Phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp dầu khí Việt Nam đến năm 2020

OPEC TcS ehue eae nu'oe xu~t kh§:u dffu mo Petro Vietnam PV T6ng Cong ty Dffu khf Vi~t Nam Petee Cong ty thu'dng m~i ky thu~t va dffu tu' Petrolimex T6ng eong ty xang dffu Vi~t Nam PPP P

NGUY~N HOANG THl)Y

PBAT TRiiN NGUON NBAN LtJ'C

CHUYEN NGANH: KINH TE QUAN LY VA

KE ROACH HOA KINH TE Qu6c DAN

La ngu'oi khC1i xu'ong va t6 chuc dao t~o cac chuyen nganh d~u khi trlnh d<)

d~i hQc d~u tien d khu vlf.c cac tinh Phia Nam, ndi rna Nganh Cong nghi~p D~u khi

Vi~t nam tie'n hanh cac hQat d<)ng d~u khi chii ye'u, toi da danh ta't ca tam huye't va

•

tlnh cam cua mlnh di tlm m<)t mo hlnh to'i u'u dao t~o phat ~ri~n ngu6n nhan llf.c d~u

!!

khi Vi~t nam va n6 llf.c hQat d<)ng d~ mo hlnh nay trd thanh hi~n thlf.c Bay la cong

trlnh nghien cuu cua rieng toi va du'<;Jc cong b6l~n d~u Cac s61i~u du'<;Jc sll' dvng

trong cong trlnh nay la trung thlf.c

Nguyen Hoang Thvy

-~ '

Loi cam doan

Ml;lC ll,lC

Danh m1;1c cac ky hi~u, cac chtl' vie't tAt

Danh ffil;lC cac bang

Danh ffil;lC cac hlnh ve va dd thj

MitdAu

Chtidng 1 Tdng quan v~ phat tri~n ngu6n nhiln hfc

1.1 Cac khcii ni~m phat tri~n ngudn nhan h,tc

1.1.1 Cac giai dQan phat tri~n kinh te'

1.1.2 Ngudn nhan h,tc va phat tri~n ngudn nhan h,tc

1.2 Vai tro ngudn nhan h,tc trong phat tri~n kinh te'- xa h()i

1.2.1 Qua trlnh nh~n thuc v~ vai tro ngudn nhan h,tc

1.3 Mo'i quan h~ gitl'a phat tri~n ngudn nhan h,tc cho n~n kinh te' quo'c dan

1.3.1 Chinh sach phat tri~n, quan ly va sii' d1;1ng ngudn nhan h,tc

1.3.2 Chie'n lu'<Jc phat tri~n ngudn nhan h,tc

37

41 1.3.3 ·Mo'i quan h~ ke' thua, phat tri~n va hoan thi~n ngudn nhan h,tc 45

Chtidng 2 Qua trlnh hlnh thanh va phat tri~n ngu6n nhiln hfc

2.1.1 H~ tho'ng t6 chuc Nganh Cong nghi~p D~u khi Vi~t Nam 50

2.1.2 Binh hu'dng phat trien Nganh Cong nghi~p D~u khi Vi~t Nam de'n

2.2 f)~c diem kinh te'- ky thu~t ciia Nganh Cong nghi~p D~u khi Vi~t Nam 61

Nganh cong nghi~p vO'n d~u tu' ldn

Nganh cong nghi~p nhi~u riii ro

Nganh cong nghi~p mang tinh quO'c te' cao

Nganh cong nghi~p hi~u qua nha"t

Nganh cong nghi~p t~p trung d Phia Nam va dang hoan thi~n

2.3.1 B~c thu ngu6n nhan h.tc d~u khi Vi~t Nam

2.3.2 Thlfc tr~ng phat trien ngu6n nhan llfc d~u khi Vi~t Nam

71

79

Chlidng 3 Giai phap phat triin ngu6n nhfin lt}'c Nganh C6ng nghi~p

Dftu khi Vi~t Nam dtn nam 2020 3.1 Quan diem phat trien ngu6n nhan llfc d~u khi Vi~t Nam

99

99 3.1.1 Vi~t Nam chii d<)ng phat trien ngu6n nhan llfc d~u khi 99

3.1.2 Phat trien ngu6n nhan llfc d~u khi Vi~t nam dap ung yeu c~u

3.1.3 Phat huy sue m~nh t6ng h<Jp de phat trien ngu6n nhan llfc

3.1.4 Bao dam thoa man nhu c~u da d~ng v~ sO'lu'<Jng, ke't ca"u h<Jp ly v~

trlnh d<) ngu6n nhan llfc phat trien nganh d~u khi 101

3.1.6 T6 chuc h<Jp ly cd sd dao t~o ngu6n nhan llfc d~u khi theo

hu'dng t~p trung va trien khai thO'ng nha"t 102 3.2 D\1' bao nhu c~u ngu6n nhan llfc d~u khi Vi~t Nam de'ntiam 2020 103

3.2.1 MO'i tu'dng quan gifi'a ngu6n nhan llfc vdi san lu'<Jng d~u khi 103

3.2.4 Nganh dftu khi cac nu'oc Dong namA voi phat tri€n ngu6n

3.3 Gicli phap phat tri€n ngu6n nhan ll!c dftu khi Vi~t Nam 116 3.3.1 M()t sef kinh nghi~m The' gioi v€ t6 chuc dao tc;to phat tri€n

Phl,lll,IC

Hi~p h{)i cac mtoc E>ong NamA

Di6n dan h<;lp tac kinh te" Chau- Thai Blnh Duong H<;lp d6ng h<;lp tac kinh doanh

Ky nang ciia ngu'oi lao d{)ng

H<;lp d6ng lien doanh di€u hanh chung H<;lp d6ng lien doanh

Vo'n v~t cha"t So'lu'<;lng lao d{)ng

Tri~u thung d~u quy d6i

Ngan sach Nha nu'oc

.-.·

•·

·.'

OPEC TcS ehue eae nu'oe xu~t kh§:u dffu mo Petro Vietnam (PV) T6ng Cong ty Dffu khf Vi~t Nam Petee Cong ty thu'dng m~i ky thu~t va dffu tu' Petrolimex T6ng eong ty xang dffu Vi~t Nam

PPP Phu'dng pha p ngang gia sue mua

H~ s6 tu'dng quan H~ s6 quye't dinh SaigonPetro Cong ty Dff u khf Thanh ph6 H6 Chi Minh tef Nghin ty fit kh6i

THCN Trung hQe ehuyen nghi~p ·

Bang Ten Trang

1-2 Trinh d9 tay ngh~ ciia dan s6 trong d9 tu6i lao d<)ng d Vi~t Nam 17 1-3 Ty 1~ tang tru'dng san lu'<Jng tren m6i cong nhan C1 5 nu'oc gia u giai 22

doc;tn 1930 - 1987

1-5 Chi tieu cho nghien cuu va phat tri~n tfnh theo phffn tram GDP 30 1-6 S61i~u th6ng ke GDP va s6 h9c sinh, sinh vien Vi~t Nam giai doc;tn 33

1990-2002

1-7 Tu'ong quan giua GDP voi s6lu'<Jng h9c sinh, sinh vien 34 2-1 Nhu cffu tieu th1,1 san phffm l9c dffu C1 Vi~t Nam de'n nam 2020 58 2-2 Nhu cffu va kha nang cung ca'p nguyen li~u cho h6a dffu 59

2-4 Co ca'u ngu6n nang lu'<Jng so ca'p Vi~t Nam (Kich ban co sd) 62 2-5 Dlf kie'n nhu cff u tai chinh cho thu'<Jng ngu6n nganh cong nghi~p 63

nh~m tang san lu'<jng dffu (1 cac khu vlfc khai thac chinh

2-6 So sanh v6n dffu tu' nu'oc ngoai vao Nganh Dffu khi Vi~t Nam voi 65

t6ng v6n thu<)c ngan sach Nha nu'oc cho toan n~n kinh te'

2-7 Bong g6p vao ngan sach Nha nu'oc ciia Nganh Dffu khi Vi~t Nam 68

2-9 Phan tich cha't lu'<Jng lao d<)ng Nganh Dffu khi Vi~t Nam 76 2-10 Co ca'u cha't lu'<Jng ngu6n nhan llfc dffu khi Vi~t Nam 77

2-12 Lu'<Jt ngu'oi du'<Jc dao tc;to, b6i duang, dao tc;to lc;ti giai doc;tn

h<;>c, sau d;;ti h<;>c de'n nam 2020

D6 thi tu'dng quan giil'a GDP voi s6 hQc sinh trung hQc ph6 thong

Thi ph~n kinh doanh xang d~ u

35

36

51

53

2000

1\}'c d~ u khi

d~ng, d~i hQc trC11en tren t6ng ngu6n nhan 1\}'c

3-4

3-5

3-6

., ,::

MODAU

Nghi quye't d~i h<)i Dang c<)ng san Vi~t Nam 1~n thU' VIII chi r5 mvc tieu

"Tir nay de'n nam 2020, ra sU'c pha"n da"u du'a nu'oc ta cd ban trd thanh m<)t nu'oc cong nghi~p" [23] De thgc hi~n ffi\}C tieu nay c~n phai "phat huy sU'c m~nh toan dan t()c, tie'p tvc ddi moi, d~y m~nh cong nghi~p hoa - hi~n d~i hoa, xay dlfng va bao v~ Td quo'c Vi~t Nam xa h<)i chti nghia" [88]

