Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết lịch sử trần khánh dư của lưu sơn minh

Hay qua bài viết: “Trần Khánh Dư, người cô đơn bậc nhất trong chính sử Việt” trên báo Điện tử Thể thao văn hóa, tác giả An Như cũng đã có những đánh giá khá đầy đủ về nhân vật trung tâ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TRỊNH THỊ LAN

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TIỂU THUYẾT

LỊCH SỬ TRẦN KHÁNH DƯ CỦA LƯU SƠN MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội - 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TRỊNH THỊ LAN

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TIỂU THUYẾT

LỊCH SỬ TRẦN KHÁNH DƯ CỦA LƯU SƠN MINH

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8229030.04

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS TRẦN KHÁNH THÀNH

Hà Nội - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những nội dung tôi trình bày trong luận văn là kết quả quá trình nghiên cứu của bản thân tôi

Trong quá trình nghiên cứu, tôi có tìm hiểu, tham khảo thành quả khoa học của các tác giả với sự trân trọng và biết ơn, nhưng những nội dung tôi nghiên cứu không trùng lặp với kết quả nghiên cứu của tác giả khác Các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày tháng 6 năm 2020

Học viên

Trịnh Thị Lan

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đến PGS.TS Trần Khánh Thành - người Thầy luôn tận tâm hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu, tìm hiểu các tài liệu liên quan để triển khai và hoàn thành luận văn

Tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình học tập cũng như thực hiện luận văn

Do thời gian có hạn và kinh nghiệm nghiên cứu khoa học chưa nhiều nên luận văn không tránh khỏi còn nhiều thiếu sót Vì vậy, tôi rất mong nhận được sự góp ý của Thầy/ Cô và các anh chị học viên

Hà Nội, ngày tháng 6 năm 2020

Học viên

Trịnh Thị Lan

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Mục đích nghiên cứu 10

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Cấu trúc của luận văn 11

CHƯƠNG 1 KHÁI LƯỢC VỀ NGHỆ THUẬT TỰ SỰ VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA LƯU SƠN MINH 12

1.1 Khái lược về nghệ thuật tự sự 12

1.2 Tiểu thuyết lịch sử 19

1.3 Hành trình sáng tác của Lưu Sơn Minh 24

CHƯƠNG 2 NHÂN VẬT NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ NHÂN VẬT TRẦN KHÁNH DƯ 33

2.1 Nhân vật người kể chuyện 33

2.2 Nhân vật Trần Khánh Dư trong lịch sử và trong cách tiếp cận của nhà văn 39

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC TRẦN THUẬT 60

3.1 Kết cấu trần thuật 60

3.2 Ngôn ngữ trần thuật 65

3.3 Giọng điệu trần thuật 77

KẾT LUẬN 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Từ khi tự sự học ra đời, nghiên cứu về nghệ thuật tự sự của một văn bản ngày càng phát triển Thông qua việc tìm hiểu “cách kể” của nhà văn trong tác phẩm mà chúng ta có thể đi sâu khám phá những tầng lớp sâu xa của nội dung, tư tưởng Đồng thời cũng bộc lộ tài năng quan trọng của nhà văn, tài năng

kể chuyện hấp dẫn và giúp xác định được phong cách nghệ thuật của nhà văn.

Cùng với đó, những năm trở lại đây, sự xuất hiện và phát triển mạnh mẽ của tiểu thuyết lịch sử đã tạo được dấu ấn quan trọng trong tiến trình vận động và phát triển của văn học Việt Nam đương đại Điều này đã mang đến một làn gió mới thu hút được sự quan tâm của độc giả Lấy yếu tố cốt lõi là hiện thực về các nhân vật và sự kiện lịch sử, các nhà tiểu thuyết đã dụng công hư cấu, sáng tạo để tạo nên những thế giới nghệ thuật sinh động nhằm đưa lại những thông điệp nhân sinh sâu sắc Nghiên cứu tự sự trong tiểu thuyết lịch sử không phải là điều mới mẻ, song bằng việc khảo sát một tác phẩm của thể loại này qua một tác giả

cụ thể sẽ góp phần nhận diện được sự vận dụng của lý thuyết tự sự trong dòng chảy của văn học Việt Nam đương đại Đặc biệt, trong sự phát triển mạnh mẽ của tiểu thuyết lịch sử, nhiều nhân vật lịch sử có vị trí và vai trò to lớn đối với các triều đại phong kiến Việt Nam đã được các nhà văn xây dựng đầy sống động như: Trần Nhân Tông, Trần Quốc Tuấn, Trần Khánh Dư, Trần Quốc Toản, Hồ Quý Ly, Lê Lợi, Quang Trung Vận dụng tự sự học để nghiên cứu các yếu tố như tổ chức cốt truyện, kết cấu, nhân vật, điểm nhìn trần thuật, ngôn ngữ kể chuyện, giọng điệu trần thuật của tiểu thuyết lịch sử, chúng ta sẽ thấy được sự cách tân của thế loại này từ thời đổi mới Với hàng loạt tiểu thuyết tiếp cận lịch

sử từ nhiều góc nhìn và đa dạng về bút pháp nghệ thuật như: Hồ Quý Ly, Mẫu

thượng ngàn (Nguyễn Xuân Khánh), Hội thề (Nguyễn Quang Thân), Sông Côn mùa lũ (Nguyễn Mộng Giác), Bão táp triều Trần, Tám triều vua Lý (Hoàng

Quốc Hải) …, tiểu thuyết lịch sử đương đại đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận Cũng chính bởi lẽ đó, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu về một nhân vật lịch sử của triều đại nhà Trần - một thời đại tiêu biểu cho quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc: Trần Khánh Dư - một vị tướng được biết đến là một người lắm tài nhiều tật trong các trang chính sử qua tác phẩm cùng tên của nhà văn Lưu Sơn Minh

1.2 Chúng ta thường biết đến các nhân vật lịch sử của các triều đại phong kiến chủ yếu thông qua tư liệu ghi chép lại của các nhà chính sử Tuy nhiên, đôi khi tìm hiểu, khai thác các tư liệu theo hướng này thường khiến cho chúng ta có cái nhìn và đánh giá phiến diện về họ Bởi khi muốn đánh giá, đưa ra quan điểm

về một nhân vật nào đó, ta nên nhìn nhận theo nhiều phương diện khác nhau của đối tượng trong khi tư liệu về một số nhân vật lịch sử được các nhà chính sử ghi chép lại vô cùng ít ỏi Xuất phát từ yêu cầu muốn nghe lại tiếng nói của lịch sử, muốn sống lại những thời khắc đau thương nhưng cũng đầy hào hùng trong lịch

sử chống lại giặc ngoại xâm phương Bắc, hay tìm hiểu những nhân vật đã trở thành niềm tự hào, là những bức tượng đài bất tử của dân tộc… các nhà tiểu thuyết lịch sử đương đại đã cùng nhau góp phần tạo nên sự phát triển mạnh mẽ của thể loại này để cùng hướng tới nhu cầu tìm hiểu và tiếp nhận của bạn đọc, đặc biệt là các bạn độc giả trẻ Vì vậy, việc tìm hiểu, nghiên cứu về nghệ thuật

tự sự trong việc tạo dựng một nhân vật nào đó trong lịch sử chính là việc làm vô cùng cần thiết và thiết thực trong giai đoạn hiện nay để thúc đẩy sự phát triển của nền văn học đương thời Việc làm này một mặt giúp ta khám phá ra được tài năng, sự sáng tạo đầy tính nghệ thuật của người cầm bút, mặt khác giúp ta hình dung rõ hơn về giá trị tiểu thuyết của họ trong dòng vận động và phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại

1.3 Trần Khánh Dư là nhân vật được đề cập đến trong nhiều tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại Vì vậy, nhân vật này đã được các nhà văn khai thác

ở nhiều góc độ nhằm thấy được khả năng hư cấu và ứng xử khác nhau của từng tác giả với cùng một đối tượng lịch sử Tuy nhiên, chúng tôi lựa chọn khảo sát

tác phẩm Trần Khánh Dư của Lưu Sơn Minh vì thấy được sự nghiên cứu

nghiêm túc và cách đánh giá có phần khách quan hơn của nhà văn về một ông tướng vừa được biết đến là người có tài cầm quân thao lược nhưng cũng được nhận xét là tham lam và thô bỉ trong các trang ghi chép chính sử Mặt khác, việc khai thác, sử dụng các yếu tố về nghệ thuật tự sự trong tác phẩm, tác giả đã giúp người đọc có cái nhìn đa chiều hơn và sâu sắc hơn về nhân vật

Vì những lí do trên, chúng tôi đã lựa chọn đề tài Nghệ thuật tự sự trong

tiểu thuyết lịch sử Trần Khánh Dư của Lưu Sơn Minh để nghiên cứu

2 Lịch sử vấn đề

Tự sự học (Narratology) xuất hiện vào những năm 70 của thế kỷ XX Đây

là một lĩnh vực nghiên cứu đặc thù của lí luận văn học, lấy nghệ thuật tự sự làm đối tượng nghiên cứu Tuy xuất hiện muộn màng nhưng tự sự học lại trở thành lĩnh vực thu hút đông đảo sự quan tâm của các nhà khoa học và nhà nghiên cứu, phê bình văn học trên thế giới Năm 1925, B.Tomasepxki đã nghiên cứu các yếu

tố và đơn vị của tự sự V.Propp nghiên cứu cấu trúc và chức năng tự sự trong truyện cổ tích (1928) Bakhtin đã nghiên cứu về mối quan hệ giữa tác giả và nhân vật, ngôn từ trần thuật và tính đối thoại của nó Những học giả người Nga

đã làm các học giả phương Tây phải chú ý đến vì những đề xuất của họ về cấu trúc tự sự Các vấn đề về điểm nhìn, dòng ý thức được phát triển và mở rộng bởi

J Pouilion, A Tate, Cl Brooks…

Trong những năm trở lại đây, tiểu thuyết lịch sử là thể loại trở thành mối quan tâm đặc biệt đối với cả người sáng tác và đối tượng tiếp nhận Một số bài viết khá tâm huyết về thể loại tiểu thuyết lịch sử đã góp phần làm cho diễn đàn sôi động hơn và giúp độc giả có những cái nhìn sâu sắc hơn về một số tác phẩm tiểu thuyết lịch sử nói riêng và về đặc điểm của thể loại tiểu thuyết lịch sử nói

chung Có thể kể ra một số công trình bàn về tiểu thuyết lịch sử Việt nam từ cái

nhìn văn học sử như: Về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX (Nguyễn Văn Lợi), Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ 1945 đến nay (Nguyễn Thị

Tuyết Minh)

Hay một số công trình mở ra quan niệm mới về tiểu thuyết lịch sử như:

