”Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải và Ma Văn Kháng Từ cơ sở đó, luận án chỉ
ra sự vận động, chuyển đổi của thể loại truyện ngắn đương đại
Nghiên cứu, đối sánh các tác giả văn học theo vùng miền để nhận diện, đánhgiá sự chuyển biến của truyện ngắn là hướng nghiên cứu có ý nghĩa khoa học Trần
Mạnh Hùng trong luận án Khảo sát đặc điểm truyện ngắn đồng bằng sông Cửu Long từ 1975 đến nay [160] đã mở ra một cái nhìn bao quát về những gương mặt
tiêu biểu của vùng đồng bằng này Lấy trọng tâm là sự vận động cuả truyện ngắn vàmột số phương tiện nghệ thuật cơ bản của truyện, tác giả đã chỉ ra những đóng gópkhông nhỏ của các nhà văn vùng sông nước Nam Bộ làm nên sự phong phú truyệnngắn Việt Nam Luận án đã khẳng định sự mới lạ trong cách nhìn, cách cảm, cáchthể hiện của các nhà văn hôm nay trước bức tranh muôn màu của cuộc sống, đã
Trang 15sáng tạo nên những hình thức biểu hiện mới của tư duy nghệ thuật hiện đại, gópphần không nhỏ tạo nên diện mạo truyện ngắn Việt Nam sau 1986.
Ngoài các công trình tiêu biểu chúng tôi lược trích, còn có nhiều bài viết,
ý kiến có giá trị khác Mỗi bài viết nhìn từ góc độ riêng song đều thể hiện sựquan tâm, trăn trở của các nhà văn, nhà nghiên cứu về văn xuôi sau Đổi mới
nói chung trong đó đặc biệt là thể loại truyện ngắn Chẳng hạn: Thời hiện tại chưa hoàn thành của truyện ngắn (Lê Lưu Oanh, Trích Tự sự học, 2004) [217; 369-378]; Truyện ngắn hôm nay (Bùi Việt Thắng, Tạp chí Nghiên cứu Văn học số 1, 2004) [238]; Một thoáng nhìn văn học 5 năm đầu thế kỉ (Trần Thanh Đạm, Báo Văn nghệ, số 45, 2004) [153; 6]; Nghĩ tiếp về đặc điểm truyện ngắn hiện đại (Phùng Ngọc Kiếm, Kỉ yếu Hội thảo khoa học những nhà nghiên cứu Ngữ văn trẻ, lần 2, 2004) [171; 221]; Tri thức đọc hiểu truyện ngắn hiện đại (Nguyễn Thanh Hùng, Báo Văn nghệ, số 28, 2005) [159; 15]
Khảo sát truyện ngắn trong vòng ba thập kỉ, chúng tôi thấy đã có hàngtrăm bài viết cuả các nhà nghiên cứu, phê bình về tác giả, những hiện tượng nổibật trong truyện ngắn Việt Nam sau 1986 Do số lượng là rất lớn, nên trongluận án này chúng tôi xin lược trích những bài viết tiêu biểu, có giá trị và liênquan mật thiết tới đề tài của mình
Từ giữa thập kỉ tám mươi đến nay đã từng dấy lên nhiều cuộc tranh luận vềnhững hiện tượng nổi bật trong lĩnh vực truyện ngắn Trước tiên, chúng ta phải
kể đến hiện tượng truyện ngắn sau 1975 của Nguyễn Minh Châu Nhiều bài viếtđánh giá cao những cách tân nghệ thuật và khẳng định sự đóng góp của nhà văn.Tôn Phương Lan và Lại Nguyên Ân nhận xét: “Các truyện ngắn từ đầu nhữngnăm 80 dường như trình diện một Nguyễn Minh Châu khác trước Những sángtác này lại trở thành một trong những tiêu điểm chú ý của dư luận” Theo thống
kê của nhà nghiên cứu Tôn Phương Lan từ năm 1976 đến năm 1991 có 82 bài
viết lớn luận bàn về truyện Nguyễn Minh Châu Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu chính là công trình công phu của Tôn Phương Lan về Nguyễn Minh
Châu Bên cạnh đó, tác giả Mai Hương đã sưu tầm tuyển chọn 59 bài viết trong
cuốn sách mang tên Nguyễn Minh Châu tài năng và sáng tạo nghệ thuật Trong
cuốn sách, các bài viết quan tâm đến quan niệm nghệ thuật về con người, thế
Trang 16giới xây dựng nhân vật, tình huống truyện hay nghệ thuật xây dựng nhân vật Ngoài ra, trong số rất nhiều bài viết luận bàn xoay quanh hiện tượng nổi bậttruyện ngắn Nguyễn Minh Châu, chúng ta không thể không kể tới ý kiến của
tác giả Đỗ Đức Hiểu Trong bài viết Đọc Phiên chợ Giát của Nguyễn Minh Châu, tác giả chỉ ra nét độc đáo trong cốt truyện Bốn mạch truyện trong truyện
ngắn này: mạch truyện thứ nhất có chiều dài lịch sử của một đời người; mạchtruyện thứ hai dừng lại rất lâu ở cái chết oan khuất của Dũng trên đấtCampuchia; mạch truyện thứ ba dành cho hồi ức về lịch sử ông Bí thứ huyện,nhà lãnh đạo; mạch truyện thứ tư là giấc mơ khủng khiếp- ông Khúng hóa thânthành con bò, bị đánh vào đầu bằng búa tạ Trong cái nhìn của các nhà nghiêncứu, Nguyễn Minh Châu xứng đáng là “người mở đường tinh anh và tài năng”của văn học thời kì Đổi mới
Sự xuất hiện của Nguyễn Huy Thiệp với hàng loạt truyện ngắn mang phongcách mới lạ đã tạo nên “hội chứng Nguyễn Huy Thiệp” Hiện diện vào giữanhững năm 80 của thế kỉ XX, Nguyễn Huy Thiệp lập tức gây chú ý cho bạn đọc,
“làm văn đàn lần nữa sôi động sau Nguyễn Minh Châu” Sáng tác của NguyễnHuy Thiệp đã dấy lên những cuộc tranh luận trên văn đàn
Sau khi tác phẩm Tướng về hưu được xuất bản khoảng một năm thì cuốn Nguyễn Huy Thiệp- Tác phẩm và dư luận hiện diện Và khoảng mười năm sau, tập sách Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp [254] do tác giả Phạm Xuân Nguyên tập hợp ý kiến
của các nhà nghiên cứu, phê bình, độc giả trình làng như một minh chứng cho cơnchấn động văn đàn mà Nguyễn Huy Thiệp đã tạo ra Tập sách bao gồm 54 bài viết,được coi là câu chuyện “Người đương thời Nguyễn Huy Thiệp bàn về Nguyễn HuyThiệp” Các bài viết tiêu biểu phải kể đến là ý kiến cuả các tác giả Diệp MinhTuyền, Bùi Hiển, Hồ Phương, Mai Ngữ, Nguyễn Văn Bổng, Đông La, Đỗ ĐứcHiểu, Hoàng Ngọc Hiến, Nguyễn Đăng Mạnh, Đặng Anh Đào, Lại Nguyên Ân,Vương Trí Nhàn, Nguyễn Thị Minh Thái, Vũ Phan Nguyên, Nguyễn Thúy Ái, LêMinh Hà… Tập sách thể hiện hai luồng ý kiến đối lập Có những ý kiến kịch liệtphản đối, phê phán quyết liệt (Mai Ngữ, Vũ Phan Nguyên, Nguyễn Thúy Ái…).Ngược lại, có những ý kiến không chỉ thể hiện sự đồng thuận mà nồng nhiệt chào
Trang 17đón sự xuất hiện của tên tuổi Nguyễn Huy Thiệp Các nhà nghiên cứu ghi nhận sựđóng góp của nhà văn trên mọi lĩnh vực của một truyện ngắn Diệp Minh Tuyềnkhẳng định: “Anh đã thoát khỏi căn bệnh trầm kha lâu nay văn học ta vẫn mắc phải:chủ nghĩa đề tài” Hồ Phương thể hiện sự tâm đắc khi đọc truyện ngắn: “Tôi thấyNguyễn Huy Thiệp xuất hiện với một giọng điệu mới, một bút pháp sắc gọn, trẻtrung, rất thích” Nguyễn Thị Minh Thái nhận xét: “một lối viết khác hẳn, tiếng Việtđược viết lạ chưa từng thấy Bây giờ, sau hai chục năm, đọc đi đọc lại vẫn thấy truyệnngắn Nguyễn Huy Thiệp thật lạ về mọi phương diện văn chương” Còn đối với nhànghiên cứu Vương Trí Nhàn, ông khẳng định Nguyễn Huy Thiệp xứng đáng nhậngiải thưởng “cây bút vàng” Cách viết của Nguyễn Huy Thiệp không chỉ hấp dẫn giớinghiên cứu phê bình trong nước mà còn cả nước ngoài Trong số các bài viết đó cókhoảng mươi bài hướng tới phong cách viết truyện độc đáo, lạ của nhà văn Các bài
