Hoàn thiện ngân sách địa phương trong cơ chế thị trường ở Việt Nam

Trong nhfrng t6n t~i d6 thl van de bao trum la h¢ thong ngan sach hi¢n hanh va co che phan cap ngan sach gifra trung uong va dia phuong vfrn con nhieu vu6ng m~c trong thvc ti~n; thu hai

Chuybz ngimh : Tai chinh, luu thong tie'n t¢ va tin d~lng

Mil so' : 5.02.09

NGUOI HUONG DAN KHOA HOC

- TS PH~M VAN NANG Hi¢u trU'&ng TrU'ong D~i hQc Kinh te TP Ho Chi Minh

~ TS TRAN HOANG NGAN TrU'ong D~i hQc Kinh te TP Ho Chi Minh

THANH PliO HO CHi MINH- NAM 2001

T6i xin cam doan day la c6ng trinh nghien cliu cua rieng toi Oic s6li¢u, ket qua neu trong lu~ an la trung thvc va c6 ngu6n goc ro rang

Tac gia lu~n an

VO'DUY KHU'ONG

Doanh nghi~p nha nu6c Dfiu tu phat tri~n

T6ng san ph~m trong nu6c Gia tr! gia tang

Hoi dono- Bo truona b c H¢i dong nhan dan Kho bt:tc Nha nu6c Ngan sach d!a phnong Ngan sach doth! ;

N oan sach nha nu6c b '

N gan sach trung uong Thu nh~p doanh nghi~p

Tieu th9 d~c bi~t

Thanh ph6 Ho Chi Minh

Uy ban hanh chinh

Uy ban nhan dan

Xa h¢i chu nghla

Xay dl}ng co ban T6 chtl'c thuong mt:ti the gi6i

-Trang ph~ bla

LOi cam doan

Danh muc cac chfi' viet tat

l\1~c h,Jc

Danh m~c cac bang

Danh m~c cac hlnh ve, sa do, bi~u do

1 I 1- Tinh tat yeu khach quan cua ngan sach nha nu6c Vi~t Nam 5

1.2/ Yai tro chung cua NSNN va d~c diem cua NSDP a· Vi~t Nam trong co· 11

che thi tnrono- b

l .2.1- Vai tro chung cua NSNN Vi~t Nam trong co che thi tnrong 11

1.3/ H~ thong ngan sach nha nu6c va phan cap NSNN a Vi~t Nam 24

1.3.2- N(li dung va nguyen uk t6 chile h¢ thong NSNN Vi¢t Nam 27

1.3.3- N¢i dung tlm, chi va quim ly ngan sach nha nu6c a Vi¢t Nam 29

f

1 4/ Kinh nghi~m cai each ngan sach dia phuong cua c:k nu6c tren the gi6i 46

1 4 1- H¢ thong ngan sach va ph an cap ngan sach a cac nu6c 46

Chuong 2 : THljC TRANG 1\GAN SACH D~A PHUONG 0 VI~T NAM 57 2.1/ T6 chtl'c h~ thong NSNN va phfm cfip qulm ly ngfm sach dia phuang 57

2 1.1- Trong ca che ke ho~ch h6a t~p trung ( 197 6 - 1985) 57 2.1.2- Tho·i ky dau chuy~n sang cache thi truemg (1986- 1995) 59 2.1.3- Thai ky Lu~t ngan sach nha nu6c ra dai va c6 hi~u Ivc (1996- 2000) 62 2.2/ Tinh hlnh phan cap thu, chi va can doi ngan sach d!a phuang 64

2.3/ Tinh hlnh thgc hi~n chu trlnh ngan sach dia phuang 90 2.3.1- Quy trlnh l~p va phe duy~t dV toan NSDP 90

2.4/ M()t so danh gia v~ th~;rc tr~ng ngan s:kh d!a phmmg 100

'

2.4.1- Nhung thanh tlfU cua ngan Sclch dia phU'ang 100 2.4.2- Nhung h~n che cua ngan sach d!a plmang 102 2.4.3- Nguyen nhan cua nhung h~n che, t6n t~i 106

Chu·ong 3 : MQT SO GIAI PHAP HOAN THIJtN NGAN SACH D~A 109

PHUONG TRONG CO CHE TH~ TRUONG 0 VI~T NAM

3.1 I Nhu·ng quan di~m ca ban v~ hoan thi~n ngan sach dja phU'ang trong ca 109

che thj truang a Vi~t Nam

3.2/ M6 hlnh ngan sckh dja phuang trong h~ thong NSNN d6i m6·i 113

3.2.1- Ck nguyen tac t6 chtl'c h~ thong ngan sach nha nu6c Vi~t Nam d6i m6i 113 3.2.2- Cac yeu cau doi v6i h~ thong ngan sach nha nu6c Vi~t Nam d6i m6i 114

3.2.6- Chuy~n ngan sach qu~n, huy¢n thanh don vi d\f toan cua ngan sach cap 125

tinh, thanh pho

3.2.7- Di~u ki¢n phap ly d~ hoan thi¢n h¢ thong NSNN d6i m6'i 128 3.3/ Hoan thi¢n cache' phan d(p ngan sach d!a phuong a Vi¢t Nam 129

3 3 1- Hoan thi¢n ca che' ph an cap trong vi¢c ban hanh chinh sach, che d¢ 130 3.3.2- Ho~m thi¢n cache phan dinh nguon thu va nhi¢m Vl;l chi cho NSDP 132 3.3.3- Hoan thi¢n cache phan cap quan ly chu trlnh ngan sach dia phuong 137 3.4/ Ho~m thi¢n cac phuong phap can doi ngan sach dia phuong a Vi~t Nam 146 3.4.1- Quan di~m m6'i v~ can doi ngan sach dia phuong 146 3.4.2- Ho~m thi¢n ca cheb6 sung cho ngan sach dia phuang 148 3.4.3- D6i m6'i co· che vay bu ditp tham Iwt cua ngan sach dia phuang 150 3.4.4- Tang tim va giam chi tieu nham giam tham Iwt ngan sach d!a phnang 153

Ket lu?n chuang 3

KET LU~N CHUNG

Danh llll;IC cac cong trinh da cong bolien quan den lu~n an

Danh m1;1c tai li¢u tham khao

Phl;lll;IC

156

158

tinh, thanh ph6 thai ki' 1997 - 2000

-Bang 2.2 : Ty I~ d¢ng vien thue Yao NSNN thai ky 1997- 2000 67

- Bimg 2.3 : Ty I~ NSDP duqc huong so v6i t6ng thu NSNN thai ky 68

1997-2000

-Bang 2.4 : Ty I~ NSDP thai ky 1997- 2000 cua thanh ph6 Da Nang 69

- B:?mg 2.5 : Ty I~ b6 sung cua NSTU cho NSDP tunam 1997-2000 70

-Bang 2.6 : Ty I~ thu ngan sach cap huy~n, xa so v6i t6ng thu NSDP

cua tinh Qmlng·Nam- Da Nang (cii) tu nam 1994- 1996 71

-Bang 2.7 : Ty I~ thu ngan sach cap huy~n, xa so v6i t6ng tlm NSDP

- B~mg 2.~ : Co diu va ty tn;mg chi NSDP trong thai ky 1997- 2000 74

- B~ing 2.9 : Co· cau va ty tr9ng chi cua thanh ph6 Da Nang thai ky

1997-2000

- B~mg 2.10 : Ty tr9ng cac khofm chi tlmo11g x~yen chu yeu d1a NSDP

thai ky 1997 - 2000

-Bang 2.11 :Chi ngan sach cap huy¢n, xa cua tinh Quang Nam- Da

Nang (cii) tir nam 1994- 1996

- Bimg 2.12 : Chi ngan sach cftp huy¢n, xa thanh ph6 Da Nang ttr

] 998-2000

- Bang 1.13 Chenh l~ch thu chi NSDP thai ky 1997 - 2000

- Bimg 1 1 4 Chenh 1¢ch tim chi NSDP cua thanh ph6 H6 Chi Minh thai

: Ty 1~ NSDP duqc huang so v6i t6ng thu NSNN tren dia b~m

: Ty 1~ thu ngan sach cap huy~n, xa (tru6c khi c6 1u~t NSNN) : Ty 1~ thu ngan sach dip huy~n, xa (sau khi c61u~t NSNN)

: Ca diu chi ngan sach dia phuang

: Ca cau chi NSDP th~mh pho Da Nang

: Ca cau chi thuemg xuyen ciia NSDP

: Ca cau chi ngan sach huy~n, xa (tru6c khi c6 Lu~t NSNN)

: Ca cau chi ngan sach huy~n, xa (sau khi c6 Lu~t NSNN) : H~ thong NSNN Vi~t Nam hi~n h~mh

: Chu tdnh ngan sach nha nn6c nam 2000

: H~ thong ngan sach Vi~t Nam d6i m6i

: 1\16 hlnh d6i m6i cac dan vi hanh chfnh dia phnang :Qua trlnh hlnh thanh NSDP

-So· d6 3.4 :Qua trlnh quyet toan ngan sach d!a phnang

-Bi~u d6 2.1 : Toe d¢ tang tlm ngan sach cua cac dia phnang

-Bi~u d6 2.2 : Tinh hlnh tlm, chi va b6 sung ngan sach dia phuong

MODAU

Nuac ta da chuyen d6i tu n~n kinh te theo co che ke ho?ch h6a t~p trung sang n~n kinh te theo co che thi truemg hon m¢t th~p ky qua Trong co che moi, Nha nuoc thgc hi~n vi~c quan ly VI mo n~n kinh te chu yeu thong qua cac cong Cl;llU~t phap Va kinh te

Trong cac cong Cl;l kinh te thl NSNN la m¢t cong Cl;l kinh te - tai chinh rat quan tn.mg duqc Nha nuoc sir dl;lng de quan ly v1 rna n~n kinh te thi truemg NSNN con la phuong ti~n th\l'c hi~n cac m6i quan h~ tai chinh toan di~n gifra Nha nu6'c voi xa h¢i Day la m6i quan h~ bi~n chung, thong qua cac m6i quan

h~ nay ma Nha nu6'c h'inh thanh quy ti~n t~ t~p trung- d6 la NSNN, va Nha nn6'c dung quy d6 de phfm ph6i l?i nh~m m9c dich phat trien kinh te - xa h¢i, th\l'C hi~n cac chu·c nang va nhi~m Vl;l cua minh Do v~y voi nhfrng co che kinh

te khac nhau th'i b~m chat, vai tro va h~ thong v~n hanh cua NSNN cung khac nhau va phai phil hqp voi d~c diem rieng cua ~n8i co die

Trong sv nghi~p d6i moi, cong CUQC cai each tai chinh- ti~n t~ rna trong d6 NSNN gifr vi tri la khau chu d?o da di~n ra 'voi toed¢ nhanh chong va d<;1t dtrqc nhu·ng chuyen bien dang k~ Chinh sach tai chinh -ti~n t~ da g6p phan to Ion vao vi~c kh~c phl;IC tlnh tr~g khung hoang cua n~n kinh te, thuc dfty tang trll'ong kinh te v6'i muc d¢ cao, ki~m che va kiem soat l?m phat NSNN da c6 nhU'ng thay d6i can b~m V~ ban chat: tlr nhi~m Y\1 bao quat tat ca cac moi quan

h~ kinh te chuyen sang dam duong cac yeu cau v6 di~u tiet n~n kinh te Tren thqc te cho thay, vi~c t6 chile l?i h~ thong NSNN va co che phfm cap quan ly NSNN cla c6 nhll'ng sua d6i, b6 sung co b~m nhlim dap u·ng v6'i yeu cau va xu huang phat tri~n cua n~n kinh te, huang den vi~c lanh ffi?nh }10a ngan sach rna n8ll;l'C 16n nhat laS\}' ra doi cua Lu~t NSNN (1996)

Tuy nhien, sv 6n dinh va trmg truemg cua n~n kinh te vfrn chua th~t sv vung ch~c, nguy co t1;1t h~u xa hon v~ kinh te so v6'i cac qu6c gia trong kim

