Giáo dục kĩ năng hợp tác cho trẻ mẫu giáo 5 6 tuổi thông qua tổ chức hoạt động chơi tt

Hiện nay, các KNHT này ở trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi đang ở mức trung bình, trong đó nguyên nhân cơ bản là GVMN chưa tổ chức tốt hoạt động chơi theo một quy trình hợp lý để giáo dục KNHT cho t

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM

-

VŨ THỊ NGỌC MINH

GIÁO DỤC KĨ NĂNG HỢP TÁC CHO TRẺ MẪU GIÁO 5- 6 TUỔI

THÔNG QUA TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG CHƠI

Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử giáo dục

Mã số : 9 14 01 02

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hà Nội, 2020

Công trình được hoàn thành tại: Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam - số

101 Trần Hưng Đạo Thành phố Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Mỹ Trinh

PGS.TS Hoàng Thanh Thúy

Phản biện 1

Phản biện 2

Phản biện 3

Luận án sẽ được bảo vệ trước hội đồng chấm luận án cấp Viện họp tại Viện Khoa học

Giáo dục Việt Nam, số 101 Trần Hưng Đạo thành phố Hà Nội

Vào hồi giờ ngày tháng năm

Có thể tìm hiều luận án tại:

Giáo dục theo định hướng phát triển năng lực của người học đang là xu hướng phổ biến trên thế giới và được thể hiện trong Chương trình giáo dục phổ thông mới – cấp học kế tiếp của giáo dục mầm non Kĩ năng hợp tác (KNHT) một phần cấu thành của năng lực hợp tác, giúp con người biết liên kết hành động với nhau, làm việc hiệu quả trong một nhóm KN đó cần được giáo dục sớm cho trẻ ngay từ lứa tuổi mầm non, nhất là với trẻ 5-6 tuổi, như là một sự chuẩn bị cần thiết cho trẻ học tập hiệu quả ở bậc phổ thông và cho việc học suốt đời

5-6 tuổi là giai đoạn chuyển tiếp từ mầm non lên tiếu học Đứa trẻ cần được chuẩn bị tốt không chỉ về nền tảng thể lực, tâm thế, mà sự trang bị cho trẻ các KN

xã hội (nhất là KNHT) chính là yếu tố quan trọng giúp trẻ học tập hiệu quả ở lớp 1 (khi mà ở cấp học này đặt ra các yêu cầu ngày càng cao về tương tác và làm việc nhóm như là cách hiệu quả giúp trẻ lĩnh hội kiến thức và là nền tảng cần thiết cho việc học suốt đời)

Chơi là hoạt động chủ đạo của trẻ mẫu giáo Trong hoạt động chơi, trẻ được trải nghiệm các mối quan hệ xã hội, hành động của các nhân vật thông qua vai chơi Trẻ phải có sự thỏa thuận, thống nhất, trao đổi với nhau trong khi chơi Như vậy, hoạt động chơi vừa là hình thức, vừa là phương tiện hiệu quả để giáo dục KNHT cho trẻ Tuy nhiên, trên thực tế, hoạt động này chưa được phát huy hiệu quả

Từ những lý do trên, đề tài luận án: “Giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6

tuổi thông qua tổ chức hoạt động chơi” được lựa chọn nghiên cứu

2 Mục đích nghiên cứu: Đề xuất quy trình và cách thức tổ chức hoạt động

chơi như là một phương tiện hiệu quả nhằm giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở trường mầm non

3 Khách thể, đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu: Quá trình giáo dục KNHT cho trẻ 5-6 tuổi thông

qua tổ chức hoạt động chơi

3.2 Đối tượng nghiên cứu: Quy trình và cách thức tổ chức hoạt động chơi

nhằm giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở trường mầm non

4 Giả thuyết khoa học

KNHT gồm có 3 nhóm KN với 15 KN thành phần Hiện nay, các KNHT này ở trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi đang ở mức trung bình, trong đó nguyên nhân cơ bản là GVMN chưa tổ chức tốt hoạt động chơi theo một quy trình hợp lý để giáo dục

KNHT cho trẻ Nếu đề xuất và tổ chức hoạt động chơi cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

theo quy trình sư phạm chặt chẽ gồm 3 giai đoạn, mà ở mỗi giai đoạn đều chú ý tạo

ra các hoạt động để trẻ có cơ hội thể hiện hành vi hợp tác, tạo ra sự tương tác tích cực giữa các trẻ; xây dựng mối quan hệ giữa tính độc lập và tính phụ thuộc ở từng

cá nhân trẻ; lấy chơi là hoạt động chủ đạo, đồng thời tiếp tục củng cố, rèn luyện

KNHT cho trẻ thông qua các hoạt động giáo dục khác ở trường mầm non thì sẽ

giúp cho sự phát triển các KNHT ở trẻ được tốt hơn

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua tổ chức hoạt động chơi

- Nghiên cứu cơ sở thực tiễn của giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua tổ chức hoạt động chơi