viết bao gồm: Tại sao tôi dịch truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp ra Tiếng Nhật (Greg Lockhart, Tạp chí văn học, số 4, 1989) [140]; Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp vài cảm nghĩ, (Nguyễn Đăng Mạnh, Tạp chí Cửa Việt số 16, 1992) [188]; Đọc truyện Nguyễn Huy Thiệp, Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp, (Nguyễn Thanh Sơn, Nxb Văn hóa Thông tin, 2001) [225]; Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, (Trần Duy Thanh, Báo Nhân Dân, 26/6/2008) [233]; Ám ảnh hiện sinh trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, (Nguyễn Thành Thi, Nghiên cứu văn học số 5, 2010) [241]…
Truyện ngắn Phạm Thị Hoài vừa xuất hiện đã chiếm được nhiều cảm tìnhcủa độc giả Nguyễn Thị Bình đã ghi nhận những phương diện cách tân củaPhạm Thị Hoài: “Ngoài sự độc đáo ngôn ngữ Phạm Thị Hoài còn trình làng mộtdạng thức truyện ngắn đậm chất huyền thoại, nhiều yếu tố tự luận, nhân vật íthiện diện như những tính cách mà như một trạng thái tồn tại hoặc một ý niệm vềđời sống Truyện của bà rất giàu chất sắc thái trào lộng, các chi tiết xác thực,châu tuần quanh một cốt truyện có ý rời xa logic hiện thực, phi lí, tạo ra một kiểu
“tân huyền thoại” hoặc “phiếm huyền thoại” không phải bao giờ cũng dễ hiểu”[113; 217] La Khắc Hòa khẳng định: “Phạm Thị Hoài trao gửi người kể chuyệnmột cách tài tình, tinh tế, một thủ thuật ngôn ngữ bỗ bã, suồng sã Mỗi sáng táccuả Phạm Thị Hoài vì thế giống như một hình tượng ngôn từ giễu nhại Nó giễu
Trang 18nhại tất cả lời nói có vẻ nghiêm túc, nhưng chứa đựng bên trong rất nhiều sự giảdối” [150; 67] Nghiên cứu truyện ngắn Phạm Thị Hoài còn phải kể đến bài viết
như: Những bước đi ban đầu của cây bút Phạm Thị Hoài (Văn Giá, Thông báo khoa học Trường Đại học Sư phạm số 4b, 1989) [139]; Phạm Thị Hoài trên sinh
lộ mới của văn học (Thụy Khuê, www.talawas.org) [170]; Đọc và đọc lại “Thiên sứ” cuả Phạm Thị Hoài (Nguyễn Thanh Sơn, www.talawas.org) [224]…
Nửa cuối thập niên 80 cho đến suốt thập niên 90 dư luận chú ý tới sự xuấthiện của nhiều cây nút nữ xuất sắc, một hiện tượng văn học thể hiện rõ tinh thần
nữ quyền Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Lê Minh Khuê, Phan Thị VàngAnh hay Y Ban được đề cập nhiều và được dư luận khen ngợi về cách đặt và xử
lí vấn đề, với quan niệm mới mẻ, táo bạo về nhân sinh Thảo luận về vấn đề này,Đặng Anh Đào, Vương Trí Nhàn, Lại Nguyên Ân đã ghi nhận sự đóng góp của
các cây bút nữ mới trong buổi tọa đàm Phụ nữ và sáng tác văn chương [134].
Nguyễn Đăng Điệp cũng trao đổi, khẳng định vị thế của họ trong Hội thảo Vănhọc Việt Nam trong bối cảnh giao lưu văn hóa quốc tế tại khu vực
Cuối năm 1989, truyện ngắn Tạ Duy Anh đã làm nên sự xáo động văn đàn
Bước qua lời nguyền khơi nguồn cảm hứng từ bức tranh xã hội Việt Nam
1950-1970 mang đến cho người đọc thấy bức toàn cảnh nông thôn Việt Nam trên conđường đổi mới Hình ảnh chàng trai và cô gái dắt tay nhau bước qua lời nguyền,
sự hận thù của hai dòng họ phản ánh quy luật tất yếu của xã hội: đã đến lúc cầncởi bỏ những ràng buộc, những sợi dây luật lệ hà khắc với con người Trong bàiđăng trên báo Văn nghệ số 50 (12/1989), Hoàng Ngọc Hiến nhận định: “… đọctruyện ngắn của Tạ Duy Anh, một câu hỏi đặt ra: Giã từ thế kỉ XX bão táp và máulửa này và chuẩn bị bước vào thế kỉ XXI “lý trí và nhân bản”, những lời nguyềnnào là đáng nguyền rủa, những lời nguyền nào nhân loại trước sau cũng phải bướcqua? Phải đặt ra cho mỗi người, mỗi quốc gia? Phải chăng truyện của Tạ Duy Anh
là tín hiệu của một dòng văn học mới, dòng văn học bước qua lời nguyền” Cònvới nhiều nhà nghiên cứu, nếu tính 50 truyện ngắn hay nhất Việt Nam tính tới thời
điểm đó phải có Bước qua lời nguyền và nếu cần chọn ra 20 truyện, 10 truyện
cũng phải có, và thậm chí nếu chỉ được phép chọn 5 truyện đặc sắc nhất, không
Trang 19thể thoát Bước qua lời nguyền.
Đầu thế kỉ XXI, hiện tượng Nguyễn Ngọc Tư (Cánh đồng bất tận), Đỗ Hoàng Diệu (Bóng đè) nổi bật trên diễn đàn Có nhiều ý kiến khác nhau song nhìn chung các
ý kiến đều đánh giá rất cao Cánh đồng bất tận- một trong những tác phẩm thấm đẫm
chất nhân văn Tác phẩm đã được trao tặng giải thưởng Hội nhà văn Việt Nam năm2006; được dịch ra tiếng Hàn và được nhà xuất bản Asia tại Seoul phát hành 2007;
được dịch sang tiếng Thụy Điển với tên Falt utan slut năm 2008 Đặc biệt với tập
truyện cùng tên, Nguyễn Ngọc Tư đã đạt Giải thưởng Literaturpreis do Litprom - Hiệphội quảng bá văn học Châu Á, châu Phi, Mỹ Latinh bình chọn năm 2018 Nghiên cứu,
lí giải về hiện tượng Nguyễn Ngọc Tư có một số bài viết đáng chú ý như: Phạm Xuân
Nguyên (2004), Khi cánh đồng mở ra [203]; Vũ Hồng (2006), Bài học văn chương từ Cánh đồng bất tận [155]; Tiếng thở dài qua Cánh đồng bất tận, http.www.tuoitre.vn;
Vũ Thị Hải Yến, Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư Năm
2005, tập truyện ngắn Bóng đè cuả Đỗ Hoàng Diệu gây rất nhiều tiếng vang Một số
nhà phê bình đánh giá cao về nội dung và lối viết (Phạm Xuân Nguyên, Nguyên Ngọc,Nguyễn Huy Thiệp), một số người khác lại cho rằng tác phẩm khá dung tục, phỉ bángquá khứ, truyền thống và cần phải phê phán (Nguyễn Hòa)
Sự xuất hiện và bứt phá của các cây bút nữ những năm 90 đã trở thành mộttrong những tâm điểm văn chương sôi động Khi một loạt các tuyển chọn truyện
ngắn ra đời như Truyện ngắn bốn cây bút nữ [49], Truyện ngắn nữ đầu thế kỉ 21
[57]… ngay lập tức thu hút nhiều ý kiến của nghiên cứu Trong số đó, những bài
viết được đánh giá cao như: Văn xuôi cuả phái đẹp (của tác giả Nguyễn Bích Thu) đăng trên Tạp chí sông Hương, số 3 năm 2001; Đọc truyện ngắn của ba tác giả nữ đồng bằng sông Cửu Long (của các tác giả Nguyễn Anh Vũ Báo) đăng
trên Báo Văn nghệ, số 27 năm 2005
1.1.2.Những công trình, bài viết nghiên cứu các dạng cơ bản của truyện ngắn Việt
Nam sau 1986
Tính tới thời điểm chúng tôi nghiên cứu đề tài này đã có một vài công trình,bài viết nghiên cứu những vấn đề liên quan gần gũi với đề tài của luận án như:khuynh hướng truyện ngắn, loại hình truyện ngắn Đó là những gợi dẫn quí giá
Trang 20cho chúng tôi về một số dấu hiệu để nhận diện các dạng truyện ngắn Sau đây,chúng tôi xin trích dẫn những công trình, bài viết tiêu biểu:
Khi nghiên cứu các khuynh hướng chính trong truyện ngắn Việt Nam (nhìn
từ nội dung tư tưởng), nếu chúng ta không đề cập đến ý kiến của nhà nghiên cứuNguyễn Thị Bình và Nguyễn Văn Long sẽ là thiếu sót lớn Căn cứ vào chủ đề vàcảm hứng, Nguyễn Thị Bình phân chia văn xuôi nói chung trong đó có truyệnngắn với ba khuynh hướng nổi bật: “khuynh hướng nhận thức lại hiện thực”,