Cung voi c<)ng d6ng nhan 1Qai, chung ta dang so'ng trong thoi d~i ctia cu<)c each m~ng khoa hQC cong ngh~ hi~n d~i, rna thanh tlfu cua no CO tac d{)ng hhanh chong va sau silc de'n m9i m~t ctia doi so'ng kinh te'- xa h<)i; va quan tr9ng hdn 1a

da san sinh ra Toan c~u hoa Trong xu the' do, nu'oc ta dang bu'oc vao qua trlnh h<)i

nh~p voi nhii'ng cd h<)i moi va nhii'ng thach thuc moi Vi~t Nam da tham gia vao cac t6 chuc A SEAN, ASEM, APEC va hi~n dang trong qua trlnh dam phan de gia nh~p WTO Di~u nay se t~o di~u ki~n cho Vi~t Nam sanh vai voi cac nu'oc tren di6n dan quo'c te', mC1 r<)ng kha nang h<Jp tac kinh te' va d~u tu' cling nhu' t~o them di~u ki~n thu~n 1<Ji cho vi~c md r<)ng thu'dng m~i Tuy nhien, de g~t gai du'<Jc ke't qua trong h<)i nh~p Vi~t Nam phai nhanh chong d~y m~nh cong nghi~p hoa- hi~n d~i hoa da"t nu'oc Tuc 1a chung ta phai "rut ngiln thoi gian so voi cac nu'oc di tru'oc, vira co nhii'ng bu'oc tu~n t\1', vira co nhii'ng bu'oc nhay v9t" [49]

Nam 1~n thu IX chi ro "phat huy ngu6n 1\l'c tri tu~ va sU'c m~nh tinh th~n ctia ngu'oi Vi~t Nam, d~c bi~t coi tr9ng phat trien giao dvc dao t~o khoa h9c cong ngh~ xem day 1a n~n tang va d<)ng 1\l'c quan trQng nha"t, thuc d~y slf nghi~p cong nghi~p hoa-hi~n d~i hoa, 1a di~u ki~n tien quye't de phat trien ngu6n 1lfc con ngu'oi, ye'u to' cd ban d€ phat trien xa h<)i, tang tru'dng kinh te' nhanh va b~n vii'ng" [26]

D~u kh11a nganh cong nghi~p hang d~u tren the' gioi, "dong gop hdn 60%

nang 1u'<jng tieu thv quo'c gia va hdn 70% hang hoa tieu dung co ngu6n go'c d~u

khi" [101] C1 Vic$t Nam, chi tinh rieng nam 2000, Nganh cong nghic$p d~u khi dong

gop ph~n nhanh chong du'a nu'oc ta h{)i nh~p vao xu the' Toan c~u hoa- xu the' ta't

hic$n nay

d~u tien thl he$ tho'ng cac nu'oc xa h{)i chii nghia Lien Xo va Dong Au svp d6, keo

t~o I~i ra't h~n ht;p trong khi dao t~o d~u khi doi hoi kinh phi phai ra't Ion, thie't hi

nhu'ng kern cha't Iu'<Jng

Trong IUc thie"u d<)i ngfi giang vien c6 trlnh d<), kinh phi dao t~o h~n hyp thl chung ta da dan tnli dao t~o tu B~c chi Nam, nen da thie"u cang thie"u them, da ye"u cang ye"u hdn Do muo'n c6 m<)t so' ky su' d~t cha't lu'<;lng cua khu Vrf.C, nen hang nam TcSng Cong ty D~u khi Vi~t nam phai trf ca'p kinh phi cho m<)t so' it ngu'oi gii'i di dao t~o (j nttoc ngoai ' gay nen nhi~u t6n kern rna s6ltt<;lng dao t~o ch~ng dti<Jc bao nhieu

Trong tlnh hlnh d6, d~ hoan thanh to't ke" ho~ch do B~i h<)i Bang c<)ng san Vi~t Nam l~n thu VIII d~ ra la "de"n nam 2020 phai khai thac du'<;lc 30 - 40 tri~u ta'n tlidng du'dng d~u, trong d6 c6 5 - 10 timet kho'i thi thien nhien"[24], hdn hai l~n nhi~m v1,1 hi~n nay; tru'oc he"t c~n phai t~p trung cao d<) phat tri~n ngu6n nhan lrf.c cho Nganh Cong nghi~p D~u khi Vi~t Nam

Ml)C DICH NGHIEN CUu, Y NGHiA KHOA H()C

v A THVC TIEN CUA DE TAl M1,1c dich nghien cuu cua d~ tai "Phat tri~n ngu6n nhan lrf.c Nganh Cong nghi~p D~u khi Vi~t Nam de"n nam 2020" Ia lam ro nhfi'ng lu~n di~m khoa hQc v~ vai tro cua ngu6n nhan lrf.c do'i voi vi~c phat tri~n n~n kinh te" n6i chung, phat tri~n Nganh Cong nghi~p D~u khi Vi~t Nam n6i rieng; va d~ ra giai phap cung nhu mo hlnh dao t~o phat tri~n ngu6n nhan lrf.c dap ung Iqp thai voi cha't lu'<;lng cao cho nganh cong nghi~p nay C1,1 th~ la:

~ Lam ro vai tro cua giao dl,IC dao t~o do'i voi phat tri~n ngu6n nhan lrf.c trong xu the' Toan c~u h6a n~n kinh te" the" gioi ph1,1c v1,1 phat tri~n Nganh Cong nghi~p D~u khi Vi~t nam

~ Lam ro Nganh Cong nghi~p D~u khi Vi~t Nam va thrf.c tr~ng phat tri~n ngu6n nhan lrf.c cua n6

~ Lam ro nhu c~u phat tri~n ngu6n nhan lrf.c cho Nganh Cong nghi~p D~u khi Vi~t nam de"n nam 2020

~ D€ xua't giai phap va mo hlnh t6 chuc dao t~o phat tri€n ngu6n nhan h,tc cho Nganh Cong nghi~p D~u khi Vi~t Nam de'n nam 2020

DOl TU(1NG v A PHJ).M VI NGHIEN cuu

Nganh Cong nghi~p D~u khi bao g6m d~y du cac khau tu tim kie'm, tham

do, khai thac, v~n chuy€n, tang trii', che' bie'n va phan phO'i Trong lu~n an chung toi gioi h~n ph~m vi nghien cuu phat tri€n ngu6n nhan hfc (J cac khau tim kie'm, tham

do, khai thac, v~n chuy€n, tang trii' va che' bie'n d~u khi Bdi le, thti nhdt, ngu6n nhan hfc cho cac khau nay doi hoi da d~ng hon, cha't lu'qng doi hoi nghiem ng~it hon nen phai du'qc t6 chuc dao t~o (J m9t co sd chuyen nganh d~c bi~t; thTJ hai,

trang thie't bi phl;lC V\l dao t~o doi hoi ph~i hi~n d~i ngang t~m voi The' gioi; do d6, kinh phi dao t~o phcli du Ion, c~n du'qc huy d9ng tu nhi€u ngu6n ngoai ngan sach Nha nu'oc; thTJ ba, d9i ngu giang vien doi hoi phai cha't lu'qng cao, ngang t~m voi Khu vrfc va The' gioi; vl v~y, hQ c~n phai thu'ong xuyen c~p nh~t kie'n thuc moi cua nganh cong nghi~p nay, tuc la phai thu'ong xu yen du'qc eli' di b6i du'ong thong qua cac lop ngil:n ngay (J trong hol}c ngoai nu'oc

Trong khi d6 (J khau phan phO'i, chu ye'u la dao t~o d9i ngu ban buon va ban

le cac san phim d~u khi Chu'ong trlnh dao t~o d9i ngu nay khong mang nhi€u tinh cha't d~c tru'ng, nen trong di€u ki~n kinh te' h~n ht,-:p, chung ta c6 th€ t6 chuc dao t~o (J cac co sd dao t~o khac it tO'n kern hon Vl v~y, trong lu~n an chung toi chi trlnh bay lu'ot qua

PHUONG PHAP NGHIEN CUU D€ th\l'c hi~n lu~n an, chung toi sii' dl;lng m9t sO' phu'ong phap sau day:

• Phep duy v~t bi~n chung, nghien cuu phat tri€n ngu6n nhan l\fc trong bO'i canh n€n kinh te' d~y bie'n d9ng cua nhii'ng nam d~u the' ky XXI, thoi ky d~u chuin

bi cho n€n kinh te' tri thuc

• Phudng phap phan tich - t6ng h<;1p, ke"t h<;1p ly thuye't voi thlfc ti~n

• Phudng phap xac sua't th6ng ke

• Su dt;mg nhung thong tin thu ca'p, ke"t h<;1p voi quan sat va thu th~p y kie"n chuyen gia trong nganh giao dvc dao te}.o va d~u khi