- Đề xuất và thực nghiệm sư phạm quy trình tổ chức hoạt động chơi nhằm giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

6 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

6.1 Cách tiếp cận: Tiếp cận hoạt động – giao tiếp, tiếp cận hệ thống, tiếp cận

tích hợp, tiếp cận phát triển

6.2 Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng phối hợp các phương pháp

nghiên cứu: Phương pháp nghiên cứu lý luận (nghiên cứu tài liệu văn bản và

phân tích lịch sử-logic, khái quát hóa lí luận); Phương pháp nghiên cứu thực

tiễn: Quan sát, điều tra giáo dục, tổng kết kinh nghiệm giáo dục; phân tích chân

dung; thực nghiệm sư phạm; Phương pháp nghiên cứu bổ trợ (Phương pháp

nghiên cứu đối sánh, phương pháp chuyên gia; thống kê toán học)

7 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

7.1 Giới hạn nội dung nghiên cứu: Nghiên cứu về giáo dục KNHT cho trẻ

mẫu giáo 5-6 tuổi trong hoạt động chơi, trong đó chú trọng vào chơi, hoạt động ở

các góc với hình thức nhóm, theo chế độ sinh hoạt ở trường MN

7.2 Giới hạn về địa điểm, thời gian, khách thể khảo sát

- Khảo sát thực trạng: 297 GVMN tại 16 trường MN trên địa bàn quận Đống

Đa, Cầu Giấy, Bắc Từ Liêm và huyện Hoài Đức của thành phố Hà Nội; 60 trẻ mẫu

giáo 5-6 tuổi tại trường mầm non trên địa bàn Hà Nội, chọn mẫu đại diện cho khu vực thành phố (nội thành) và khu vực nông thôn (ngoại thành)

- Thực nghiệm: qua 2 vòng: Vòng 1 (Thực nghiệm thăm dò): Tiến hành trên

20 trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi của trường MN thực hành Hoa Hồng – Đống Đa- Hà Nội

Vòng 2 (Thực nghiệm chính thức): Tiến hành trên 60 trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trên địa

bàn nội thành và ngoại thành của thành phố Hà Nội (trong đó có 30 trẻ học tại Trường MN Quang Trung, Đống Đa (nội thành) và 30 trẻ học tại Trường MN Di Trạch, Hoài Đức (ngoại thành) Ở mỗi trường đều có 30 trẻ tham gia vào nhóm đối chứng Thời gian từ tháng 1/2017 đến tháng 5/2017

8 Những luận điểm được bảo vệ trong luận án

- KNHT của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi là một hệ thống gồm 3 nhóm kỹ năng thành phần với 15 kỹ năng cụ thể, giữa chúng có mối quan hệ mật thiết với nhau

- Trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi đã có những biểu hiện KNHT với các mức độ khác nhau Sự phát triển KNHT ở trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi chịu ảnh hưởng của các yếu tố

cơ bản (đặc điểm phát triển của cá nhân trẻ, môi trường giáo dục, giáo viên) Năng lực và kĩ năng của người GVMN trong tổ chức hoạt động chơi để giáo dục KNHT

cho trẻ là yếu tố ảnh hưởng mạnh nhất

- Chơi là phương tiện hiệu quả để giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi Giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi sẽ mang lại hiệu quả cao nếu nhà giáo dục biết cách tổ chức hoạt động chơi theo quy trình sư phạm chặt chẽ gồm 3 giai đoạn: Chuẩn bị chơi; hướng dẫn trẻ chơi; đánh giá, nhận xét sau khi chơi Ở mỗi giai đoạn, nhà giáo dục đều chú ý tạo ra sự tương tác tích cực giữa các trẻ em với nhau trên cơ sở tạo điều kiện để mỗi trẻ thể hiện tính độc lập của bản thân trong sự phụ thuộc tích cực với các bạn chơi khác

9 Những đóng góp mới của luận án

- Về lý luận: Đưa ra quan điểm về kĩ năng hợp tác, cấu trúc và biểu hiện KNHT ở trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi; xây dựng, hoàn thiện thêm về khung lý thuyết của vấn đề giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua tổ chức hoạt động chơi

ở trường mầm non

- Về thực tiễn: Đánh giá được (+) thực trạng giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua tổ chức hoạt động chơi và (+) mức độ KNHT ở trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Đề xuất và chứng minh qua thực nghiệm khoa học tính đúng đắn của quy trình, cách thức tổ chức hoạt động chơi nhằm giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở trường mầm non

- Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng như là tài liệu tham khảo để giáo dục KNHT cho trẻ 5-6 tuổi cho các nhà quản lý GDMN, GVMN, cơ quan nghiên cứu, chỉ đạo về GDMN và cha, mẹ của trẻ

10 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Kiến nghị, Danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận của giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua tổ chức hoạt động chơi

Chương 2: Cơ sở thực tiễn của giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua tổ chức hoạt động chơi