Suy nghĩ về lịch sử và tiểu thuyết lịch sử, suy nghĩ mới về tiểu thuyết lịch sử

(Trần Đình Sử), Những hình thái diễn ngôn mới trong tiểu thuyết lịch sử Việt

Nam sau đổi mới (Nguyễn Văn Hùng), Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại – phác họa một số xu hướng chủ yếu (Nguyễn Văn Dân), Khuynh hướng tiểu thuyết hóa lịch sử trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1975 (Nguyễn Thị

Tuyết Minh)

Tuy nhiên, nhiều nhất phải kể đến là những nghiên cứu về sự đổi mới trong tư duy lịch sử và nghệ thuật tiểu thuyết lịch sử như: ngôn ngữ, kết cấu,

quan niệm nghệ thuật về con người: Vấn đề “ngôn ngữ” trong tiểu thuyết lịch

sử Việt Nam đương đại (Đỗ Hải Ninh), Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau năm

1986 dưới góc nhìn tự sự học (Nguyễn Văn Hùng), Tiểu thuyết lịch sử đương đại với quan niệm nghệ thuật về con người (Nguyễn Thị Kim Tiến), Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nhìn từ góc độ loại hình thể loại (Nguyễn Thùy Minh)

Cụ thể, nhà nghiên cứu phê bình Lại Nguyên Ân đã đưa ra quan niệm về một trong những yếu tố tạo nên thực trạng của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam trước đây: “Trong vòng dăm chục năm trở lại đây, ở ta đã hình thành một số quan niệm và quy phạm (không thành văn, cố nhiên) cho sáng tác về đề tài lịch

sử Theo đó, cả lịch sử lẫn nghệ thuật đều chịu thiệt thòi Chẳng hạn, người ta buộc nhà văn (và đến lượt nhà văn tự buộc mình) chỉ nên trình bày đời sống quá khứ trong trạng thái “vua tôi nhất trí”, “muôn dân một lòng” Chính những quan niệm và quy phạm kiểu ấy đã khiến cả chất tiểu thuyết lẫn tính kịch thực sự của lịch sử bị tước mất quyền hiện diện trong văn học” Bên cạnh đó, nhà phê bình

cũng đã tìm được những dấu hiệu đáng mừng cho thể loại tiểu thuyết lịch sử những năm gần đây: “Mươi năm gần lại đây có thể thấy trên đề tài lịch sử những tìm tòi mạnh dạn hơn, vượt qua các quy phạm cằn cỗi, đem lại sinh khí cho văn chương về lịch sử” [5]

Hay có thể kể đến luận án tiến sĩ với đề tài: Tiểu thuyết Việt Nam sau

1986 dưới góc nhìn tự sự học của Nguyễn Văn Hùng bảo vệ năm 2014 Tác giả

đã sử dụng lý thuyết tự sự học - một ngành nghiên cứu mới mẻ và đầy tiềm năng trong nghiên cứu văn học để soi sáng cho tiểu thuyết lịch sử Từ đó, một số phương diện quan trọng của nghệ thuật tự sự như: Người kể chuyện, điểm nhìn

tự sự, thời gian tự sự, kết cấu tự sự, diễn ngôn tự sự… được sử dụng để khai thác những đổi mới về tư duy thể loại, phương thức tự sự của tiểu thuyết lịch sử Luận án phần nào cũng đã hệ thống được các bình diện lý thuyết tiêu biểu cũng như quan điểm của một số đại biểu quan trọng cho các khuynh hướng nghiên cứu tự sự trên thế giới; đồng thời, phác họa tiến trình vận động, diện mạo, sự đổi mới tư duy, cảm thức của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ sau năm 1986

Trong cuốn Trên đường biên của lí luận văn học, tác giả Trần Đình Sử cũng dành riêng cho tiểu thuyết lịch sử một bài: “Suy nghĩ về lịch sử và tiểu

thuyết lịch sử” Trong bài viết, tác giả đã giải mã một số đặc điểm của tiểu

thuyết lịch sử hiện đại dựa trên mối quan hệ giữa lịch sử và tiểu thuyết, từ đó đưa ra kết luận: “Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thời đổi mới có rất nhiều tác phẩm đến được với lòng người, được người đọc trân trọng, yêu chuộng Điểm đáng chú ý nhất là nó đã vượt qua mô hình cũ và tạo ra nhiều hướng phát triển

có hứa hẹn.” [35, tr 480] Vì vậy, nội dung lịch sử cũng cần nhìn thấy có nhiều cấp độ, có thể có sự kiện và nhân vật lịch sử nổi tiếng, mà cũng có khi chỉ có sự kiện lịch sử, có thể tái hiện như bức tranh hiện thực, hay đơn thuần chỉ là ngụ ngôn Suy cho cùng, với tinh thần kế thừa và đối thoại, dưới ánh sáng của lý

thuyết nghiên cứu thể loại, ta có thể lí giải được phần nào sự trở lại và phát triển rực rỡ của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam trong khoảng ba mươi năm trở lại đây

Trong dòng chảy của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại, ta có thể thấy sự khai thác của các tác giả được nhìn nhận theo nhiều hướng khác nhau

Với Lưu Sơn Minh, tiểu thuyết Trần Khánh Dư ra đời tiếp nối sự thành công

trước đó của tiểu thuyết lịch sử Trần Quốc Toản đã cho ta thấy sự nỗ lực đáng ghi nhận của tác giả khi chuyển hướng từ truyện ngắn sang hẳn thể loại tiểu thuyết lịch sử Những nhận xét, đánh giá của giới chuyên môn đã cho thấy được tài năng cũng như sự sáng tạo của tác giả khi lựa chọn viết về một nhân vật đầy phức tạp này

Có thể dẫn ra, trong “Sáng tạo giữa những dòng sử liệu” trên Nhân dân

điện tử, tác giả Phong Điệp đã viết: “Tác giả đã lựa chọn cách đi giữa những

dòng sử liệu, bóc tách các sự việc, giải mã những uẩn khúc, éo le để từ đó đi đến tận cùng bản chất, nhằm đưa ra một chân dung tương đối đầy đủ về nhân vật: tướng đánh trận thì mưu trí, gian hùng; trong tình yêu thì đa tình, liều lĩnh; khi thất cơ lỡ vận bị phế truất binh quyền, tịch thu gia sản thì chấp nhận tay trắng trở

về quê nhà làm nghề bán than và buôn lậu.” Qua những lời nhận xét của tác giả,

ta có thể thấy được những ghi nhận sâu sắc và đầy đủ về những thành công của Lưu Sơn Minh trong việc khắc họa được nhiều chiều những trạng thái tâm lý phức tạp cũng như xây dựng nên một hình tượng nhân vật vừa tài năng nhưng cũng đầy kiêu ngạo

Hay qua bài viết: “Trần Khánh Dư, người cô đơn bậc nhất trong chính sử

Việt” trên báo Điện tử Thể thao văn hóa, tác giả An Như cũng đã có những đánh

giá khá đầy đủ về nhân vật trung tâm này: “Cuốn tiểu thuyết Trần Khánh Dư

dày gần 300 trang, gồm 25 trang, cho thấy một cái nhìn khác về nhân vật lịch sử Trần Khánh Dư với đầy đủ các góc cạnh: Khi là một Phó đô tướng thủy quân quyền cao chức trọng, uy dũng, nghiêm minh nhưng cũng ngông cuồng, ngạo

mạn không kém; khi lại là một con người cô độc đến tột cùng bởi không ai hiểu ông và chính ông cũng không cần ai hiểu mình…” [29] Qua nhận xét, tác giả nhận thấy nhân vật Trần Khánh Dư là Lưu Sơn Minh xây dựng là một nhân vật

đa diện, phức hợp nhiều nhân cách, cùng với đó là sự tái hiện trận hải chiến Vân

Đồn lịch sử đã tạo nên được sự thu hút mãnh liệt đối với bạn đọc

Hơn nữa, để khắc họa thành công nhân vật Trần Khánh Dư trong tiểu thuyết lịch sử của mình, tác giả cũng đã có những chia sẻ rất cụ thể thông qua những bài phỏng vấn liên quan đến thể loại và nhân vật Từ đó, người đọc có thể cảm nhận rõ hơn về lịch sử cũng như quan điểm của tác giả được thể hiện trong

đó Cụ thể, dẫn theo lời nhà văn khi trả lời phỏng vấn trên trang Tri thức trực

tuyến: “Có lẽ không phải tôi chọn tiểu thuyết lịch sử, mà là thể loại ấy đã chọn

tôi để viết Bởi trước nay, tác giả của tiểu thuyết lịch sử luôn là những nhà văn già, chín chắn, chứ không phải người vui đâu chầu đấy như tôi… Sách sử thường viết về các nhân vật một chiều cứng nhắc, các nhân vật thường được thần thánh hóa Vì thế tôi muốn viết như cách để soi xét, đánh giá lại nhân vật Tôi muốn kể về thân phận, con người lịch sử công bằng hơn.” [15] Hay chia sẻ

của nhà văn trên báo Người lao động: “Không thể vì đề cao người này mà dìm

người khác xuống bùn nhơ Càng không thể mượn nhân vật lịch sử để chuyển những thông điệp đầy tính cá nhân của chính tác giả.” [1]

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng

Đối tượng nghiên cứu trong luận văn là nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết

lịch sử Trần Khánh Dư của nhà văn Lưu Sơn Minh trên các bình diện cơ bản:

Người kể chuyện, tổ chức kết cấu, ngôn ngữ trần thuật, giọng điệu trần thuật

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong phạm vi đề tài, luận văn chủ yếu khảo sát cuốn tiểu thuyết lịch sử

Trần Khánh Dư của Lưu Sơn Minh Suy rộng ra, chúng tôi muốn tìm hiểu nghệ

thuật tự sự, vai trò của tiểu thuyết lịch sử trong nền văn học Việt Nam đương đại, trọng tâm là các yếu tố nghệ thuật được nhà văn sử dụng trong việc tạo

dựng nhân vật lịch sử Trần Khánh Dư Cùng với đó là hai cuốn chính sử: Đại

Việt Sử ký Toàn thư (Ngô Sĩ Liên) và Lịch triều hiến chương loại chí (Phan Huy

Chú)

4 Mục đích nghiên cứu

Thông qua nghiên cứu về nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết lịch sử Trần

Khánh Dư, bài viết nhằm:

- Khẳng định những thành công và hạn chế về nghệ thuật tự sự của nhà

văn Lưu Minh Sơn trong tiểu Trần Khánh Dư

- Từ đó, so sánh đối chiếu nhân vật được xây dựng trong các trang chính

sử và đi sâu phân tích, làm rõ về tiểu thuyết lịch sử Trần Khánh Dư của nhà văn

Lưu Sơn Minh qua các yếu tố cơ bản của nghệ thuật tự sự, làm nổi bật giá trị nghệ thuật và nội dung tư tưởng của tác phẩm, thấy được những điểm chung, điểm riêng của nhà văn trong dòng chảy của văn chương hậu hiện đại