VI;l'C con 16n Tinh hinh tai chinh n6i chung va NSNN n6i rieng, dcTtc bi¢t la doi v6i cac dip NSDP vfin t6n t;;ti nhieu van de bat c~p Trong nhfrng t6n t~i d6 thl van de bao trum la h¢ thong ngan sach hi¢n hanh va co che phan cap ngan sach gifra trung uong va dia phuong vfrn con nhieu vu6ng m~c trong thvc ti~n;

thu hai Ht xu hu6ng b¢i chi NSNN ngay cang gia tang la can b¢nh kinh nien cua ca h¢ thong ngan sach hi¢n hanh Nhfrng h;;tn che tren cling chinh la nguyen nhan lam cho h¢ thong NSNN n6i chung va NSDP n6i rieng ho;;tt d(>ng chua d~t hi¢u qua cao, anh huang khong nho den Slf' 6n dinh cua toan b(> h¢ thong tai chinh quoc gia

Tinh cap thiet cua de tai lu~n an la tren co so ly lu~n ve NSNN hi¢n

h~mh, nghien cuu b6 sung them m(>t so van de ly lu~n ve NSDP, phan tich cluqc th~;rc tr~ng NSDP trong nhfrng nam qua - rna chu yeu la sau 5 nam th~;rc

hi¢n lu~t NSNN, df c6 th~ rut ra nhfrng ket lu~n khoa hQC V~l thvc ti~n ve nhu·ng th~mh tl;lU va h~n che cua NSDP Lu~n an gop phan Cl:l thf hoa them co s6' ly lu~m ctla vi¢c hoan thi¢n NSDP, rna trQng tam la nghien cuu nhu·ng n(>i dung lien quan den vi¢c tiep we hoan thi¢n NSDP trong h¢ thong NSNN d6i m6i v6i co che phan cap NSNN phil hQp v6i nen kinh te theo CO' che th! tnrong trong dieu ki¢n cua Vi¢t Nam

Ml:IC tieu' ciia lu~m an la tren co s6' h¢ thong h6a cac quan di~m ly lu~n

ve ngan s<kh va nhiing uu, khuyet di~m nit ra tl:r tlwc tr~mg NSDP nham de

X uat 1110 hlnh }lOan thi¢n h¢ thong NSNN; hoan thi¢n CO' che ph an cftp ngan sach gili'a trung uong va dia phuong; hoan thi¢n cac giai phap can doi NSDP g6p phfin lam lanh m~nh h6a ho;;tt d¢ng ngan sach cac dip

Doi tuqng nghien cim cua lu~n anla h¢ thong cac quan di~m ve NSNN

v~1 NSDP Tuy nhien, lu~n an chi di sau nghien cu·u nhfrng n(>i dung c6 lien

(

quan den NSDP trong cac van de trQng tam da duqc de c~p tren N()i dung chinh cua lu~n an la :

+ Trong phftn h~ th6ng h6a cac quan diem ly lu~n ve NSNN va NSDP,

lu~n an Slr d\}ng nhfrng quan diem chfnh th6ng va nhfrng y kien dang dUQ'C thao lu~n de lam sang to th~m ve ban cha't, vai tro va d~c diem cua NSNN va NSDP Vi~c khai quat ljch si'r hinh th~mh ngan quy qu6c gia cua Nha nu6c

Vi~t Nam qua cac thai d~i nhfim kh~ng dinh ly lu~n vt ngu6n g6c cua NSNN

la ti:r sv xm1t hi~n va t6n t~ cua Nha nu6c Tr~n co sa d6, phftn nay t~p trung phan tich d~c diem cua NSDP trong dieu ki~n co che thi truang; vi~c t6 chile

h~ th6ng NSNN va co che phan cap qulm ly ngan sach hi~n hanh cua nu6c ta D6ng thai de c~p m¢t s6 kinh nghi~m t6 chile h~ thong NSNN va phan cap ngan sach CUa m¢t SO llU'OC de nghien CUu

+Trang phftn phan tich thvc tn;mg NSDP, lu~n an da lf(y soli~u vt ngan s:kh cua 3 thanh pho trvc thu¢c trung uong (TP H6 Chi Minh, TP Hai Phong,

TP Da Nang) va cac tinh thu¢c d.c vung kinh te d~c thu cua ca nu6c (Nam D!nh, Khanh Hoa, Cftn Tho, Diic Liic) de Htm co sa phan tich nhung vi~c lam ctuqc v~t chua lam duqc cua NSDP trong hai thai ky chfnh: tnr6c va sau khi c6

Lu~t NSNN Tu· d6 danh gia nhung thanh tt;tu, Iwn che cua NSDP va rut ra nh[l'ng nguyen nhan t6n t~i

+ Phftn quan tr9ng nhat cua lu~n an la kien nghj m¢t s6 giai phap hoan

thi~n NSDP trong ditu ki~n co che th! truang a Vi~t Nam Phftn nay lu~n an

X<k ]~p nhi1'ng quan diem co ban hoan thi~n NSDP; de xuat m6 hinh de hoan

thi~~~ h~ thong NSNN va NSDP; dt xuat n¢i dung va giai phap hoan thi~n co che phan cap ngan sach cho cac dja phuong; de xua't cac giai phap can doi NSDP 6· Vi~t Nam trong dieu ki~n m6i

Nhiing n¢i dung nghi~n cilu tr~n tru6c het nhftm g6p phftn nh~n thilc ctjy dtl bon th\}'C tr~ng NSDP hi~n nay va phuong hu6ng xay dvng NSDP Hmh

m~mh trong h~ thong NSNN d6i m6i; nhttm dam bao tien tdnh h¢i nh~p kinh

te Clla mr6c ta VaO khu V\l'C Va the gi6i trong nhfrng nam den

Phuong phap nghien CUu dugc si'r dt;mg chu yeu trong lu~n an nay Ht phuong phap duy v~t bi~n chung va duy· v~t lich si'r TI1eo phuang phap n~y,

NSNN n6i chung va NSDP n6i rieng duqc xem xet nhu la m¢t h~ th6ng luon

v~n d¢ng, bien d6i va phat tJ·ien Do d6 vi~c hoan thi~n h~ th6ng ngan sach va phan cap ngan sach dia phuang la m<?t tat yeu khach quan Qua trlnh nghien cuu, tac gia d~ si'r dvng cab phuang phap phan tfch va t6ng hqp; phuang phap

· kethqp gifra ly lu~n v6i thifc ti~n; phuang phap th6ng ke

De dam bao tlnh xac thifc cua cac van de nghien cl,lu, tac gia sl:r d1:1ng s6

li~u.cua m¢t s6 tinh thanh·ph6va B¢ Tai chinh Dong thai lu~m an c6 siT d1:1ng

· nhfrng ket lu~n nit ra tU m(}t s6 cong tr'inh cua cac nha nghien CUll trong va ngoai nu6c tren linh VlfC NSNN va cac linh VlfC co lien quan

N¢i dung cua lu~n an duqc the hi~n bai cac phan Clf the sau :

To~m b¢ lu~n an c6 160 trang; 16 bang, 2bieudo, 6 sa do; 8 hlnh ve, 11

· plw lvc, cling m¢t danh m1:1c gom 39 tai li~u tham khao

Chuong 1

L Y LU~N TONG QUAN VE NGAN SACH NHA NUOC

1.1/ Ban chat ciia ngim sach nha nm)'c Vi¢t Nam

1.1.1- Tinh tat yeu khach quan ciia ngan sach nha nu6'c Vi¢t Nam

Khi xa h<}i c6 giai cap thl xuat hi¢n SlJ doi khang ve quy6n lqi va xa h¢i cua cac giai cap khac nhau C6 SlJ doi l~p ve giai cap duong nhien c6 dau tranh giai cap, tu d6 xuat hi¢n Nha nu6c Le Nin nhan m£.lnh "Nha nu6c la slm phdm va bi~u hi¢n cua nhfrng mfm thufin giai cap khong th~ di6u hoa duqc Bat ky 0 dfm he IUc nao va chung nao rna v6 miftt khach quan, nhfrng mfm thulin giai cap khong th~ di6u hoa duqc thl Nha nu6c xuat hi¢n"[ll] Nha nu6c ra do·i la m¢t tat yeu khach quan Jam "diu" s1:1· xung d¢t giai cap, d~ lam cho Sl;I' xung d¢t giai cap dien ra trong vong "tr~t tlJ" cua giai cap thong tri

D~ duy trl b¢ may thong tri, Nha nu6c nhat thiet phai t£.to du9·c nguon ll;rc tai chfnh nham bao dam th1:1·c hi¢n cac chCi'c nang cua mlnh bang vi¢c th\rc

hi~n phfm phoi Va phan phoi l£,li m¢t phfrn gia tri san pJ1fim Xa h¢i sang t£.tO ra

•

Thue la h1nh tlTtk tai chfnh mang tinh chat cuong che ngay khi xuat hi~n Nha nu6c dciu tien trong l!ch sir loai ngub'i, duqc su dl;lng d~ d¢ng vien m¢t phcin

dta c~ii v~tt chat duoi hlnh th1l'c ti6n t¢ Ngan quy qu6c gia du9·c hlnh thanh tu·

time la hlnh thuc va n<?i dung ca ban ban d&u cua h~ thong tai chfnh - ngan Sikh Va NSNN ra do·i v6i day du chuc nang cua n6, nhu m¢t d£.lO lu~t cua Nha nu6c d~ cfm doi toan b¢ cac khoan tim va khoan chi cua Nha nu6c (ma tru6c d6 luon b! tach rb'i nhau)

V 6i qua tdnh ph at tri~n va hlnh thanh nhu tren, NSNN la m¢t ph£.lm tru kinh te- lich su·

- V 6 y nghia kinh te, NSNN phat sinh va ton t?i cung v6i qua tdnh phat

(

sinh va phat tri~n cua n6n kinh te hang h6a - ti6n t¢ Ho£.tt d¢ng tlm, chi cua NSNN th~ hi¢n qua trlnh phan ph6i va phan phoi l£.ti t6ng san phAm quoc dan du6i nwi hlnh thai kinh te- xa h¢i

- V ~ y nghla qch si'r, NSNN gan v6i s~r xu fit hi~n, t6n t~ti v~t phat tri~n

etta Nha mr6c (va vl v~y NSNN cling mang tfnh giai cf\p) NSNN Ia cong c~1

piwc v~1 tr~rc tiep cho yeu cfiu thvc hi¢n cac ch(rc nang ctla Nha nu6c trong ttrng giai do~m l!ch si'r nhf\t d!nh N6 chi mat eli khi Nha ntr6c khong con ton tai

Qua cac tri6u d~ti etta thai ky phong kien Vi~t Nam; n6n t~ti chfnh quoc gia cla tung btr6c cltrqc xay d~ng va hoan thi~n Cac tri6u d(}i phong kien eMu si'r cl~mg nguyen tac quy6n sa hiiu toi cao v6 ru(>ng dat thu(>c nha Vua, m(>t phfin ru(>ng dat duqc Vua cap cho quy t(>c, qmm l~ti (gQi la thai ftp), con h_ti Ht ru(>ng dat cong xa va quoc kh6 Nha nmS'c phong kien eta sam si'r dvng to time ct~ clanh vao clan dty tren cHft cong xa va theo eta phM tri~n ctla n6n kinh tc, cac thU' time khac tiep t~lC dU'Q"C 1110 r(>ng n}1ll' t}me dinh, tlme thtJ S~ll1, thuc buon ban, thue sfm phdm ct~ xfty dvng ngftn quy quoc gia piwc v~1 cho vi¢c cai tr! eLla tri6u dlnh

Trong giai dm~n gfin 100 nam thu(>c Phap (1858 - 1945) chfnh quy6n thong tr! eta clung snu cao time n~ng d~ b6c l(>t dftn ta, dna ti6n b~c, etta dti v6 b6 sung vao ngftn quy chinh quoc D~tc bi¢t, trong 2 cu(>c chien tranh the gi6i,

th~rc clan Piu1p dmg ra stl'c va vet dm cc\i nhi6u hOJ~ nii'a d~ piwc v~t chien tranh Hlnh thu·c chi'• ycu la chung m6 r(>ng cac lo~ti thue va nfmg cao thue suf\t nen hfiu nhtr nam nao chinh quy6n thu(>c d!a cling b(>.i tim ngan sach