Chương 3: Tổ chức hoạt động chơi nhằm giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo

5-6 tuổi và thực nghiệm

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA GIÁO DỤC KĨ NĂNG HỢP TÁC CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI THÔNG QUA TỔ CHỨC

HOẠT ĐỘNG CHƠI 1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Nghiên cứu về kĩ năng và kĩ năng hợp tác

Vấn đề KN và KNHT ở trẻ em được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu, đặc biệt trong lĩnh vực tâm lý học, giáo dục học Cho đến nay, mặc dù qua các nghiên

cứu cho thấy chưa hoàn toàn thống nhất quan niệm về kĩ năng, tuy nhiên các quan

niệm đều có điểm chung khi thừa nhận rằng kỹ năng là một quá trình tâm lý, được hình thành khi con người áp dụng kiến thức vào thực tiễn KN cần được tập luyện,

củng cố để đạt được sự thành thạo và linh hoạt Về kĩ năng hợp tác, các nghiên cứu

đều có điểm chung khi cho rằng: Biểu hiện của KNHT chính là việc con người cùng chung sức hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau trong một hoạt động nào đó nhằm hướng tới đạt được một mục đích chung Các nghiên cứu phần lớn tập trung bàn về vấn đề KNHT ở đối tượng là học sinh ở cấp học phổ thông, ít nghiên cứu sâu đề cập đến KNHT ở trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi Nếu có, thì cũng chưa chỉ rõ các KNHT cụ thể cần giáo dục cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

1.1.2 Nghiên cứu về giáo dục kĩ năng hợp tác cho trẻ mầm non

Các nghiên cứu ở ngoài nước và trong nước, chương trình GDMN của một số quốc gia trên thế giới đều cho thấy sự cần thiết giáo dục KNHT cho trẻ mầm non Đặc biệt là nghiên cứu của các nhà Tâm lý, Giáo dục học Liên Xô (cũ) và các tư tưởng giáo dục hiện đại của nền giáo dục châu Âu, châu Á hiện nay Các nghiên cứu nhìn chung đều đề cập đến nội dung giáo dục các KN thành phần, đó là giáo dục: 1) Tính thống nhất, hướng đến mục tiêu chung; 2) Sự phụ thuộc lẫn nhau một cách tích cực giữa các cá nhân; 3) Sự tương tác giữa các cá nhân trong nhóm; 4) Trách nhiệm cá nhân gắn với trách nhiệm chung của nhóm Đối với giáo dục KNHT cho trẻ em, các nghiên cứu có đồng quan điểm, đó là: tạo cơ hội cho trẻ chơi và làm việc cùng với trẻ khác, giúp trẻ học cách tham gia vào một hoạt động chung có cùng mục tiêu Các nghiên cứu cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải sử dụng các hoạt động đa dạng, gắn với cuộc sống thực để giáo dục KNHT cho trẻ, trong đó chơi ở trường MN là hoạt động có nhiều ưu thế Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu nào

đề cập sâu đến qui trình và cách thức tổ chức hoạt động chơi để qua đó giáo dục

KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

1.1.3 Nghiên cứu về hoạt động chơi của trẻ em với giáo dục kĩ năng hợp tác cho trẻ

Nhiều nhà tâm lý, giáo dục học (tiêu biểu là L.X Vưgotxki, Đ.B.Enconhin,

Liublinskaia, A.V Petrovxki, ) đã khẳng định vai trò của hoạt động chơi đối với giáo dục KNHT cho trẻ Ở Việt Nam, một số tác giả (Nguyễn Ánh Tuyết, Ngô Công Hoàn…) nghiên cứu về chơi của trẻ mầm non nhấn mạnh rằng: chơi là con đường cơ bản để giáo dục KNHT cho trẻ Trong khi chơi, trẻ dễ dàng phối hợp hành động, thiết lập được các mối quan hệ với bạn bè Chơi là một hình thức, là phương tiện hình thành và phát triển KNHT ở trẻ mẫu giáo

Qua tổng quan các nghiên cứu trong nước và ngoài nước về giáo dục KNHT cho trẻ mầm non, cho thấy:

- KNHT được nhiều nghiên cứu đề cập, chỉ ra những đặc trưng cơ bản của sự hợp tác như: tính thống nhất cao về mục đích chung khi thực hiện hành động; tính tương tác, phối hợp khi thực hiện hành động hướng đến đạt được mục đích chung… Tuy nhiên, các nghiên cứu chưa chỉ rõ các nhóm KN/KN thành phần cụ

thể của KNHT ở trẻ mầm non

- Các nghiên cứu về giáo dục KNHT chủ yếu theo xu hướng coi hợp tác như

là một cách tiếp cận để giáo dục trẻ, còn ít những nghiên cứu chỉ rõ cách thức tổ chức và xây dựng nội dung, phương pháp, hình thức cụ thể để đạt mục tiêu giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