" , , ,., , ? " , MOT SO DIEM MOl CUA LU~N AN

o Kh£ng djnh tang trudng kinh te" ph\1 thu()c vao cha't lu'<;fng ngudn nhan llfc Cha't lu'<Jng ngudn nhan llfc Vi~t Nam ty 1~ thu~n voi tang tru'dng kinh te" Chfft lu'<;fng, s6 lu'<;fng va cd ca'u cha't lu'<;fng ngudn nhan llfc d~u khi ty 1~ thu~n voi san lu'<;fng va slf phat tri~n cua Nganh Cong nghi~p D~u khi Vi~t Nam Phat tri~n ngudn nhan lttc la nang cao cha't lu'<;1ng ngudn nhan llfc, chinh la phat tri~n ghio dl}C dao te}.O, md CUa kho tang bi ffn va VO t~n cua con ngu'oi

o Khi1ng djnh Nganh Cong nghi~p D~u khi Vi~t Nam mang tinh qu6c te" cao, d~u

tu' Ion, rui ro nhi~u, phat tri~n chu ye"u d Phia Nam va dang hoan thi~n Bay la Nganh rfit quan trQng d6i voi an ninh qu6c gia va stt nghi~p du'a nu'oc ta thanh

qu6c gia cong nghi~p hoa vao nam 2020

o Phan tich thttc tre}.ng phat tri~n ngudn nhan lttc d~u khi Vi~t Nam, nh~n di~n m~t du'<;1c, m~t chua du'<;1c, d~ d~ xua't cac giai phap kh~c phvc va phat tri~n

o Xac djnh nhu c~u s6lu'<;1ng , cha't lu'<Jng va cd ca'u cha't lu'<;fng ngudn nhan llfc dgu khi Vi~t Nam de"n nam 2020

0 f)~ xua't h~ th6ng cac quan di~m va cac giai phap phat tri~n ngudn nhan llfc dgu khi Vi~t Nam

0 Be xua't nguyen t~c llfa chQn mo hlnh va mo hlnh chi tie"t dao te}.O phat tri~n ngudn nhan llfc cho Nganh Cong nghi~p D~u khi Vi~t Nam

1.1 CAC KHAI NI~M PHA T TRIEN NGUON NHAN Ll)'C

1.1.1 Cac giai do~n phat tri~n kinh te'

N hln tu lich su van minh nhan loe;ti, qua trlnh phat tri€n kinh te' cua xa hQi

loai ngu'oi, xem xet dlfa tren slf phan bO' ngu6n tai nguyen, c6 th€ chia thanh 3 giai do~n phat tri€n : "giai do~n kinh te' sue lao dQng, giai do~n kinh te' tai nguyen thien nhien va giai do~n kinh te' tri thuc, trong d6 tri thuc la ngu6n tai nguyen vo hlnh nhu'ng c6 vai tro quan trqng nha't" [35]

1 Giai do{ln kinh tt sue lao dl)ng

Trong giai do~n nay, d€ phat tri€n kinh te', con ngu'oi chu ye'u su dvng ky thu~t nguyen thuy, nhfi'ng cong cvlao d9ng ph6 thong nhu' cay, cuO'c, dao, bua va nhfi'ng cong C\1 giao thong nhu' xe nglfa, thuy€n g6 Phat tri€n kinh te' chu ye'u dlfa vao nganh san xua't thu nha't- nganh nong nghic$p Kinh te' lao d9ng thu cong b:lt dau tu giai do~n dau cua van minh nhan lo~i, keo dai lien tvc ma'y nghln nam de'n the' ky thu XIX va de'n ngay nay m9t sO' khu vlfc tren the' gioi v~n thu9c giai do~n kinh te' nay M~c du trong ma'y nghln nam, khoa hqc ky thu~t c6 phat tri€n, cong C\1 san xua't khong ngling cai tie'n, nhu'ng cho de'n tn.toc each m~ng cong nghic$p the' ky XIX trlnh d9 san xua't v~n khong h€ thay d6i Nang sua't lao d9ng tha'p chu ye'u dlfa vao sue llfc cua ngu'oi lao dQng Quan nic$m cua con ngu'oi cho r~ng tai nguyen thien nhien vo t~n Vl v~y, slf phan phO'i san xua't du'<;1c tie'n hanh chu ye'u dlfa vao chie'm hfi'u sue lao d9ng

Trong giai do~n klnh te' sue lao d9ng, CUQC sO'ng cua d~i hQ ph~n nhan dan ra't ngheo kh6 Giao dvc khong du'qc ph6 c~p, ngu'oi mu chfi' chie'm d~i da sO'

2 Giai do{ln kinh te' tai nguyen thien nhien

Trong lao d{)ng con ngu'oi tro nen thong minh va sang tc;to hdn Tu the' ky

nghi~p Khoa hQC ky thu~t phat tri~n mc;tnh me May keo, may ti~n thay the' cac

ti~n giao thong lc;tc h~u S~t, than va d~u mo Ia ngu6n tai nguyen chii ye'u d~ phat

tri~n san xua't may m6c da nhanh chong tro thanh tai nguyen thie'u hvt, b~t d~u

du'qc quye't dinh hoi slf chie'm hii'u tai nguyen thien nhien

Trong giai doc;tn kinh te' tai nguyen, S\1' phan ph6i san xua't du'qc tie'n hanh

khong d6i

3 Giai do{ln kinh te' tri thuc

khm\ng 4 nam (phu.Ivc 11) Ngay nay quan ni~m v~ nghien cuu cd ban la:

a Nghien cuu cd ban da chuy€n hoa thanh nghien cuu ung dvng th~m chi nghien cuu khai thac

b Nghien cuu cd ban co th€ bo qua giai do~n nghien cU'u ung dvng trlfc tie'p di vao nghien cU'u khai thac Vi dv nhu' nghien cuu s<Ji quang d§:n

c Nghien cuu cd ban trlfc tie'p trd thanh san phffm di vao thi tru'ong Vi d\1 nghien cuu phgn m~m may tinh

Nhu' v~y khi khoa hQc ky thu~t phat tri€n cao, ke't qua nghien cuu khoa hQc

ky thu~t cling nhanh chong chuy€n thanh hang hoa; kha nang khai thac tai nguyen

tri thuc thay the' cho tai nguyen thien nhien dang hi c~n ki~t ciing tang nhanh Vai tro ciia tai nguyen thien nhien hi chuy€n xuo'ng hang thu ye'u Khoa hQc trd thanh nhan tO' quye't dinh slf phat tri€n ciia n~n kinh te' St! phat tri€n khoa hQc moi cao va

S\1' ung dvng chung da t~O ra ffiQt CUQC each m~ng moi- CUQC d~i each m~ng h~U

cong nghi~p

Trong giai do~n kinh te' tri thuc, phat tri€n kinh te' chii ye'u dlfa tren slf chie'm hfi'u Va phan pho'i tai nguyen tri }lfc, tuc la khoa hQC trd thanh llfc lu'<jng san xua"t thu nha"t Thang 12 nam 1996, Lien hi~p quo'c da nh~n djnh anh hu'dng ciia cong ngh~ hoa khoa hQc ky thu~t cao se d§:n de'n slf thay d6i b9 m~t the' gioi va cu9c so'ng nhan lo~i vao khoang nam 2030 "Nhu' v~y nhan lo~i se bu'oc vao thoi d~i kinh te' tri thuc d mi'a cuo'i the' ky XXI" [92]

Tom l~i trong suO't qua trlnh phat tri€n ciia mlnh con ngu'oi luon luon sang t~o rna ngu6n llfc dgu tien ciia sang t~o chinh la tri thuc Vl v~y ba"t ky ho~t d9ng nao ciia con ngu'oi ciing khong tach roi tri thuc Tir khi co }ich sii' loai ngu'oi de'n nay, kinh te' luon di cung tri thuc Nhfi'ng kie'n thuc du'<Jc tich lily, quy n~p d€ hlnh thanh nen cac h~ thO'ng chinh la khoa hQC f>Q'i tu'<jng cua nghien CUU khoa hQC la

tri thuc va ky thu~t E>6 chinh Ia tri thuc khoa hQC va khoa hQC ky thu~t Nhu' v~y

di~m ma'u chO't nha't d~ phat tri~n kinh te'- xa h()i chinh Ia trang bi tri thuc khoa hQc

va cong ngh~ cho ngu'oi lao d()ng, hay n6i each khac Ia phat tri~n ngu6n nhan hfc 1.1.2 Ngu6n nh~n llfc va phat tri~n ngu6n nh~n llfc

1 Ngulin nhdn l(lc

Ngu6n nhan h,tc Ia ngu6n h,tc v~ con ngttoi va dtt<;1c nghien cuu dttoi nhi~u khia c~nh Tru'oc he't voi tu' each Ia ngu6n cung ca' p sue lao d()ng cho toan xa h()i, ngu6n nhan h,tc bao g6m toan b() dan cu' trong d() tu6i, c6 kha nang lao d()ng, Ia m(}t trong ba ye'u tO' CO ban cua tai san xu{t Xa h(}i ( cong Cl;l lao d(}ng, dQ'i tu'<jng lao d()ng va sue lao d()ng) Voi each hi~u nay ngu6n nhan hfc tu'ong dttong voi ngu6n lao d()ng [51]