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp tiếp cận từ thi pháp học: Nhằm tìm hiểu những yếu tố nghệ

thuật của hình thức ngôn từ

- Phương pháp hệ thống: Sử dụng phương pháp này nhằm giúp người đọc

có cái nhìn tổng quan về tự sự học cũng như vị trí, vai trò của lý thuyết tự sự tới

sự phát triển của thể loại tiểu thuyết lịch sử trong nền văn học Việt Nam đương

đại

- Phương pháp lịch sử: Văn học luôn gắn liền với các giai đoạn lịch sử của xã hội Vì thế, chúng tôi chú ý tìm hiểu lịch sử để nắm vững được bối cảnh lịch sử được hình thành trong xã hội phong kiến nhà Trần Đồng thời, thấy được tính chân thực của lịch sử và sự sáng tạo, hư cấu của các nhà văn khi viết về các nhân vật và sự kiện trong tiểu thuyết lịch sử

- Phương pháp so sánh: Nhằm thấy được sự giống và khác nhau trong cách xây dựng nhân vật Trần Khánh Dư trong chính sử và trong một số tiểu thuyết lịch sử của văn học Việt Nam đương đại

- Phương pháp liên văn bản: Nhằm thấy được sự khai thác từ nhiều góc độ khác nhau của các văn bản cùng viết về nhân vật

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục và tài liệu tham khảo, chúng tôi triển khai nội dung chính gồm 3 chương:

- Chương 1 Khái lược về nghệ thuật tự sự và hành trình sáng tác của Lưu Sơn Minh

- Chương 2 Nhân vật người kể chuyện và nhân vật Trần Khánh Dư

- Chương 3 Một số vấn đề trong phương thức trần thuật

CHƯƠNG 1 KHÁI LƯỢC VỀ NGHỆ THUẬT TỰ SỰ VÀ HÀNH TRÌNH

SÁNG TÁC CỦA LƯU SƠN MINH

1.1 Khái lược về nghệ thuật tự sự

1.1.1 Khái niệm về tự sự học

Theo Tz Todorov, tự sự cũng như mọi hình thức giao tiếp kí hiệu của con người đều có cấu trúc tương tự như ngôn ngữ Kể từ đó, các nhà nghiên cứu giai đoạn sau tiếp tục bổ sung các yếu tố của cấu trúc tự sự bao gồm: Sự kiện, câu chuyện, nhân vật và lí luận tự sự đã trở thành một vấn đề chủ yếu của nghiên cứu văn học

Nhà nghiên cứu Manfred Jahn, trong cuốn Dẫn luận tự sự học của mình

được ông chia làm 9 chương: Mở đầu; Cấu trúc trần thuật; Kể chuyện, tiêu điểm, tình huống trần thuật; Hành động, phân tích truyện, khả năng kể; Thì, thái

và thức trần thuật; Khung cảnh và không gian hư cấu; Nhân vật và sự mô tả tính cách; Diễn ngôn, cách thể hiện lời nói, ý thức; Nghiên cứu trường hợp

Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu cũng đưa ra những cách hiểu khác nhau

về tự sự Đặng Anh Đào cho rằng: “Tự sự là một khái niệm rất rộng và có thể xét ở hai bình diện Bình diện thứ nhất: Tự sự như sự đồng nghĩa với “câu chuyện kể” đối lập với miêu tả Bình diện thứ hai: Tự sự được xem xét theo

hành động kể chuyện” Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Tự sự là phương thức

tái hiện đời sống, bên cạnh hai phương thức khác là trữ tình và kịch được dùng làm cơ sở để phân loại tác phẩm văn học Tác phẩm tự sự phản ánh hiện thực qua bức tranh mở rộng của đời sống trong không gian, thời gian, qua các sự kiện, biến cố xảy ra trong cuộc đời của con người Tác phẩm tự sự bao giờ cũng

có cốt truyện Gắn liền với cốt truyện là một hệ thống nhân vật được khắc họa đầy đủ, nhiều mặt hơn hẳn nhân vật trữ tình và kịch” [13, tr 385]

1.1.2 Quá trình phát triển của tự sự học

Tự sự học đã được hình thành ngay từ thời kì cổ đại thông qua những lí luận của các nhà triết học giúp ta có thể phân biệt các loại tự sự Hay nói một cách khác, tự sự học hiện đại manh nha hình thành từ cuối thế kỉ trước nhưng với tư cách là một lý thuyết nghiên cứu các đặc điểm nghệ thuật kể chuyện của văn bản tự sự thì nó chỉ thực sự được hình thành từ thế kỷ XX Theo đó, tự sự học có thể chia ra làm ba thời kỳ:

Thứ nhất, thời kỳ trước chủ nghĩa cấu trúc: Tự sự học chủ yếu nghiên

cứu các thành phần và chức năng của tự sự như: cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ trần thuật, điểm nhìn với các công trình nghiên của B Tomasepxki, V Shklovski, V Propp, Bakhtin Ở phương Tây, phải kể đến các sáng tác của Flaubert, Henry James (Mĩ) và M Proust (Pháp) Từ đó, các vấn đề điểm nhìn, dòng ý thức được đặc biệt quan tâm với Percy Lubbock (1921), K Friedeman (1910) Về sau, các vấn đề này còn được phát triển bởi một loạt tác giả Âu - Mĩ khác như J Pouillon, A Tate, C Brooks, T Todorov, G Gennette

Thứ hai, thời kỳ cấu trúc chủ nghĩa: Tự sự học chủ yếu nghiên cứu về bản

chất của ngôn ngữ và ngữ pháp tự sự Tiêu biểu cho giai đoạn nghiên cứu này là

G Genette với việc nêu ra ba phạm trù của diễn ngôn trần thuật: Thời thái (tence), quan hệ với thời gian; ngữ thức (mood), quan hệ với cự li và góc độ trần thuật; ngữ thái (voice), liên quan đến tình huống, quan hệ người kể và người

nhận trong trần thuật S Lanser và James Phelan lại có những phát biểu về mối

quan hệ giữa giọng điệu kể và các biện pháp tu từ Mặc dù không phủ nhận được

mối quan hệ văn học với đời sống, nhưng họ đã góp phần làm sáng tỏ bản chất biểu đạt và giao tiếp của tự sự, đồng thời cung cấp một hệ thống khái niệm công

cụ rất có hiệu quả để phân tích diễn ngôn tự sự để đọc hiểu văn bản tự sự Tuy nhiên, việc lạm dụng mô hình ngôn ngữ học đã làm cho tự sự học gặp khó khăn,

và chính Todorov cũng vấp phải thất bại, bởi ông chỉ quan tâm ngữ pháp tự sự

hơn là văn bản tự sự, chưa đi sâu tìm hiểu cơ chế vận hành của tự sự trong ngữ cảnh tiếp nhận và văn hóa

Thứ ba, thời kỳ hậu cấu trúc chủ nghĩa: Tự sự học được nghiên cứu gắn

liền với kí hiệu học và siêu kí hiệu học Hay nói một cách khác, các nhà nghiên cứu ở giai đoạn này coi trọng phương pháp nghiên cứu tổng thể chứ không giản đơn Ở đây, hình thức tự sự là phương tiện biểu đạt ý nghĩa của tác phẩm Tư tưởng này gắn với việc phân tích ý thức hệ của M Bakhtin Ngoài ra, còn phải

kể đến: I Lotman, B Uspenski cũng đã cho thấy sự thống nhất về quan điểm trong nghiên cứu Hay có thể hiểu lý thuyết tự sự phải gắn với chức năng nhận thức và giao tiếp

Tổng quan quá trình phát triển của lý thuyết tự sự, nhà lí luận tự sự Mĩ Gerald Prince chia làm ba nhóm theo ba loại hình: Nhóm một là những nhà tự sự học chịu ảnh hưởng của các nhà hình thức chủ nghĩa Nga như V Propp, trong số này có Greimas, ông đã giản lược số chức năng của Propp xuống tới con số 20

và làm nổi bật lôgic tự sự Các tác giả khác như Todorov, Barthes, Remak, Norman Friedman, Northrop Frye, Etienne Souriau mỗi người một cách, chú ý tới cấu trúc của câu chuyện được kể, đi tìm mẫu cổ của tự sự, chức năng của biến cố và quy luật tổ hợp, lôgic phát triển và loại hình cốt truyện ; nhóm thứ hai lấy G Genette làm tiêu biểu đã xem nguồn gốc của tự sự là dùng ngôn ngữ nói hay viết mà biểu đạt, cho nên vai trò của người trần thuật được coi là quan trọng nhất Họ chú ý lớp ngôn từ của người trần thuật với các yếu tố cơ bản như điểm nhìn, giọng điệu

Như vậy, có thể thấy lý thuyết tự sự học hiện đại lần đầu tiên cho người ta thấy sự phức tạp của cấu trúc tự sự với các vấn đề cần phải tìm tòi, suy ngẫm như: Người kể chuyện, điểm nhìn, không gian, thời gian, giọng điệu nghệ thuật,

… Nó thực sự đã trải qua một quá trình hình thành, phát triển từ rất sớm, qua nhiều giai đoạn khác nhau để các nhà nghiên cứu dần dần hoàn thiện và đưa ra

được những định hướng nghiên cứu cụ thể cho các thể loại văn học nói chung và các tác phẩm cụ thể nói riêng Nghiên cứu tự sự học đang là một xu thế có nhiều triển vọng trong lí luận văn học và có ý nghĩa văn hóa rộng lớn Bằng chứng là nền văn học Việt Nam đang xuất hiện ngày càng nhiều các bài nghiên cứu về lý thuyết của tự sự học và đạt được nhiều thành tựu nhất định Từ đó, với riêng thể loại tiểu thuyết lịch sử, ta có thể vận dụng để nhận thức lại các vấn đề văn học

sử dân tộc một cách khách quan và sâu sắc hơn

1.1.3 Những đóng góp của tự sự học trong nghiên cứu văn học

Lý thuyết tự sự học hiện đại đã cho ta thấy cấu tạo của văn bản tự sự không hề đơn giản Tác giả chính là người sáng tạo ra người kể chuyện để truyền tải nội dung của tác phẩm tự sự Ngoài ra, trong tác phẩm tự sự còn có sự chi phối của các yếu tố khác như: Hành vi trần thuật, ngôi kể, giọng điệu Trong đó, người trần thuật là yếu tố được chú ý và phân tích nhiều nhất