- Chưa có nghiên cứu nào tập trung làm rõ các vấn đề cụ thể liên quan đến quy trình, cách thức tổ chức hoạt động chơi qua đó giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

1.2 Kĩ năng hợp tác của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi

1.2.1 Khái niệm kĩ năng và kĩ năng hợp tác

- Kĩ năng: là một phần của năng lực, cho phép cá nhân (chủ thể của hành động)

thực hiện có kết quả hành động trên cơ sở vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm một cách hợp lí, linh hoạt vào các tình huống khác nhau để đạt được mục tiêu đã xác định

- Kĩ năng hợp tác: là một phần của năng lực, cho phép cá nhân (chủ thể của hành

động) thực hiện có kết quả các hành động phối hợp với nhau dựa trên cơ sở sự phụ thuộc,

sự tương tác tích cực và trách nhiệm cá nhân để giải quyết vấn đề, nhằm đạt được mục tiêu chung trong những điều kiện nhất định

1.2.2 Cấu trúc của kĩ năng hợp tác ở trẻ mẫu giáo 5- 6 tuổi

KNHT là một loại KN xã hội Một trong những điều kiện để hình thành và phát triển KNHT cho trẻ đó là phải có nhóm và các hoạt động tương tác theo nhóm Như vậy, xuất phát từ khái niệm và đặc trưng của hợp tác, kế thừa các công trình nghiên cứu của

các tác giả trong và ngoài nước, trong nghiên cứu này, xét theo tiến trình tham gia và phát

triển hoạt động theo nhóm của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi, KNHT là một hệ thống gồm 3

nhóm KN với 15 KN thành phần, có mối liên hệ mật thiết với nhau trong một chỉnh thể

Sơ đồ: KNHT của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

1.2.3 Đặc điểm phát triển và biểu hiện kĩ năng hợp tác của trẻ mẫu giáo 5

-6 tuổi

Các KNHT ở trẻ mẫu giáo 5- 6 tuổi phát triển theo có xu hướng tỷ lệ thuận với mức độ hiểu biết xã hội và vốn sống kinh nghiệm ngày càng tăng của trẻ, biểu hiện ban đầu và cơ bản nhất của KNHT chính là sự phối hợp cùng nhau Trẻ 5-6 tuổi có

kỹ năng hơn trong việc phối hợp hành vi với bạn, quan sát và hỗ trợ bạn để cố gắng cùng đạt được mục tiêu Trong hoạt động chơi của trẻ 5-6 tuổi, song song với tính độc lập vốn đã phát triển khá ổn định, trẻ luôn có nhu cầu chơi cùng với bạn khác

và biết phối hợp cùng nhau trong hoạt động chơi chung mang tính đội/nhóm Chúng biết thỏa thuận với nhau sẽ chơi gì, vạch ra kế hoạch chơi, tìm kiếm phương tiện thực hiện ý định chơi của mình, phân công/thỏa thuận vai chơi, cách chơi cho từng bạn trong nhóm chơi và biết cách trao đổi, phối hợp, chia sẻ với bạn Khi trẻ 5 tuổi, chúng đã biết thích ứng, liên kết hành động với nhau để hướng tới hành động

và mục tiêu không chỉ của bản thân mà của bạn bè trong cùng “hội” Chúng cũng bắt đầu giám sát hành động của bạn khác trong nhóm để hướng tới việc đạt được

mục tiêu chung

1.2.4 Các giai đoạn hình thành kĩ năng hợp tác ở trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

Giáo dục KNHT cho trẻ em mẫu giáo, cần trải qua 3 giai đoạn cơ bản như

sau: Giai đoạn 1: Trẻ được trang bị kiến thức về hành động (về mục đích, đối tượng, cách thức, điều kiện hành động) Giai đoạn 2: Trẻ được hướng dẫn (gợi ý, hướng dẫn bằng lời nói, hành động, làm mẫu) từ người có kiến thức, KN tốt hơn Giai đoạn 3:

Tạo cơ hội cho trẻ được linh hoạt vận dụng kiến thức, kinh nghiệm và KNHT vào thực hành luyện tập trong những điều kiện, tình huống khác nhau và thực hiện hành động có kết quả Việc phân chia các giai đoạn nói trên chỉ có tính chất tương đối Đối với trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi, sự hình thành KNHT có thể không nhất thiết phải theo trình

tự kể trên, giai đoạn 3 có thể được đảo lên trước giai đoạn 1 và 2

1.3 Hoạt động chơi của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi ở trường mầm non

1.3.1 Khái niệm

- Chơi và hoạt động chơi: Các nhà khoa học đưa ra 2 biểu hiện của hoạt động chơi, đó là: (i) Sự tham gia tự nguyện của chủ thể vào hoạt động và (ii) tính vui vẻ,

thoải mái mà hoạt động chơi mang lại cho người tham gia

- Hoạt động chơi của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi: Là một hoạt động tự nhiên, tự nguyện, có động cơ thúc đẩy là những yếu tố bên trong quá trình chơi Trong khi chơi, các mối quan hệ giữa con người với con người, con người với tự nhiên và với

xã hội được mô phỏng lại, nó mang đến cho người chơi một trạng thái tinh thần vui

vẻ, thoải mái, dễ chịu

1.3.2 Đặc điểm hoạt động chơi của trẻ mẫu giáo 5 -6 tuổi

Hoạt động chơi ở trẻ mang một số đặc điểm sau: (+) tính tự do, tự nguyện và độc lập; (+) tính tự điều khiển; (+) tính sáng tạo; (+) mang đậm tính cảm xúc; (+) mang tính tượng trưng