- Ttr sau Cach m~mg thang Tam den ngay giai ph6ng hoan toan dfit mr6c, m(>t m(lt Dang va Nha nu6c ta lanh d~w toan dan khang chien danh d(>c l(tp M~t khac tiep t~1c ctmg co chfnh quy6n each mc_tng Do yeu diu etta sv nghi~p khang chien nen vi¢c t6 ch(rc ngan quy quoc gia Ia m(>t nhi~m v~1 toi quem trQng

Cuoi nfun 1947 Chinh phi'l chfnh thu·c thanh l(tp NSNN ct~ qui1n ly tlm, chi; den nftm 1951, van ct6 chan chinh cong tac tai chinh ctuQ·c cl~t ra m(>t each khdn cf\p nh~m xay dvng m(>t chfnh sach tai chfnh tfch c~rc: tang tim, gifun chi

cho NSNN; ban h~mh ch€ d(> l~p dl! tmin, quy€t tmin tai chinh nha nuac va

ki~n toan b(> may qulm ly NSNN

Trong giai do~n xay dl!ng CNXH a mi6n B~c va dau tranh giai ph6ng mi6n Nam (1954 - 1975), dat nu6'c trong thoi ky phai lam 2 nhi~m Vlf chi€n luqc nen t6 chuc NSNN l~i cang vo cling quan trqng D~c bi~t, NSNN da co giing huy d(>ng m(>t khoi luqng Ian ti6n cua cho khang chi€n nhung vfrn khong dap U'ng nhu diu chi ngay cang tang cua cu(>c chi€n Do v~y can doi NSNN thoi ky nay chu y€u dl!a vao ngu6n vi~n trq va vay nq

- Tu sau ngay dat nuac thong nhat d€n nay (1975 - 2000), NSNN da duqc cling co, t6 chuc l~i D~c diem cua thoi ky nay la ca nuac t~p trung cho

nhi~m Vlf khac ph1;1c h~u qua chi€n tranh va xay dl!llg n6n kinh t€ theo dtnh hu6ng XHCN trong di6u ki~n gcin nhu khong con ngo~i vi~n Do dat nu6'c tu

tr~ng thai chi€n tranh chuyen sang hoa blnh, giai do~n dciu l~i theo ca ch€ k€

ho~ch h6a t~p tiung quan lieu, bao cap nen tinh hinh kinh t€ ngay cang bi

khtmg ho~ing nghiem trqng NSNN khong gifr duqc va~ tro di6u tiet vi mo, l~lm

phat tang m~nh, Nha nu6'c l~i ti€p t1;1c in therri ti6n d~ dap U'ng yeu cciu chi tieu nen b¢i chi cang Ian khong kh~c plwc duqc ~am 1986, D~i h(>i lcin thtl' IV cua Dang C¢ng san Vi¢t Nam da d6 ra duong loi d6i m6i, n6n kinh te chuy~n

sang ca che th! truoog c6 sv quan ly cua Nha nuac Cac bi¢n phap d6i mai

tren llnh ~rc tai chfnh - ngan sach I a t~p trung k16m ch€ va d~y lui I~m phat, thM ch~t chi tieu cua NSNN, b¢i chi ngan sach duqc bu d~p khong phai b~ng

ngu6n phat h~mh rna b~ng ngu6n vay cua cac t6 chuc tin dl;lng quoc t€, vay trong dan Nha nuac da di6u hanh ngan sach b~ng h¢ thong lu~t phap duqc ban hanh bao g6m h¢ thong cac lu~t thu€, h¢ thong quy dinh v6 cac tieu

chu~n, dinh mtl'c chi tieu D~c bi¢t da d!nh hinh duqc chinh sach tai chfnh quoc gia (1991 - 2000) va ban hanh Lu~t NSNN (20/3/1996) Nho v~y, qua 15 nam d6i m6'i NSNN tU:ng bu6'c da trb thanh c6ng ct.;t c6 tinh quy€t d!nh cua Nha nu6c trong di6u chinh, di6u hanh vi mo nen kinh t€ thi truo11g

Di~m l<;li sa luqc lich Slr hinh th~mh va qua trinh hoan thi~n h~ thong NSNN cua Vi~t Nam qua cac thai ky, chung ta thay rang du du6i che d(> xa h(>i nao thi NSNN Vi~t Nam cling ra dai va t6n t(;li cling Sl;t t6n t(;li cua cac Nha nu6c duong quyen Die'u d6 c6 thl chung minh Sf! ra diJi va ton tr;zi cua NSN N Vi¢t Namla mt)t ta't ylu kluich quan, Ia mt)t phr;zm tru kinh tl- lfch su [28]

1.1.2- Ban chat ciia ngan sach nha nuoc Vi¢t Nam

Khi ban ve ban chat cua NSNN n6i chung va NSNN Vi~t Nam n6i rieng tnr6c day da c6 nhfrng quan ni~m khong thong nhat nhau, c6 m(>t so y kien d6ng nhat gifra ban chat va khai ni~m cua NSNN

V~y thi NSNN Vi~t Nam Ia gi?

- Hi~n nay c6 nhieu quan ni~m khac nhau ve ngan sach va NSNN tuy theo each tiep c~n van d~ khac nhau, nhung phan Ian y kien deu xoay quanh cac khai ni~m sau:

+ Ngan sach la m(>t bang li~t ke, trong d6 dt! kien va cho phep th1;tc hi~n

cac khoan tim, chi bang tien cua m(>t chu th~ nao do CNha nuac, b¢, xf nghi~p,

gia d'inh, ca nhan) NSNN la bang dl;t toan thu, chi tai chfnh cua Nha nuac trong m(>t khoan thai gian nhat d!nh, thuong la r_n(>t nam [25], [32]

+ NSNN la quy tien t~ t~p trung cua Nha nu6c, lake hO<;lCh tai chfnh CO' ban etta Nha nuac [25], [32]

+ Theo Lu~t NSNN Vi~t Nam thi "NSNN la toan b(> cac kholm tlm, chi

dm Nha nu6·c trong dl;t toan da du9·c co quan nha nuac c6 thcim quyen quyet dinh va duqc th1;1·c hi~n trong m(>t nam d~ bao dam thl;tc hi~n cac chli'c nang,

nhi~m v1;1 ciia Nha nu6c" [14]

+ Can cu: vao ho<;1t d(>ng thl;tc tien cua NSNN a nuac ta theo quan di~m

etta tk gia, c6 th~ hi~u khai ni~m NSNN Vi~t Nam nhu sau: NSNN la toan b(> cac khoan tlm, chi theo quy djnh cua Nha nuoc, duqc CO' quan nha nu6c c6

tham quyen quyet d!nh va duqc thtlc hi~n trong m(>t nam d~ bao dam th1;tc

hi~n cac chuc nang, nhi~m V\} cua Nha nu6c

- Ciing nhu mQi S\1' v~t khac, blm chat cua NSNN Vi~t Nam tile Ut toan b¢ nhiing m6i lien h~, quan h~, nhfrng qui lu~t ben trong cua n6 - khong bao gio tv' b<)c lQ m<)t each tfl!C tiep rna lubn duqc bi~u hi~n thong qua cac hi~n tuqng Dl tim hi~u blm chat cua NSNN Vi~t Nam ta phai phan tfch cac hi~n

tU'Q'ng dU'Q'C th~ hi~n boi CaC m~t ben ngoai, cac hinh thuc bi~u lQ ra CUa ban

ch~t NSNN:

Thft nhilt, nhu ph an khai ni~m da neu, NSNN Vi~t N am la toan b¢ cac khoan tim va cac khoan chi theo quy dinh cua Nha nu6'c; each khac d6 la SlJ buy d¢ng cac ngu6n tai chfnh do lu~t dinh vao tay Nha nu6'c va cac khoan c~p

phat cua Nha nu6'c cho cac nhu cau dau tu va tieu dung cua xa h¢i

Ngu6n tim ca ban mang tfnh chat b~t bu¢c cua NSNN (cu5ng btk) la

m¢t ph&n t6ng san pham qu6c dan (GDP) duqc sang t~o ra tu san xuat, kinh doanh trong qua trlnh phan phoi cac ngu6n tai chfnh cua xa h<?i d~ hinh thanh quy ti~n t~ t~p trung NgUQ'C l~i v6i tfnh chat cu5ng bu·c cua cac khoan thu, cac kholm chi cua NSNN l~i mang tinh chat cap phat (khong ho~m l~i trvc tiep) dUQ'C hu6ng vao dau tU phat tri~n kinh t~ va tieu dung cho cac nhu ci\u

din thiet cua Nha nu6'c va xa h¢i

Nha nu6'c quy d!nh ra h~ thong phap lu~t tai chfnh va thue kh6a, bM mQi phap nhan va ca nhan thlJc hi~n nghia V\J v6'i Nha nu6'c Ht phai n¢p m¢t ph5n tim nh~p cua minh cho NSNN

TkU" hai, trong qua trinh phan ph6i t6ng san pham qu6c dan cua NSNN

Vi~t Nam da lam xu~t hi~n h~ thong cac quan h~ tai chfnh D6 la m6i quan h¢ gifra m¢t ben la Nha nu6'c v6'i m¢t ben la xa h¢i H~ thong cac quan h¢ tai chinh c6 y nghia quan trQng trong qua trinh nh~n thu·c v~ ban chat NSNN Nhii'ng quan h¢ tai chfnh nay la:

+ Quan h¢ kinh tlgiiia NSNN v6'i cac doanh nghi¢p '

+ Quan h¢ kinh tl giiia NSNN v6'i cac dmz vj hanh chinh - Sif nghi¢p

+ Quan h¢ kinh tlgiiia NSNN v6'i h¢ gia dinh va dan Clf

+ Quan h¢ kinh tl giila NSNN w!i thi truilng tai chfnh

H~ thong cac quan h~ kinh t€ nay luon giln lien v6'i cac lqi ich kinh t€

cua cac chu th~ tham gia vao qua trinh phan phoi cac ngu6n tai chinh va chinh

chung da quy dinh bdn cluit kinh tl cita NSNN, thl hi¢n NSNN Ia mqt phqm tril kinh te'- tai chfnh [32]

Thu ba, khi xet ve hl.nh thuc th~ hi~n NSNN c6 cac d~c trung la :

- NSNN Ia m<?t k€ ho;;tch tai chinh cua Nha nu6'c: bao g6m cac khoan tim, chi duqc mota du6'i hinh thuc can doi gia tri (tien t~) bao quat ba khu Vl!C chu y€u cua nen kinh t€ la Nha nu6'c, doanh nghi~p va h<? gia dinh NSNN dU'9'C phe chufrn va thong qua a Qu6c h<?i du6'i hinh thuc d;;to lu~t Ngan sach phim anh t6ng hqp, toan di~n cac chinh sach kinh t€, tai chinh - tien t~ cua qu6c gia

- NSNN la quy tien t~ t~p trung cua Nha nu6'c: quy nay th~ hi~n lu9ng

ti~n t~ buy d¢ng tlr t6ng sfm ph~m quoc dan di: dap Ung cho Cclc khofm chi tieu cua Nha nu6'c theo nguyen tile ca blm Ht khong ho.an tdt N6i each khac, NSNN Ht m<?t cong c1;1 kinh t€ do Nha· nu6'c qtifm ly va chiu st;r chi phoi bai blm

chat va chtl'c nang cua Nha nu6'c

Tir sv phan tich tren day, c6 th~ di t6'i k€t lu~n rang, m~c du cac bi~u hi~n NSNN rat da d;;tng, phong phu, nhung ve th1;1·c chat chung deu phan anh cac n¢i dung CO' ban la :

- NSN N hoqt dqng trong llnh VlfC phdn phol: cac ngu6n tai chfnh va vi vqy n6 the' hi¢n cac mozquan h¢ ve' lf!i ich kinh tlgiil.'a Nha nu6'c va xii hqi

- Nha mr6'c niim quye'n life ve' NSNN Mr;i khodn ti7U va chi cua ngdn sach d¢11 do Nha nu6'c quy djnh va nham 111lj.C dfch ph~tc "¥ yeu ca'u thlfc hi¢n cac c/n(·c nang CLtd minh

Do d6 c6 th~ di d€n k€t lu~n ve ban chat cua NSNN vi~t Nam nhu sau:

NSNN Vi¢t Nam Ia t6ng thl cac quan h¢ kinh tlgiila Nha nu6'c va xii lu}i phat sinh trong qua trinh phdn pho'i cac ngu6n tai chfnh quae gia dl tc;w

ltJp va sU' d1p1g qu51 tie'n t¢ ttjp trung cua Nha nu6'c nh&m thifc hi¢n cac chuc nang cua Nha nu6'c theo djnh hu6'ng xii lu}i chu nghla

ca che th! tnrbng

TI16ng thuang vai tro cua NSNN duqc xac dinh tren ca sa cac chuc nang va nhi¢m ¥9 cua Nha nu6c trong tll'ng giai docp1 Trong ca ch~ thi truang vai tro quan ly v'i mo cua NSNN tra nen h~t sue quan tn;mg trong toan b¢ cac ho(;lt d()ng kinh t~ - xa h¢i, an ninh quoc phong cua dftt nu6c Vai tro cua NSNN Vi¢t Nam trong ca ch~ thi truang duqc th<i hi¢n tren cac g6c d¢ sau day:

(1)- Huy d(lng nguon tai chinh d~ blw dam nhu cau chi tieu cua Nha nuoc

Day Ut vai tro lich su d1a NSNN rna trong bat ky thai d~i nao hay ca

ch~ kinh te nao NSNN cling phai thl;l'c hi¢n V ai tro v~' m~it tai chfnh nay dnqc

'

xac d~nh tren ca sa ban chat kinh t~ ci1a NSNN Tat ca cac khau tai chinh khac trong h¢ thong tai chinh quoc gia d~u phiii lam nghla ¥9 v6i NSNN

D~ phat buy vai tro cua NSNN trong qua tr!nh huy d¢ng m¢t b¢ ph~n

cac nguon tai chinh vao NSNN dtn phiii chu y cac van d~ trQng tam la:

- Quy dinh t)' 1¢ d()ng vien cua NSNN ttr GDP hqp ly va khoa hQc a muc d¢ cao nhat rna cac nguon ll;l'c cua n~n kinh te - xa h<?i c6 th<i chap nh~n dnqc d<i hinh thanh nguon thu cua NSNN, dong thai tac d()ng tfch C\l'C den qua tdnh

ho~t d¢f.lg san xuat, kinh doanh Nguqc l~i neu muc buy d()ng chi cln1 y den

m~t ]Q'i fch cua Nha ntr6c thi se dua d~n h~u qua tieu Cl;l'c; d6 se la nguyen nhan Jam giam Sl;l' quan tam cua cac chu th~ kinh t~ nhflm nang cao hi¢u qua

(

va rna r()ng dffu tu san xuat, kinh doanh

- Chinh sach thu phai dinh hu6ng cho phat tri~n san xuat Vi¢c hinh thanh cac lo~i tim~; cac chinh sach uu dai v~ thue suat; mi~n, giam thue c6

tac dl;lng kich thich cac nha dfiu tu, cac doanh nghi~p bo v6n dfiu tu vao cac Iinh vvc cfin khuy€n khich vl c6 lqi cho hQ Nguqc l~i, nhfrng chinh sach thu€

kh~t khe se lam giam b6t ngu6n v6n dfiu tu vao Iinh vvc can h~n ch€ san xuat kinh doanh

(2)- Phan b6 cac nguon tai chinh quoc gia th~;rc hi~n djnh hu6ng tang trll'Ong kinh te va cong bang xa hqi

Ngu6n v6n NSNN la ngu6n v6n quan trQng nhat va c6 vi trf chu d~o

trong toan b¢ cac ngu6n v6n cua xa h¢i C6 th~ n6i, vi~c phfm b6 ngan sach c6

y nghia chien luqc d6i v6'i cac m1.;1c tieu kinh te- xa h¢i; c6 tac d¢ng r¢ng Ion tren plwm vi ca mr6'c trong vi~c chi ph6i, huang dftn cac ngu6n tai chfnh khac ctla xa h¢i ca v~ ca cau, muc d¢ theo dinh huang cua Nha nu6'c

- Thong qua vi~c phan b6 cho dau tu phat tri~n trong tung tho·i ky, NSNN t~p trung cho xay dl;Tng cac cong trlnh ket cau h~1 tang kinh te - xa h¢i; d&u tu phat tri~n vao nhung linh vvc, nhfrng nganh mui nhQn lam tang tnrang kinh te nhanh, c6 kha ·nang c~nh tranh m~nh tren th! truang trong va ngoai nu6'c M~t khac NSNN con uu tien phan b6 von nh&m ca cau l~i san xuat tren cac linh vl;Tc (cong nghi~p, nong nghi~p, dich v.1.;1 ) d~ nang cao hi~u qua san xuat kinh doanh, gop phan cho tang trubng kinh t€ nhanh va b~n vu·ng

- Thong qua vi~c phan b6 chi cho cac S\T nghi~p (kinh te, van h6a, giao cl\lC, y te, xa h¢i ), NSNN dinh hu6ng cho cac linh \'l!C duqc phat tri~n 6n d!nh nhung dinn bao S\T cong b?ing trong thl;l huang cac phuc lQ'i Xa h('>i CUa mQi tang l6p nhan dan Dinh huang XHCN cua Nha nu6'c Vi~t Nam se duqc

th~ hi~n r6 net tren cac Iinh yVc nay Kinh te Umg truong nhung phai h~n che nhfrng khuyet t~t cua cache thi truang t£1c d¢ng vao xa h¢i, khong d~ tlnh

tr~ng th~i hQc, khong duqc chua b~nh, that nghi~p tran Ian trong cac t&ng l6p dan cu

- Thong qua vi~c phan b6 chi cho cac ca quan quan ly nha nuoc, Dang

va cac doan th~ chfnh tri- xa h¢i, chi cho an ninh- qu6c phong , (ngan sach

Ht ngu6n dam bao duy nhat cho cac ca quan nay ho~t d¢ng blnh thuong), nham thvc hi~n t6t cac chuc nang, nhi~m Vl;l d~ duy trl va tang cuang sue

m~nh cua b¢ may Hinh d~o va quan ly cua Dang va Nha nuoc; d~c bi~t la tang cuong cho sue m~nh bao v~ t6 qu6c va che' d¢ XHCN; gifr gin an ninh, tr~t tv

va an toan xa h¢i

(3)- La cong Cl} di~u chinh vi mo va ki~m tra nen kinh te - xa h<)i

Day Ia vai tro xuat phat tu di~u ki~n kinh te' - xa h<)i Cl) th~ trong m¢t giai do~n nhat dinh, vai tro nay rat quan trQng nhu da phan tich tren vi trong

co che thi truang cAn thie't phai c6 di~u chinh vi mo tu phfa Nha nuoc

Nha nuoc thuc hien • • di~u chinh vi mo n~n kinh te- xa hoi bang viec 0 L.- •

dinh huang phat tri~n n~n kinh te hang h6a nhi~u thanh phAn; vi¢c xay dl)ng chien luqc phat tri~n kinh te - xa h¢i va quy ho~ch t6ng the n~n kinh te qu6c dan; thong qua vi¢c Slr dl)ng CaC c6ng Cl) tai chinh, gia ca, ti~n t¢; lu~t phap, chinh sach, CO' che' tai chinh D~ thvc hi¢n dUQ'C cac di~u chinh tren Nh~l

nLr6c c6 th~ su· dl)ng NSNN - cong Cl) tai chinh quan trQng trong h¢ th6ng cac c6ng C~l quan ly kinh te' Vai tro Cl) th~ cua NSNN trong di~u chinh vi mo la :

- Kfch thfch sv tang tnrong kinh te theo diflh huang XHCN

- Di~u tie't thi truong, binh 6n gia ca, ch6ng l£.1.m phat

-Di~u tie't thu nh~p cua cac tAng 16p dan cu trong xa h¢i

l\1~t khac, NSNN la khau chu d£.lo trong h¢ th6ng tai chinh qu6c gia

Xuat phat tU: lqi ich cua Nha nuoc, NSNN ki~m tra cac ho~t d¢ng cua cac khau tai chinh khac, kiem tra nghia Vl) n¢p thue', phi; ki~m tra si'r d~mg cac ngu6n tai chinh nha nu6c, tai san cong; ki~m tra cac phap nhan va ca nhfm thvc hi¢n cck phap lu(1t, chinh sach v~ ngan sckh

1.2.2.1- Cac don vj hanh chinh va chinh quyen dja phuong iJ Vi~t Nam

(1)- Cac don vi hanh chinh dia phuong Vi¢t Nam duqc chia lam 03 cap

va theo s6li¢u de'n cu6i nam 2000 thl:

- Cap tinh, thanh ph6 tn;rc thu<')c trung uong duqc g<;>i chung Ut cap tinh (co 61 don vi g6m 57 tinh Va 4 thanh pho tr\!C thUQC trung U'ong)

- Cap huy~n, qu~n, thi xa, thanh ph6 thu<')c tinh duqc g<;>i chung la cap huy~n (c6 604 don vi g6m 492 huy~n, 33 qu~n, 63 thi xa va 16 thanh ph6 thu<')c tinh)

- Cftp xa, phnemg, thi tran thu<')c huy~n, qu~n, thi xa, thanh ph6 thu<')c tlnh dUQ'C g<;>i Chung la cap xa (c6 10.500 don Vi g6m 8.926 xa Va 1.574 phuong, thi tran)

O:lc don vi hanh chfnh cua nu6c ta qua cac thai ky khac nhau trong lich

nu6c trung U'Ong duong quy6n D~c di~m chung cua vi~c phfm dinh dia gi6i etta phan 16n cac don vi hanh chfnh hi~n hanh dU'Q'C d\}'a vao sv· phfm chia cua cac che d<') pbong kien, th\}'c dfm tru6c dtty (ngh!a Ht da so cac don vi hanh chfnh da c6 lich sir h~mg tram nam) Chi m<')t so cac don vi hanh chfnh m6i duqc th~mh l~tp trong giai do~n gan dtty theo yeu c~u quan ly cua Nha nn6c ta

Vi~c phttn chia dat nn6c thanh cac don' vi hanh chfnh khac nhau ti:r tinh den co s& tru6c bet nhttm plwc vv cbo vi~c cai tri cua cac Nha nu6c duong quy6n qua cac thai d~i Trong qua trlnh phat tri~n, vi~c phttn chia nay con c6 mvc dich t~o thu~n lqi cho nhttn dan lam an, sinh song, ho~t d<')ng van hoa Doi v6i che d<') Nha nn6c XHCN, vi~c phfm chia cac don v~ hanh chfnh con bao h~un y ngbla quan tr<;>ng Ht giup nhan dan c6 dieu ki~n phat huy quyen dan cbu cua mlnh tham gia vao cong vi~c Nha nu6c (b~u Clr, ung Clr, giam sat cbinh quy6n, phat huy quy6n dan chu co sO' ) Do d6, vi~c phfm chia dia gi6i

h~mh cbfnb m<')t m~t phai can CU' VaO di6u ki~n tl;T nhien, Xa b<')i, phong fVC, t~tp

qwln, truy6n thong van boa, dan t<')c, lich su· m~t khac it quan tr<;>ng bon la can ell' theo yeu c~u quan ly dia ban cua Nha nu6c - nhq licll Sll' phat tri~n cua dat nn6c da chung minh

(2)- Giua cac loe;ti don vi h~mh chfnh cling c6 nhung net d~c thu rieng:

- Tinh, th~mh ph6 tr-gc thu¢c trung uong (g9i chung la cap tinh): la cap dan v! h~mh chinh tiung gian giii'a trung uong va co sa Tinh c6 be day l!ch Slr

nl't lau dai v6'i nhii'ng ten g9i khac nhau (tran, dinh, 19, tinh) Qua trlnh do thi boa da chuy~n m¢t s6 tinh tra thanh thanh ph6 tr-gc thu¢c trung uong Cac d~c

thu rieng cua don vi h~mh chinh tinh, thanh pho, t1U6'c bet d6 la nhifng do'17 vf c6 ranh gi6'i hinh tlu1nh fl/ nhib1 Thu hai, cap tinh la cap quim ly cac dan v!

h~mh chinh tr-gc thu¢c vtra c6 tinh chat do thi, vtra c6 tinh chat nong thon (tinh