“khuynh hướng đạo đức- thế sự đời tư” và “khuynh hướng triết luận” [214; 246].Theo Nguyễn Văn Long, bốn khuynh hướng nổi bật của văn xuôi trong đó cótruyện ngắn giai đoạn này bao gồm: “khuynh hướng sử thi”, “khuynh hướng nhậnthức lại”, “khuynh hướng thế sự- đời tư” và “khuynh hướng triết luận” [182; 183]
Nguyễn Minh Nhựt trong Lời giới thiệu Tuyển truyện ngắn đạt giải cao 30 năm đổi mới 1986-2016 đã gợi dẫn: “Đọc toàn bộ cuốn sách này, bạn cũng có
thể hình dung một phần quan trọng trong dòng chảy của văn học Việt Nam thời
kì đổi mới, với sự phong phú vô cùng về đề tài, giọng điệu Bạn sẽ gặp ở đâynhững truyện ngắn về đề tài hậu chiến Trong đó có những vấn đề mà đến tậnhôm nay, hàng chục năm sau khi tác giả viết ra chúng, vẫn còn đang tồn đọng,đang còn tiếp tục gây day dứt, ám ảnh Nói cách khác là thế hệ chúng ta vẫnchưa ra khỏi cuộc chiến tranh với những hệ lụy mà nó mang lại… Bạn cũng cóthể bắt gặp ở đây những truyện ngắn được viết bằng giọng văn sắc sảo mà tinh
tế, những truyện ngắn có khả năng chứa nhiều vấn đề của đời sống xã hội, cácmối quan hệ nhằng nhịt giữa con người với con người, những ẩn ức được góichặt rồi đến một lúc nào đó bùng nổ như một tất yếu” [215; 6]
Nhà nghiên cứu Trần Văn Thắng thuyết giải khá hợp lí về Khuynh hướng thế
sự trong truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới (1986-2000) khi nhìn truyện ngắn
từ khuynh hướng thế sự Luận án đã chỉ ra những nét đặc trưng của truyện ngắnsáng tác theo khuynh hướng này Tác giả nhấn mạnh: “Sự cô đọng, hàm súc, cáchkhai thác theo chiều sâu số phận và nội tâm nhân vật, những cách thức gợi mở, đốithoại… tạo cho truyện ngắn thế sự một phong cách mới, vượt ra ngoài khung thểloại”[240; 19] Qua những tác phẩm đã khảo sát, Trần Văn Thắng làm rõ những
Trang 21nét đặc sắc, độc đáo của từng nhà văn, từ đó khẳng định những đóng góp quantrọng của các cây bút truyện ngắn tiêu biểu thời kì Đổi mới
Nghiên cứu về thể loại truyện ngắn nói chung và truyện ngắn Việt Nam
thế kỉ XX, chúng ta phải kể đến công trình Truyện ngắn- Những vấn đề lí thuyết và thể loại cuả tác giả Bùi Việt Thắng Công trình bao gồm hai phần
chính Thứ nhất, tác giả trình bày vấn đề lý thuyết về thể loại truyện ngắn Thứhai, tác giả trình bày những ý kiến của các nhà văn về truyện ngắn Trong đó,phần thứ nhất được kết cấu mạch lạc, khoa học và có nhiều kiến thức lý
thuyết chuyên sâu về truyện ngắn Cụ thể: Chương I- Định nghĩa truyện ngắn, Chương II- Nguồn gốc truyện ngắn, Chương III- Đặc trưng thể loại truyện ngắn, Chương IV- Các kiểu truyện ngắn, Chương V- Khái quát sự phát triển của truyện ngắn Việt Nam thế kỉ XX Đây là công trình thực sự có ý nghĩa với
chúng tôi Trong chương IV, khi bàn về cách phân chia truyện ngắn thành cáckiểu dạng, tác giả viết: “Truyện ngắn là thể loại năng động, ít bị những quytắc có tính quy phạm gò bó, chi phối Hình thức truyện ngắn luôn vỡ ra, đổithay lại, luôn xác định tính bền vững của mình Việc phân chia truyện ngắnthành các kiểu, loại chỉ là giả định vì ranh giới của các thể loại văn học khôngphải là bức thành bất khả xâm phạm”[237;133] Bùi Việt Thắng đã chỉ ra kiểutruyện ngắn Việt Nam tiêu biểu: “dù thực tế có rất nhiều kiểu loại thì truyệnngắn vẫn có thể được phân loại theo phương pháp loại hình thành các kiểuchính: cổ điển, kì ảo, trữ tình, rất ngắn và liên hoàn” [237;134]
Luận án Truyện ngắn Việt Nam sau 1975- Nhìn từ góc độ thể loại cuả Tiến sĩ
Nguyễn Thị Năm Hoàng là công trình mang đến những nhận định khái quát vềđặc điểm thi pháp, sự vận động và những thành tựu của truyện ngắn Luận ánnghiên cứu các phương diện: tình huống truyện, kết cấu truyện, nhân vật và ngônngữ nghệ thuật của truyện ngắn sau 1975 Bàn về sự giao thoa giữa các thể loại đểtạo ra kiểu truyện ngắn mới, Nguyễn Thị Năm Hoàng cho rằng: “Mỗi thể loạikhông thể tồn tại, phát triển một cách cực đoan mà luôn nới rộng biên độ, tìm kiếmnhững chân trời, những biên độ mới cho quá trình sáng tạo của nhà văn, và nhờ đótìm thấy những điểm gặp gỡ với các thể loại khác… Với truyện ngắn đương đại
Trang 22Việt Nam, sự tác động, giao thoa mạnh mẽ nhất cuả thể loại này là với thơ Về mặtkiểu loại, mối quan hệ này tạo ra kiểu truyện ngắn trữ tình” [154; 135].
Luận án Truyện ngắn Việt Nam từ 1986 đến nay (nhìn từ góc độ thể loại)
của tác giả Lê Thị Hương Thủy [245] tập trung nghiên cứu lí luận về thể loại,những đặc điểm khu biệt và sự tương tác thể loại qua việc khảo sát truyện ngắn
từ 1986 đến nay Luận án khảo sát: diễn trình thể loại, các bút pháp nghệ thuật
Từ đó, luận án xác định, phân tích, lí giải cách thức xây dựng nhân vật, phươngthức tạo lập văn bản (kết cấu, ngôn ngữ truyện ngắn) Qua đây, tác giả chỉ ra sự
kế thừa và tiếp biến, đổi mới tư duy của truyện ngắn Việt Nam đương đại trongbối cảnh mới Mặc dù không đi sâu nghiên cứu các dạng truyện ngắn Việt Namsau 1986 song công trình cũng đã ghi nhận: “… truyện ngắn Việt Nam từ sau
1986 đến nay có thể thấy nổi lên với ba khuynh hướng cơ bản: một là khuynhhướng truyện rất ngắn; hai là khuynh hướng phức hợp thể loại; ba là khuynhhướng mở rộng khuôn diện truyền thống của thể loại làm cho truyện ngắn gầnvới tiểu thuyết, có tư duy tiểu thuyết” [245; 53]
Trong công trình Xu hướng tiểu thuyết hóa trong truyện ngắn Việt Nam từ
1986 đến nay, Đinh Trí Dũng chỉ ra trong đời sống truyện ngắn đang có xu
hướng kéo dài, nới rộng về dung lượng, mở rộng không gian Truyện ngắn diễn
tả số phận con người với nhiều thăng trầm, biến đổi, cốt truyện nhiều tuyến tính,
sự phức tạp của các tình tiết, câu chuyện kể về nhiều người, nhiều đời, cả mộtthời… Nhà nghiên cứu kết luận: “Truyện ngắn đang làm mờ đi ranh giới giữa nóvới tiểu thuyết” [123; 14]
Nghiên cứu sự tương tác thể loại trong văn xuôi Việt Nam từ sau 1986 đến
2012, nhiều ý kiến đều đồng nhất cho rằng có một xu hướng tiểu thuyết hóatrong truyện ngắn Việt Nam đương đại; truyện ngắn đang làm mờ đi ranh giớigiữa truyện ngắn và tiểu thuyết Khẳng định về sự phát triển của kiểu loại này,Trần Viết Thiện cho rằng: “Nhiều truyện ngắn đã khắc phục tính khiêm tốn vềkích cỡ thể loại bằng việc thể hiện tính “tầm cỡ” của các tình thế đời sống, đềcập đến những vấn đề có tính vĩnh cửu của con người” [242; 219] Nguyên Ngọcphát biểu: “Cầm truyện ngắn trong tay có thể cảm nhận thấy cái dung lượng của
nó nặng trĩu Có những truyện ngắn chỉ mươi trang thôi mà sức nặng có vẻ còn
Trang 23hơn cả một cuốn tiểu thuyết trường thiên” [198; 174].