1.3.3 Vai trò của hoạt động chơi đối với sự phát triển kĩ năng hợp tác của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

Chơi là hoạt động chủ đạo của trẻ mẫu giáo, có vai trò và ưu thế nổi trội trong giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Chơi vừa là hoạt động giáo dục, vừa là nội dung, hình thức giáo dục KNHT cho trẻ Khi chơi, trẻ có cơ hội được tham gia vào hoạt động chia sẻ với bạn đồng trang lứa, qua đó chúng được học hỏi, thực hành và phát triển kỹ năng giao tiếp, tương tác và xã hội Chơi cũng thúc đẩy khả năng“đọc” được suy nghĩ và ý định của người khác ở mỗi đứa trẻ Trong hoạt động chơi, xuất hiện các tương tác và phối hợp giữa những đứa trẻ cùng chơi Đây là tiền

đề cho sự phát triển KNHT ở trẻ em Chơi là môi trường diễn ra hành động hợp tác,

qua đó trẻ được tập luyện về KNHT một cách tự nhiên Khi trẻ chơi cùng nhau,

chúng cùng nhau xác định và thống nhất mục đích, kế hoạch, giải quyết vấn đề, thỏa thuận và điều phối hành vi của chúng để bắt đầu sự tương tác, duy trì hoạt

động và tiếp cận mục tiêu chung Chơi là cuộc sống thực đối với trẻ, đồng thời

cũng giống như là nơi mà trẻ được “tập”, được trải nghiệm KNHT trước khi chúng trở thành người trưởng thành với các mối quan hệ xã hội của cuộc sống thực

1.4 Giáo dục kĩ năng hợp tác cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi qua tổ chức hoạt động chơi

1.4.1 Khái niệm: là quá trình tác động sư phạm có mục tiêu, nội dung, phương

pháp, phương tiện và hình thức cụ thể của giáo viên đến trẻ thông qua cách tổ chức hoạt động chơi với quy trình gồm các giai đoạn cụ thể, ở mỗi giai đoạn đều chú ý tạo ra sự tương tác, phụ thuộc tích cực giữa các trẻ, nhằm giúp trẻ hình thành năng lực tương tác, phối hợp có hiệu quả với người khác khi thực hiện hành động nhằm đạt được mục tiêu

1.4.2 Các thành tố của quá trình giáo dục kĩ năng hợp tác cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua tổ chức hoạt động chơi

1.4.2.1 Mục tiêu giáo dục

- Chuẩn bị cho trẻ có KN làm việc hiệu quả cùng với những người khác trong những điều kiện, hoàn cảnh, tình huống và hoạt động theo nhóm để thích ứng với cuộc sống xã hội sau này

- Giúp trẻ tự tin, chủ động trong hoạt động giao tiếp với bạn bè, với mọi người xung quanh;

- Hỗ trợ trẻ trong giai đoạn chuyển tiếp từ mầm non lên lớp 1; giúp trẻ thích ứng được với hoạt động học tập khi vào tiểu học

1.4.2.2 Nội dung giáo dục

- Cung cấp cho trẻ kiến thức về KNHT: Trẻ có những hiểu biết cơ bản về KNHT

- Tập luyện, củng cố các KNHT cho trẻ: Hướng dẫn và cho trẻ thực hành, tập luyện, củng cố 3 nhóm KNHT (xem ở mục 1.2.2) thông qua hoạt động chơi và các hoạt động giáo dục khác ở trường MN

1.4.2.3 Phương pháp giáo dục:

- Hướng dẫn: bao gồm hướng dẫn bằng hành động trực quan và hướng dẫn

bằng lời nói về các hành vi làm mẫu các hành vi, các KNHT trong hoạt động chơi

và các hoạt động khác ở trường mầm non để trẻ bắt chước thực hiện

- Trao đổi gợi mở và khuyến khích tìm tòi: GV nêu câu hỏi hoặc vấn đề, tình

huống về KNHT trước cả lớp hoặc trước nhóm trẻ; khích lệ trẻ trao đổi cởi mở về ý kiến của mình; GV phân loại, tổng hợp các ý kiến của trẻ; khích lệ trẻ cùng nói về cách giải quyết mỗi tình huống

- Trải nghiệm: Những điều trẻ lĩnh hội được sẽ thử nghiệm, vận dụng trở lại

ngay trong hoạt động chơi (trải nghiệm qua hành động của vai chơi) và các hoạt động khác diễn ra ở các thời điểm khác trong chế độ sinh hoạt một ngày của trẻ ở trường mầm non (trải nghiệm trong cuộc sống thực)