CO huy¢n, thanh pho, thi Xa, Xa, pbUOng, thi tnfn; thanh pho trtJC thUQC trung uong c6 qu~n, huy¢n, phuemg, xa - trong d6 cac don vi thanh pho, thi xa,

qu~n, phuong, thi tran la nhii'ng don vi hanh chinh do thi) Thu ba la, m6i don

vj h~mh chinh tinh, th~mh pho c6 vai tro quyet dinh trong vi¢c phat tri~n cua cc\ 11U6'C, tcJng hqp Stf phat tri~n CUa CaC tlnh, thanh pho se t~O ra S\1' phat tri~n

chung ella ca qu6c gia

- Huy¢n, qu~n, thi xa, th~mh pho thu¢c tinh (g9i chung la dip huy¢n): h'l nhiJ'ng dan vi h~mh chinh trung gian gifra dfp tlnh Va cap Co' SO, dlf'9'C plz[m

chia theo yeu diu qudn l)1 nia Nha mr6'c, da hlnh thanh tung bu6'c ttr cac trieu

d~1i phong kien, Phap thu¢c (phu, huy¢n, chau tr-gc thu¢c cac tinh, tran, dinh,

tich, dan so, so don vi h~mh chinh Co' sa M~t khac, qua trlnh do thi boa cua nU'O'C ta da hlnh th~mh them cac don vi qu~n, thi Xa, th~mh pho ihUQC tinh

- Xa, phno·ng, thi tran: La don vi hanh chinh Co' sa (g9i chung la dip ca

SO - tren thl;l'C te a nhieu dia phuong du6'i Xa, pbUOng, thi tran con CO thon, khoi pho) D~c thu n6i b~t cua xa, thi tran la don vi hanh chinh Co' b~m cua quoc gia, da dU'9'C hlnh thanh tu· lau doi (tru6·c ca Sl;l' ra do·i cua cac Nha nu6'c tc)p quyen phong kien); ranh gi6'i xii, thf tra/1 dU(!C hinh thimh tif nhien Rieng

(

dan v! h~mh chfnh phuong m6i duqc hlnh th~mh trong qua trlnh do thj h6a theo yeu diu quan ly do thi cua Nha nu6'c ta, la don vi hlnh thanh khong theo phu·o11g thU'c tt! nhien rna do Nha nu6c quyet djnh ranh gi6i, dia gi6'i theo so

luqng dan cu

(3)- Khi nghien cliu v~ cac don vi h~mh chinh d!a phuong c6 mqt d~c di~m rftt quan tn;mg nhung thuemg chua duqc xem xet dung muc, k~ ca trong

nh~n thu·c Hin th\fc ti~n: d6 la chua phan bi~t m<?t each khoa Iwc gifra don vi hanh chfnh do thi va don vi hanh chinh nong thon ( ch~ng h~n thucmg dung

"c<lp tinh" d~ chi chung tinh va thanh ph6 tr\fc thuqc trung uong)

- Ok don vi hanh chinh do thi c6 d~c thu Ia noi dan s6 tir nong thon t~p

trung len ngay dmg gia tang; mau thu~n v6i khong gian sinh s6ng h~n h~p Cu dan CO ngu6n g6c tU nhi~u vung CUa dat nll'OC (nhat la d6i v6i Cclc thanh ph6

16n nhu thanh ph6 Ha Nqi, thanh ph6 H6 Chi Minh thlngu6n g6c cua cu dan cang eta d~ng); l19 lam nhi~u ngh~ nghi~p khac nhau va it c6 quan h~ m~1t thiet trong sinh ho~t cqng d6ng Trinh d<? dan tri a do tht nhln chung cao hon cac vi:mg kh{tc: thong tin day du, kip thai Dan v! hanh chinh doth! c6 h~ tb6ng h~t

lang CO' sO' (dtr0ng sa, giao thong, buu chinh vi~n thong, di~n chieu sang, cap thoat mr6c, V~ sinh moi tnl'Crng ); cac cong trlnh van h,oa, giao d~lC nlur trll'Crng

d~1i h9c, b~nh vi~n, cong vien, nha van boa : da phat tri~n thu~n Iqi va duqc th6ng nhat dau tu, quan l)' cua Nha mr6c trung lWng va chinh quy~n cac thanh ph6 Nha mr6c trung uong dau tu va quan ly cac cong tr!nh kinh te, van hoa,

xa h<?i tren dia ban th~mh ph6 khong nhfrng nham thuc d~y, nfmg cao chat Im:mg qua trlnh do th! hoa cua cac th~mh ph6 ma con nham plwc Vl;l cho ca Vttng, dt klm V~l'C dan CU' XUng quanh cac thanh ph6

- Cac dan vi hanh chinh nang than c6 d~c di~m dan cu thua th6t (nhat la cac Vtll1g nui, vung hai dao); s6ng theo cac Cl;lffi lang, xa; lam nong ngh!ep Ja chtl· yeu (chiem 80% dan s6) Quan h¢ c(>ng d6ng rat m~t thiet va hau het dan

cu d~u co h9 hang v6i nhau Vi~c di~u chinh cac m6i quan h~ trong dan cu thucmg n~ng v~ can cu vao cac quy dinh cua lang, xa (Huong u6c) hon la phap che cua Nha nu6c (cho den nay rat nhi~u xa v~n t6n t~i edt hai h~ th6ng: Huang u6c va phap lu~t Nha nu6c) Khac v6i dia b~m do thi, 6· nong thon h¢

thong h';! tang co sO' n6i chung, nhat Ut duemg giao thong nong thon, b¢nh vi¢n, di¢11 chien sang, trUong hQC Va cac cong trlnh phuc lQ'i, van boa, giao d\}C, y te chna duqc phat tri~n v~ chat luqng l~n quy mo Co sO' h';! tang chu yeu la hinh th~mh Va phat tri~n theo dia giffi tUng Xa, thi tran pl11;1c Vl;l doi song dan CU

m6i lang, xa Vl v~y, vi¢c qu?m ly 0' dan vi hanh chinh nong thon phai dnqc th\}'C hi'¢n theo dia gi6i, lang, xa la chfnh; d~c di~m qmin ly nay con quan trqng han nhi~u so v6i vi¢c quan ly cac dan vi hanh chinh cap tinh va cap huy¢n

(4)- V~ b¢ may Nha nu6c, chinh quy~n dia phuong duqc t6 chile thanh

3 cap theo Hien phap 1992 tuang ling cac cap dan vi hanh chinh:

+ Chinh quy~n cap tinh (tinh, thanh pho trvc thu¢c trung uong)

+ Chinh quy~n cap huy¢n (huy¢n, qu~n, thi xa, thanh pho trvc thu¢c tinh)

+ Chfnh quy~n cap xa (xa, phuong, thi tran)

Chinh quy~n m6i cap d~u c6 co quan quy~n 1\rc Ia HDND, co quan hanh chinh la UBND va cac co quan tr1;1·c thu¢p UBND:

- Chinh quy~n Nha nu6c 0' dja phuang la sim ph~m ljch si:r ctla qua trinh phat tri~n b¢ may Nha nn6c Vi¢t Nam n6i ch~ng Ben ce;tnh nhu·ng Ll'll di~m dang tiep t~lC dll'Q'C phat huy thJ hC;tn che chu yeu cua h¢ thong chfnh quy~n dia phuong hi¢n nay- k~ ca cac van ban lu~t va trong thvc tien la chung ta thuemg d6ng nghla khai ni¢m "cap chinh quy~n" v6i khai ni¢m "dan vi hanh chinh" la hai khai ni¢m khac nhau, c6 cac n<;>i dung, hlnh thuc th~ hi¢n C\J th~ khong giong nhau Ch~ng h(;ln, chung ta thuemg dung chinh quy~n cap tinh; chinh

guy~n cap huy¢n; chfnh quy~n cap xa d~ thong nhat danh xung cac don vi

h~mh chfnh C\J th~; khong phan bi¢t duqc chinh quy~n tinh, thanh pho (dtp

chfnh quy~n trung gian thu· nhat); chinh quy~n huy¢n, qu~n1 thi xa, thanh pho thu<;>c tinh (cap chfnh quy~n tlung gian thu· hai); chinh quy~n xa, phuong, thi tnin (cap chinh quy~n co sO') Khai ni¢m nay dmg khong phan bi¢t duqc gifra

r -, TRIJO'NG r-}·\1 f·I!JC 1\!NH TE~

" ~ , ,: l

1 HAN! I f'bO HO CHI ltWI.fi

-ri-iiJ·vtrnsA"U DA·.iiioc

dan v! h~mh chinh do thi va dan vi hanh chinh nong thon trong khi gill'a hai lo<;ti dan vi hanh chinh nay c6 d~c thu rat khac nhau nhu da phan tich tren

- Do tinh chat phuc t<;tp va da d<;tng cua cac nhi~m Vlf rna cap tinh phai giai guyet, chinh guyen Nha nu6'c cap tinh duqc t6 chuc hoan chinh han ca trong cac cap chinh guyen dia phuang La cap c6 tinh chat guyet d!nh cling nhu d<;ti di~n chinh cho cac cap chinh guyen dia phuang Hi~n nay chinh quyen cap tinh (tinh, thanh pho) trlJC tiep guan ly toan di~n chinh guyen cap

huy~n (huy~n, gu~n, thi xa, thanh ph6 thu(>c tinh) M6i tinh c6 m(>t den vru do th! (thanh ph6, thi xa) la thu phil ho~c la nhii'ng trung tam kinh te - van hoa ella tinh

- D~c di~m chung cua dan vi hanh chinh cap huy~n la: lo<;ti dan vj hanh chfnh c6 1 anh gi6i, dia gioi kh6ng phai duqc h!nh th~mh m¢t each tV nhien ho(IC rfit h1u do·i nhu cap xa va cap tlnh ma la do Nha nuoc trung uong phfm chia thea yeu diu gulm ly trong tung thai ky (do v~y thuang x~iy ra t!nh tr<;tng thay d6i ranh gi6i ciia cap huy~n duoi cac trieu d<;ti phong kien, th~rc dfm va ca trong thai ky hi~n d<;ti cua nuoc ta) Thea cac tai li~u nghien CUll thll!ch Slf ton t<_li ella cfip huy~n qua cac thai ky; n6i chung ~hi la cap trung gian giup cap tinh qu~\n l)' cfip xa Trang giai do<;tn dftu cua nu6'c Vi~t Nam dfm chtl cl)ng

ho~l, b¢ may chinh guyen cap huy~n chi c6 chll"c nang quim ly hanh chfnh don

· timan do chfnh quyen cap tinh b6 nhi~m g<;>i la UBBC huy~n, th~ xa Den khi c6 Bien pbap 1959 va sau d6la Bien phap 1992, dip huy~n trb thanh ml)t cap chfnh quyen hnan chinh: c6 ca co quan quyen llJc la BDND va co guan chap hanh Ht UBND dmg b¢ may cua n6 Bi~n nay chinh quyen cilp huy~n tr~rc tiep

ph~l tnl.ch chfnh quyen cap xa

- Che' d(> tv· tr! r¢ng rai cua xa (va than) b Vi~t Nam da duqc ap d~mg ttr klu\ Htu trong cac che d¢ tnroc day; xa (thon) duqc ton t<;ti d¢c l~p, c6 "Huang uoc" rieng (nhu la b¢ lu~t ca ban) cua tung xa; chinh quyen cac cap khong duqc can thi~p trv·c tiep den mqi ho<;tt d(>ng cua lang xa rna phai thong qua m(>t

H¢i dong dugc Clr len theo quy dinh cua "Huang U'<S'c" g<;>i la H¢i dong xa dung dau la Xa truemg (ho~c Ly truemg) V6 tai chinh, chinh quy6n cac xa d6u c6 ngi'm quy rieng, tai san rieng (ru¢ng dat cong, cac lot;ti d¢ng san )

Hi¢n nay chinh quy6n cilp xa, phubng, thi tran dugc t6 chuc thanh cap chinh quy6n co sa l10an chinh va c6 vi tri, vai tro quan tr<;>ng trong h¢ thong chinh quy6n Nha nu6'c dia phuang La noi trl!c ti€p giai quy€t m<;>i m6i quan h¢ gill'a Nha nu·ac va dan cu tren dia ban rna chinh quy6n cac cilp tren khong

th~ trvc ti€p giai quy€t dugc Quan tr<;>ng han, xa (thi tran, phubng) la noi t6 chtTC, thl;l'C hi¢n, noi chuy~n tai tat ca cac chu truang, Nghi quy€t cua Dang va Nha nu6c d€n v6'i nguoi dan