Ngu6n nhan h,tc (tai nguyen nhan hfc) Ia thu~t ngfi' chung dung d~ chi ta't ca ngu'oi lam ciia m()t t6 chuc hay ta't ca lao d()ng trong m()t xa h()i [34]

Ngu6n nhan hfc con c6 th~ hi~u Ia t6ng h<;1p ca nhan nhii'ng con ngu'oi C\l th~ tham gia vao qua trlnh lao d()ng, Ia t6ng th~ cac ye'u tO' v~ th~ cha't va tinh thfin du'qc huy d()ng vao qua trlnh lao d()ng Voi each hi~u nay ngu6n nhan h,tc bao g6m nhii'ng ngttoi tu gioi h~n dttoi ciia d() tu6i lao d()ng trC1 len

Hai ye'u tO' chinh ca'u thanh ngu6n nhan h;ic Ia sO'lttqng va cha't ltt<;1ng ngu6n nhan l\fc SO' lu'qng ngu6n nhan l\fc dtt<;1c bi~u hi~n thong qua cac chi tieu quy mo

va tO'c d() phat tri~n ngu6n nhan l\fc Cac chi tieu nay c6 quan h~ m~t thie't voi chi tieu quy mo va tO'c d() tang dan sO' Quy mo dan sO' cang Ion, tO'c d() tang dan sO' cang cao thl d~n de'n quy mo va tO'c d() tang ngu6n nhan l\fc cang cao va ngu'qc l~i Tuy nhien mO'i quan h~ nay c6 d() tr~ nha't dinh BC1i vl, sau khi sinh ra, con ngu'oi cfin phai trai qua m()t thoi ky dai dttqc nuoi dttetng d~ tru'dng thanh, it nha't Ia 18 nam, ho~c trong tru'ong hqp d~c bi~t Ia 15 nam Luc d6 hQ moi c6 th~ tham gia vao qua trlnh lao d()ng xa h()i

v~ cha"t lu'<jng, ngudn nhan h,tc du'<jc xem xet tren cac m~t th~ h,tc va tri h,tc

m6i con ngu'oi

2 Phat triin ngudn nhan 11/c

xa h()i te;to ra ghi tri cho mlnh va cho ngu'oi

d()ng, du trach nhi<$m phat huy nang llfc, te;to ra san ph§:m lao d()ng, tren cd so cac

lam va che' d() quan ly ngudn nhan llfc

so'lu<jng, b6 sung cho nhu cftu nhan llfc cua nganh cong nghi<$p dftu khi; phan cong lao d()ng h<Jp ly va thu'ong xuyen t6 chile dao te;to le;ti, bdi du'ong nang cao trlnh d(),

c~p nh~t kie'n thuc moi cho nhung ngu'oi dang lam vi<$c trong Nganh Cong nghi<$p Dftu khi Vi<$t nam bao dam theo kip to'c d() mo r()ng quy mo san xua"t va d6i moi khoa hQC cong ngh<$ cua nganh cong nghi<$p dftu khi the' gioi

cha"t, de;to due, tu' tu'ong, tac phong lam vic$ c

a Nang eao trf life (tri thlie)

Nang cao tri h;tc bao gdm nang cao trlnh d() van h6a, trlnh d() qmln ly va trlnh d() chuyen mon, nghi<$p V\1, Ia b() ph~n quye't djnh cha't lu'<Jng ngudn nhan h;tc Oic nu'oc cong nghi<$p phat tri~n dang di d~u trong vi<$c nang cao tri 1\l'c Theo tho'ng ke cua Lien hi<$p quo'c, c6 toi 80% so' phat minh cong ngh<$, xua't ban phffm v€ khoa hQc, cong ngh<$ Ia tu cac nu'oc cong nghi<$p Nhu' v~y, each to't nhfft cho cac nu'oc dang phat tri~n muo'n cong nghi<$p h6a thanh cong thl phai tim each nang cao tri h;tc va tie'p c~n tri thll'c cua the' gioi tu ben ngoai, tll'c Ia phai c6 chie'n lu'<Jc phat tri~n giao dvc dao t~o Ngay nay ta't ca cac nu'oc tren the' gioi d€u quan tam de'n giao dvc dao t~o Giao dvc nang cao trlnh d() van h6a va kha nang nh~n thll'c cua con ngu'oi Sau d6 hQ moi c6 kha nang tham gia vao cac chu'ong trlnh dao t~o v€ quan ly, v€ chuyen mon, nghi<$p V\1 Va moi CO kha nang lao d()ng CO ky thu~t, Va CO kha nang sang t~o

Cong nghi<$p D~u khi Ia nganh kinh te' ky thu~t cao Cho nen, ngudn nhan 1\l'c cua n6 doi hoi phai du'<Jc trang bi tri thll'c hoan chinh d trlnh d() cao, ngang t~m voi khu V\l'C va The' gioi, bao dam lam chu du'<Jc cong ngh<$ tien tie'n nh~p ngo~i va khong ngung d6i moi voi to'c d() nhanh

Hdn lanh trong xac m~nh Than th~ c6 cu'ong trang thl tinh th~n moi sang khoai, tie'p thu kie'n thll'c van h6a, chuyen mon nghi<$p vv to't va cuo'i cling Ia lao d()ng c6 hi<$u qua cao Bdi v~y c~n lam to't cong tac dan so' ke' ho~ch h6a gia dlnh, cham s6c sll'c khoe cho nhan dan, nang cao th~ 1\l'c, tang tu6i thQ va pha t tri~n gio'ng noi Bay Ia bi<$n phap quan trQng d~ nang cao cha't lu'<Jng ngudn nhan h;tc tru'OC mil:t Va lau dai cho S\1' nghi<$p cong nghi<$p h6a, hi<$n d~i h6a dfft nu'oc

M~c du cong cu()c d6i moi cua Bang da du'a n€n kinh te' nu'oc ta len m()t bttoc dang k~ thu nh~p blnh quan d~u ngttoi gia tang, giao dvc phat tri~n y te'

du'c;:Jc cham s6c, tu6i th<;> tang len (bang 1-1), nhung vl di€m xua"t phat qua tha"p nen

Ngu6n: UNDP Fact sheet, UNDP Ha n()i, thdng 6/2000 va [ 12]

cac nganh cong nghi<$p khac

c Nang cao phdm cha't, dr;w due, tu tuong, tdc phong lam vi~c

nghi~p doi hoi con nguoi phai c6 tinh tl;t' giac, tinh thffn hc;:Jp tac, tinh c<)ng d6ng, tac

ph~m cha"t, d~o due, tu' tu'dng ciia nguoi lao d<)ng trong thoi d~i moi Nhu' da n6i d

tren, dffu khf la nganh cong nghi<%p ky thu~t cao, qua trlnh t~o ra san ph£m trai qua

Vl v~y, d€ c6 du<jc llfc lu<jng lao d()ng gioi v€ chuyen mon, to't v€ ph£m

vi tri thTic, kY nang va phdm chilt, dt;to dTic Trong d6, dijc bi~t chu y de'n gido dl:lc dt;to dTic vi "chu Him kia mdi b~ng ba chu tai " Giao d1,1c d~o due la trang bi cho con nguoi nhan sinh quan cu()c so'ng ; v€ cai chan - thi<%n - my ; v€ tinh hoa cua n€n van h6a dan t()c va the' gidi ; v€ tlnh yeu que huong, da't nude ; v€ tinh thffn trach

nhi~m ca nhan vdi qua khu, hi<%n t~i va tuong lai; v€ slf bao v<% va phat huy truy€n tho'ng van h6a dan t()c ; v€ tinh thffn h<Jp tac trong c()ng d6ng va tren the' gidi

c6 quye't tam cao, c6 chie'n lu<jc, chfnh sach va co che' thfch h<Jp

v€ phuong di<%n so'lu<jng, phat tri€n ngu6n nhan llfc cua m()t quo'c gia dang phat tri€n, di€u dffu tien la phai pha'n da'u giam ty 1<% tang dan so' d€ giam to'c d() phat tri€n v€ so' lu<jng ngu6n nhan llfc va nhanh chong tim giai phap giai quye't vi<%c lam cho llfc lu<jng lao d()ng du thua Vi<%t Nam la m()t trong m()t so' nhung quo'c gia dang phat tri€n thanh cong trong vi<%c giam ty 1<% tang dan so' tu 2,3% nam 1991

Vi<%t Nam la m()t trong m()t so' ft quo'c gia c6 to'c d() tang chi so' phat tri€n ngu6n

C1,1 th€ hon, phat tri€n ngu6n nhan llfc v€ so' lu<jng la pha'n da'u du so'lu<jng

thu~t hi<%n d~i Day cling Ia cai m~c muu IOn nha't do'i vdi nude ta, d~c bi<%t la do'i nganh dffu khf - m()t nganh non tre vua mdi xua't hi<%n trong co ca'u nganh trong

vong vai ch1,1c nam trd lc,ti day Vi v~y, d€ phat tri€n du s6 h.t<;Jng cong nhan ky thu~t cfing nhu' d()i ngfi chuyen vien ky thu~t c6 tay nghe vfi'ng van, vua hi€u sau, vua bie't r()ng d6i voi Nganh Dffu khi Vi~t Nam la va'n de he't sue phuc tc,tp Ne'u hi~n nay khong nh~n thuc dffy du va'n de nay thl trong khm1n m()t th~p ky de'n nganh dffu khi cua ta se bi thl;lt lui va g~p ra't nhieu kh6 khan