Nếu như nghiên cứu chung về các dạng truyện ngắn Việt Nam sau 1986mới chỉ được nhắc tới trong các công trình, bài viết thì hướng nghiên cứu vềdạng truyện (truyện cực ngắn, truyện nhại, mô phỏng thể loại) được đề cập tớichi tiết hơn trong một số bài viết Chẳng hạn:
Sự xuất hiện ngày càng nhiều của truyện cực ngắn trên báo chí, trong các
tuyển tập, hay qua cuộc thi truyện cực ngắn trên Tạp chí Thế giới mới 1994), chuyên đề “Truyện cực ngắn” trên Tiền vệ đã thu hút sự chú ý cuả nhiều
(1993-nhà nghiên cứu, nhiều (1993-nhà lí luận phê bình và của cả các (1993-nhà văn Đáng chú ý
là các bài viết của các nhà nghiên cứu tại các trường Đại học như Lê Trí Viễn,Đặng Anh Đào, Hoàng Ân, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà, Nguyễn ĐăngMạnh Ngay kể cả các nhà văn Nguyên Ngọc, Huy Phương, Vũ Tú Nam,Nguyễn Hưng Quốc, Nguyễn Quang Thân, Dạ Ngân cũng đặc biệt quan tâmđến dạng truyện này Các tác giả tập trung tìm hiểu, lí giải những đặc trưngriêng biệt, cơ bản, độc đáo và sự hấp dẫn của thể loại Các ý kiến đều đi đếnthống nhất: đã là truyện cực ngắn phải ngắn gọn, súc tích, cô đọng, nói ít màgợi nhiều Chẳng hạn, Nguyễn Hưng Quốc khẳng định: “truyện cực ngắn phảingắn hơn truyện thật ngắn, giới hạn tối đa có thể là vài trăm chữ, tối thiểu làvài câu, và đó phải là một câu gọn” [220] Ngoài ra, các bài viết này còn tìmhiểu tính chất “cực ngắn” trong bản thân cấu trúc bề sâu của tác phẩm Tácgiả Châu Thành Nguyễn cho rằng: “Truyện rất ngắn thường là sự gặp gỡ củanhững trạng thái đời sống ở những thời điểm ngưng kết đi tới chuyển đổi nhưphút 89 tràn đầy kịch tính trên sân cỏ trong những trận bóng nghiêng ngửa”[204; 89] Nhà văn Võ Khắc Nghiêm nhận định: “Theo tôi, truyện rất ngắn làcâu chuyện phù hợp với lối kể rất ngắn, dù có viết dài cũng chẳng thể hay hơn,tốt hơn Nó giống như một mảnh vải chỉ đủ may chiếc áo cộc tay, không thểmay áo dài” [196] Ngoài ra, một số nhà nghiên cứu khác có những ý kiến sâu
sắc về truyện ngắn ngắn như: Hoàng Ngọc Hiến (1993), Truyện cực ngắn hiện đại dễ viết ngắn [143; 90]; Nguyễn Thanh Hùng (1994), Ánh kim sa trong truyện ngắn (in trong Văn học và nhân cách) [158]; Phùng Ngọc Kiếm (2004), Trần thuật trong truyện rất ngắn (in trong Tự sự học- Một số vấn đề lí thuyết
Trang 24và lịch sử) [172]; Hoàng Long, Vài ý nghĩ về truyện cực ngắn, [180]; Chu Văn Sơn- Đỗ Ngọc Thống (1993), Trao đổi mini về truyện ngắn mini [223]; Lê Dục
Tú, Thể loại truyện rất ngắn trong đời sống văn học đương đại [253; 55-63]
Song song với nhóm nghiên cứu về truyện cực ngắn, một số nhà nghiêncứu quan tâm tới kiểu truyện nhại, mô phỏng thể loại Đặng Anh Đào là mộttrong những nhà nghiên cứu quan tâm nhất tới xu hướng “truyện cũ viết lại”này trong Văn học Việt Nam Bà là người đầu tiên đưa ra khái niệm “giả cổtích”, “giả ngụ ngôn” như một thể loại trong sự phân loại cuả lịch sử” [126].Bùi Thanh Truyền là tác giả dành nhiều sự quan tâm tới những truyện giả cổ
tích Song đề truyền thống- hiện đại trong điểm nhìn nghệ thuật của truyện giả cổ tích và truyện cũ viết lại thời đổi mới tuy chưa thừa nhận truyện cũ viết lại như
một xu hướng nhưng tác giả gọi đó là các truyện ngắn viết theo phong cách “giả
cổ tích” và “truyện cũ viết lại” Dừng lại ở điểm nhìn trần thuật, bước đầu tác giảthừa nhận điểm chung trong hai nhóm truyện này là “sự kết hợp hài hòa giữa haimặt cổ xưa và mới mẻ trong điểm nhìn nghệ thuật song hành với khát vọng, nỗlực đổi mới văn học của nhà văn” [252; 2]
Trong cuốn Truyện ngắn lí luận, tác giả và tác phẩm, Lê Huy Bắc có bài Truyện ngắn nhại Nhà nghiên cứu đã coi nhại là hình thức kể chuyện của
truyện ngắn và tác giả dùng những sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp để tìmhiểu hình thức trần thuật trên Bài viết đi sâu phân tích những biểu hiện của kĩthuật nhại trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp kể cả về nội dung và nghệthuật cuả truyện Đó cũng là cách thức, phương tiện và những kĩ thuật mà cácnhà văn ưa dùng trong sáng tác nhất là khoảng từ đầu thế kỉ XXI đến nay Ngoài những công trình trên, một vài công trình nghiên cứu truyện ngắn
Việt Nam của những giai đoạn trước (Các loại hình truyện ngắn hiện đại (giai đoạn 1930-1945); Truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1945-1975 (từ góc nhìn thể loại); Truyện ngắn Việt Nam 1945-1975, diện mạo lịch sử của thể loại; Truyện ngắn Việt Nam sau 1975…) đã phân loại, miêu tả truyện ngắn những giai đoạn
trước 1986 khá rõ Chúng tôi ý thức rõ: những công trình này nằm ngoài phạm
vi nghiên cứu Tuy nhiên, đó là những công trình khoa học chuyên sâu vềtruyện ngắn từ góc nhìn thể loại, là những gợi dẫn quí báu đối với chúng tôi
Trang 25Đây cũng chính là tiền đề để chúng tôi lựa chọn đối tượng, phạm vi nghiên cứucủa mình Chúng tôi xin phép lược trích thêm.
Công trình Các loại hình cơ bản của truyện ngắn hiện đại (giai đoạn
1930- 1945) của Nguyễn Văn Đấu có ý nghĩa lớn trong nghiên cứu thể loạitruyện ngắn hiện đại Dựa theo phương thức khám phá đời sống và xây dựngtác phẩm theo đặc thù riêng của thể loại, Nguyễn Văn Đấu khảo sát truyện ngắnViệt Nam và chỉ ra ba loại hình cơ bản: “truyện ngắn- kịch hóa”, “truyện ngắn-trữ tình hóa”; “truyện ngắn- tiểu thuyết hóa” Khẳng định về các loại hìnhtruyện ngắn giai đoạn này, tác giả viết: “Giai đoạn 1930-1945 là giai đoạn pháttriển mang tính bước ngoặt từ cận đại sang hiện đại của văn học Việt Nam nóichung và truyện ngắn Việt Nam nói riêng Ở đó không chỉ có sự phong phú về
số lượng tác giả, tác phẩm mà còn có sự đa dạng của các phong cách và loạihình truyện ngắn Những loại hình cơ bản của truyện ngắn hiện đại nói chungdường như đã có mặt ở truyện ngắn Việt Nam giai đoạn này” [129; 147]
Luận án Truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1945- 1975 (nhìn từ góc độ thi
pháp thể loại) của Nguyễn Thị Bích Thu nêu diện mạo chung của truyện ngắngiai đoạn 1945- 1975 Luận án đi sâu phân tích hai kiểu cấu trúc của truyệnngắn trữ tình và truyện ngắn hiện thực Tác giả khẳng định: “Truyện ngắn thời
kì này, đặc biệt những năm chống Mỹ, đã xuất hiện một số phong cách cá nhân
và hình thành một số xu hướng thẩm mỹ trong việc khám phá và thể hiện hiệnthực Căn cứ vào những đặc trưng của thể loại như cách tiếp cận hiện thực,nhân vật, cốt truyện, tình huống, nghệ thuật trần thuật , chúng tôi thấy có hailoại hình truyện ngắn cơ bản: truyện ngắn trữ tình và truyện ngắn hiện thực”[244; 21] Từ hướng nghiên cứu đó, luận án nêu lên đặc điểm về kết cấu, cácloại hình nhân vật, ngôn ngữ và giọng điệu của loại hình truyện ngắn trongtổng thể truyện ngắn Việt Nam từ 1945 đến 1975 Luận án khẳng định sự thànhcông của truyện ngắn giai đoạn này: “Trong xu thế chung của thời đại, với tất
cả những ưu điểm thể loại, truyện ngắn giai đoạn 1945- 1975 đã phát triển vềnhiều mặt, phù hợp với điều kiện chiến tranh Sự phát triển của truyện ngắn
Trang 26không chỉ được thể hiện qua những thành tựu sáng tác của cá nhân mà còn thểhiện rõ ở sự biến đổi những nguyên tắc thể loại, những phương tiện và phươngthức nhận thức cuộc sống Chính những thay đổi này đã tạo cho truyện ngắn1945-1975 một diện mạo riêng, mang dấu ấn của thời đại” [244; 20].