Mặt khác, lý thuyết tự sự đã chỉ ra kết cấu của các tầng bậc trần thuật, từ

đó cũng làm xuất hiện các kiểu người trần thuật khác nhau Lý thuyết tự sự cho thấy rõ sự biến dạng thời gian bằng các biện pháp rút gọn, tỉnh lược, cảnh, kéo dài, dừng lại, lặp lại và các hình thức đổi thay tính liên tục của sự kiện giúp chỉ

ra cơ chế nghệ thuật của tự sự đồng thời nêu ra vấn đề góc nhìn với điểm nhìn, tiêu cự trần thuật với mô hình trần thuật Lý thuyết tự sự học hiện đại cũng đã nghiên cứu sâu về hành vi ngôn ngữ tự sự và các hình thức của nó làm cho tự sự học gắn chặt với phong cách học tiểu thuyết; nghiên cứu cấu trúc của tình tiết, đơn vị cơ bản của tự sự, các kiểu tổ hợp tình tiết, loại hình hóa cốt truyện, giúp

ta có những hình dung rõ hơn về các yếu tố nghệ thuật được thể hiện

Đặc biệt, từ khi tự sự học được giới thiệu vào Việt Nam, xuất hiện ngày càng nhiều những bài viết nghiên cứu dưới góc độ tự sự học đã chứng tỏ sự hưởng ứng cũng như vai trò, ý nghĩa to lớn của tự sự học đối với giới nghiên cứu Người có công lao to lớn trong việc đưa lý thuyết tự sự vào lĩnh vực nghiên

cứu phê bình văn học của Việt Nam phải kể đến là tác giả Trần Đình Sử Ông đã

có những công trình nghiên cứu, phân tích làm rõ các nội dung cơ bản của tự sự

học như: Tự sự học - Lý thuyết và ứng dụng, Dẫn luận thi pháp học… Cụ thể như, trong công trình Dẫn luận thi pháp học, tác giả đã tập trung đi sâu hệ

thống, cắt nghĩa những khái niệm thuộc về tự sự học: Quan niệm nghệ thuật về con người, thời gian - không gian nghệ thuật, tác giả và kiểu tác giả, ngôn từ nghệ thuật…

Vì vậy, với sự xuất hiện của lý thuyết tự sự và tầm ảnh hưởng của nó, năm 2001 và 2008, hai hội thảo quy mô toàn quốc về tự sự học đã được tổ chức tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội với rất nhiều bài viết được đánh giá cao khi

đi vào khai thác những vấn đề xung quanh của tự sự học Từ đó, ta có thể nhận thấy ba hướng cơ bản mà các tác giả đã đi sâu vào nghiên cứu ở Việt Nam: Giới thiệu, dịch thuật lý thuyết tự sự của các học giả nước ngoài; nghiên cứu các hệ vấn đề trong lý thuyết tự sự; tiếp cận các tác phẩm cụ thể từ góc độ tự sự học

hiện đại Bằng chứng là đã có rất nhiều bài viết ra đời sau đó đã đi vào lí giải,

làm rõ các khái niệm lý thuyết cũng như giới thiệu, bình phẩm, đánh giá, thảo luận về tác phẩm văn học với các thể loại khác nhau, đặc biệt ta chú ý vào các bài viết đi sâu vào luận giải về nghệ thuật tự sự của các tác phẩm ở các phương diện: Điểm nhìn, kết cấu trần thuật, người kể chuyện, giọng điệu, ngôn ngữ…

Việc tiếp cận các tác phẩm văn học từ lý thuyết tự sự đã cho thấy vai trò lớn lao của tự sự học với ngành nghiên cứu văn học Bên cạnh các công trình nghiên cứu theo một hướng cụ thể nào đó của các nhà phê bình thì các luận văn, luận án theo hướng tự sự học cũng ngày một nở rộ mặc dù vẫn còn thiếu các công trình chuyên sâu Điều đó chứng tỏ lý thuyết tự sự vẫn còn rất nhiều điều mới mẻ để ta có thể đi nghiên cứu và xem xét các yếu tố chứa đựng trong đó Có

thể kể ra một số công trình nghiên cứu về nghệ thuật tự sự như: Nghệ thuật tự sự

trong truyện ngắn của Bảo Ninh, Luận văn Thạc sĩ (2010) Vũ Thị Hạnh; Nghệ

thuật tự sự trong văn xuôi của A S Pushkin, Luận án Tiến sĩ (2011) Thành Đức

Hồng Hà… Vì vậy, việc tìm hiểu và tiếp cận những yếu tố lý thuyết tự sự đã được nghiên cứu ở các công trình trước đó sẽ giúp chúng tôi tập trung đi sâu khai thác về nghệ thuật tự sự qua một trong những tác phẩm tiểu thuyết lịch sử

cụ thể và tiêu biểu của nền văn học Việt Nam đương đại: Trần Khánh Dư

1.1.4 Nghệ thuật tự sự và những khái niệm trọng tâm

Tự sự học là phân môn nghiên cứu cấu trúc diễn ngôn truyện kể Lý thuyết tự sự học tập trung nghiên cứu vai trò của người trần thuật trong việc

“can dự” vào cấu trúc văn bản Vì vậy, nghệ thuật tự sự có ý nghĩa rất lớn đối với sự thành công của một tác phẩm Tuy nhiên, do nội hàm của khái niệm nghệ thuật tự sự bao quát trên một diện rộng, do đó các nhà lí luận thường tập trung nghiên cứu những phương diện mang tính cụ thể hơn như kết cấu trần thuật, người kể chuyện, điểm nhìn, giọng điệu, nhân vật, không gian, thời gian nghệ thuật…

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì: “Kết cấu là toàn bộ tổ chức phức tạp

và sinh động của tác phẩm.” [13, tr 156] Kết cấu có vai trò quan trọng trong tổ chức văn bản của một tác phẩm Tùy thuộc vào sự sáng tạo riêng mà mỗi nhà văn sẽ lựa chọn kết cấu phù hợp để truyền tải nội dung tư tưởng của tác phẩm

Từ đó, các yếu tố nghệ thuật cũng được xây dựng dựa trên kết cấu đã được định hình để tạo nên tính thẩm mỹ cũng như thu hút được sự tiếp cận của người đọc một cách đầy đủ nhất

Đặc biệt, đối với những tác phẩm tự sự cỡ lớn như tiểu thuyết thì kết cấu càng có ý nghĩa quan trọng Bởi vì trong khi lựa chọn một kết cấu trần thuật nhất định, người viết phải đồng thời mở rộng tối đa khả năng biểu hiện của nó: “Mặt quan trọng nhất của kết cấu, nhất là trong các tác phẩm tự sự cỡ lớn, là trình tự của việc đưa các miêu tả vào văn bản phải khiến cho nội dung nghệ thuật luôn

luôn được khai triển Nếu trước khi văn bản chấm dứt mà hàm nghĩa đã cạn kiệt, hoặc hàm nghĩa còn chưa đủ bộc lộ thì đó là thiếu sót của kết cấu” [4, tr 168]

Như vậy, có thể khẳng định kết cấu có tính hình thức do luôn gắn với các yếu tố hình thức song vẫn mang tính nội dung Suy cho cùng, cách tác giả tổ chức một kết cấu văn bản liên quan đến vấn đề người kể chuyện Nhà văn xây dựng nên hình tượng người kể chuyện và trao quyền cho anh ta sắp xếp, tổ chức nên truyện kể Chính anh ta sẽ quyết định thứ tự xuất hiện của nhân vật, của sự kiện, tình huống sao cho câu chuyện kể lại trở nên hấp dẫn và cuốn hút nhất

Người kể chuyện chính là nhân vật được nhà văn xây dựng trong tác phẩm nhằm thực hiện chức năng kể chuyện nhằm tạo được sự thống nhất trong nội dung tác phẩm Do vậy: “Người kể chuyện, dù có mặt bất cứ dưới hình thức nào, đều là thành tố quan trọng tạo nên giá trị nghệ thuật của tác phẩm tự sự.”[11], nhất là trong tiểu thuyết: “Người kể chuyện giữ một vai trò hết sức quan trọng: là cầu nối để tạo nên mối quan hệ khắng khít: nhân vật - người kể chuyện

- độc giả.” [9]

Với bất kỳ một truyện kể nào, người kể chuyện đồng thời đảm nhiệm hai vai trò cơ bản: Vai trò giới thiệu và dẫn dắt câu chuyện (chức năng trần thuật) và vai trò điều khiển (chức năng kiểm soát) Không một truyện kể nào có thể tồn tại nếu thiếu người kể chuyện, còn việc lựa chọn ngôi kể như thế nào, điểm nhìn trần thuật ra làm sao để tạo nên những nội dung đặc sắc cho câu chuyện lại phụ thuộc vào cách tổ chức và sắp đặt của nhà văn

Giọng điệu trần thuật là một trong những phương diện cơ bản được chú ý của nghệ thuật tự sự để xác định người kể chuyện trong văn bản truyện kể Tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn từ 1986 đến 2000 hướng đến việc tập trung thể hiện con người cá nhân và cuộc sống thế sự đa chiều dẫn đến việc giọng điệu văn học thời kì này trở nên phong phú, đa dạng hơn nhưng nổi bật hơn cả là giọng điệu suy tư, triết lí; giọng điệu giễu nhại; giọng điệu trung tính, khách quan

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Giọng điệu là thái độ, tình cảm, lập

trường tư tưởng đạo đức của nhà văn đối với hiện tượng được miêu tả thể hiện trong lời văn quy định cách xưng hô, gọi tên, dùng từ, sắc điệu tình cảm, cách cảm thụ xa gần, thân sơ, thành kính hay suồng sã, ngợi ca hay châm biếm…” [13, tr 134] Giọng điệu trong tác phẩm gắn với cái giọng “trời phú” của mỗi tác giả, nhưng mang nội dung khái quát nghệ thuật, phù hợp với đối tượng thể hiện Giọng điệu trong tác phẩm có giá trị thường đa dạng, có nhiều sắc thái trên cơ sở một giọng điệu cơ bản chủ đạo, chứ không đơn điệu.” [13, tr 135]

1.2.Tiểu thuyết lịch sử

1.1.1 Khái niệm

Tiểu thuyết lịch sử là một loại của tiểu thuyết, chuyên viết về những nhân vật và sự kiện có thật trong lịch sử Cho đến nay, khái niệm thế nào là tiểu thuyết lịch sử vẫn còn tồn tại nhiều ý kiến khác nhau cả trong và ngoài nước

Theo như nhà Marxist Hunggary G Lukacs trong công trình Tiểu thuyết lịch sử

(1937) từng nói: “Tiểu thuyết lịch sử không chỉ phải bảo đảm được “không khí lịch sử trong việc miêu tả hoàn cảnh”, mà quan trọng hơn là “miêu tả trung thực bằng nghệ thuật một thời kỳ lịch sử cụ thể.” [23]Điều quan trọng ở đây là không khí lịch sử của hoàn cảnh và sự trung thực với một thời kì lịch sử cụ thể không thể làm thay đổi không khí lịch sử cũng như thời kì lịch sử cụ thể Nhưng nhà sử học cũng như nhà tiểu thuyết không ai tiếp xúc trực tiếp được với sự thật, vì nó

đã vĩnh viễn thuộc về quá khứ, họ chỉ tiếp xúc được với các lời đồn, lời kể cũng như lời ghi chép mang tính chủ quan về nó mà thôi