T6m lc,ti, trong thoi dc,ti ngay nay, phat tri€n ngu6n nhan h;t'c la t~p trung giao dl,lC dao tc,to lam cho con ngu'oi phat tri€n toan di~n ve dc,to due moi, ve tri thuc cua m()t nen khoa hQc ky thu~t cao, ve each thuc th1;1 hu'dng cac phuc l<;Ji xa h()i d€ phat tri€n th€ h;t'c c6 hi~u qua

3 Toan cii'u h6a va phat triin ngudn nhlin l(lc

Toan cffu h6a la san phgm ta't ye'u cua nen khoa hQc ky thu~t cao C6 th€ t6m t~t cac bi€u hi~n cua Toan cffu h6a nhu' sau:

• Toan cffu h6a tc,to ra nhfi'ng thi tru'ong moi, d6 la cac thi tru'ong ngoc,ti h6i va

cac thi tru'ong v6n du'<;Jc ke't n6i toan cffu, md cii'a 24 giO m()t ngay voi cac giao dich

tu xa trong tung giay, tung phut

• Xua't hi~n cac cong Cl;l moi nhu' Internet, mc,tng truyen thong, di~n thoc,ti cffm tay tc,to kha nang thu~n l<ji cho qua trlnh giao dich, trao d6i thong tin, va gffn day n6 la cong C\1 d~c h;t'c cho hoc,tt d()ng thu'ong mc,ti di~n tii'

• Xua't hi~n t6 chuc moi, T6 chuc thu'ong mc,ti the' gioi (WTO), c6 quyen h;t'c d6i voi cac chinh phu va cac qu6c gia Xua't hi~n cac cong ty xuyen qu6c gia vOi the' h;t'c kinh te' hung mc,tnh han nen kinh te' nhieu nu'oc c()ng lc,ti Sau d6 la mc,tng lu'oi toan cffu cua cac t6 chuc phi chinh phu, vu'<jt ra ngoai bien gioi cua m()t qu6c gia

• Xua't hi~n nhfi'ng quy t~c "choi" moi B6 la cac Hi~p u'oc da phu'ong ve thu'ong mc,ti, dich Vl;l va Sd hfi'u tri tu~ du'<;JC bao lanh bdi cac CO che' mc,tnh va cac CO che' d6 dang th~t ch~t lu~t choi d6i voi chinh phu, qu6c gia va dang lam giam di

ph~m vi tac dvng ciia chinh sach qu6c gia, d~c bi~t Ia cac nu'oc ngheo

v~y trao d6i thu'dng m~i gifi'a cac nu'oc dang phat tri~n tang tu 31% t6ng gia tri

ng~ch xua't khffu ciia hQ tang tu 47% nam 1985 len 83% nam 1995 [93] Nhu' v~y

phai tl,l' do h6a tai chinh Nhu'ng ne'u md cua thj tru'ong tai chinh rna khong du nang

thinh vtt<,jng cua ca hai nh6m nttoc cong nghi~p va dang phat tri~n Ca hai nh6m nttoc d€u t~p trung vao san xua"t hang h6a va dich V\1 CO gia tri gia tang cao V oi di€u ki~n thi trttong lao d{)ng linh ho~t, cac nttoc cong nghi~p tien tie"n v§:n duy trl dtt<,jc nhu c~u lao d{)ng c3 muc cao dO'i voi cac nganh cong nghi~p c6 ham ltt<,jng cong ngh~ va vO'n cao, va m{)t sO' nganh dich V\1 Vi~c lam t~i cac nttoc dang phat tri~n dtt<,jc gia tang bdi vl m9i ngttoi lao d{)ng c6 th~ chuy~n tu khu vrfc kinh te" khong chfnh thuc sang khu vrfc kinh te" chfnh thuc Ngoai xu httong chuy~n dich lao d{)ng trong tung nganh, tung quO'c gia, thl dong di ctt quO'c te" cling tang len dang k~ Theo sO'li~u cua Lien hi~p quO'c, sO' ngttoi sO'ng c3 nttoc khong phai T6 quO'c mlnh holltc dtt<,jc sinh ra va Ion len t~i nttoc ngoai da tang tu 75 tri~u nam 1965 len hcJn 140 tri~u vao nam 1999

Dich chuy~n lao d{)ng da mang l~i nhi€u lQi fch kinh te", rna l<,ji fch chfnh la tO'i da h6a san ltt<,jng toan c~u, d6ng thoi tang cttong hi~u qua ho~t d{)ng kinh te" cua cac nttoc cung ca"p lao d{)ng va cac nttoc nh~n lao d{)ng Cai l<,1i cua cac nttoc dang phat tri~n thttong xuyen xua"t khffu lao d{)ng la nh~n dtt<,jc khoan ngo~i t~ tu ti€n lttcJng Ngoai ra, sau thoi ky lao d{)ng c3 nttoc ngoai, tay ngh€ dtt<,jc nang cao hcJn, khi trd v€ t6 quO'c hQ trd thanh vO'n quy cua cac quO'c gia dang phat tri~n

Ben c~nh nhii'ng l<,1i fch k~ tren la nhii'ng rile rO'i, phuc t~p, do sue ep v€ cong ngh~, ti€n lttcJng cua ngttoi lao d{)ng khong c6 tay ngh€ d€u giam Di€u nay doi hoi m6i quO'c gia phai c6 chfnh sach an sinh xa h{)i DO'i voi cac nttoc dang phat tri~n,

ph~n dong lrfc ltt<,jng lao d{)ng chua qua dao t~o ngh€ nghi~p d Vi~t Nam la 92,5% dan sO' trong d{) tu6i lao d{)ng khong c6 tay ngh€ (bang 1-2) [30] Ben c~nh da sO' lao d{)ng khong c6 kha nang su dl:lng cong ngh~ hi~n d~i nh~p tu cac quO'c gia cong nghi~p tien tie"n, cling khong c6 kha nang tham gia vao lrfc ltt<,jng lao d{)ng xua"t khffu d6, c6 m{)t sO' it lao d{)ng c6 trlnh d{) chuyen mon cao c6 xu the" thfch ra nttoc ngoai lao d{)ng trong cac doanh nghi~p nttoc ngoai, lam cho tlnh tr~ng chay mau

chfft xam xay ra rna chu'a c6 giai phap ngan ch~n

Bang 1-2 Trinh d() tay ngh~ cua dan s6 trong d() tu6i lao d()ng o Vi~t nam Trinh d() Khong c6 tay ngh~ Cong nhan ky thu~t Ky thu~t vien D~i h<;>c I Cao d£ng

Ngu6n: Tdng C(lC th{/ng ke, tdng di~u tra dan so' nam 1999[30]

Tom l~i, Toan c~u h6a Ia xu th€ khach quan tfft y€u, khong c6 qu6c gia nao du'<;1c ngo~i 1~ N6 Ia cd h()i phat tri~n kinh te' cho nhii'ng qu6c gia c6 du nang llfc tri thuc va trlnh d() khoa hQC cong ngh~ va ding Ia thach thuc cho nhii'ng qu6c gia khong c6 d~y du cac ye'u t6 d6 Do v~y, d~ chu d()ng h()i nh~p kinh t€ th€ gioi c6 hi~u qua, cac qu6c gia dang phat tri~n tru'oc tien phai t~p trung dgy m~nh giao dvc dao t~o, trang bi tri thuc, ky nang, ky xao ngh~ nghi~p cho ngu'oi lao d()ng nh~m bao dam tie'p nh~n va thlfc hi~n t6t cong ngh~ san xufft hi~n d~i cling nhu' phu'dng thuc va d~o due kinh doanh moi ; hay n6i m()t each khai quat Ia phai khgn tru'dng phat tri~n ngu6n nhan llfc qu6c gia

4 Chi sff phat triin nguo'n nhlin 11/c (HDI)

Tli sau Chie'n tranh the' gioi l~n thu hai, d~ danh gia thlfc llfc kinh t€ cua m()t

Tli nhii'ng nam 1980 tro l~i day, chi tieu t6ng gia tri san phgm trong nu'oc (GDP) du<;1c dung d~ danh gia Tuy nhien, vl t6ng gia tri san phgm qu6c dan suy ra theo hfJi sua't m~u dich ti~n t~ khong th~ phan anh tu'dng dfJi chfnh xac muc d() doi s6ng

thlfc te' cua cac nu'oc khac nhau Do d6, vao nhii'ng nam 1990, Lien Hi~p Qu6c l~i chfnh thuc dua ra phu'dng phap ngang gia sue mua (Purchasing Power Perity- PPP) d~ tinh tmin t6ng gia tq san phgm Ngay 29 thang 12 nam 1994, Ngan hang The' gioi (WB) I§n d§u tien cong b6 t6ng gia tri san phgm qu6c dan cua d~i b() ph~n cac nu'oc va khu vlfc tren the' giOi tinh theo PPP Tli d6, ta't ca cac t6 chuc qu6c te' d~u