1.2.2.2- D*c diem ciia ngan sach dja phuong Vi¢t Nam

Nhfrng d~c di~m rieng ella cac don vi hanh chinh dia phuong c6 tac d¢ng chi phoi ri'tt quan tr<;>ng de'n vi~c t6 chuc cac dip ngan sach gtm v6'i cac don v! hanh chfnh dia phuong Di6u nay cling chi ra ding vi¢c t6 chtk c~k cap NSDP dtn phai can cu vao cac d~c thu cua cac don, vi hanh chinh cac cap chinh quy6n dta phuang da dt c~p Cac d~c· di~m can phai nghien cU'u ella NSDP d~ lam CO' so cho vi¢c ho~m thi¢n NSDP rrong CO' ch€ th! tnrong Ht:

(1)- Cac cap NSDP la b¢ ph~n cilu thanh cua NSNN Vi¢t Nam nen chui1g thong nhat 11hau v6 ban chat va vai tro chung cua NSNN Tuy nhien, do c6 nhfi'ng d~c thu rieng cua tung lo?i dan vi hanh chfnh d!a phnong nen vai tro

c~1 th~ cl1a NSDP cling c6 nhfrng di~m khac nhau:

- V t vai tro t6ng quat cua NSDP trong h~ thong NSNN thl NSDP dugc xem la ci'tp c6 vai tro ngay cang quan tr<;>ng trong vi~c thvc hi~n nhi~m v~1 kinh

te- xa h(>i, an ninh qu6c phong cua cac dia phuang Vai tro nay th~ hi¢n o ch6 n6 thay m~lt cap NSTlJ' d~ giai quyet hang ngay, hang gio cac nhi~m V~l kinh te- xa h¢i, an ninh - quoc phong phat sinh tren dia b~m tu tinh den co soma NSTU khong th~ bao quat h€t Neu c6 khau n~w, ci'ip nao trong cac cap NSDP

ho~t d¢ng khong troi chay thl khong nhfrng se lam tra ng~li trl;l'c tiep den ho~t

d¢ng cua b¢ may h~ th6ng NSDP d6, ma con lmh hu6ng khong nho den ho~t

d¢ng chung cua toan b¢ h~ th6ng NSNN

-Ve vai tro Cl;l the, m6i cap NSDP c6 d~c diem rieng so voi NSTV

+ Trong vai tro "huy d¢ng ngu6n tai chinh de dam bl10 cac nhu cau chi

•

tieu cua Nha nuoc" thl kha nang, quy mo cua cac cap NSDP chi thl;l·c hi~n m¢t ph<in, con ph<in 16n phai phl;l thu¢c V~lO NSTU do bi rang bu¢c bai co che phan cftp quan 1)' ngan sach hi~n hanh Co che phan cap ngan sach guy dinh NSTU huy d¢ng ph<in Ian ngu6n llf'c tai chinh tren dia ban cac dia phuong, m¢t ph<in h<:tn che con l~i duqc · chuyen giao cho cac cffp NSDP Day Ht nguyen nhan khien cac cap NSDP khong the d¢c l~p hoan toan trong th1fc hi~n chile nang buy d(>ng ngu6n ]1fc tren d~a ban de dam bao cho cac nhi~m V~l}U~t phap giao

+ Trang vai tro "phan b6 cac ngu6n Ivc duqc huy d¢ng plwc v~1 cho

ph at tritn kinh te - xa hc)i", cac cap NSDP khong du kha nang ve ngu6n l~rc va quyen Iwn nhu cap NSTU rna phai plw thu¢c rat 16n vao NSTU Trang cac cfl'p NSDP thl ngfm sach cap du6'i phai pht~ thu¢c vao ngan sach cftp tren Sl;l· plw thu¢c nay the hi~n thong qua m6i quan 11~ dieu tiet va tai trq ngan sach giu·a de dip Tuy nhien, xet ve yeu t6 hi~u qua thl vai tro phfm b6 cac ngu6n ll;l'C ctla cac cap NSDP l~i sau sat, Cl;l the thiet th~rc han nhieu so v6'i NSTlJ' NSDP la nai kiem tra, kiem soat tinh dung dtm cua cac n<?i dung chi tieu; noi thq·c hzmh tiet ki~m, ch6ng lang phi, ch6ng tham o, tham nhung c6 hi¢u qua htm cftp NSTU Xac dinh dung dan vi~c phan b6 ngan sach cho nhung n<?i clung, nhi~m Vl;l nao can thiet, bile xuc nhat; co ca'u chi the nao la hqp ly va c6

hi~u qu~i nluit

+ Trong vai tro Ht "cong Cl;l dieu tiet vi 1110 nen kinh te- xa h9i" thl cac cftp NSDP kh6ng du9·c the hi~n day du Rieng d6i voi ngan sach dnh, thanh ph6 CO th~ phat huy m¢t ph<in vai tro nay (VI Ve quy mo t6 'chile Va nhi~m Vl;l quan ly cua ngan sach tinh, thanh ph6 g<in tuong duong nhu NSTU'), con Cclc cftp ngfm sach khac khong the thl;l'C hi~n dUqc vai tro dieu chinh Vi 1110 nay tren

d!a b~m h(;ln hyp cua minh

(2)- TI1eo Lu~t NSNN, cac _cfip NSDP vira c6 vi trf d(>c l~p (tuang d6i) trong h¢ th6ng NSNN vira ph1;1 thu(>c vao NSTV Tren thgc te', do cac quy dinh cua Lu~t chua hoan chinh va vi¢c t6 chuc thl;fc hi¢n phan cap ngan sach con

nhi~u bat c~p nen cac cap NSDP, k~ d cap tinh, thanh ph6 ph1;1 thu(>c rat 16n vao NSTV Quy~n W chu, W chiu trach nhi¢m cua cac cap NSDP rat kh6 phat buy trong co che' phan cap hi¢n hanh Han nfra trong n(>i b¢ cac cap NSDP vi¢c phat lmy vi trf d(>c l~p cua m6i cap rat h(;ln che', cap du6'i ph~ti phl;l thu(>c vao cap tren va la m(>t b¢ ph~n cau thanh cua ngan sach cap tren (theo nguyen

uic long ghep) Do d~c di~m nay, n6i chung vi¢c xac dinh v! tri d(>c l~p cua cac cap NSDP trong h¢ th6ng NSNN chu yeu m6i th~ hi¢n tren van blm lu~t la chfnh

(3)- Do d~c di~m v~ ngu6n g6c hinh thanh cac dan v! h~mh chinh d!a phu:ang khac nhau Dan v! hanh chinh tinh, thanh ph6; thi xa (va thanh ph6 thu(>c tinh); xa va th! tran Ht nhiing dan vi duqc hlnh th~mh W nhien, tl:r lftu dai Trong khi d6, cac dan vi hanh chinh huy¢n: qu~n, phuang la nhfrng do·n vi duqc hlnh th~mh do yeu cau phan chia d~ quan ly dia ban, thnang do Nha nu6'c trung uang quyet dinh D~c thu nay chi ph6i de'n vi¢c xac d!nh chuc nang, nbi~m Vl;l CUa b(> may chfnh quy~n 0 cac dan vi hanb chfnb kbac nbau Tren th\{c te, lo~ti don vi h~mh chinh thu nhat duqc giao cac chuc nang, nhi¢m v~1, quy~n ht;tn qu~m ly nha nu6'c day du v~ c6 tinh w ch1i, t~r tr! cao Lo~i dan v! hanh chinh thu hai c6 chuc nang nhi¢m v1;1, quy~n h(;ln h(;ln che', thuong gifr vai tro phl;l thu(>c giup vi¢c cho cap tren (vi dl;l cap qu~n, phuang thu(>c thanh ph6, cftp huy¢n thu(>c tinh) D~c di~m nay chi ra dmg trong vi¢c t6 chtl'c v~t

phfm cftp ngfm sach can phai nghien cuu phu hqp v6·i tung lo~i don v! hanh chfnh; kh6ng th~ dong nhat vi¢c phan cffp v~ nhi¢m v~1, quyen h(;ln quan ly nha nu6'c, quan ly ngan sach · nhu nhau gifra hai lo(;li dan vi hanh chinh nay (xem huy¢n nhu thi xa, thanh ph6; xem tinh nhu thanh ph6 trl;fc thu(>c trung nong)

Trong qua trinh ho~m thi¢n NSDP din nghien cuu d6i mai vi¢c t6 chuc h¢ thong NSNN va cac dip NSDP phu hqp vai d~c di~m chuyen bi¢t cua hai lo~i

dan vi hanh chfnh M~t khac, theo quan di~m nay, dan vi h~mh chfnh qu~n,

huy¢n vu·a la m(>t cap hanh chfnh trung gian (thu hai) vlia c6 ngu6n goc hlnh thanh nhan t~o nen khong nhat thi€t phai la m(>t cap k€ ho~ch, ngan sach

Da c6 nhfrng cong trinh nghien CUu cai each b(> may chfnh quyen dia phuong theo huang chi d~ cap tinh va cap xa la hai cap k€ ho~ch, ngan sach toan di¢n nhu hi¢n nay; cap qu~n huy¢n n€u con t6n t~i b(> may chfnh quyen thl chi giao nhj¢m V\1 quan ly hanh chfnh, khong nen t6 chuc thanh m(>t cap k€

ho~ch, ngan sach nham giam b6t m(>t khau trung gian ft hi¢u qua [3]

(4)- M1;1c tieu xay dl.fng nuac ta phat tri~n thanh m(>t nuac cong nghi¢p hoa g~n lien vai qua trinh do thi hoa dang dU'9'C thvc hi¢n D~ ml;IC tieu nay d~t

ctuqc tropg tho·i gian d~r dinh (den cu6i nam 2020), ngay til bay gio din nghien

chfnh d6 thi va do·n vi hanh chfnh nang than, gifra cap NSDT va cac cftp ngan sach nang than C~n sam xay dvng ma hlnh· chfnh quyen do thi va 1110 hlnh chfnh quyen nong thon Doi vai th[mh pho tr1;1·c thu(>c trung tl'O'ng nen t6 chU'c b¢ may chfnh quyen do thi c6 tfnh w chu to~m di¢n 0 hai cap: thanh ph6 va phnong Cap qu~n trHac m~t chi t6 chtl'c la cap h~mh chfnh giup th~mh ph6 chi

d~to cfip ca so nen chl din t6 chu·c b(> may g9n Trong tHong lai nen tien c1en

b6 han cap qu~n

D6i v6i tinh nen t6 chuc cac thi xa va thanh ph6 trl;l'C thu(>c theo mo hlnh chung va co danh xung Ht thj xa (khong nen d~ cap th~mh ph6 thu¢c tinh nhtr hi¢n nay vtra trung l~p vira khong tuang xung v6i tr1nh d(> va quy 1110 do thj hoa) Dll'ai dip thi xa chi nen t6 chu·c dan vi phnang, b6 dan vi xa B¢ may chfnh quyen do thj duqc t6 chuc a hai cap la thi xa va phnong

Can cu· tren mo hlnh t6 chuc chfnh quyen do thi sam hlnh thanh cac cap ngan sach do thi phu hqp vai tfnh chat, d~c di~m chuyen biet cua d6i

tu9ng quan 1)' 0 do th!