- Sử dụng tình huống sư phạm:tận dụng tình huống xảy ra trong quá trình trẻ chơi hoặc GV chủ động tạo ra các tình huống để tạo cơ hội cho trẻ củng cố, luyện tập các KNHT; từ đó từng bước một giúp trẻ đạt đến mức độ thành thạo, linh hoạt

Ngoài ra, tập luyện, củng cố KNHT qua các hoạt động giáo dục khác ở trường MN: Hoạt động chơi, học, lao động, hoạt động ăn, ngủ vệ sinh cá nhân, hoạt động thăm quan, trải nghiệm và các hoạt khác theo chế độ sinh hoạt một ngày của trẻ ở trường MN

1.4.2.5 Kiểm tra, đánh giá

a Mục tiêu đánh giá: nhằm xác định mức độ phát triển KNHT của trẻ để có biện

pháp tác động phù hợp, giúp cải thiện mức độ KNHT của trẻ

b Nội dung, tiêu chí đánh giá

* Nội dung đánh giá: theo 3 nhóm kĩ năng, với 15 KN cụ thể, tập trung vào 2 khía

cạnh: (+) Sự tồn tại/xuất hiện các KNHT ở trẻ: Các KNHT của trẻ mẫu giáo “có”

hay “ không” và (+) Đánh giá mức độ phát triển các KNHT của trẻ mẫu giáo: Nếu

có, các KNHT đang ở mức độ nào trong 4 mức: Tốt, khá, TB, yếu

* Tiêu chí đánh giá: (i) Tính đầy đủ; (ii) Tính thuần thục/thành thạo; (iii) Tính

linh hoạt; (iv) Tính linh hoạt

d Phương pháp, kĩ thuật đánh giá: Quan sát hành vi tự nhiên của trẻ trong

các hoạt động; trò chuyện với trẻ; phân tích sản phẩm hoạt động của trẻ, kiểm tra trực tiếp trên trẻ thông qua bài tập đánh giá; sử dụng tình huống; trao đổi với phụ huynh, GVMN

1.4.3 Các giai đoạn của quy trình tổ chức hoạt động chơi nhằm giáo dục

kĩ năng hợp tác cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

Xét theo tiến trình của hoạt động chơi ở trẻ em thì tổ chức hoạt động chơi qua

đó giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trải qua 3 giai đoạn cơ bản: Giai đoạn

1- Chuẩn bị cho trẻ chơi: GV tổ chức cho trẻ cùng tham gia vào chuẩn bị sẵn sàng

mọi điều kiện (về vật chất, không gian, tinh thần ) để khuyến khích, gợi mở ý tưởng chơi

của trẻ và đáp ứng nhu cầu của trẻ trong suốt quá trình chơi Giai đoạn 2- Hướng dẫn

trẻ chơi (quá trình trẻ chơi): GV hướng dẫn trẻ cách thống nhất những nguyên tắc

chung của nhóm; duy trì hứng thú chơi cùng với nhau cho nhóm trẻ; tạo ra không gian để trẻ tự do lựa chọn và thỏa thuận với nhau về trò chơi của chúng một cách tự nguyện GV chú ý thiết lập các mối quan hệ (giữa cá nhân trẻ, giữa nhóm trẻ với nhau) trong khi chơi, giúp trẻ tích cực giao tiếp với nhau; tận dụng chính bối cảnh chơi, tình huống chơi, nội dung chơi và vai chơi của trẻ để giáo dục KNHT cho trẻ; hướng trẻ thực hiện cùng một hoạt động chung của nhóm, chỉ cho trẻ biết cách phối

hợp hành động cùng nhau Giai đoạn 3 - Kết thúc hoạt động chơi: GV tổ chức cho

trẻ cùng tham gia vào quá trình đánh giá, nhận xét quá trình chơi của bản thân trẻ

và của các bạn trong nhóm Trọng tâm hướng sự chú ý của trẻ đến lợi ích của các

hành vi hợp tác giữa trẻ mang lại cho hoạt động chơi

1.4.4 Một số yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục kĩ năng hợp tác cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức hoạt động chơi

Một số yếu tố sau đây có ảnh hưởng rõ nét: Yếu tố thuộc về cá nhân trẻ: Năng

lực nhận thức, vốn sống kinh nghiệm, đặc điểm khí chất của trẻ, sự phát triển của cá nhân trẻ về: ngôn ngữ, giao tiếp, xúc cảm tình cảm, vốn hiểu biết về trò chơi và kỹ

năng chơi, nhu cầu chơi…Yếu tố thuộc về người giáo viên: Kiến thức của người

GVMN về KNHT cần giáo dục cho trẻ; thái độ và kĩ năng sư phạm của họ trong việc thiết kế và tổ chức hoạt động giáo dục KNHT đảm bảo việc thực hiện mục tiêu giáo

dục đạt hiệu quả, phù hợp với đối tượng trẻ Yếu tố thuộc về môi trường giáo dục,

điều kiện cơ sở vật chất: là yếu tố điều kiện, ảnh hưởng đến mức độ phát triển KNHT

của trẻ Bên cạnh đó, công tác quản lý, điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị và sự phối hợp giữa gia đình - nhà trường trong giáo dục KNHT cho trẻ đóng vai trò như là điều kiện hỗ trợ rất quan trọng