~Q :.;;.; ~ ~ '\:A c-' 1TA,O

TAUdNGE:H KINH_l~ ,,) '\11

5/66{)~

ap d-.,mg phu'dng phap nay

Cac nu'oc c6 GDP blnh quan dffu ngu'oi cao thu'ong c6 ngu6n nhan hfc phat tri~n Nhu'ng khong phai luon luon dung nhu' v~y C6 khong it quO'c gia GDP blnh quan dfiu ngu'oi tha'p, doi sO'ng v~t cha't kh6 khan, nhu'ng muc do phat tri~n dan tri l~i o trlnh do tu'dng dO'i cao Do d6, vi~c tlm m('>t chi tieu kinh tC' thay the' chi tieu GDP phan anh dffy dii tlnh tr~ng phat tri~n ngu6n nhan hfc la ra't cffn thiC't Chinh vl v~y Cd quan phat tri~n ngu6n nhan h,tc ciia Lien hi~p quO'c du'a ra khai ni~m chi sO' phat tri~n nhan hjc (Human Development Index - HDI)

Gia tri ciia HDI du'<Jc tinh tren cd sd cac thong sO' tu6i thQ blnh quan, trlnh do hQc va'n, sO' nam di hQc, tri thuc va thu nh~p da du'<jc di€u chinh theo phu'dng phap PPP (xem each tinh C1 ph1,1 l1,1c 3) Gia tri HDI n~m trong khoang tu 0 dC'n 1 Nu'oc nao c6 gia tri HDI cang gffn toi 1 thl c6 muc do phat tri~n ngu6n nhan llfc ra't cao

va cang c6 kha nang cung ca'p nhfi'ng nang llfc tO'i da cho kinh tC'- xa hoi Nu'oc nao c6 gia tri HDI du'oi 0,4 thl c6 muc do phat tri~n ngu6n nhan llfc tha'p

Nghien cuu mO'i quan h~ gifi'a gia tri HDI va thu nh~p blnh quan dffu ngu'oi c6 the rut ra mot sO' kC't lu~n sau day :

- Gia tri cao nha't ciia HDI thu'ong thuoc v€ cac nu'oc cong nghi~p phat tri~n (hi~n c6 19 nu'oc c6 gia tri HDI tu 0,9 trdlen)

- Khong phai ta't ca cac nu'oc giau c6 d€u c6 gia tri HDI cao Cac nu'oc Anggola, Gabon, Guinee, Namibia, Seudi Arabia c6 GDP blnh quan dffu ngu'oi C1 muc tu'dng d6i cao, nhu'ng gia tri HDI l~i khong cao Bi€u nay chung to vi~c dffu tu' cho giao d1,1c va linh vlfc cham soc sue khoe (1 cac nu'oc nay C1 muc tha'p Ngu'<jc l~i, Trung Qu6c, Colombia, Costa Rica, Cuba, Madagascar melle du thu nh~p blnh quan dffu ngu'oi tha'p nhu'ng gia tri HDI l~i tu'dng dO'i cao Bi€u nay cho tha'y muc do phat tri~n ngu6n nhan llfc (1 cac nu'oc dang phat tri~n la ra't khac nhau Va tuy thUOC VaO

chinh sach giao dvc dao t~o cua Nha nuoc

- (j Dong A, h~u he't cac nuoc cong nghi~p moi (NIE) deu vudn len thu b~c cao

ve phat tri€n ngu6n nhan hfc vao nhil'ng nam 90 the' ky XX Ne'u khong k€ Trung Qu6c, thl gia tri HDI nam 1992 cua khu vf!c Dong Ala 0,861 Nhu v~y, hdn ba th~p

ky qua, gia tri HDI cua khu Vf/C nay da tang len m()t lu<;jng tuy~t d6i la 0,446 (j

khu vf!c Dong A, Singapore va Malaysia da vudn len thu b~c cao ve phat tri€n ngu6n nhan lf!c Sf! phat tri€n ngu6n nhan lf!c di doi voi t6c d() tang truC1ng kinh te'

(1 khu vf!c Dong A la da'u hi~u trlh d~y cua khu Vf/C nay va dang md r()ng ra khu vf!c chau A- Thai Blnh Dudng

Qua day, chung ta tha'y r~ng quan h~ giil'a phat tri€n ngu6n nhan lf!c va tang trltdng kinh te' la quan h~ vua la nguyen nhan vua la ke't qua Phat tri€n ngu6n nhan lf!c se d§y nhanh tang truC1ng kinh te' Va, de'n lu<;jt mlnh, tang truC1ng kinh te' c6 du dieu ki~n d€ d§y m~nh phat tri€n ngu6n nhan lf!c

1.2 V AI TRO NGUON NHAN Ll}C TRONG PHAT TRIEN KINH TE • XA ' ~ " , , ? , ,

1.2.1 Qua trlnh nh~n thuc v~ vai tro ngu6n nhiln hfc

Kinh te' hQC c6 di€n nghien CUU ban cha't va nguyen nhan t~O ra cua cai cua cac dan t()c va sf! phan ph6i san ph§m qu6c dan giil'a cac ye'u t6 san xua't trong khuon kh6 dan s6 tang, cac ngu6n lf!c huu h~n va ban cha't tr! do c~nh tranh trong nen kinh te' kinh doanh tu nhan [42] Thuye't c6 di€n ve gia tri nha'n m~nh de'n chi phi san xua't va gia tri lao d()ng Gia san ph§m dltQC tinh tu ph~n thu lao "tr! nhien" cua cac ye'u t6 dlt<;jc sa dvng cho vi~c san xua't ra san ph§m d6 : ti~n sit d~ng ddt,

ti€n su dvng da't du'<Jc xac djnh bdi sl;t' khan hie'm va dQ phl khac nhau cua da't ; ti~n

cong, ti€n cong du'<Jc xac djnh bdi chi phi cac phu'dng ti~n duy trl sue lao d<)ng ; va

h<;>c thuye't nay da dung San xua't da du'<Jc phan b6 dl;t'a tren cac l<Ji the' so sanh tai nguyen thien nhien

di~n da du'<Jc xay dl;t'ng bC1i cac nha kinh te' h<;>c nhu' D Ricardo va J S Mill Cac

Vi~c djnh gia hang h6a, djch V\1 Va ye'u tO' san xua't t~i cac thj tru'ong c~nh tranh

ngudn ll;t'c khan hie'm trong m<)t n€n kinh te' tinh

doi tu hai cong trlnh co ban cua Robert Solow nam 1956 va 1957, chu tr<;>ng de'n

vi~c thuc d~y kha nang thay the' giua vO'n K va lao d<)ng L trong ham san xua't Q =

Voi nh~n thuc ngay cang tang v€ tich lily kie'n thuc cua ngudn nhan ll;t'c la

nhan t6 then ch6t cua tang tntl1ng ben vil'ng, da xua't hi~n nhieu c6 gilng nhhm xem xet nhan t6 nay nlut mt]t ngu~n nt]i sinh ciia tang tntong Trong s6 cac c6 glCng d6, tnt~c he't la cac cong trlnh ciia P M Romer (1986 - 1990), G M Grossman va E Helpman (1991) va R E Lucas (1988) (giai Nobel vi kinh ti nllm /995) Ly thuyc!t tang tntong mdi da tlm each n()i sinh h6a kie'n thttc bling each d~t n6 ben c~nh cac bie'n s6 v6n v~t chit (K) va lao d()ng (L), C\1 the vie't ham san xua't dttdi d~ng Q = f

(K, t.L) t dtt<jc hi8u la m()t chi s6 v8 kie'n thllc rna t6 chllc c6 dtt<jc trong qua trlnh sll dvng v6n v~t cha't theo cong trlnh ciia K Anow (gidi Nobel kinh le nam 1972)

nilm 1962 B6 chinh la qua trlnh hQC hoi cua td chac - hQC bling lam - va ta hieu vl sao h9c hoi co vai tro quan trQng d~c hi~t trong Jy thuye't tang tntf1ng nl)i sinh Trong ly thuye't nay, vai tro ciia ngu~n nhan ll!c dttc;sc coi trQng ~c bi~t va cho rling chinh n6 la ml)t trong nhii'ng dl)ng ll!c m~nh g6p phin tang tntf1ng kinh te' (tham khao hlnh 1-1)

Lucas (1998)