Có thể hiểu tiểu thuyết lịch sử là một khái niệm chỉ một tác phẩm văn học viết lịch sử bằng thể loại tiểu thuyết Tiểu thuyết lịch sử ngoài việc nhận thức về lịch sử, nó còn là sự sáng tạo, hư cấu trên cái nền đã ổn định của sự kiện lịch sử

và nhân vật lịch sử Nhà tiểu thuyết phải nhằm mục đích làm sáng tỏ hơn lịch

sử, đem đến những cảm hứng, làm giàu thêm vốn thẩm mỹ mới cho bạn đọc về

lịch sử Hay nói một cách khác, xu hướng tiểu thuyết lịch sử ta dễ nhận thấy nhất hiện nay là việc làm rõ các nhân vật và sự kiện mang tính lịch sử, thể hiện được cách nhìn, cách đánh giá của nhà văn đối với lịch sử Như vậy, ta có thể khái quát chung về tiểu thuyết lịch sử là một thể loại văn học mang đậm những đặc trưng của thể loại tiểu thuyết, trong đó lấy đề tài lịch sử làm nội dung phản ánh là chính Từ sự tìm hiểu các tư liệu lịch sử một cách nghiêm túc để đảm bảo tính chân thực, mỗi nhà văn cũng thể hiện cái nhìn và quan điểm riêng về vấn đề lịch sử mà mình đã lựa chọn để viết Thông qua đó, các tác giả mong muốn mang đến cho người đọc cái nhìn mới, những cảm xúc thẩm mỹ mới về lịch sử

1.2.2 Một số vấn đề về thi pháp và khuynh hướng sáng tác

Tìm hiểu vấn đề thi pháp trong tiểu thuyết lịch sử chính là việc ta đi tìm hiểu cái hay, cái bản chất nghệ thuật của tác phẩm, những biến đổi của tư duy nghệ thuật tự sự lịch sử Theo đó, đặc điểm thi pháp tiểu thuyết lịch sử có thể được xét trên bốn phương diện chính là: Thi pháp nhân vật, thi pháp không gian

- thời gian nghệ thuật, thi pháp chi tiết nghệ thuật và thi pháp cốt truyện Từ cơ

sở lý thuyết này, các nhà văn sẽ dựa vào đó để minh họa lại lịch sử theo ý đồ và

cá tính sáng tạo riêng của bản thân nhằm tạo ra được những câu chuyện sống động và đầy màu sắc có sự kết nối giữa lịch sử với thực tại

Cũng giống như vị trí, vai trò của nhân vật lịch sử trong tiểu thuyết lịch sử, các chi tiết nghệ thuật gắn liền với các sự kiện lịch sử, thời đại lịch sử cần chiếm một tỉ trọng tương đối lớn so với các chi tiết hư cấu nghệ thuật khác Nếu không đảm bảo được điều này, tác phẩm ấy khó có thể nhận được những phản hồi tích cực từ phía độc giả do có quá nhiều yếu tố hư cấu và tưởng tượng, làm cho nhân vật bị biến hóa thành một nhân vật hoàn toàn khác theo ngòi bút phác họa của tác giả Lấy lịch sử làm đối tượng miêu tả trực tiếp, có nghĩa là tác giả tiểu thuyết lịch sử không được phép toàn quyền hư cấu tất cả các yếu tố: Nhân vật, hành động, biến cố có liên quan đến lịch sử được đề cập trong tác phẩm Trong

chừng mực nhất định, các thông tin thuộc về tính cách nhân vật, nguyên nhân diễn biến và điểm kết thúc câu chuyện trong tác phẩm phải có sự tương thích nhất định với các thông tin có liên quan đến nhân vật và sự kiện lịch sử vốn đã được nêu trong chính sử Đối diện với câu chuyện được kể trong các tác phẩm không thuộc thể loại tiểu thuyết lịch sử, người đọc có nhiều khả năng không biết câu chuyện mình sắp được nghe là gì, diễn biến của câu chuyện và số phận của nhân vật rồi sẽ ra sao, kết quả như thế nào Tác giả tiểu thuyết lịch sử tuyệt đối không được nhầm lẫn trong việc lựa chọn và sắp xếp các tình tiết trong câu chuyện lịch sử mà mình định kể Về cơ bản, kết cấu trần thuật có thể được nhà văn linh hoạt thay đổi nhưng bản chất sự kiện lịch sử, trật tự diễn tiến câu chuyện thì nhà văn không được tự ý thay đổi Nếu không làm được điều này, tác giả dễ trở thành người mù khoắng gậy lung tung vào lịch sử, phán đoán mọi thứ một cách phiến diện theo hướng chủ quan khiến mọi sự rối tung lên đến nỗi tự mình chuốc lấy sự công kích, phản ứng của độc giả Từ đây có thể thấy, nếu như cốt truyện trong các sáng tác văn học thuộc các thể loại văn học khác cho phép nhà văn được toàn quyền hư cấu và sáng tạo trên cơ sở có thể mô phỏng hiện thực hoặc lấy lịch sử làm nguồn cảm hứng thì cốt truyện trong tiểu thuyết lịch sử

cơ hồ đã có sẵn, đã được viết sẵn từ trong chính sử Suy cho cùng, nhà văn muốn viết tiểu thuyết lịch sử phải khởi đầu từ sự tôn trọng lịch sử Từ đó, mỗi nhà văn sẽ hình thành cho mình một phong cách viết khác nhau dựa trên những đặc trưng chung của thi pháp tiểu thuyết Điểm chung ở thể loại gốc tiểu thuyết cho phép nhà văn tự do phát huy trí tưởng tượng và khả năng suy luận, dẫn dắt người đọc vào thế giới bao la của những câu chuyện hấp dẫn, cảm động lòng người Điểm riêng của tiểu thuyết lịch sử xuất phát từ phương diện đề tài lịch sử Câu chuyện trong tiểu thuyết lịch sử có thể là câu chuyện cảm động lòng người nhưng mục đích hướng đến của câu chuyện đó tuyệt đối không phải là vấn đề về

số phận của một con người riêng lẻ, một con người hoàn toàn xa lạ với độc giả

hôm nay Câu chuyện trong tiểu thuyết lịch sử có thể là câu chuyện của một cá nhân nhưng cá nhân đó không được tách rời cộng đồng trong mục tiêu, lí tưởng sống và hành động Hơn nữa, cá nhân được chọn làm nhân vật chính hoặc nhân vật trung tâm của câu chuyện lịch sử phải là các nhân vật lịch sử có thật, là các danh nhân, anh hùng, khanh tướng đã có nhiều công trạng và chiến tích trong công cuộc lãnh đạo nhân dân chống giặc ngoại xâm, bảo vệ biên cương bờ cõi, xây dựng và làm hưng thịnh đất nước Đây cũng là một trong những nguyên nhân chính khiến tác giả tiểu thuyết lịch sử không ngừng kiếm tìm một cách kể chuyện mới, sáng tạo một hư cấu nghệ thuật mới để có thể viết nên những câu chuyện đầy màu sắc trong sự liên kết giữa lịch sử đã qua và thực tại trước mắt, đem lại cho người đọc cảm xúc tươi mới khi đọc lại các câu chuyện đã quen thuộc về quá khứ của cha ông ta

Quá trình hình thành và phát triển của văn học luôn gắn liền với sự hình thành và biến đổi của hoàn cảnh lịch sử Vì thế, lẽ dĩ nhiên, tiểu thuyết lịch sử cũng không nằm ngoài sự liên kết chặt chẽ đó Đặc biệt, từ năm 1986 đến nay, với mong muốn tiếp cận và nhận thức lại lịch sử, ta thấy rõ được những quan điểm mới mẻ được hình thành so với giai đoạn trước đó, đã mở ra xu hướng phát triển cho tiểu thuyết lịch sử thời kỳ đương đại Có hướng “văn chương hóa lịch sử” như Hoàng Quốc Hải với hai bộ trường thiên; có hướng nghiêng về phương diện văn hóa, đối thoại văn hóa như Nguyễn Xuân Khánh; có hướng

diến giải lại lịch sử như Nguyễn Thị Lộ của Hà Văn Thùy; có hướng “phi trung tâm hóa” như Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác; … Đó chính là kết quả

của sự đổi mới về quan niệm khi viết tiểu thuyết lịch sử: Tiểu thuyết lịch sử chính là sự sáng tạo lại diễn ngôn lịch sử bằng nghệ thuật, có sự xuất hiện của các yếu tố hư cấu

Mặt khác, có thể thấy rằng, từ sau 1986, đi theo thi pháp đặc trưng của thể loại tiểu thuyết lịch sử, chúng tôi nhận thấy các nhà văn xử lý chất liệu lịch sử

theo hai khuynh hướng chính: Khuynh hướng lịch sử hóa tiểu thuyết và tiểu

thuyết hóa lịch sử Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi tập trung đề cập đến

một số vấn đề của tiểu thuyết lịch sử theo khuynh hướng tiểu thuyết hóa lịch sử

- Đây chính là khuynh hướng được nhà văn Lưu Sơn Minh sử dụng trong các tác

phẩm tiểu thuyết lịch sử của mình, đặc biệt là qua tác phẩm Trần Khánh Dư mà

chúng tôi đang nghiên cứu, tìm hiểu

Khuynh hướng lịch sử hóa tiểu thuyết là khuynh hướng sáng tác mà ở đó,

các nhà văn xem việc tái hiện chính xác các sự kiện lịch sử là đặc trưng phản ánh của thể loại Ở đó, các nhà tiểu thuyết đã dụng công tạo dựng lại bức tranh

về đời sống, xã hội, con người Việt Nam qua từng thời đại, thậm chí phản ánh lịch sử ở tầm vĩ mô nhưng cũng rất có ý thức trong việc làm mềm hóa những biên niên sử khô khan bằng cách xúc cảm hóa những dữ liệu lịch sử

Tiểu thuyết hóa lịch sử có thể hiểu là cách nhà văn sử dụng để biến những

tư liệu chính xác của lịch sử thành tiểu thuyết, thành những sản phẩm hư cấu, tưởng tượng theo cách nhìn nhận riêng của tác giả Khi đó, các yếu tố lịch sử trở thành chất liệu, thậm chí là phương tiện để nhà văn viết nên tiểu thuyết Có những khi, nhà văn chỉ mượn lịch sử để phác họa nên đứa con tinh thần của mình theo hướng khai thác riêng chứ không phản ánh chính xác, trung thực một thời kỳ lịch sử cụ thể nào Vì vậy, nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử là sáng tạo một lịch sử khác, đến lượt người đọc, họ cũng tiếp nhận và đánh giá lịch sử theo cách riêng của họ Hay nói một cách khác, đi theo khuynh hướng sáng tác này, người viết có thể phán xét cả lịch sử, chưng cất lại lịch sử, cãi ngầm với sử học

về những vấn đề mang tính nhân sinh, thế sự giúp người đọc nhận thức thêm cũng như nhận thức được lại lịch sử dựa trên những sáng tạo mới mẻ, riêng biệt của mỗi nhà văn Đó chính là cách tiếp nhận cũng như đánh giá của những con người trong xã hội hiện đại khi họ được tiếp cận lại lịch sử của dân tộc thông qua ngôn ngữ ghi chép của các bậc sử gia Nói đúng hơn, đó là cách nhà văn

sáng tạo lại lịch sử và gieo vào lòng độc giả những câu hỏi, những vấn đề mang tính đối thoại trong các trang viết để cùng nghiền ngẫm, liên tưởng, tìm sự đồng cảm và sẻ chia với những con người trong các câu chuyện xưa nay chỉ còn vài dòng khắc trên bia đá Có thể kể ra một số tác phẩm tiểu thuyết lịch sử đi theo

khuynh hướng sáng tác này như: Khúc khải hoàn dang dở (Hà Ân), Mẫu thượng

ngàn (Nguyễn Xuân Khánh), Bão táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Huyền Trân công chúa, Vương triều sụp đổ (Hoàng Quốc Hải) …