Kết luận chương 1

Giáo dục KNHT cho trẻ MG 5-6 tuổi là một trong những nhiệm vụ cần thiết

để giúp trẻ học tập hiệu quả ở lớp một và trở thành công dân có năng lực hợp tác trong tương lai Có nhiều phương tiện để giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5- 6 tuổi, trong đó sử dụng hoạt động chơi – hoạt động chủ đạo của trẻ mẫu giáo là một cách hiệu quả Giáo dục KNHT cho trẻ MG 5-6 tuổi thông qua tổ chức hoạt động chơi thực chất là tác động giáo dục của GV nhằm giúp trẻ hình thành năng lực tương tác, phối hợp có hiệu quả với người khác khi thực hiện hành động nhằm đạt được mục tiêu Giáo viên cần khai thác ưu thế của mỗi giai đoạn trong quy trình tổ chức hoạt động chơi để lựa chọn các KNHT phù hợp, qua đó giúp trẻ có nhiều cơ hội được tập luyện, củng cố và cải thiện mức độ phát triển KNHT của bản thân

Quá trình giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi chịu ảnh hưởng bởi một số yếu

tố (đặc điểm phát triển của trẻ, năng lực sư phạm của giáo viên, điều kiện cơ sở vật chất, môi trường giáo dục, chương trình, tài liệu…), trong đó năng lực của người GVMN trong tổ chức hoạt động chơi để giáo dục KNHT cho trẻ là yếu tố mang tính quyết định

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA GIÁO DỤC KĨ NĂNG HỢP TÁC CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI THÔNG QUA TỔ

CHỨC HOẠT ĐỘNG CHƠI 2.1 Giáo dục kĩ năng hợp tác cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong Chương trình Giáo dục mầm non hiện hành của Việt Nam

Kết quả phân tích mục tiêu, nội dung giáo dục và kết quả mong đợi liên quan đến KNHT của trẻ MG 5-6 tuổi trong Chương trình GDMN cho thấy: 1/Chương trình GDMN hiện hành đã đề cập đến nội dung giáo dục KNHT cho trẻ Tuy nhiên nội dung này còn mang tính khái quát, nhiều KN cốt lõi, mang tính hạt nhân của KNHT nhưng chưa được đưa vào chương trình 2/Mục tiêu, phương pháp, hình thức giáo dục và cách đánh giá KNHT cho trẻ cũng chưa được làm rõ trong Chương trình GDMN 3/ Còn thiếu các tiêu chí đánh giá KNHT của trẻ một cách cụ thể, gây khó khăn cho GV trong đánh giá mức độ KNHT ở trẻ để có các tác động giáo dục phù hợp

Bộ chuẩn phát triển trẻ em 5 tuổi: Có 5 chỉ số (thuộc Chuẩn số 11) liên quan đến KNHT, bao gồm: “Lắng nghe ý kiến của người khác” (Chỉ số 48); “Trao đổi

ý kiến của mình với các bạn” (Chỉ số 49); “Thể hiện sự thân thiện, đoàn kết với bạn bè” (Chỉ số 50); “Chấp nhận sự phân công của nhóm bạn và người lớn” (Chỉ

số 51) và “Sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ đơn giản cùng người khác” (Chỉ số 52)

2.2 Thực trạng giáo dục kĩ năng hợp tác cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở trường mầm non

2.2.1 Khái quát về quá trình tổ chức khảo sát thực trạng

2.2.1.1 Mục đích khảo sát: Phát hiện thực trạng công tác giáo dục KNHT cho

trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi ở trường Mầm non hiện nay; thực trạng mức độ KNHT ở trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi, làm cơ sở để đề xuất quy trình, cách thức tổ chức hoạt động

chơi nhằm giáo dục KNHT cho trẻ được hiệu quả hơn

2.2.1.2 Đối tượng và phạm vi khảo sát: 120 trẻ mẫu giáo 5 tuổi tại 2 trường

MN (trong đó có 1 trường mầm non ở khu vực nội thành và 1 trường mầm non ở khu vực ngoại); 297 GVMN đang trực tiếp dạy tại các lớp mẫu giáo 5 – 6 tuổi ở 16 trường MN thuộc nội thành (149 giáo viên) và ngoại thành (148 giáo viên) trên địa

bàn TP Hà Nội; Thời gian khảo sát: từ tháng 10 năm 2016 đến tháng 12 năm 2016

2.2.1.3 Nội dung khảo sát:

- Nhận thức của GVMN về mức độ cần thiết của giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi

- Thực trạng tổ chức hoạt động chơi để giáo dục KNHT cho trẻ 5-6 tuổi

- Mức độ KNHT của trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi

2.2.1.4 Phương pháp, công cụ khảo sát

- Sử dụng kết hợp linh hoạt các phương pháp: Điều tra bằng bảng hỏi với 297 GVMN về vấn đề giáo dục KNHT cho trẻ Phỏng vấn sâu với GVMN, phụ huynh

có con 5 – 6 tuổi; Quan sát và ghi chép hành vi tự nhiên của trẻ trong một số hoạt động mà dễ bộc lộ các KNHT; Sử dụng bài tập tình huống đối với trẻ; Đánh giá sản phẩm hoạt động của trẻ; Đàm thoại, trò chuyện với trẻ; Trao đổi với giáo viên, cha mẹ/ người chăm sóc trẻ

- Công cụ khảo sát: gồm hệ thống các phiếu hỏi, phiếu quan sát, dự giờ, phiếu

tổng hợp, các bài tập đánh giá, thang đo KNHT

2.2.1.5 Tiêu chí và Thang đánh giá KNHT của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

a) Tiêu chí: 4 tiêu chí

- Tiêu chí 1: Tính đầy đủ của kĩ năng trong hành động

- Tiêu chí 2: Tính thành thạo/thuần thục của kĩ năng

- Tiêu chí 3: Tính linh hoạt của kĩ năng

- Tiêu chí 4: Tính hiệu quả của hành động

b) Thang đánh giá: Gồm 4 mức: Tốt, khá, trung bình, yếu

Mức độ tốt: Tất cả các KN đạt từ mức khá trở lên, trong đó các KN cốt lõi1 đạt mức

tốt Mức độ khá: Tất cả các KN đạt từ mức trung bình trở lên, trong đó các KN cốt lõi đạt mức khá trở lên Mức độ trung bình: Tất cả các KN được đánh giá từ mức trung bình trở lên Mức độ kém (gần như chưa có KN): Có một trong các KN cốt lõi bị đánh

giá ở mức kém Tất cả các KN còn lại được đánh giá từ mức kém trở lên

Kết quả đánh giá, xếp loại của từng KNHT ở trẻ được gán điểm theo 4 mức độ (Tốt: 4 điểm, Khá: 3 điểm, Trung bình: 2 điểm, Kém: 1 điểm) Sử dụng thang đo khoảng (Interval Scale) để tính khoảng điểm và gán điểm với mỗi mức độ của KNHT của mỗi trẻ

2.2.2 Thực trạng giáo dục kĩ năng hợp tác cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

2.2.2.1 Nhận thức của giáo viên về kĩ năng hợp tác của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

- 99,3% GVMN nhận thức và khẳng định sự cần thiết của giáo dục KNHT cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Tuy nhiên, chỉ có 60.27% GV được khảo sát đã có cách hiểu khá toàn diện về KNHT Số GV còn lại có cách nhìn đúng nhưng mới chỉ ở khía cạnh nào đó 5.05% GV đưa ra cách hiểu khác về KNHT, theo hướng nhìn vào một biểu hiện cụ thể của KNHT, như: “KNHT là việc trẻ hòa đồng, biết quan tâm đến bạn, biết giúp đỡ nhau”

- GVMN có xu hướng dành mức độ quan tâm khác nhau đối với mỗi KN hoặc nhóm KNHT của trẻ GV chưa dành sự quan tâm thích đáng cho giáo dục từng KN thành phần mang tính cốt lõi, đặc trưng của KNHT Sự chú ý mới chỉ dừng lại ở một hoặc một vài KN cụ thể mà bản thân GV nhận thấy cần phải giáo dục cho trẻ - theo chủ quan của GV chứ không phải mức độ hiện có của trẻ (KN được GV chú trọng

nhất là KN trình bày ý kiến trong nhóm KN ít được chú trọng nhất là KN đối thoại

hợp tác trong nhóm Điều này có nguyên nhân một phần vì nhận thức của GV chưa

toàn diện về KNHT của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

1 1.2: KN thỏa thuận với các thành viên trong nhóm về nhiệm vụ của mỗi người; 1.3: KN nhận nhiệm vụ cá nhân; 2.1:

KN thực hiện nhiệm vụ cá nhân trong mối quan hệ với nhiệm vụ chung của nhóm; 2.2: KN quản lí thời gian để hoàn thành các công việc theo nhóm; 2.5: KN đối thoại hợp tác trong nhóm; 2.6: KN phối hợp hành động; 2.8: KN thể hiện thái độ hợp tác; 2.9: KN giải quyết mâu thuẫn, bất đồng, xung đột xảy ra khi làm việc cùng nhau trong nhóm; 2.10: KN giúp đỡ người khác và yêu cầu sự giúp đỡ khi cần thiết; 3.1: KN đánh giá, tự đánh giá