Hlnh 1.1 Cac ly thuy8t tang tntdng m(}i L35J

Nhffng thanh ntu n6i b4t ciia khoa hQc ky thu~t nhtlng th~p nien sau chie'n tranh the' gidi I4n thu hai !fun cho cac mtdc phat tri$n c6 ao VQng rAng S\i phOn vinh

kinh te" dang de"n gffn HQ cho rAng chla kh6a cua S\1' ph6n vinh la t\1' d{)ng h6a san xua't Tu d6 trie"t ly kinh doanh coi cong ngh<$ la trung Him, trong c~y vao cong ngh<$ moi du'<;lc truy~n ba r{)ng rai Trong khi d6 nhan cong du'<;lc coi nhu' m()t ye"u to' cua hao phi san xua't, hon nil'a la ye"u to' ba't dinh Tren th\l'c te" d nhi~u nu'oc cong nghi<$p, di~u nay du'<;lc th~ hi<$n thong qua vi<$c dinh hu'ong vao d6i moi trang thie"t

bi va san phtfm rna vftn giu nguyen t6 chile lao d{)ng truy~n tho'ng Vile d6 rna v~ sau hQ da g~p phai nhung tha't bc;ti to Ion Bang 1-3 chung minh cho di~u nay rAng

ty 1<$ tang tru'dng san lu'<;lng tren mbi cong nhan (j nam nu'oc giau trong giai do~n

1973 -1987 trung blnh chi bAng du'oi 50% trong giai do~n tru'oc d6 1930- 1973

Bang 1-3 Ty 1<$ tang tru'dng san lu'<;lng tren mbi cong nhan d nam nu'oc giau

giai do~n 1930- 1987 (tinh bAng%)

Giai do~n /Nu'oc Phap Bile Nh~t Anh HoaKy Trung blnh

Ngu6n :A Maddison, Dynamic forces in capitalist development [ 100]

Trong th~p ky 90 the" ky XX, ta't ca cac nganh tang tru'dng nhanh nha't d~u la cac nganh d\l'a tren SUC m~nh CUa tri nao - ngu6n nhan 1\l'C CO tri thuc - nhu' vi di<$n tii', cong ngh<$ sinh hQC, cong ngh<$ V~t li<$u moi, VO tuye"n Vi~n thong, che" t~o may bay dan d1,1ng, may cong Cl,l va robot, va may di<$n toan (phffn cung va phffn m~m) Tai nguyen thien nhien da hi g~t ra ngoai phu'ong trlnh c~nh tranh Cac san phtfm hi<$n d~i chi sii' d1,1ng ra't it tai nguyen thien nhien Gia tai nguyen thien nhien trong th~p ky 90 the" ky XX da giam 60% so voi th~p ky 70 the" ky XX Bi~u nay da lam thay d6i lien tl,IC khau t6 chile san xua't Nhung thay d6i d6 da lam nay sinh mau thuftn giua m{)t ben la th\l'c ti~n san xua't va m{)t ben la each phan cong lao d{)ng hi<$n d~i lam nay sinh tr\l'C tie"p vffn d~ phai xem xet toan bQ h<$ tho'ng dao t~O

ngu6n nhan llfc Slf thay d6i cua cac thang gia tri con ngu'oi ciing bu(>c phiH hlnh thanh m(>t cd che" moi v~ lao d(>ng Trong trie"t ly kinh doanh da c6 m(>t bu'oc ngo~t

tu quan nic%m coi cong nghc% Ia trung tam chuy~n sang coi con ngu'oi Ia trung tam,

u'u tien con ngu'oi a cac khia c~nh tri thuc, trlnh d(> chuyen mon va d(>ng cd lao d(>ng

Ngay nay d~ t6n t~i trong di~u kic%n thi tru'ong c~nh tranh gay g~t gioi doanh nghic%p a cac nu'oc phu'dng Tay bu(>c phai thay d6i din ban cac chie"n lu'<Jc phat tri~n cua mlnh HQ thua nh~n quan di~m rAng ti~n d~ c6 y nghia quye"t dinh kha nang c~nh tranh la ngu6n nhan llfc c6 trlnh d(> chuyen mon cao, thu'ong xuyen du'<Jc b6i du'ong kie"n thuc, CO tinh th~n trach nhic%m, quan tam de"n ke"t qua san XUfft, du'QC bao dam vic%c lam 6n dinh Du'oi nhi~u hlnh thuc khac nhau, ngu'oi ta tha'y c6 xu the" tlm kie'm mo hlnh moi nhAm phat huy va su dl;lng ngu6n nhan llfc Mo hlnh d6 c6 th~ du'<Jc dinh nghia la m(>t he% tho'ng san xua't Iffy con ngu'oi lam trung tam

T6m l~i, trong qua trlnh phat tri~n di len cua lich su loai ngu'oi, nh~n thuc v~ vai tro cua ngu6n nhan llfc trong phat tri~n kinh te" da c6 slf thay d6i Ion, tu thai clfc nay (con ngu'oi chi Ut ye"u to' hao phi san xua't) sang thai clfc kia (vo'n con ngu'oi c6 vai tro quye"t dinh slf tang tru'dng kinh te")

1.2.2 Vai tro ngu6n nhfin hfc tham gia sfiu r()ng vao qua trinh san xua't

Vai tro cua ngu6n nhan llfc trong n~n kinh te" tang d~n theo slf gia tang ham lu'<jng tri thuc cua hQ Xet tu 1750 de"n nay, slf v~n dl;lng tri thuc trai qua ba giai

do~n:

phu'dng phap san xua't va san phffm Bi~u nay da t~o ra CUQC each m~ng cong nghic%p d6ng thoi cling t~o ra di~u rna K Marx gQi la cac giai ca'p moi, cac CUQC da'u tranh giai ca'p va g~n li~n voi chung la chu nghia c(>ng san M~c du cong

nghi~p h6a da cai thi~n di~u ki~n v~t cha't cua cong nhan nhu'ng n6 v~n t~o ra nhip

Giai dor;tn thu hai tlt 1880 dtn 1945, tri thuc du'qc a p d1,1ng cho t6 chile lao

Nam 1881, F Taylor (1856 - 1915) da lffn dffu tien ap d1,1ng tri thuc vao

len 50 lffn Va hffu he't phffn tang nay, dung nhu' F Taylor da dlf doan, la danh cho

thu'<Jng htu

Tuy nhien, do trlnh d() khoa hQc ky thu~ t chua du'<Jc pha t tri€n d trlnh d() cao, phu'dng phap Taylor chii ye'u chi ap d1:1ng cho lao d()ng chan tay Cung voi each m~ng nang sua"t va s\f phat tri€n ciia khoa hQc ky thu~t, s6 lu'<Jng "cong nhan ao xanh" da giam dang k€ va va"n d~ n5i len la nang sua"t lao d()ng ciia nhii'ng "cong nhan ao trifng" E>6 la va"n d~ v~n d1:1ng tri thuc vao tri thuc

Giai doqn thu ba tll 1945 dfn nay, tri thuc du'<Jc ap d1:1ng cho chinh ban than

tri thuc Bay la cu()c each m~ng quan ly Tru'oc kia, chi sau vai thang dao t~o,

ngu'oi ta c6 th€ kie'm du'<Jc muc thu nh~p trung htu Ngay nay ccJ h()i d6 khong con

va ngu'oi ta c~n c6 tri thuc du'<Jc dao t~o chinh quy dai h~n Tri thuc ngay nay chinh thuc du'<Jc coi vua la ngu6n h!c con ngu'oi vua la ngu6n h!c kinh te' chii ye'u

Trie't ly kinh doanh trong giai do~n nay chuy€n tu la"y cong nghc$ lam trung tam sang la"y con ngu'oi lam trung tam keo theo m()t ly thuye't moi v~ sii' d1:1ng v6n con ngu'oi Cac ngu6n h!c truy~n th6ng ciia san xua"t va tang tru'dng nhu' da"t dai, ti~n v6n va ca chinh sach tai kh6a va ti~n tc$ dang giam d~n t~m quan trQng trong khi v6n con ngu'oi, tuc la kha nang sang t~o, phan ph6i va khai thac thong tin, kie'n thuc khoa hQC va cong nghc$ dang trd thanh nhan t6 so sanh IOn nha"t quye't dinh sue m~nh c~nh tranh ciia m6i qu6c gia, m6i doanh nghic$p trong thi tru'ong toan c~u

Mo hlnh moi sii' d1:1ng ngudn nhan h!c d~t trQng tam vao phat huy tri thuc va tinh nhan ban ciia ngttoi lao d()ng Tuc la ngttoi lao d()ng c6 vai tro tham gia sau r()ng vao qua trlnh san xua"t nhAm t6i da h6a hic$u qua C1:1 th€ nhu' sau :

• Tham gia lam nhi~u cong vic$c Qua di~u tra g~n day cho tha"y 62,5% cong ty ciia My ho~t d()ng trong linh V\l'C che' t~o may da ap dl:lng khung phan lo~i ngh~ nghic$p va ch6 lam linh ho~t hcJn E>~c bic$t, ne'u tru'oc day F Taylor phan cong m6i cong nhan m()t cong vic$c thl ngay nay, cac cong ty nay cho phep ngttoi v~n hanh

may m6c c6 th~ nh~n m()t s6 nhi~m vt;t khac nhu' sli'a chua, bao du'ong cac thie't bi

d6 nhC1 du'<Jc dao t~o t6ng h<Jp Trong hdn m()t mi'a s6 cong ty d6 ap dt;tng tt;t' d()ng h6a l~p trlnh may tinh, cong nhan v~n hanh may tfnh c6 th~ tham gia vao cong vi~c thli' va hi~u chinh chu'dng trlnh