Dựa theo đặc trưng của thi pháp thể loại và các khuynh hướng sáng tác khác nhau, tiểu thuyết lịch sử đương đại thể hiện tinh thần nhận thức lại lịch sử với mong muốn tiếp nhận các giá trị quá khứ một cách sâu sắc và toàn vẹn, nối kết thực tại hôm nay để khai phóng về tương lai Bên cạnh việc nhận thức lại lịch

sử, các nhà văn chủ yếu đi theo hướng luận giải, thể hiện những quan điểm mới

mẻ hơn về lịch sử nước nhà Tùy vào quan niệm sáng tác và phong cách của mỗi nhà văn, mỗi tác giả có thể đề xuất một cách nhìn mới về một sự kiện lịch sử đã qua, cũng có thể mượn lịch sử để trình bày những vấn đề của hiện tại Như vậy, văn học đã đi đúng vào bản chất khám phá lịch sử, văn hóa và con người ở tầng sâu của những bí ẩn, khuất lấp, ý thức và vô thức, khát vọng cao cả và dục vọng tầm thường Dù động cơ của mỗi tác giả khi phản ánh và nhìn nhận lại lịch sử khác nhau nhưng đích cuối cùng vẫn là tạo ra một sức sống mới cho lịch sử, mang lại cho lịch sử chất nhân văn sâu đậm để lịch sử luôn song hành cùng với hiện tại

1.3 Hành trình sáng tác của Lưu Sơn Minh

1.3.1 Vài nét về tiểu sử

Nhà văn Lưu Sơn Minh sinh năm 1974 Ít ai biết rằng, trước khi có duyên

nợ với nghiệp viết văn, làm báo, anh đã từng học chuyên Toán và trở thành sinh viên Trường Đại học Y Ngay từ khi còn ngồi trên giảng đường Đại học, tác giả

đã bắt tay vào viết truyện ngắn và đã đạt được những thành tựu nhất định:

Truyện ngắn Bến trần gian được giải Cuộc thi truyện ngắn tạp chí Văn nghệ

quân đội 1992 - 1994; truyện ngắn lịch sử đầu tiên Chim sâm cầm chưa về (Về

án oan Thái sư Lê Văn Thịnh) được chọn là truyện ngắn của năm 1996 trên báo

Văn nghệ trẻ Vì vậy, tiếp nối cơ duyên và con đường gặt hái được những thành

công ban đầu đó, Lưu Sơn Minh đã tiếp tục thử sức và khám phá sâu hơn về lịch

sử của dân tộc qua việc tìm hiểu và tái hiện lại hai nhân vật nổi tiếng của triều đại nhà Trần là Trần Quốc Toản và Trần Khánh Dư bằng thể loại tiểu thuyết lịch

sử Qua đó, tác giả đã cho ta thấy một cái nhìn đa chiều hơn và sức sáng tạo mang đậm phong cách cá nhân của tác giả về các nhân vật lịch sử này

Cũng theo tâm sự của tác giả được viết ở phần Vài lời cuối sách trong cuốn tiểu thuyết lịch sử Trần Quốc Toản, người có tác động to lớn và đã gieo

vào trong tâm hồn nhà văn lòng ham mê lịch sử ngay từ thuở nhỏ chính là ông ngoại Chính ông ngoại đã giúp Lưu Sơn Minh biết đến những cuốn truyện lịch

sử đầu tiên và thôi thúc nhà văn tìm hiểu về lịch sử nước nhà Dẫn lời tác giả

trong tiểu thuyết lịch sử Trần Quốc Toản: “Có những cuốn ông mua riêng cho

tôi Những cuốn khác, tôi được đọc trong kho sách của ông - một kho sách được ông sưu tầm và bảo quản cực kì cẩn thận Ông đã gieo và trong tôi lòng ham mê lịch sử Ông ngoại cũng là người thầy dạy tôi những chữ Hán đầu tiên “nhất”

“nhị” “tam” “…Tôi cứ ốm đau triền miên và thường phải nằm một mình trong căn phòng nhỏ luôn tối om và ẩm thấp vì thiếu ánh mặt trời Bên cạnh tôi ngày

đó chỉ có những cuốn sách được ông ngoại mua cho Và các nhân vật của Trăng

nước Chương Dương hay Trên sông truyền hịch đã trở thành những người bạn

của tôi sau khi được đọc đi đọc lại tới cả trăm lần Tôi tin rằng họ tồn tại thực

sự, họ đã sống ngoài đời thực - sống đẹp y như nhà văn Hà Ân đã tả Và tôi chỉ

có một mơ ước được biết sau những trang sách kia, điều gì sẽ xảy ra tiếp theo với những người bạn ấy.” [27, tr 232]

Không chỉ có vậy, một người cũng có ảnh hưởng lớn lao tới hành trình sáng tác của Lưu Sơn Minh phải kể đến nữa là cố nhà văn Hà Ân Ngay từ nhỏ, thông qua ông ngoại, tác giả đã có dịp tiếp xúc và nghiền ngẫm về những câu chuyện lịch sử mà nhà văn Hà Ân viết cho thiếu nhi và đam mê lúc nào không hay Những ngôn từ văn chương bay bổng đã được nhà văn dụng công nghiên cứu, sử dụng vào các câu chuyện lịch sử dành riêng cho đối tượng tiếp nhận là các bạn đọc thiếu nhi cứ thế gieo vào tâm hồn Lưu Sơn Minh tình yêu lớn lao với lịch sử nước nhà Khi lớn lên, từ lúc bắt đầu rẽ ngang để viết truyện ngắn lịch sử, tác giả đã nhờ bạn mình (lúc đó đang theo học tử vi bác Hà Ân) mang hộ những truyện ngắn lên nhờ bác đọc, rồi sau này là xin được gặp bác Tác giả cũng không ngờ đó chính là mối lương duyên lớn nhất trong đời của nhà văn Chính điều đó càng thôi thúc tác giả tìm hiểu và phản ánh lại lịch sử một cách vừa chân thực nhưng cũng vừa thể hiện được phong cách riêng của anh Như một mối duyên nợ với triều đại nhà Trần, Lưu Sơn Minh đã lựa chọn viết về các nhân vật vốn được các sử gia rất kiệm lời nói đến trong các trang chính sử Đặt bên cạnh những nhân vật vốn đã rất nổi tiếng của thời kỳ Đông A như: Trần Nhân Tông, Trần Quốc Tuấn, Trần Thủ Độ ; Lưu Sơn Minh cảm thấy băn khoăn, trăn trở cho các nhân vật vốn có nhiều công lao nhưng lại được nhìn nhận một cách chưa đúng mực: Trần Quốc Toản, Trần Khánh Dư Vì vậy, cùng với sự thôi thúc của chính bản thân và sự động viên, đốc thúc của cố nhà văn Hà

Ân, tác giả đã dành một khoảng thời gian khá dài để viết về cuộc đời các nhân vật này theo hướng tiếp cận lại lịch sử của một con người đang sống ở thế kỷ XXI để người đọc có cách nhìn nhận và đánh giá về nhân vật một cách trọn vẹn nhưng cũng tạo ra được nhiều cảm xúc ấn tượng

Lại nói về cái duyên của nhà văn với triều đại nhà Trần và thể loại tiểu

thuyết lịch sử, sau thành công của tập truyện ngắn được in là Mưa sâm cầm, tác giả bắt tay ngay vào viết cuốn tiểu thuyết lịch sử Trần Quốc Toản với dung

lượng dài hơi hơn Điều đặc biệt hơn cả là mặc dù cuốn sách được viết dành tới

cho bạn đọc chủ yếu là thiếu nhi nhưng trong mỗi trang văn có thể thấy Lưu Sơn Minh viết rất kĩ lưỡng và lựa chọn tiết chế từng câu chữ nhằm tạo ra sức nén trong tác phẩm Bằng chứng là dành rất nhiều thời gian mới cho ra đời được một tiểu thuyết lịch sử nhưng chính anh cũng chưa bằng lòng với những gì mình viết Khi

tiểu thuyết Trần Quốc Toản xuất hiện năm 2005 và được tái bản bốn năm sau đó

thì nhà văn vẫn trăn trở về về thân phận, về cuộc đời của một chàng thiếu niên anh hùng vốn đã bị định hình là chú bé thiếu niên hăm hở dựng cờ khởi nghĩa vì lòng yêu nước và ra trận khi chưa được nhìn nhận về tài cầm quân mà chỉ có sự nhiệt tình và lòng căm thù giặc sâu sắc Nhưng bằng chứng đã cho thấy rằng Trần Quốc Toản là một vị võ tướng có tài khi đã góp mặt vào nhiều trận đánh lớn của triều đại nhà Trần Có lẽ vì vậy, sau khi quyết tử với giặc ở bờ Như Nguyệt, triều đình đã vô cùng thương xót và truy phong vương tước cho chàng hầu tước trẻ tuổi Nhưng trong các trang chính sử, những dòng ghi chép về chàng thiếu niên anh hùng ấy vẫn còn chứa đựng rất nhiều nỗi bất công Vì vậy,

đó chính là động lực để Lưu Sơn Minh viết tiếp và hoàn chỉnh hơn những câu chuyện về Trần Quốc Toản và tiếp tục cho ra mắt bạn đọc vào năm 2017, sau sự

ra đời của tiểu thuyết lịch sử Trần Khánh Dư vào năm 2016

Theo một bài phỏng vấn nhà văn Lưu Sơn Minh trên báo CAND năm

2017 khi ra mắt tiểu thuyết lịch sử Trần Quốc Toản, tác giả cho biết: “Đây là cuốn sách được bắt đầu từ cảm hứng sau một truyện ngắn tên là Nước mắt

trúc in trên tạp chí Văn nghệ quân đội năm 1998 Sau truyện ngắn đó, tôi quyết

định đi tìm tư liệu để viết một truyện ngắn về Trần Quốc Toản, rồi nhận ra để viết về người anh hùng trẻ tuổi ấy, cần cả một cuốn sách dài.” [12] Có lẽ, mọi người vẫn nghĩ đơn thuần Trần Quốc Toản là một cậu thiếu niên bồng bột, hành động theo cảm tính nhưng thực tế chàng trai đó có rất nhiều những khía cạnh tích cực cần khai thác để làm nổi bật phẩm chất và tài năng Vì vậy, có thể nói,

từ khi in bản đầu tiên của tác phẩm năm 2005 đến khi tác giả viết tiếp, bổ sung hoàn chỉnh và in lại vào năm 2017, Lưu Sơn Minh đã dành tận 12 năm để nghiên cứu các tư liệu, trăn trở về cuộc đời của người anh hùng thiếu niên này