Trong các công trình, bài viết, truyện ngắn đã được phân chia thành các
khuynh hướng (Tendance), mô hình (Mode, Format), kiểu, loại, dạng… theo
nhiều tiêu chí khác nhau Dù phân chia theo tiêu chí nào cũng chỉ là tương đối,không thể bao quát triệt để, toàn diện được các loại, dạng truyện ngắn như chínhthực tiễn sáng tác phong phú, đa dạng và cũng rất phức tạp, tinh vi của truyệnngắn Có khi, cùng một lúc nghiên cứu phải phối hợp nhiều tiêu chí phân loại,định danh các dạng truyện ngắn
Luận án này chắc chắn cũng không thể đạt tới sự tuyệt đối Chúng tôi chỉlựa chọn tiêu chí thể loại và chúng tôi cũng chỉ cố gắng phân loại, nhận diệnnhững dạng truyện ngắn mà chúng tôi cho là tiêu biểu nhất (dựa trên tiêu chínày) Những phân loại, sắp xếp của chúng tôi sẽ cố gắng chỉ ra những nét cắtranh giới, sự giao thoa thể loại cũng như những tiềm năng, thế mạnh cuả thể loạimềm dẻo và năng động này Tiếp thu ý kiến của những người đi trước, luận ánchọn cho mình cách nhận diện các dạng cơ bản của truyện ngắn Việt Nam sau
1986 từ góc nhìn thể loại
1.2. Những vấn đề chung của truyện ngắn Việt Nam sau 1986
1.2.1 Bối cảnh xã hội-văn hóa- văn học Việt Nam sau 1986
1.2.1.1 Những biến chuyển của đời sống- văn hóa- xã hội
Bối cảnh xã hội là ngọn nguồn, là mảnh đất nuôi dưỡng tác phẩm nghệ
Trang 27thuật Chính vì vậy khi nghiên cứu sự vận động của thể truyện ngắn Việt Namsau 1986, chúng ta không thể nhìn lại bối cảnh sinh thành nên văn học nói chung
và truyện ngắn nói riêng ở thời kì này
Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, đất nước bước sang một giaiđoạn lịch sử mới Sự chuyển mình lớn lao của lịch sử đòi hỏi văn học nói chung
và truyện ngắn nói riêng vận động và phát triển, kịp thời phản ánh đời sống xãhội trước yêu cầu mới của thời đại
Cuối 1986, Đại hội Đảng VI được tiến hành, đánh dấu sự đổi mới về tư duycủa Đảng và của toàn xã hội Đây được xem là bước ngoặt quan trọng tác độngmột cách toàn diện đến đời sống văn học nghệ thuật Đường lối đổi mới củaĐảng và tiếp đó là Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị đã thổi một luồng gió mớivào đời sống văn học nghệ thuật nước nhà, mở ra thời kì mới của Văn học ViệtNam trên tinh thần dân chủ
Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ương Đảng cộng
sản Việt Nam tại Đại hội toàn quốc lần thứ VII nêu rõ: “Khuyến khích tự dosáng tạo văn học nghệ thuật vì sự hoàn thiện của con người, đề cao tinh thần
tự hào dân tộc, tự lực, tự cường, phấn đấu làm cho dân giàu, nước mạnh, phêphán những thói hư, tật xấu, cái độc ác, cái thấp hèn Vừa coi trọng những đềtài về truyền thống dân tộc, cách mạng và kháng chiến, vừa bám sát thực tiễncuộc sống hiện nay Qua phong trào sáng tác văn học nghệ thuật quần chúng
mà phát hiện, bồi dưỡng và phát huy mọi tài năng, chú ý tài năng trẻ Nângcao chất lượng công tác lí luận, nghiên cứu, giới thiệu và phê bình văn học,nghệ thuật chọn lọc những tác phẩm có giá trị tư tưởng và nghệ thuật tốt phổbiến rộng rãi trong công chúng” [251; 3]
Tờ Văn nghệ, cơ quan ngôn luận cuả Hội nhà văn Việt Nam, số ra ngày 05 tháng 12 năm 1987 cho in bài phát biểu nổi tiếng của Nguyễn Minh Châu: Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh họa Không khí dân chủ đã “mở
toang” những cánh cửa còn e dè khép mở sau chiến tranh Người sáng tác cókhông gian để tung hoành với khát vọng sáng tạo cũng như thể hiện cá tính sángtạo của mình, người đọc cũng theo đó hướng tới những tiếp nhận mới mẻ Tưduy dân chủ trong đời sống, xã hội phá đi những rào cản, định kiến, thiết chế,
Trang 28chấp nhận sự khác biệt, mới, lạ chính là tiền đề cho sự ra đời, nảy nở của cácdạng truyện ngắn Điều đó khơi mở tiềm năng, kích thích tìm tòi, khám phá, nuôidưỡng khát vọng của người sáng tạo Đa dạng hóa các loại hình truyện ngắn làmột cách để làm mới, đáp ứng nhu cầu của cả người đọc và người viết.
Sự đổi mới nhanh chóng của kinh tế- xã hội cùng sự mở rộng giao lưu vănhóa, văn học (không chỉ thu gọn trong các nước xã hội chủ nghĩa mà mở rộng sangphương Tây) đã làm nên một diện mạo mới của văn học trong đó có truyện ngắn.Nhu cầu dịch thuật chuyển dịch từ hướng đơn nhất các tác phẩm văn học nướcngoài sang tiếng Việt sang xu hướng song song đã thay đổi thị hiếu, thẩm mĩ vănchương của con người Việt Nam Ngoài mục đích tìm hiểu, công chúng còn hướngtới suy ngẫm, thư giãn, giải trí Vai trò của nhà văn và văn học với khát vọng sángtạo và khẳng định ngày càng được nâng cao
Cuối thế kỉ XX, con người được chứng kiến và hưởng thụ những thành quả
vĩ đại của khoa học công nghệ, cuộc cách mạng 4.0 Trong một giây, computer
có thể thực hiện hàng ngàn phép tính, trong một giờ người ta có thể làm hàngngàn sản phẩm Chính tốc độ nhanh chóng của máy móc, công nghệ đã tác độngrất lớn tới sự vận động cuả thể loại truyện ngắn
Xu thế của cuộc sống hôm nay là ngày càng đi vào vi mô hóa Mọi côngnghệ máy móc đều cực nhỏ, siêu gọn “Mini hoá” các sản phẩm đã trở thành mộttrong những đặc điểm của lối sống hiện đại Phong cách tiết kiệm lời- kiểu điệntín- lấn lướt sự dài dòng, đang được xem như tính trội của thế kỉ XXI Điều nàyảnh hưởng tới quan điểm thẩm mĩ của con người Truyện ngắn cũng nằm trongquy luật đó Đây là một trong cơ sở để ra đời dạng truyện cực ngắn Thái Bá Tânchia sẻ: “Nhiều truyện ngắn của ta hiện nay, trong đó có truyện ngắn của tôi, côngbằng mà nói, có thể rút ngắn từ một vài chục trang xuống vài ba trang hoặc thậmchí ít hơn mà vẫn truyền tải hết ý Chưa chừng hiệu quả lại còn tốt hơn” [207] Ngược lại với xu hướng nhanh, ngắn, gọn là xu hướng muốn sống chậm
Xu hướng này dẫn tới kiểu truyện ngắn mang sức dung chứa, và sức chứa, trìnhbày chi tiết, tỉ mỉ, vươn tới sự thấu đáo và toàn vẹn như một cuốn tiểu thuyết.Truyện ngắn giàu chất tiểu thuyết vì thế mà ra đời
Quả thực, hoàn cảnh mới, tâm lí mới, mĩ quan mới đòi hỏi văn nghệ phảiđổi mới Truyện ngắn là cách đáp ứng, thích hợp theo chiều hướng của cuộc
Trang 29sống hiện đại- một cách đáp ứng tài tình, thích hợp, đầy biến hóa.