(5)- D~c di~m guan tr9ng nhat cua ngfm sach cac cap chinh guy~n d~a

phuong la: voi chile nang, nhi¢m \~ duqc giao, Nha nuoc cac d(p dU9'C uy

quy~n c6 trach nhi¢m bao dam vi¢c cung ling cac d!ch "l:1 cong cho xa h¢i, cho m9i nguoi dan Xet v~ tinh chat cac lo~i d!ch v1;1 cong thl c6 lo~i do Nha nn6'c trung uong ho~c chinh quy~n cap tinh, thanh ph6 giai quy~t; c6 lo~i phai

do chinh quy~n co sa tnJc ti~p giai guy~t Nhu v~y d6i v6'i ca hai lo~i d!ch Vl)

n6i tren thl vai tro dam bao cung ung cua chinh quy~n cap tinh va cap co sa la nhfrng cap trtJC ti~p nhat, gfin gfii nhat

D!ch "1! cong duqc neu ra c6 th~ chia lam hai lo~i chinh:

Lo~1i thu nhat: La cac ho~t d¢ng nh~m thtJc hi¢n chile nang gu~in 1)1 h~mh chinh do cac co guan hanh chinh Nha nu6e tr1;1·c ti~p d::'lm nh~n nh~m

guan Iy xa h¢i, duy trl tr~t ttJ ky cuong xa b¢i dam bao cac guyen lqi hqp

phap cua c6ng dan (ch~ng h~n Nha nuoc trung uong ho~c chinh quy~n cap tlnh ban hanh lu~t p,hap, cac chinh sach, cac van ba~ phap guy, t6 chile tim

tl~u~, bao dam gu6~ phong v.v ), chfnh quy~n dja phuong cac cap th1Jc hi¢n

vi¢c khai sinh, khai tl:r, cong chung, xac nh~n pghi¢p chu, tnroc b~ tai san den lo an ninh, tr~t tl)' Day la lo1;1i d!ch Vl) bitt bu¢c, Nha nu6·c c6 trach nhi¢m phai cung ung va cong dan c6 trach nhi¢m phai tuan thu

Lol;li thu hai: la c::k d~ch v~:~ c6ng c¢ng, plwc Vl) tr1;1·c ti~p cho cac nhu dtU thiet yeu, CO' ban trong dOi s6ng hang ngay CUa ngUOi dan nhU cung dlp di¢n, nu6'c; tim gom va va xu iy rae thai, nu6'c thai; xay d1Jng ket cau ht;t tfing cong c<)ng; giao d\lC Va dao t~o; phong kham va chfra b¢nh }a nhfi'ng d!ch Vl)

c6ng ma nguoi dan mong mu6n va yeu diu Nha nu6'c cung ling cho mlnh

V 6i d~c di~m nay va XU th~ ngay cang phai cai tien vi¢c cung Ung C£lc d!ch Vl) c6ng thi vai tfO CUa CclC cap chfnh quyen dja phUong l~i quy~t d~nh

bon nhi~u so v6'i vai tro cua Nha nu6c trung uong Nha nuoc trung uo·ng Ia nguoi de ra cac chfnh s::kh, lu~t phap cho ca nu6'c nhu11g chfnh quyen cac cap

chtl yeu la chfnh quy~n cap tinh mai la ngum ra cac van b?m phap quy d~

huang dfin, chi d~o thl;l'c hi~n cac chfnh sach, phap lu~t cua trung uang Thu den, d~ thvc hi~n cac huang dfrn, chi d~o cua chfnh quyen cap tinh thl chfnh quyen cffp xa la nguoi t11fc tiep t6 chuc tht:fc hi~n vi~c cung ung ho~c phoi hqp v<)·j cac t6 chu·c dugc uy quyen cua cap tinh d~ dam bao cung ung cac dich "\1

n~ty den nguoi dan tren d!a b~m xa, phuang, thi tran

1.3/ H¢ thong ngan sach nha nu6'c va phan cap NSNN & Vi¢t Nam

1.3.1- H¢ thong ngan sach nha nu6'c Vi¢t Nam

H¢ thong NSNN la t6ng th~ ngan sach cua cac cap chfnh quyen Nha nu6c: dugc t6 chuc phu hqp v6i t6 chuc b¢ may quan ly cua Nha nu6·c

H¢ thong t6 chu·c va vai tro, nhi~m "\1 cua cac cap ngan sach a Vi~t

Nam hi¢n nay dugc th1;1'c hi~n theo Lu~t NSNN va phap lu~t hi~n hanh Tuy nhien, h¢ thong ngan sach nay da va dang b¢c 1¢ nhfrng vu6ng m~k can phai th<1o gO', nhat Ht moi quan h¢ gifra NSTV vai NSDP va gifi'a cac cap trong NSDP \'1 v(ty, vi¢c hoan thi~n h¢ thong NSNN can d.ugc tiep t~1c nghien cull

dt tim ra mo hinh phu hqp han trong ca che thi truang Tru6c khi Lu~t NSNN

ra do·i cung nhu hi~n nay, c6 nhieu quan di~llf khac nhau dugc de xu at D~

lam co so nghien cuu mo hinh h¢ thong NSNN thfch h9p, can neu ra dily m¢t

so quan ditm chfnh [25]:

- Quem di~m thu nhat coi h~ thong NSNN la thong nhat va duy nhat cac cap chfnh quyen la nhfrng dan vi dl;l' toan cua NSNN Quan di~m nay cho rtmg trinh d¢ t6 chuc cac cap chfnh quy~n dia phuang cua ta con kem, nen kinh te con ngheo nen kha nang ngan sach lwn che; neu l~p ra nhieu cap ngan s<:kh se dlin den tuy ti¢n trong chi tieu, gay lang phf Ion M~t kh:k se dan den tinh tr:;tng C~lC b¢ d!a phuang, ngan Sckh cap duai thuong co keo quy~n Igi v6i ngan sach cap tren

- Quan di~m thu hai de nghi h~ thong NSNN g6m hai cap la NSTU va

ngfm sach tinh Cac tac gia cua quan di6m nay cho dng solUQllg qu~n, huy~n,

phuong, xa ca nu6c rat 16n, NSTV khong th6 qmin ly het nen can phan giao cho ngan sach cap tinh, thanh pho dam nh~n quan ly theo nhfrng dan vi d\}' toan se c6 hi~u qua han

- Quan di6m thu ba cho ling chfnh quyen qu~n, huy~n, thi xa, thanh pho thu(>c tinh va phuang thu(>c qu~n, thi xa khong th6 dam duang la cap ngan

sach, vl v~y chi nen chia thanh ba cap ngan sach la: NSTV; ngan sach tinh, thanh pho va ngan sach xa

- Quan di6m thu tu l~i cho rang doi v6i cap hanh chinh do thi nhu thanh pho tr~rc thu¢c trung uong, qu~n, thi xa, thanh pho thu¢c tinh va phucmg can

t6 cbUC ngan sach do thi nham qm\n ly Va phat tri6n tot kinh te- Xa h(>i ?J Cclc cac c;;1p nay trong qua trlnh do thj h6a nu6c ta Do v~y, theo gi.1an di~m nay

he th6n0: NSNN seton tai: ~

+ l\16 hlnh: NSTV; ngan sckh do thi (bao gom ngan sckh th~mh pbo tr~rc

thu¢c trung nang; ngan s;kh qu~n: ngan sach thi xa; ngan sach th~mh pho thu(lc tinh V~l ngan Sach phuong)

+ Ho(tc phoi hqp gili'a hai 1110 hlnh: NSTV, ngan sach tinh, ngfm Sckh do thi ng[m '- sach xa

- Quan di6m thu nam cho rang vi~c t6 chile h~ thong NSNN phai tuan thtt cac quy dinh cua Hien phap, phu hqp v6i cac lu~t (c\1 th6 la cac Lu~t t6 chlk Quoc h¢i, Chinh phu, HDND va UBND) Theo tinh than Hi en phap nam

1992 guy dinh m6i dip chinh quyen deu c6 ngan sach rieng nen mr6c ta can t6 chtl'c h~ thong NSNN gom 04 cap theo cap chfnh quyen: NSTV, ngan sach cap tinh ngfm sach cf(p huy~n va ngan sach cap xa

Th~rc te 6' nu6c ta thai ky tru6c nam 1983 da t6 chtl'c h~ thong NSNN theo 02 cftp la NSTV va ngfm sach tinh Tu· nam 1983 h~ thong ngan sach dUQ'c t6 cht.l'c theo 04 cap: NSTU'; ngan sach tinh, thanh pho tr~rc t~m¢c trung

uong (g<;>i chung Ia ngan sach cap tinh); ngan sach qu~n, huy~n, th! xa, th~mh

pho tlm¢c tinh (g<;>i chung la ngan sach cap huy~n) va ngan sach xa, phuong, th! tran (g<;>i chung la ngan sach cap xa); ba cap ngan sach tinh, huy~n, xa duq-c g<;>i clmng Ut ngan sach cac cap chinh quy~n d!a phuang (NSDP) Khi

chuy~n sang cache th! truemg, Nha nuoc da thi di~m chuy~n ngan sach cap

huy~n sang dan vi dg toan (ti:r nam 1991) nen NSDP &nhi~u nai chi bao g6m ngan sach cap tinh va ngan sach cap xa

Ttr nam 1997 den nay h~ thong ngan sach a Vi~t Nam theo Lu~t NSNN bao g6m 4 cap ngan sach: trung uang, tinh, huy~n va xa (xem sa d6 1.1) Nhtr

V~lY mo h!nh h? thong NSNN hi?n nay cua nuoc ta theo quan di~m thu· nam eta neu tren

Ngan sach trung uong

Ngan sach tinh, thi!nh pho tqrc thu<)c trung u·ang

Ngan sach huy~n, quc)n, th~

xa, thimh pho thu<)c tinh

Ngan sach xa, phu·oog,

thf tn1n

Ghi chu: -+• : Quan h? cap tren, d(p duo·i

: Quan h? trong h? thong

So do 1.1: H~ thong ngan sach nha nuoc Vi~t Nam hi?n hanh

M6i quan diem da neu v~ h~ thong NSNN d~u c6 nhfrng lu~n cu khoa l19c nhtft dinh nhung c6 the chua th~t day du, chua th~t phil hqp vai di~u ki~n kinh te- xa h¢i cua Vi~t Nam Do v~y theo tac gift m6i ~?6 hlnh d~u c6 nhfrng

m~t h?n che nhtlt dinh, chua dap ung duqc vai yeu cau d6i mai v~ cl1l.l'c nang, nhi¢m Vl;J va vai tro CUa cac ctfp chfnh quy~n dia phuong

1.3.2 - N«)i dung va nguyen tac t6 ch(rc h¢ thong NSNN Vi¢t Nam

1.3.2.1- N«)i dung CO' ban ve t6 chile ngan sachnha nu6'c

T6 chile h~ thong NSNN duqc the hi~n b&ng vi~c xay dl!ng va xac dinh moi quan h¢ gifra cac ctfp, cac khau trong h~ thong ngan sach T6 chuc h~

thong NSNN con la vi¢c xay d\l'llg cac bi~n phap nghi~p Vl;J va t6 chuc qu~m ly

nham bito dam qua trlnh huy d¢ng VOI1 de hlnh thanh quy ti~n t~ t~lp trung Clla Nha mrac va phan ph6i, Sll' dl;}ng m¢t each hqp ly, c6 hi~u qua quy ti~n t~ t~p

trung d6 Do v~ty nhiJ'ng n(>i dung ca ban v~ t6 chuc h~ thong NSNN ci:w nu6'c

ta bao ' gom:

- Xfty dl;lng cac ctfp ngan sach tbeo m¢t che d~nh thong nhtft ttr trung

' nang den co s?J

- Xac d!nh co che hlnh thanh ngu6n thu, cac nhi¢m Vl;J chi cua ngan sach cac cfip theo nhfrng nguyen tile thong nhtft trong ca h~ thong NSNN

- Xac dinh moi quan h~ gifra cac ctfp trong h~ thong NSNN va quan h~

gi [i·a de cap ngan sach vai cac don vi dl;J' toan

- Xac l~p ca che ke ho?ch h6a va quan ly ngan sach (l~p, chap h~mh,

quyet toan ngan sach) m¢t each thong nhat trong ca h~ thong NSNN

1.3.2.2- Nguyen tac thong nhat va h~p trung, dan chii trong t6 chtl'c va

quan ly ngan sach nha nu·oc o· Vi¢t Nam

Lu~11 NSNN nam 1996 quy d!nh "NSNN duqc qu~m ly thong nhat theo nguyen tile t~p trung dan chit "

Ban chat cua NSNN Vi~t Nam la thong nhat hieu theo nghia r¢ng, do d6

vi~c t6 chile Va quan ly ngan sach phai dUQ'C th\l'C hi¢n theo nguyen tile thong

nhat Iv1~t khac, trong khi n~n kinh te dat nu6'c con ch~m phat tri~n, nguon thu con h~n che nhung cac nhu c~u chi l~i 16'n, neu t6 chile va quim ly ngfm sach m<)t each phan tan, dan trai thl vi~c chi tieu se rat lang phi va kern hi~u qua Nguyen de thong nhat va t~p trung dan chu th~ hi~n tren 2 m~t sau day:

Thit nluit, h~ thong NSNN phai duqc t6 chile va quan ly thong nhat Co

sb cua nguyen tcic nay la Nha nu6'c ta thtJc hi~n thong nhat v~ chinh sach va ke

ho~ch kinh te, thong nhat v~ chile nang va nhi~m Vt;t co ban cua m6i cap chinh guy~n Nguyen Hie thong nhat cua ngan sach duqc bi~u hi~n bbi cac n<)i dung la:

- Tat ca cac cap trong h~ thong ngan sach phai hqp thanh m<')t th~ thong nhat \'a CO moi quan h~ hfiU CO V~ nguon thu Va nhi~m Vl;J chi

- Thong nhat v~ nguyen Hie ke ho~ch h6a va guan ly ngan sach bao g6m l(tp va phe chu~n ngan sach, chf\p hanh ngan sach va quyet toan ngan scl.ch

Nguyen tile thong nhat c6 y nghia rat 16n trong ~6 chile va guan ly ngan sach n6i chung va doi v6'i qua trlnh lwan thi~ri h~ thong ngan sach cua nu6'c ta

hi~n nay N6 t~o dieu ki¢n nh?tm bao dam sv· ~hong nhf(t v~ phap ly trong t6 chtk ho~tt d(mg c·ua h~ thong NSNN, dong thoi n6 Ht ti~n d~ d~ th1Jc hi¢n vi~c

qu<in 1)' NSNN theo nguy~n tile t~p trung, dan chu

Th(t hai, NSNN phai· duqc t6 chile va quan ly theo nguyen tcic t~p trung dan chi:1 Nguyen tcic t~p trung, dan chu doi hoi sv ket hqp t6i uu giua vi~c b~w

dam guan ly t~p trung thong nhat v6'i khuyen khich, phat buy slJ nang d¢ng, s{ing t~lO ella cac dja phuong trong quan Jy ngan Sclcb

- N(Ji dung tgp trung dur;c thl hi¢n Ia:

+ Ngfm sach dtp dn6'i phai ch!u sv· chi phoi cua ngan sach cap tren va la mot b<) ph~n cau thanh cua NSNN Cac cap chinh quy~rt chi c6 quy~n phe chu&n ngan sach cap mlnh sau khi Quoc h<?i phe chu&n NSNN

+ Chi c6 Chinh phil m6'i c6 quy~n xet duy¢t dlf' tmin va quyet tmin NSKN va chi c6 Qu6c hqi moi c6 quy~n phe chu~n NSNN Sau khi dlf' toan NSNN duqc Qu6c hqi phe chu~n n6 tra thanh d?O lu~t ciia Nha nuoc rna ID9i phap nhfm va ca nhan tu trung uong den co sa phai tuan thu

- N (Ji dung dan chit dur;c thi hi¢n Ia :

+ :M6i dia phuong c6 ngan sach rieng va c6 quy~n chi ph6i cac ke ho?ch tim, chi ngan sach ciia d(p minh theo nguyen tile phan dinh thu, chi gill'a cac cap ngan sach

+ D~r toan ngan sach dip tren chi c6 th~ duqc hinh th~mh tren co sa dl! toan cap du6i theo nguyen tile l~p dl! toan ngan sach tu co sa va t6ng hqp ttr du6'i len tren

+ C6 guy~n di~u chinh tang, gilun cac khoan tlm, chi C~l th~ ella d~r

tml.n ngan sach cap mlnh tren co sa t6ng dlf' toan da duqc Qu6c h¢i phe chuin 1.3.3 - N<)i dung thu, chi va quan ly ngan sach nha nm1c & Vi¢t Nam 1.3.3.1- Thu ngfm sach nha nu6'c

Thu NS)J"N la vi¢c Nha nu6'c dung quy~n Ivc cua m1nh d~ t~tp trung m¢t phan ngu6n tai ch.inh qu6c gia hinh thanh quy NSNN nhtun thoa man d.c nhu diu chi lieu cua Nha mroc

Lu~t NSNN nam 1996 guy dinh tim NSNN bao g6m: cac khoan tlm tu· thue phi 1~ phf; cac khoan thu tu ho?t d¢l!g kinh te cua Nha nn6'c; cac khoan dong g6p cua cac t6 chuc va ci nhan; cic khoan vi¢n trq; cic khoan thu khic theo guy d!nh cua phap lu~t; cic khoan do Nha nu6c vay d~ bu dilp bqi chi duoc can doi \'ao NSNN

Theo d6, tlm NSNN bao g6m c~c n¢i dung da duqc quy d!nh t<;ti Lu~t NSNN va cac Ngh! dinh huang dfin cua Ch.inh phil

(

Tlm NSNN duqc h'inh thanh th6ng qua c:k phuong thu·c:

- Phuong thuc bat buqc du6i hinh thuc thue, phi, 1¢ phi

- Phuong thuc huy d<)ng tl! nguy~n du6i hlnh thuc ung h¢ va tfn dl}.ng cua I\ha nu6c

- Phuong thuc huy d¢ng khac

Trong ba phuong thuc tren thl phuang thuc huy d¢ng bc1t bu¢c du6i hlnh th(rc thue duqc coila phuang thilc co blm d~ hlnh thanh quy NSNN

1.3.3.2- Chi ngan sach nha nu6'c

Chi NSNN la vi~c phfm ph6i va str dl}.ng quy NSNN nhAm dam bao thl}."c hi¢n cac chile nang cua Nha nu6c theo nhfrng nguyen uic nhat dinh

Theo Lu~t NSNN chi ngfm sach bao g6m cac khoan chi phat tri~n kinh te- xa h¢i; bao dam an ninh- quoc phong; bao dam ho(;lt d¢ng cua b¢ may Nha mr6'c; chi tra nq cua Nha nu6'c; chi vi¢n trq va cac khoan chi kluk theo ph;_lp lL1~t

Thong thubng chi NSNN duqc chia ra cac llnh vtJc chi duqc quy dinh t(;li

Lufll :\SNN:

- Chi thuong xuyen

- Chi dfiu tu phat tri~n

- Chi l~tp quy dl;l' tri:i' tai chfnh va cac quy I:ha mr6'c khac

- Chi tra nq goc ti~n Nha nu6'c vay va chi dl;l' tri:i' quoc· gia

Tuy theo tung Iinh Vl;J'C chi tieu, c6 cac phuong thll'c cap phat kinh phf NSNN phu hqp; cac phuang thuc chu yeu la:

-Phuong thilc cap phat theo hC;ln mile

-Phuong thilc cap phat theo l~nh chi

-Phuong thuc ghi thu- ghi chi

-Phuong thll'c cap phat uy quytn

-Phuong thuc dip phat theo khoi lll'<;mg cong trlnh hoan th~mh

1.3.3.3- N(>i dung va nguyen tac quan ly ngan sach nha nu6'c

Qu~i.n ly NSNN bao g6m nhitu n¢i dung, trong d6 nhfrng n¢i dung chu yeu Ht qulm ly thu NSNN, quan 1)' chi NSNN, quah ly keho£;tch.ngan sach,

qmln ly vi¢c can doi ngan sach

D~ thgc hi¢n tot cac n¢i dung qulm ly nay, din dam bao cac nguyen tac quan ly NSNN la:

-Nguyen t&.c day du, trr;n w;n

Dft)ft I a nguyen tac quan tn;mg nhat trong quan ly NSNN; thea nguyen t{lc nay mQi khoan thu, chi cua ngan sach phai duqc dtJ toan, quy€t toan m¢t each day du, toan di¢n tronR ke ho(;lch NSNN o mQi cap d~ duqc Quoc h¢i va HDND cac dip phe chu~n

Bang nguyen tac phan anh day du, trQn Vyn mQi khoan thu, chi cua ngan sach \'aO ke hO(;lCh ngan sach thi dlJ toan ngan Sach, quyet toan ngan sach m6i

th~ hi¢n dUQ'C tfnh m\}C dfch cua chfnh sach ngan sach, tfnh minh bi;iCh ciia cac khoiin thu, chi Nghiem cam cac cap til chfnh quyen, cac t6 chile, CO' quan nha nu6c l(tp va su· d\]ng cac lo~i quy ngoai ngan sach

- Nguyen t&c tho!zg nhd't

Nguyen tac nay doi hoi tat de khoan thu chi ~i'ia m6i cap ngan sach, mbi don v! deu du9·c dua vao m¢t ke ho~ch ngan sach thong nhat; khong dUQ'c chia citt, phan tan cac n¢i dung tim, chi 6 nhi¢u ke ho~ch khac nhau, nham d<:tm bao chfnh quyen m6i cap ho~m thanh ke ho~ch ngan sach tren CO' SO th\}'C hi¢n t6ng thlcac bi¢n phap thu, chi theo cac chfnh sach kinh te- tai chfnh cua Nha nu6·c

- Nguyen tdc can do'i ngdn sach

Nguyen tac nay doi hoi k€ ho~ch tim, chi NSNN duqc l~p va thgc hi¢n phai dc'nn b~io dln doi Theo nguyen tac nay phai diun bao chi thl;l'C hi¢n dtJ tmin chi khi da c6 ngu6n tim bu dap Nha nu6c trung uong va cac cap luon co gfmg d~\m b~io din d6i ngan sach bang cac bi¢n phap khai thac mQi ngu6n tim hQp 1)' va cliun blta cac khoan chi thiet yeu theo thu w uu ti'en nh<lm gill• ty 1¢ b¢i chi ngan sach trong gi6i hc;tn cho phep

- Nguyen tac cong kiwi ngdn sach

Theo nguyen t~c nay ke ho~ch thu, chi NSNN cua cac cap ngan sach, cac don vi phai dUQ'C Cl.) the h6a bang cac SO li~u chi tiet, cong khai va dUQ'C thl.)'C hi~n theo m(>t chuang trlnh ho~t d(>ng Cl.) th~ cua Nha nu6c cac cap trong su6t elm trlnh ngan sach de mQi t6 chuc, cong dan c6 the biet de tham gia y kien neu lw quan tam

~Nguyen t&c trung tln!C va chinh xac

Nguyen t~c nay doi hoi ke ho~ch NSNN phai duqc xay dl.)ng r5 rang ranh m~ch, c6 h~ thong cac dl.)' toan thu, chi phai duqc tinh toan m(>t each chfnh xac, ·d<iy du; 111Qi cap khong duqc phep che d~y cac khoan thu, chi; khong dnqc phep l~p ngan quy rieng ngoai NSNN

1.3.4 - Can doi ngan sach nha nuoc Vi¢t Nam

1.3.4.1- Khai ni¢m can doi ngan sach

Trang cctc nguyen t~c qui'm ly NSNN a· Vi~t Nam, c6 m(>t nguyen t~c

quan trQng l[t "can doi ngan sach", tile la dam bao S\1' can doi gifra ke ho~ch

thu ,.a ke ho~1ch chi NSNN Tuy nhien b nu6c ta cling nhu nhi~u m.r6c tren the gi6i deu c6 tlnh tr~ng gi6ng nhau Ut ngu6n tl1u bao gio cling tang ch~m trong khi nhu cau chi l~i tang rat nhanh, nen tham h¥t (b(>i chi) ngan sach luon xay

ra Ttr d6 xu at hi~n ph~m tru can d6i NSNN

Cfm doi NSNN v~ hlnh thuc la can doi gifra thu va chi NSNN; n6 bi~u

hi¢n m6i quan h~ tu'ong duong v~ luqng, st;t bang nhau gifra hai cun so

Nhung d6 chi m6i la bi~u hi~n cua st;r can d6i b tr~ng thcii tlnh, chua phai Ht can doi thl.)'C st;r Can doi con th~ hi~n b vi~c bo tri co cau va quan h~ so lm;mg giu·a cac yeu to co cau NSNN

Cung giong nhll' cac st;r v~t va hi~n tuqng; can d6i ngan sach la tuong doi, Juan b tr~mg th<li v~n d(>ng Can d6i va khong can d6i t6n t~i khach quan

va chuy~n h6a l&n nhau Can d6i ngan sach duqc thl.)'c hi~n trong su6t qua

trlnh khong ngung phat trien, giai quyet mau thuan gifra thu va chi Vl the c6

th~ n6i, khong c6 sl.)' can d6i tuy~t doi cling nhu khong c6 sl.)' mat can d6i mai