• Tham gia vao qua trlnh sang t~o Phu'dng phap quan ly cac ho~t d()ng san xu~t kinh doanh da du'<Jc d6i moi thfch h<Jp voi di€u ki~n trlnh d() phat tri~n cao cua lt;t'c lu'<Jng san xu~t Theo phu'dng phap nay, ngu'oi lao d()ng du'<Jc d()ng vien, khuye'n khkh chu d()ng sang t~o phat huy sang kie'n, cai tie'n ky thu~t nh~m du'a l~i hi~u qua cao nh~t C6 nhi€u doanh nghi~p tht;t'c hi~n chinh sach tra lu'dng khong g~n voi san lu'<Jng san phim rna din ell' vao nang lt;t'c hi~u bie't chung cua ngu'C1i lao d()ng

• Tham gia vao quy€n so huu doanh nghi~p va vao qua trlnh quye't dinh Tht;t'c hi~n cd che' x6a bo tung bu'oc cac xung d()t xa h()i, thu xe'p cac cu()c d6i tho~i c6 tinh xay dt;t'ng va h<Jp tac giua cong nhan voi ngu'C1i quan tri Khoang each chenh l~ch giua mll'c d() dan chu v€ chinh tri va kinh te' du'<Jc giam bot, muc d() tham gia cua cong nhan vao cong vi~c chung cua xi nghi~p tang len va st;t' tham gia cua ngu'oi lao d()ng vao ke't qua ho~t d()ng cua doanh nghi~p cilng nhu' vao so huu va quan ly da du'<Jc mo r()ng d nhi€u nu'oc nhu' My, Anh, Phap, BU'c, Nh~t Ban v.v cac cong ty Ion tht;t'c hi~n chu'dng trlnh ban c6 ph~n cho ngu'C1i lao d()ng cua mlnh B~c di~m n6i b~t cua giai do~n hi~n nay cua cac hlnh thll'c tham gia Ia vl l<;li fch kinh te', d~c bi~t Ia dt;t'a tren vi~c a p dt;tng cong ngh~ hi~n d~i va hlnh thll'c t6 chll'c lao d()ng tien tie'n Cac hlnh thll'c h<Jp tac c6 hi~u qua Ia ke't h<Jp du'<Jc hlnh thll'c tham gia so huu va hlnh thll'c tham gia vao qua trlnh quye't dinh Hlnh thll'c thll' nh~t t~o n€n tang cung c6 y thll'c v€ l<Ji fch chung cua cong nhan va cong ty cai thi~n quan h~ lao d<)ng Hlnh thll'c thll' hai, g6p ph~n nang cao tfnh tich ct;t'c trong vi~c h<Jp

ly h6a san xua't

Nhu' v~y, diy m~nh cac hlnh thll'c tham gia cua ngu'C1i lao d()ng vao qua trlnh

slm xua't la huy d()ng t6ng ll!c ngudn nhan ll!c cho tang tntdng kinh t€ va phat tri~n b~n vii'ng

1.2.3 Vo'n con ngu(ii Ia m{)t nhan to' chti ye'u quye't djnh tang trlidng kinh te'

"C6 le hai ph~n ba ty 1~ tang tntdng kinh te' t~i My c6 th~ do tang v6n con nguoi trong ll!c lu'<;Jng lao d()ng" [98] C6 hai lo~i v6n tham gia vao ham san xua't : v6n v~t cha't va v6n con ngu'oi V6n v~t cha't bao gdm nha xu'dng, may m6c, cac toa van phong, ti~n v6n v.v V6n con nguiJi la t(ip hf/p cdc kY nang va tri thuc cua nguiJi lao dl)ng K~ til' cu()c each m~ng cong nghi~p d€n nay, v6n con ngu'oi cfing · tang nhi~u nhu' v6n v~t cha't Cac nghien cuu tr~c lu'<;Jng g~n day cho tha'y chi c6 m()t ph~n ciia sl! tang tru'dng kinh t€ du'qc giai thich bdi khia c~nh d~u vao Ia ngudn v6n v~t cha't Ph~n ra't quan trqng cua san phfi'm th~ng du' g~n li~n voi cha't lu'qng ngudn nhan ll!c (v6n con ngu'oi)

Theo ly thuye't tang tru'dng kinh te' n()i sinh, nang sua't lam vi~c ciia ngu'oi lao d()ng tuy thu()c chii y€u vao ky nang ciia hq Ky nang do giao d\lc dao t~o rna c6 V6n v~t cha't d~u tu' cho giao d\lc dao t~o ngu'oi lao d()ng la ra't kh6 tinh chinh xac Va ngu'oi lao d()ng IUc nay trd thanh v6n con ngu'oi va c6 vai tro nh~p lu'qng san xua't nhu' v6n v~t cha't Gqi H la ky nang ciia ngu'oi lao d()ng, ta md r()ng ham san xua't c6 d~ng nhu' sau :

(1 - 1)

Muc san lu'qng tren d~u cong nhan ( ~ ) ph\1 thu()c vao muc v6n v~t cha't

tren d~u cong nhan ( K) va muc v6n con ngu'oi tren d~u cong nhan (H) Tang v6n

v~t cha't tren d~u cong nhan ( ~) se lam tang san lu'qng tren d~u cong nhan Va

tang ky nang trung blnh ( ~) len cilng se te;to ra nhi€u san lu'qng hon Cac cong nhan c6 ky nang tO't hon c6 th€' sii' d~ng may m6c phuc te;tp hon, c6 th~ xU' ly nhfi'ng tlnh huO'ng ba"t ngo m()t each d~ dang hon, c6 th~ thich nghi voi nhi~m v~ moi nhanh hon Ta't ca nhfi'ng di€u nay lam cho san lu'qng tren dffu cong nhan cao hon Nhfi'ng gia tang trong ~ la do sO' nam ghio d~c dao te;to Giao d~c dao te;to lam tang

ky nang nh~n thuc va nhfi'ng ky nang khac, vl the' Utm tang nang sua"t lao d()ng

Tri thuc te;to ra tie'n b() cong ngh~ Tie'n b() cong ngh~ giup cho n€n kinh te' phat tri~n tren nhi€u khia ce;tnh nhu' san xua't ra nhieu san lu'qng hon rna v~n gifi' nguyen sO' lu'qng vO'n v~t cha't va sO' lao d()ng; san xua't ra san ph~m tO't hon, san xua"t ra san ph~m moi, san xua"t ra san ph~m nhi€u chung loe;ti da de;tng,v.v

I

Ne'u chung ta nghi de'n san lu'<;lng nhu' m()t t~ p hqp nhfi'ng dich v~ co ban do hang h6a du'qc san xua't ra trong nen kinh te' dem le;ti, thl ta c6 th~ xem tie'n bQ khoa hqc cong ngh~ nhu' la nguyen nhan gia tang san lu'qng ung voi sO' lu'qng vO'n v~t cha't va sO'luqng lao d()ng cho tru'oc khong d6i Ky hi~u tlnh tre;tng cong ngh~ la A,

va ham san xua't c6 de;tng md r()ng nhu' sau :

Cong thuc (1 - 2) gi:li thich tie'n b() cong ngh~ theo hai each : M()t la, voi m()t sO'lu'qng vO'n v~t ch~t hi~n c6, tie'n b() cong ngh~ lam giam sO' cong nhan cffn thie't rna v~n de;tt du'<;lc mll'c san lu'qng cho tru'oc Vi~c tang ga"p doi A cho phep n€n kinh te' san xua't du'<;lc cung m()t muc san lu'qng rna chi cffn m()t nii'a cong nhan ban dff u

L Hai la, tie'n b() cong ngh~ lam tang sO' lu'qng lao d()ng hi~u d~ng trong n€n kinh te' (AL) Ne'u tlnh tre;tng cong ngh~ cai thi~n ga'p doi, thl di€u d6 cling giO'ng nhu' th€' n€n kinh te' c6 sO' cong nhan ga'p doi N6i each khac, san lu'qng du'qc san xua't ra bdi m()t ben la vO'n v~t cha"t K va m()t ben la lao d()ng hi~u d~ng AL

Cong thuc (1 - 2) du'<Jc vie't l~i nhu' sau:

(1- 3)

b~ng gL + gA Ne'u s6 cong nhan tang tru'dng 1% m()t nam, ty lc$ tie"n b9 cong nghc$ 2% m9t nam thl ty lc$ tang tru'dng lao d()ng hic$u dvng la 3%

0 tr~ng thai can d6i, n~n kinh te' c6 ty lc$ v6n v~t cha't tren m6i lao d()ng hieu dung ( AL K ) va san lu'dng tren m6i lao dong hieu dung ( _R_) AL khong d6i Vl tie"n ·

di~u kic$n bao dam n~n kinh te' tang tru'dng can d6i:

d()ng Va san htqng tren m8i lao d()ng tang tnl'Cfng theo ty 1«$ tie'n bQ cong nghc$ gA

(gA + gL)

Ta tha'y dng ty 1«$ tang tru'dng san lu'qng tren m8i lao d()ng cu6i cling du'QC xac djnh bC1i ty 1«$ tie'n b() cong nghc$

M()t Slf gia tang lu'qng tie't kic$m cua xa h()i du'oi d;,tng v6n con ngu'oi se lam tang