1.2.1.2 Những biến chuyển trong đời sống văn học
Sau 1986, truyện ngắn Việt Nam dần chuyển sang một quỹ đạo mới Nhữngthay đổi nhanh chóng về văn hóa, xã hội đã thúc đẩy truyện ngắn phát triển, đạttới độ chín về thể loại Truyện ngắn thời đổi mới có thể chia thành các chặng
nhỏ Chặng thứ nhất từ 1986 đến đầu những năm 90 văn học gắn liền với chặng đường đường đầu cuả công cuộc đổi mới đất nước Chặng thứ hai, từ giữa những năm 90 trở đi, văn học “tiếp tục tiếp cận đời sống trên bình diện thế sự-
đời tư đã được mở ra ở nửa đầu những năm 80, nhiều cây bút đã đi vào thể hiệnmọi khía cạnh của đời sống cá nhân và những quan hệ thế sự đan dệt nên cuộcsống đời thường” [182; 183] Làm nên diện mạo truyện ngắn giai đoạn này là sựgóp công của nhiều thế hệ nhà văn, tiêu biểu như: Nguyễn Khải, Nguyễn MinhChâu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh, BảoNinh, Phan Thị Vàng Anh, Ngô Tự Lập, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị Ấm, Y Ban,
Võ Thị Hảo, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phạm Hải Vân, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn BìnhPhương, Nguyễn Ngọc Thuần, Phan Việt, Đỗ Hoàng Diệu, Nguyễn Ngọc Tư Quan niệm nghệ thuật cuả nhà văn chính là cấu trúc tư tưởng, động lựcvận hành một nền văn học Tư duy của người nghệ sĩ thay đổi sẽ chuyển dịch
cả một hệ hình nghệ thuật Phạm vi lí giải hiện thực cuả văn học thời kì Đổimới mở rộng và mang tính toàn diện hơn trước Điểm nhìn cuả văn học đãchuyển đổi: hiện thực không chỉ là hiện thực cách mạng, đời sống cộng đồng
mà còn là đời sống hàng ngày, cái thường ngày với các quan hệ thế sự và đời tưvốn bị lãng quên hơn nửa thế kỉ Sự thật nghiệt ngã cuả thời chiến, cuộc sống
đa đoan, lắt léo của thời hậu chiến, những day dứt của con người về cuộc sống,
về bản thể… hiện lên chân thực, sinh động Hiện thực được phản ánh, tái hiện,soi chiếu, nhận thức lại, lí giải thấu đáo, toàn diện Phản ánh hiện thực trongvăn học trở thành phương tiện nghệ thuật chứ không chỉ là mục đích của nghệthuật Mỗi nhà văn đều có quyền thể nghiệm, tìm tòi cách lí giải hiện thực riêng.Tinh thần dân chủ cho phép văn học khám phá đời sống linh hoạt, phong phúhơn Nhà văn phát huy sự sáng tạo đồng thời phát huy vai trò của người đọc,quan tâm nhiều hơn tới nhu cầu đọc của độc giả Chính điều này đã góp phần
Trang 30phá vỡ biên độ thuần khiết của thể loại, làm nên sự trở lại hoặc xuất hiện đồngloạt những dạng truyện ngắn mới như truyện ngắn truyền thống, truyện cựcngắn, truyện ngắn giàu chất tiểu thuyết, truyện ngắn giàu chất trữ tình…
Thế hệ viết truyện ngắn hôm nay về cơ bản vẫn quan niệm “Tiểu thuyết là mộtđoạn cuả dòng đời thì truyện ngắn là một cái mặt cắt cuả dòng đời” [94], nhưng mặtkhác, cái mặt cắt ấy biến hóa, đầy sắc màu thông qua những sáng tạo của cách viết.Phạm Thị Hoài cho rằng “văn chương là một trò chơi vô tăm tích” và quy luật sángtạo lớn nhất là tưởng tượng” [63] Thùy Linh khẳng định: truyện ngắn là viết những
gì trải nghiệm…, viết như một cách bày tỏ thái độ sống, quan niệm sống, một cáchchia sẻ những nỗi đau trên đường đời mình với một số người tri âm” Nguyễn VĩnhNguyên cho rằng viết truyện ngắn là một “trò chơi trốn tìm”, “đi tìm và xác lậpnhững giá trị mới”
Quan niệm về con người của các nhà văn cũng có sự thay đổi Chống lạinguyên tắc mô tả con người theo một chuẩn mực giá trị đơn nhất, văn học đặt conngười trên nhiều phương diện, nhiều tọa độ, nhiều thang bậc giá trị Con ngườiđược khám phá ở cả bình diện vô thức và ý thức, cả phía cộng đồng, dòng tộc vàtính nhân loại phổ quát Điều này hiện lên như những nét cắt sắc sảo, đôi khi nhưmột vết thương ám ảnh trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn HuyThiệp, Hồ Anh Thái, Y Ban, Võ Thị Hảo, Võ Thị Xuân Hà, Nguyễn Ngọc Tư…
Tóm lại, sự chuyển biến trong đời sống- văn hóa- xã hội đã tác động rất lớn,
làm lên sự thay đổi trong đời sống văn học (trong đó có thể loại truyện ngắn).Khi cánh cửa hội nhập được mở rộng, tính dân chủ đã kích thích sự tìm tòi,khám phá và sáng tạo thể loại Sự sôi động của đời sống văn học trong nước, sựđổi mới tư duy về truyện ngắn, cách lí giải, khám phá mới về con người trong mộtbầu không khí văn chương của thời mở cửa… làm nên sự đa dạng về các dạngtruyện ngắn Việt Nam sau 1986 Không còn mô hình truyện ngắn duy nhất, không
có những khuôn mẫu cứng nhắc cho thể loại truyện ngắn, các nhà văn có khátvọng đa dạng hóa ngòi bút và những con chữ của mình Điều này hoàn toàn phùhợp với quy luật lịch sử, xã hội, văn học và thể loại Từ đó, truyện ngắn đã khẳngđịnh vị thế quan trọng về thể loại của mình trong nền văn xuôi hiện đại Việt Nam.1.2.2 Khái quát về các dạng cơ bản của truyện ngắn Việt Nam sau 1986
Trang 311.2.2.1 Các tiêu chí phân loại truyện ngắn
Trong quá trình nghiên cứu và phân loại các dạng cơ bản của truyện ngắn ViệtNam sau 1986, chúng tôi xuất phát từ lý thuyết thể loại Trong đó, đặc trưng củatruyện ngắn chính là tiền đề để phân chia các dạng cơ bản truyện ngắn Việt Namsau 1986 của luận án
Nói đến truyện ngắn là chúng ta nhắc tới loại hình tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Theo Từ điển thuật ngữ văn học, truyện ngắn “là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ…, cái độc
đáo của nó là ngắn” [219; 252] Theo Gulaiep, truyện ngắn “một hình thức tự sự
cỡ nhỏ Nó khác với truyện vừa ở dung lượng nhỏ hơn, tập trung mô tả ở một sựkiện nào đó thường xảy ra trong đời một nhân vật, hơn nữa bộc lộ một nét nào đócủa nhân vật” [141; 258] Với nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn, “cái đặc điểm duynhất mà cũng rõ nhất của truyện ngắn là nằm trong chính sự ngắn gọn của nó, vớiđiều kiện là sự ngắn gọn này đủ sức tạo nên một hiệu quả nhất định” [205; 48] Tính chất ngắn gọn của truyện ngắn được thể hiện trên ba phương diện cơbản Trước hết, thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn được thu hẹp trong mộtkhoảng thời gian và không gian nhất định Truyện ngắn không phản ánh cả quátrình đời sống diễn ra trong một thời gian dài mà thường tập trung vào một thờiđiểm tiêu biểu, có ý nghĩa Đó là một tình huống, “một lát cắt đời sống” Truyệnngắn thường khám phá đời sống ở một phạm vi hẹp, gắn với một địa điểm cụ thể
Số lượng nhân vật xuất hiện trong tác phẩm ít và tính cách nhân vật không phứctạp Tính cách của nhân vật trong truyện ngắn không phải là số cộng của nhữngtính cách đơn lẻ hay phức hợp Nhân vật thường mang tính đơn nhất trong tínhcách Thứ hai, với một dung chứa đời sống có hạn nên truyện ngắn không đặt ra
và giải quyết nhiều vấn đề khác nhau của đời sống Nguyễn Công Hoan khẳngđịnh: “muốn là một truyện ngắn, chỉ nên lấy một ý chính làm chủ đề cho truyện…Mỗi truyện cần có một ý, một ý thôi Ý ấy là ý chính của truyện” Trong truyệnngắn, số lượng xung đột thường có hạn Cốt truyện thường đơn giản, ít sự kiện vàhành động, sự kiện biến đổi để trở thành các sự cố, bước ngoặt lớn Cốt truyện có
đầy đủ các thành phần: trình bày, thắt nút, phát triển, đỉnh điểm, mở nút Mỗi
thành phần có thể là một sự kiện, được xâu chuỗi theo thời gian Thứ ba, cái ngắn
Trang 32của truyện được thể hiện rất rõ ở qua dung lượng của tác phẩm (số trang, số chữ,thời gian tiếp nhận tác phẩm) Đây không chỉ là hình thức mà có ý nghĩa nhất địnhtrong việc xác định đường biên của truyện ngắn so với các thể loại văn học khác(chẳng hạn như tiểu thuyết) Một trong những đặc điểm dễ nhận thấy của truyệnngắn là dung lượng- số trang Với khổ 13* 19, số trang trung bình của một truyệnngắn thường từ 7- 10 trang và dài khoảng 25- 30 trang (“trong vòng bảy, tám trangđến mười lăm, hai mươi, thậm chí ba bốn chục trang cũng vẫn được coi là truyệnngắn” - Vương Trí Nhàn) Như vậy số chữ trung bình của một truyện ngắn làkhoảng 10.000 đến 12.000 chữ
Như vậy, loại hình tác phẩm tự sự cỡ nhỏ vốn là đặc trưng của thể loại
truyện ngắn Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, truyện ngắn đã có sự biến đổi,phù hợp với quy luật tất yếu của lịch sử, đời sống thể loại Truyện ngắn trở thành
tác phẩm tự sự hiện đại Về cơ bản, truyện ngắn hiện đại một mặt kế thừa những
đặc trưng cơ bản của truyện ngắn truyền thống song mặt khác đã thay đổi, khácbiệt Sự biến đổi này do quá trình tương tác, giao thoa giữa truyện ngắn với cácthể loại văn học khác như tiểu thuyết, kịch, thơ
Là một dạng của tác phẩm tự sự hiện đại, truyện ngắn phản ánh đời sốngtheo tư duy của tiểu thuyết Thế giới đời sống mà nó khám phá, phản ánhkhông phải thế giới của quá khứ, hoàn kết (như truyện ngắn truyền thống) màchủ yếu là đời sống đương đại Nó khiến người đọc có cảm giác đang đượcchứng kiến, được sống với hiện thực đang diễn ra chứ không chỉ là nhìn lại quákhứ Câu chuyện được kể phần lớn là người chứng kiến, người tham gia trựctiếp, là nhân vật “tôi” trong tác phẩm và có sự luân phiên, đan xen trong ngôi
kể Sự xóa bỏ khoảng cách giữa người trần thuật với nội dung trần thuật đưatruyện ngắn hiện đại là một trong những thể loại dân chủ Lời văn trong tácphẩm vì thế không chỉ mang giá trị thông báo, mô tả mà có khả năng phân tích,
lí giải và đối thoại Nhân vật trong truyện ngắn hiện đại thường đa dạng, phứctạp, đầy mâu thuẫn Nó “cao lớn hơn thân phận mình hoặc có thể nhỏ bé hơntính người của mình Nó không hoàn toàn rốt cuộc chỉ là một viên chức, một
Trang 33địa chủ, một lái buôn, một vị hôn phu, một kẻ cả ghen, một người cha… Conngười không thể hóa thân đến cùng với cái thân xác xã hội lịch sử hiện hữu”(Bakhtin) Con người trong truyện ngắn hiện đại không trùng khít với nó.Không còn tồn tại (hoặc nếu có thì rất ít) kiểu con người với tính cách đơnnhất, thay vào đó là con người phức hợp, con người tâm lí phức tạp, bất ổn Cốttruyện trong truyện ngắn hiện đại hoàn toàn phá vỡ các thành phần của truyệnngắn truyền thống: không phân định rõ ràng các thành phần, mở rộng, khuyếchđại thành phần, mở rộng chi tiết của từng phần… có khi lược bớt đến tối đa.Với truyện ngắn truyền thống, những vấn đề mà tác phẩm đặt ra thường đượcgiải quyết triệt để, nhưng với truyện ngắn hiện đại thì khác, truyện ngắn hiệnđại có xu hướng lựa chọn lối kể chuyện không hoàn kết Trong truyện hiện đại,lời văn có sự gia tăng “lời chủ quan”, chứa đựng thái độ, đánh giá của ngườitrần thuật Chi tiết trong truyện rất phong phú: có chi tiết mô tả nhân vật (tiểu
sử, ngoại hình, nội tâm, ngôn ngữ…); có chi tiết mô tả cảnh vật (cây cối, chimmuông, núi non…), có chi tiết xuất hiện để thể hiện triết lí (về cuộc đời, conngười, về nhân thế, các thang bậc giá trị của cuộc sống ) Có thể thấy rõ: trongtruyện ngắn hiện đại, cốt truyện, nhân vật và thế giới bao quanh nhân vật đềuđược dựng xây bằng nhiều lớp chi tiết mang hơi thở cuộc sống, tạo nên sựphong phú về các lớp nghĩa cho truyện ngắn
Khi nghiên cứu truyện ngắn, chúng ta có thể phân chia theo nhiều tiêuchí khác nhau và cách định danh để có thể nhận diện những biến đổi của thểloại năng động này Chúng tôi lựa chọn nghiên cứu truyện ngắn Việt Nam sau
1986 từ góc nhìn thể loại với cách định danh: các dạng cơ bản của truyện ngắn Việt Nam.