Từ đó, ta cảm nhận được sự cống hiến và đặt tâm huyết hết mình với nghệ thuật của một người luôn nghiêm túc với nghề nghiệp mà mình đã lựa chọn

Tiếp nối cho sự ra đời của tiểu thuyết lịch sử Trần Quốc Toản, Lưu Sơn

Minh tiếp tục bắt tay vào viết cuốn tiểu thuyết lịch sử tiếp theo cũng về một nhân vật dưới thời đại nhà Trần: Vị tướng lắm tài nhiều tật Trần Khánh Dư

Cũng chính tác giả trả lời trong một bài phỏng vấn trên Báo Văn nghệ Quân đội:

“Tôi viết cuốn Trần Khánh Dư rất lâu, rất ậm ạch Bác Hà Ân thường hay hỏi

han và đốc thúc, tới mức có đợt tôi trốn không dám lên vì sợ phải trả lời những câu hỏi của bác về cuốn sách Bác mất, suốt những năm tiếp theo, mỗi ngày giỗ tôi đều lên thắp hương với tâm trạng của thằng học trò chưa nộp được bài cho

thầy Mãi năm vừa rồi, khi đã hoàn thành Trần Khánh Dư, lần đầu tiên tôi mới

có thể thanh thản lên thắp hương sư phụ mà không canh cánh cái tâm trạng đó.” [43]

Viết về Trần Khánh Dư, nhà văn như tìm thấy những nét đồng điệu với con người sống xa tác giả gần chục thế kỷ Có những lúc nhà văn cảm thấy bất lực, bế tắc không thể viết nổi đành gác lại để rong chơi tìm tòi hướng khai thác mới Lại có những lúc tác giả đã viết được khá nhiều nhưng cảm thấy chưa ưng

ý lại bỏ đi viết lại từ đầu Cứ thế, dành đến tám năm cho việc thai nghén và hoàn

thành, tiểu thuyết lịch sử Trần Khánh Dư mới chính thức xuất hiện và ra mắt

bạn đọc vào năm 2016 Bên cạnh làm sống dậy một hình tượng nhân vật lịch sử đầy phức tạp của triều đại nhà Trần, Lưu Sơn Minh cũng tập trung đi sâu vào khai thác những khía cạnh rất đời thường của Trần Khánh Dư dựa trên nhưng suy nghĩ, trăn trở về cuộc đời, tình yêu Từ đó, đây chính là cơ sở để người đọc

có sự đồng cảm và chia sẻ nhiều hơn với nhân vật cả cuộc đời luôn cảm thấy

mình là người cô độc Và cũng theo tác giả, hành trình sáng tác của anh sẽ vẫn tiếp tục với những chuỗi sự kiện lịch sử liên quan đến triều đại nhà Trần để mặt khác, ta có thể thấy được một bức tranh toàn cảnh sống động và đầy màu sắc về thời kì mang âm hưởng hào hùng của hào khí Đông A trước sự xâm lược và giày xéo của giặc ngoại xâm

Có thể nói, xuất phát điểm đến với văn chương của Lưu Sơn Minh chỉ từ lòng đam mê với lịch sử nhưng với những thành tựu mà anh đạt được có thể thấy quá trình làm việc nghiêm túc và sự đòi hỏi cao trong công việc của một người với phong cách viết tiểu thuyết lịch sử rất đáng chú ý Sự đón đọc nồng nhiệt của độc giả, đặc biệt là các độc giả trẻ đã cho ta thấy được khả năng lan tỏa cảm hứng tìm hiểu về tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Tuy nhiên, trong phạm vi luận văn, chúng tôi tập trung đi vào tìm hiểu và khám phá sâu hơn tài năng của

nhà văn qua một tác phẩm cụ thể: Tiểu thuyết lịch sử Trần Khánh Dư để thấy

được hành trình sáng tác đầy miệt mài và không biết mệt mỏi của tác giả với lịch

sử nước nhà thông qua thể loại tiểu thuyết lịch sử

1.3.2 Lưu Sơn Minh và tiểu thuyết lịch sử Trần Khánh Dư

Trong sự phát triển mạnh mẽ của nền văn học Việt Nam đương đại, tiểu thuyết lịch sử là một trong những thể loại được nhiều nhà văn khai thác và đạt

được những thành tựu nhất định Trần Khánh Dư của Lưu Sơn Minh đã cho giới

chuyên môn và bạn đọc thấy được một phong cách tiểu thuyết lịch sử đáng chú

ý, thể hiện cá tính riêng của nhà văn Đó là sự thống nhất giữa tư tưởng, ý đồ và thực tiễn sáng tạo được thể hiện một cách nhất quán trong sáng tác của tác giả,

sự pha trộn một cách tài tình ba yếu tố: Phản gián, kiếm hiệp và ngôn tình

Dành tới tám năm để tác giả hoàn thành cuốn tiểu thuyết lịch sử Trần

Khánh Dư sau rất nhiều tháng ngày trăn trở, bế tắc cùng nhân vật đã cho ta thấy

nhà văn luôn luôn sống cùng nhân vật Dường như giữa Lưu Sơn Minh và Trần Khánh Dư có một sợi dây kết nối vô hình nào đó đã khiến tác giả thực sự đặt

bản thân vào nhân vật để hành xử, suy nghĩ, tính toán, đồng cảm cũng như thấu hiểu được những diễn biến phức tạp trong cuộc đời của nhân vật Mặc dù Trần Khánh Dư là nhân vật lịch sử sống ở thế kỷ XIII nhưng nhà văn đã xây dựng và khiến ta có cảm tưởng như nhân vật có suy nghĩ và hành xử như những người đang sống ở thế kỷ XX, XXI Điều đó giúp cho tiểu thuyết lịch sử của anh không bị quá sa đà vào việc sử dụng các ngôn ngữ cổ, vì vậy nó trở nên gần gũi

và dễ tiếp nhận hơn đối với bạn đọc

Lựa chọn Trần Khánh Dư là đối tượng chính trong sáng tác mới của mình, sau người anh hùng thiếu niên Trần Quốc Toản, nhà văn đã cho ta thấy sự mạnh dạn và con đường chông gai của mình khi viết về một nhân vật vẫn được biết đến là tham lam, thô bỉ trong các trang chính sử Để người đọc có một cái nhìn toàn diện hơn về nhân vật này vốn chỉ qua những trang tư liệu ít ỏi của các sử gia, Lưu Sơn Minh đã có một chuyến phiêu lưu thực sự trở về với thời đại của nhà Trần để xây dựng nên một nhân vật Trần Khánh Dư với nhiều trăn trở và có những diễn biến tâm lý phức tạp: Là kẻ sinh lạc thời, sống lạc nhà và yêu lạc người Nếu đặt nhân vật này bên cạnh những nhân vật đã rất nổi tiếng của triều Trần: Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Trần Thủ Độ, Trần Quốc Tuấn, … thì Trần Khánh Dư tuy được phong rất nhiều chức tước: Thiên tử nghĩa nam, Nhân Huệ Vương, Phó đô tướng nhưng tên tuổi ông cũng không lắng đọng lại gì khi nhắc đến một triều đại đã có tới ba lần đánh đuổi quân xâm lược Nguyên - Mông Có lẽ vì thế, đã có những lúc tác giả trở nên bất lực, bế tắc không thể hoàn thành tiếp những trang viết của mình mà phải bỏ ngang rong chơi để tìm kiếm tư liệu viết tiếp nhằm mang đến cho người đọc cái nhìn đa chiều hơn về

nhân vật lịch sử này Do đó, khi Trần Khánh Dư xuất hiện, tác phẩm cũng đã tạo

được nhiều dấu ấn đặc biệt đối với các độc giả yêu thích văn học Hơn nữa, theo hướng khai thác của tác giả, ta cũng có cách nhìn nhận toàn diện hơn về cả công

lao cũng như tội trạng, cách hành xử của một vị võ tướng lắm tài nhiều tật Trần Khánh Dư

Trong gần 300 trang sách viết về nhân vật lịch sử này, Lưu Sơn Minh đã

để Trần Khánh Dư hiện lên với đầy đủ các góc cạnh: Khi là một ông Phó đô tướng thủy quân quyền cao chức trọng, uy dũng, nghiêm minh nhưng cũng ngông cuồng, ngạo mạn không kém; khi lại là một con người cô độc đến tột cùng bởi không ai hiểu ông và chính ông cũng không cần ai hiểu mình… “Nếu

đã cô đơn, thì ngay chốn kinh đô tấp nập hay giữa cung vàng điện ngọc cũng sẽ vẫn chỉ thấy trơ trọi một mình.” [26] Cuốn sách không chỉ xây dựng chân dung của Trần Khánh Dư mà thêm vào đó, tác giả đã cho ta hình dung rõ hơn một lát cắt của lịch sử với sự góp mặt của rất nhiều người Đọc các trang tiểu thuyết đó,

ta cũng cảm nhận được một vị Vua nhà Trần anh minh, sáng suốt ra sao; một vị Quốc công tiết chế tài năng, cương quyết đầy bản lĩnh như thế nào; rồi cả tinh thần quyết chiến đánh đuổi kẻ thù của cả một dân tộc anh hùng được thể hiện qua mỗi con người cụ thể hay cả những lớp người chưa kịp nhớ mặt đặt tên vô cùng sôi nổi và đầy khí thế, … Ta vẫn biết cái hào khí Đông A ngút trời ấy qua những trang sử sách được ghi chép lại nhưng để tạo nên nó không phải là điều

dễ dàng, đã biết bao nhiêu con người đứng sau và ngã xuống, quả cảm để đánh đuổi vó ngựa của giặc Nguyên - Mông Và ta đọc để cảm nhận sâu sắc hơn cũng như thể hiện niềm tự hào, trân trọng, biết ơn những thành quả, sự hi sinh của những lớp người cách xa ta đã nhiều thế kỷ

Quay trở lại với nhân vật chính được tác giả xây dựng, nếu không đọc tiểu thuyết lịch sử mà Lưu Sơn Minh viết về Trần Khánh Dư, chắc có lẽ ta cũng chỉ biết ông là một “nhân vật lịch sử nào đó ở một thời đại nào đó” khi được nhắc đến tên Nhưng chỉ qua vài trăm trang sách, con người ngạo nghễ ấy, viên tướng đánh thủy tài ba ấy, kẻ si tình ấy hiện lên sống động vô cùng với những nỗi niềm riêng muốn trải lòng với người đọc