“Dạng” (Typical Types, Modality) là khái niệm được sử dụng chung cho các
ngành khoa học, nghệ thuật song gần đây được nhắc đến trong lĩnh vực văn học
Chúng ta thường sử dụng cụm từ này khi kết hợp với các từ, ngữ khác như: dạng thức sáng tác, dạng tiểu thuyết, dạng truyện ngắn… Trong Từ điển Tiếng Việt,
dạng là “hình thức, kiểu tồn tại của sự vật, hiện tượng” [257; 214]
Trang 34Truyện ngắn là một thể loại năng động Trong quá trình phát triển, truyệnngắn tương tác, giao thoa với các thể loại khác Truyện ngắn có khả năng tiếp thutinh hoa của các thể loại khác, từ đó tạo ra sự phá vỡ biên độ của thể loại, phân
hóa thành nhiều dạng truyện ngắn Dạng truyện ngắn là cách dùng để gọi tên một tiểu loại truyện ngắn Chẳng hạn như: dạng truyện ngắn giàu chất tiểu thuyết, dạng truyện ngắn giàu chất trữ tình, dạng truyện cực ngắn Ngoài
những đặc điểm chung của truyện ngắn, các dạng truyện ngắn mới có những đặcđiểm riêng trong dung lượng, cách tổ chức cốt truyện, xây dựng tình huống, tạodựng nhân vật, cách sử dụng ngôn ngữ, giọng điệu và nhất là các thủ pháp nghệthuật cơ bản của dạng Mỗi dạng thường quy tụ nhiều tác giả, tác phẩm, trong đó
có sự xuất hiện của những đỉnh triều góp phần khẳng định vị thế và nội lực củatừng dạng truyện ngắn Từ đó làm nên sức sống của thể loại, tạo nên lực hút, sứchấp dẫn đối với độc giả phổ thông cũng như giới nghiên cứu, phê bình
Trước đây, khi nhận diện, phân loại truyện ngắn Việt Nam, các nhà nghiêncứu có những cách định danh và xuất phát từ nhiều góc nhìn khác Chúng tôi xinkhái quát lại các cách phân loại tiêu biểu của các nhà nghiên cứu về truyện ngắn.Điều góp phần lí giải việc chúng tôi lựa chọn các dạng cơ bản của truyện ngắn làmột góc nhìn mới, khoa học và phù hợp khi nghiên cứu truyện ngắn Việt Namsau 1986
Khi phân chia truyện ngắn căn cứ vào chủ đề và cảm hứng, truyện ngắn
Việt Nam sau 1986 nổi bật với ba khuynh hướng: khuynh hướng nhận thức lạihiện thực, khuynh hướng đạo đức thế sự và khuynh hướng triết luận
Khuynh hướng nhận thức lại hiện thực lấy quá khứ làm đối tượng phản
ánh, phân tích Đó không phải toàn bộ quá khứ mà là những phần khuất lấp,những vấn đề mà truyện ngắn trước đó chưa đề cập hoặc đề cập chưa đúng mức.Những sự kiện lịch sử (chuyện của ngày hôm qua) vẫn làm nền cho câu chuyệnhôm nay nhưng trung tâm soi ngắm của tác giả là số phận con người Theo tinhthần này, một số góc diện của quá khứ, của chiến tranh được nhận thức lại, đượcđánh giá qua cái nhìn của thời hậu chiến Những chiến công hiển hách, niềm tự
Trang 35hào kiêu hãnh về dân tộc, quá khứ vàng son, những số phận thiệt thòi, bất hạnh,niềm bi thương, sự mất mát do chiến tranh để lại… tất cả được trở lại làm nênnhững câu chuyện bất tận về chiến tranh Nguyễn Minh Châu, Nguyễn HuyThiệp, Bảo Ninh, Võ Thị Hảo là những nhà văn đi đầu trong việc nhận thức lạilịch sử Họ thể hiện nỗi niềm của con người hậu chiến với sự trăn trở, băn khoăn
và khát vọng “giải mã”, “đối chứng”, “tự vấn’’…
Khuynh hướng thứ hai là khuynh hướng thế sự - đời tư Khi chiến tranh đi
qua, con người trở về với đời thường, phải đối mặt với những lo toan thườngnhật của cuộc sống Mọi vấn đề- từ cuộc sống lam lũ vất vả của những ngườinông dân sau lũy tre làng đến những cư dân nghèo ven thị, từ cuộc sống củanhững con người nơi núi non hẻo lánh đến cuộc sống tấp nập nơi thị thành,muôn người, muôn cảnh, muôn nỗi đa đoan… đều hiện diện trong truyện ngắnthời kì này Trong vòng ba thập kỉ, truyện ngắn như một cuốn tiểu thuyết thu nhỏmọi sự thực ở đời Điều đặc biệt, khác lạ trong cách thể hiện câu chuyện cuộcsống ở khuynh hướng này là các nhà văn không chỉ miêu tả cái hiện thực bềngoài mà khơi sâu vào đời sống tinh thần của con người trước xã hội đầy biếnđộng Con người trong truyện ngắn hôm nay không còn là kiểu đơn trị mà lànhân vật đa trị, lưỡng diện Con người được nhà văn khám phá ở nhiều tầng bậc:đời sống tự nhiên, con người tình cảm, khát vọng cao cả và dục vọng tầmthường, con người trong tính cá biệt và con người phổ quát… Không thần thánhhóa con người, các tác giả đưa họ về với cuộc sống thường nhật với những giá trịđời thường muôn thuở
Khuynh hướng thứ ba là khuynh hướng tự sự- triết lí Trước 1986, cảm
hứng triết luận gắn liền với các vấn đề chính trị, thời sự Đến thời kì này, nhucầu triết luận hướng tới các quy luật nhân sinh, triết luận về con người, về lịch
sử, về thời đại, về tự nhiên về thế giới tâm linh… Có thể thấy, hầu hết các tácphẩm đều có tính triết lí song những nhà văn có tầm ảnh hưởng lớn trongkhuynh hướng là truyện của tác giả Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng,Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Y Ban, Tạ Duy Anh,
Trang 36Nguyễn Ngọc Tư…
Căn cứ theo đặc trưng thi pháp và thể loại, truyện ngắn nổi lên với nhiều
kiểu, loại và dạng thức khác nhau Chẳng hạn, Lê Huy Bắc khi nghiên cứu
Hemingway đã phân chia truyện ngắn của nhà văn này thành các kiểu: truyện ngắn dòng ý thức, truyện ngắn- thư, truyện ngắn- kịch, truyện ngắn mini, truyện ngụ ngôn hiện đại, truyện triết lí [107] Nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào phân chia truyện ngắn thành: truyện lịch sử- giả, truyện cổ tích- giả, truyện ngụ ngôn- giả [126] Đối với nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng, ông phân chia truyện ngắn thành năm kiểu chính: cổ điển, kỳ ảo, trữ tình, rất ngắn và liên hoàn [237].
Truyện ngắn Việt Nam từ sau 1986 được cấu thành từ nhiều dạng truyệnngắn Trong đó có dạng kế thừa, phát triển của dạng truyện ngắn giai đoạn trước,
có những dạng mới ra đời theo quy luật tất yếu cuả thể loại Việc phân loại mộtcách rành mạch, rõ ràng truyện ngắn Việt Nam từ sau 1986 theo các tiêu chí nhấtđịnh là chuyện không dễ Tiêu chí nghệ thuật của thể loại về cơ bản tương đối ổnđịnh song có sự dịch chuyển thay đổi theo thời gian, phù hợp với quy luật sinhthành, phát triển Cho nên, việc phân loại như đã nói ở trên về cơ bản chỉ là sựtương đối, phụ thuộc vào điểm nhìn và các tiêu chí phân loại Điều đó cũng chỉ
ra những khó khăn khi chúng ta muốn vạch ra những đường biên phân chia thểloại Trong quá trình nhận dạng, các tiêu chí về cơ bản được đưa ra tương đối ổnđịnh song cũng cần có sự linh hoạt Nói cách khác, đối với chúng tôi, tìm hiểuđặc trưng dạng truyện ngắn tập trung vào những yếu tố cơ sở như cốt truyện, tìnhhuống truyện, nghệ thuật trần thuật, nhân vật, một số bút pháp nghệ thuật, ngônngữ và giọng điệu nghệ thuật Căn cứ vào thực tế đời sống truyện ngắn, căn cứvào những tiêu chí nền tảng của truyện ngắn truyền thống, luận án sẽ trình bàynhững dạng cơ bản của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 từ góc nhìn thể loại
1.2.2.2 Các dạng truyện ngắn Việt Nam sau 1986
Truyện ngắn Việt Nam sau 1986 nổi bật với hai xu hướng: thứ nhất lànhững dạng kế thừa hoàn toàn truyện ngắn giai đoạn trước 1986; thứ hai lànhững dạng hoàn toàn mới hoặc tiếp biến các kiểu truyện ngắn trước 1986 Sau
Trang 37đây, chúng tôi xin sơ lược về những dạng tiêu biểu của từng xu hướng.
Xu hướng thứ nhất bao gồm những truyện tuân thủ những tiêu chí của một
truyện ngắn thông thường Truyện ngắn truyền thống, hay còn được gọi là truyệnngắn cổ điển vẫn có một vị trí nhất định trong đời sống truyện ngắn Việt Namsau 1986 Dạng truyện này tuy không mới song nó chưa bao giờ cũ đối với cáccây bút có nghề trong truyện ngắn Những nét đặc sắc trong nghệ thuật tạo tìnhhuống, cái duyên thầm của người kể chuyện, cái sinh sắc của những chi tiết nghệthuật… vẫn lôi cuốn người đọc và sức hấp dẫn với người cầm bút
Xu hướng thứ hai phân hóa khá đa dạng, phức tạp với những tiểu loại, tên
gọi, cách định danh khác nhau Có thể kể tên một số dạng truyện sau:
Trước hết là dạng truyện phá vỡ hình thức cổ điển, quen thuộc từ khi hình
thành thể loại này trong văn học hiện đại để tạo nên truyện cực ngắn Dạng
truyện này không chỉ là truyện ngắn rút ngắn lại mà đã hình thành một kiểu tưduy nghệ thuật và thi pháp riêng Với cách dồn nén thông tin trong khuôn khổmini, truyện cực ngắn được khẳng định là dạng truyện mới, lạ, độc đáo cuả kỉnguyên trí tuệ và công nghệ số
Truyện ngắn giàu chất trữ tình là dạng thứ hai tiếp tục được kế thừa và phát
triển ở giai đoạn sau 1986 Truyện ngắn giàu chất trữ tình phối hợp giữa việc
biểu đạt sự việc và cảm xúc trữ tình Truyện ngắn giàu chất trữ tình thường là
một sự nhận thức về các quy luật của cuộc sống, sự bừng tỉnh của lí trí, cảm xúc
“Chủ quan hóa”, nội cảm hóa” đời sống là đặc trưng của truyện ngắn giàu chấttrữ tình
Có một sự vận động ngược chiều so với truyện cực ngắn đó là truyện ngắn giàu chất tiểu thuyết Truyện cực ngắn có xu hướng ngắn lại, cô đọng, giản lược
cốt truyện và nhân vật (khó tìm thấy trên tiểu thuyết dài, trường thiên) thì truyệnngắn giàu chất tiểu thuyết lại có xu hướng kéo dài ra, nới rộng không gian, thờigian, dõi theo những thăng trầm biến cố của nhân vật Đây là dạng truyện cóhình thức kéo dài truyện, chuyện này kéo sang chuyện kia, xếp lên nhau thànhcác lớp truyện hoặc chuỗi chuyện Xét về câu chữ, dung lượng, tầm bao quát
Trang 38truyện ngắn hôm nay, ta nhận ra xu hướng tiểu thuyết hóa của nó Truyện ngắnđược phân chia thành nhiều mục giống như những chương nhỏ trong một cuốntiểu thuyết Điều quan trọng thứ hai làm nên chất tiểu thuyết của truyện ngắn đó
là phạm vi, quy mô hiện thực và chiều sâu, sức phản ánh của tác phẩm (khôngkém các tác phẩm tiểu thuyết thực sự) Chính điều này đã mở ra những đặc tínhmới của truyện ngắn mà chúng tôi gọi là truyện ngắn giàu chất tiểu thuyết
Dạng truyện ngắn giả thể loại như giả ngụ ngôn, giả cổ tích, giả truyền thuyết hay truyện ngắn kì ảo bước đầu có vị trí trên văn đàn Một số cây bút
mượn hình thức dân gian, sử dụng yếu tố hoang đường, kì ảo… để làm mới câuchuyện mình định kể Một số truyện hấp dẫn người đọc về những câu chuyệnlịch sử (mà chúng ta đều biết) bằng cái nhìn của người trong cuộc, khơi ra nhữngphần khuất lấp để hoàn thiện con người của ngày hôm qua Một số truyện thểhiện khả năng kết nối thế giới thực và thế giới phi thực; vừa mang yếu tố hiệnthực vừa mang màu sắc kinh dị, tạo sự bất an, li kì cho người đọc
Ngoài ra, trong xu thế phát triển, truyện ngắn trong sự tương tác với các
thể loại khác tạo ra truyện ngắn- kịch, truyện ngắn- thư… Những dạng này
bước đầu nhận được những phản ứng tích cực từ độc giả Truyện ngắn ViệtNam sau 1986, nhất là từ năm 2000 trở về đây dự báo “những hình hài độtbiến” Điều đó không hề lạ đối với một giai đoạn văn học khá dài- hơn ba thậpniên, khi truyện ngắn đã, đang và tiếp tục là tâm điểm của giới sáng tác, nghiêncứu và phê bình văn học
1.2.3. Một số kết luận
Nhận diện, phân lập các khu vực (khuynh hướng, trào lưu, đặc điểm) củatruyện ngắn đã được các nhà nghiên cứu chú ý Các cách phân loại khác, kể cảphân chia truyện ngắn Việt Nam sau 1986 theo những kiểu, loại đã được chúngtôi tiếp nhận, lĩnh hội Tuy nhiên, truyện ngắn như một dòng chảy mạnh mẽ,cần có một cái nhìn như một xu hướng, như sự vận động tất yếu để đạt đượcthành tựu, xứng đáng ghi nhận những đổi mới của văn học Với tinh thần đó,chúng tôi nhận diện, phân loại, định danh ba dạng cơ bản làm nên diện mạo của
Trang 39truyện ngắn Việt Nam sau 1986: truyện cực ngắn, truyện ngắn giàu chất trữ tình và truyện ngắn giàu chất tiểu thuyết.
Trang 40Tiểu kết chương 1
Truyện ngắn Việt Nam sau 1986 là một thế mạnh của văn xuôi, trongnhững năm qua đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Việc phânloại, mô tả, khái quát truyện ngắn trong vòng ba thập niên này vẫn là một lối ngỏcần được lấp đầy bằng những công trình nghiên cứu, những chuyên luận khoahọc chuyên ngành
Truyện ngắn Việt Nam từ sau 1986 đã phát triển rực rỡ dưới tác động củađời sống, kinh tế, văn hóa và xã hội Thể loại truyện ngắn có những chặng đườngđạt tới độ chín về cả nội dung và hình thức nghệ thuật Sự xuất hiện, hội tụ củanhiều thế hệ nhà văn cùng sự thay đổi về quan niệm sáng tác, phạm vi phản ánhhiện thực và kĩ thuật truyện ngắn đã làm nên diện mạo mới cho truyện ngắn ViệtNam thời kì Đổi mới từ sau 1986
Căn cứ theo đặc trưng thi pháp và thể loại, ba dạng: truyện cực ngắn, truyện ngắn giàu chất trữ tình và truyện ngắn giàu chất tiểu thuyết là những
dạng cơ bản của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 Nhìn từ ba dạng cơ bản này,chúng ta sẽ thấy được sự chuyển động tích cực của thể loại truyện ngắn trong sựvận động, tương tác không ngừng của các thể loại khác, nhận diện được tiềmnăng, triển vọng, tầm quan trọng của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 trong thànhtựu cuả văn xuôi hiện đại Việt Nam