Tiểu kết chương 1

Nghiên cứu tự sự học đang là một xu thế mở ra nhiều triển vọng trong lí luận văn học và càng ngày càng có ý nghĩa văn hóa rộng lớn Vì vậy, các công trình nghiên cứu về nghệ thuật tự sự trong các tác phẩm văn học đương đại nói chung và thể loại tiểu thuyết lịch sử nói riêng đã cho thấy được sự vận động và phát triển mạnh mẽ của lý thuyết tự sự trong dòng chảy này Đặc biệt, từ thực tiễn về sự phát triển của tiểu thuyết lịch sử sau năm 1986, chúng ta thấy có sự chuyển dịch mạnh mẽ của hình thái diễn ngôn so với giai đoạn trước đó Thông qua việc tiếp cận lại lịch sử, các nhà văn đã khai thác theo những quan điểm và cách nhìn nhận riêng của bản thân về các sự kiện và các nhân vật lịch sử mà mình lựa chọn không chỉ mang tính chất phản ánh mà còn thể hiện sự đối thoại với bạn đọc Dựa trên các yếu tố cơ bản của lý thuyết tự sự: Cách tổ chức kết cấu, người kể chuyện, ngôn ngữ nghệ thuật, giọng điệu trần thuật, … Trong phạm vi bài viết, chúng tôi cũng xin đưa ra một số luận giải để thấy được phong cách sáng tác cũng như những đặc trưng thi pháp của lý thuyết tự sự mà Lưu Sơn Minh đã thể hiện qua tác phẩm

CHƯƠNG 2 NHÂN VẬT NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ NHÂN VẬT TRẦN KHÁNH DƯ

Trong tác phẩm tự sự, thế giới nhân vật bao gồm nhân vật người kể chuyện và các nhân vật được kể Với tiểu thuyết lịch sử, đó vừa là những con người có thật trong lịch sử vừa là những con người được nhà văn hư cấu nhằm thấy được sự phản ánh cũng như đổi mới trong nhận thức của nhà văn Chọn đề tài lịch sử để sáng tác, các tác giả cần phải bồi da đắp thịt để phục sinh nhân vật, thổi sức sống cho nó, bắt nó nói năng, đi lại, nếm trải những cung bậc cảm xúc nhằm phục vụ cho tư tưởng nghệ thuật của mình Bằng cách nào đó, nhà văn phải làm cho nhân vật trở nên vừa quen vừa lạ trong sự nhận thức của người đọc Vì vậy, việc sử dụng nhân vật người kể chuyện trong mối tương quan với nhân vật chính là cách mà các nhà văn tiểu thuyết lịch sử thường sử dụng để làm nổi bật được ý đồ nghệ thuật của họ

2.1 Nhân vật người kể chuyện

Người kể chuyện được coi là nhân vật do nhà văn sáng tạo nên để kể chuyện Vì vậy, người kể chuyện trong tác phẩm tự sự là một nhân vật mang tính chức năng mà trước hết là chức năng tổ chức kết cấu tác phẩm bao gồm hệ thống hình tượng nhân vật, các sự kiện, liên kết chúng lại tạo thành một tác phẩm Mặt khác, người kể chuyện còn thay mặt nhà văn trình bày những quan điểm về cuộc sống nghệ thuật, dẫn dắt người đọc tiếp cận thế giới nghệ thuật mà nhà văn xây dựng nên Tư cách, vị thế của nhân vật người kể chuyện trong mối quan hệ với tác giả và đối tượng được kể tạo ra các ngôi kể khác nhau Ngôi kể chính là sự hóa thân của người kể chuyện vào từng nhân vật để trực tiếp tham gia vào câu chuyện Tác giả có thể sử dụng người kể chuyện ngôi thứ nhất hoặc người kể chuyện ngôi thứ ba, thậm chí là cả hai dạng thức Thông qua đó, nhà văn thể hiện được cách nhìn nhận, quan điểm, tư tưởng nào đó trong mối quan

hệ với đối tượng được kể mà tác giả đề cập đến

2.1.1 Người kể chuyện ngôi thứ ba

Đi theo hướng nhận thức lại lịch sử, các nhà văn tiểu thuyết lịch sử chủ yếu lựa chọn hình thức trần thuật là ngôi thứ ba hàm ẩn Lựa chọn hình thức này, Lưu Sơn Minh cũng đã cho người đọc thấy được cách nhìn nhận khách

quan về những câu chuyện, sự kiện được kể trong Trần Khánh Dư cũng như đi

sâu khám phá đời sống nội tâm của nhân vật, từ đó tạo được lòng tin cùng những xúc cảm của bạn đọc Điều này có thể dễ dàng lí giải bởi những ưu thế của ngôi kể này với sự năng động và sức bao quát rộng lớn của nó - điều mà thể loại tiểu thuyết lịch sử cần hơn bất kì thể loại nào khác

Trước hết, với vai trò là người kể chuyện toàn tri, “biết tuốt” được tác giả

giao phó, người kể chuyện trong tiểu thuyết lịch sử Trần Khánh Dư đã tái hiện,

phục dựng lại được bức tranh lịch sử, đời sống sinh hoạt văn hóa của cả một triều đại nhà Trần, nhưng cũng có khi chỉ là những khoảnh khắc, những lát cắt của lịch sử Bằng chứng là trước mỗi một sự kiện, thường xuất hiện ngôn ngữ có tính chất chỉ dẫn mốc thời gian cụ thể gắn với niên biểu triều đại như: “Một ngày cuối tháng Chạp năm Trùng Hưng thứ nhất, đúng giờ Dậu gà lên chuồng”,

“Đã quá giao thừa của năm Trùng Hưng thứ hai được hai canh giờ”, “Đã sang giờ Mão”, … Gắn với các mốc thời gian đó có thể là nói về một sự kiện nào đó, hoặc cũng có thể là biến cố, một giai đoạn trong cuộc đời của nhân vật Chẳng hạn như dẫn lời người kể chuyện khi nói về Trần khánh Dư với những dòng cảm xúc miên man: “Qua tuổi ngũ thập, Trần Khánh Dư chưa cảm thấy sức khỏe kém đi nhiều, nhưng giấc ngủ đã chập chờn hơn Và trong những giấc mơ, ông thường đối mặt với cảm giác cô độc và nỗi hoang mang bị bỏ rơi Có khi, ông thấy mình còn nhỏ và bị cha là Nhân Thành hầu bỏ quên ở thái ấp Chí Linh Có khi, ông thấy mình tới hẹn và bị Thiên Thụy công chúa ruồng rẫy.” [27, tr 179]

Cũng qua lời người kể chuyện đứng bên ngoài, cuộc sống sinh hoạt, lao động sản xuất, chống giặc ngoại xâm cũng như lễ hội, phong tục tập quán trong

đời sống tâm linh một lần nữa được đánh thức và được miêu tả thật cụ thể, chi tiết Qua đó, người đọc như được trở về những năm tháng hào hùng chống giặc ngoại xâm của triều đại nhà Trần Qua những trang sách, xen lẫn những thăng trầm trong cuộc đời của ông Phó Đô tướng là những lời kể đầy tự hào về lòng yêu nước và tinh thần quyết chiến với kẻ thù của cả Vua, quan và nhân dân nhà Trần Từ đó, thông qua sự tái hiện, những nhân vật lịch sử cứ thế được hiện lên sống động trước mắt bạn đọc, ví như: Đó là một vị vua trẻ Nhân Tông tuy tuổi còn trẻ nhưng đã thể hiện mình xứng đáng với trọng trách mà Thượng hoàng giao phó khi trở thành một đấng minh quân vô cùng bản lĩnh, quyết đoán trong mọi việc cũng như thấu hiểu lòng người; một vị Quốc công tiết chế Trần Quốc Tuấn tuy tuổi đã cao nhưng vẫn hiện ra là người có đủ bản lĩnh để gánh trên vai trách nhiệm với non sông đất nước, cùng với những kế sách sáng suốt và cách

cư xử có tâm đã kết nối được sức mạnh của toàn quân và lòng dân trong cuộc chiến chống lại kẻ thù; hay cả dòng tộc nhà Trần với những vị vương gia thuộc dòng dõi Đông A mặc dù vẫn còn tồn tại những bất hòa nhưng sẵn sàng bỏ qua những khúc mắc cá nhân để cùng mưu đồ tạo nên nghiệp lớn, bảo vệ vững bền chủ quyền quốc gia dân tộc; … Qua sự tái hiện đầy đủ của người kể chuyện, tất

cả những con người ấy đã cùng hợp sức hợp lòng để vượt qua những khó khăn nhằm bảo vệ vững bền mảnh đất dường như luôn chứa đựng nhiều thiên tai, địch họa Trên tất cả, mỗi số phận con người trong dòng chảy của lịch sử dưới triều đại nhà Trần: Từ vua, quan lại, trí thức, binh lính, những người dân nghèo đều được người kể chuyện tái hiện một cách đầy đủ bằng sự khai thác ở cả chiều rộng và chiều sâu của người kể chuyện - cái tôi thứ hai của tác giả Họ có thể có tên hoặc không tên nhưng ở họ đều có một điểm chung là tinh thần căm thù giặc sâu sắc và sẵn sàng hi sinh chứ không chịu quỳ gối khuất phục: “Trước trận đánh quyết tử trên bờ Thiên Mạc, Bảo Nghĩa vương Trần Bình Trọng đã xóa bỏ thân phận gia nô cho Hoàng Đỗ và nhận cậu làm em nuôi Trận Thiên Mạc, Trần

Bình Trọng và ông già Màn Trò đều sa vào tay giặc để chặn đường tiến binh của giặc truy bắt hai vua Họ đã hiên ngang mắng vào mặt tướng giặc Lý Hằng anh dũng tử tiết.” [26, tr 23] Hoặc đó còn là cuộc bàn quân quên ăn quên ngủ của những vị vương gia với vai trò là trụ cột của triều đình ở thái ấp Mai Hiên:

“Cuộc bàn quân kéo dài suốt qua giờ Mùi sang tận giờ Thân Những người bàn việc thảy đều không ăn không uống… Trong phòng, bốn vị vương tử đứng hầu bốn góc lặng im nghe cha và các chú bàn kế Trước cửa, Điện súy Phạm Ngũ Lão đứng lâu như đã hóa thành một pho tượng Còn ngoài lầu bát giác, Hưng Ninh vương và Tĩnh Quốc Đại vương cứ gật gù trò chuyện, họ ngắm mãi trời mây tựa như hôm nay trời mây có gì lạ lắm.” [26, tr 151]

Không chỉ thể hiện vai trò của người kể chuyện ở khía cạnh tái hiện lại không khí đấu tranh chống giặc ngoại xâm qua các nhân vật lịch sử, tác giả còn

cho thấy người kể chuyện trong Trần Khánh Dư tập trung miêu về không gian

lịch sử, văn hóa triều đại, Qua đó, không gian đó được hiện lên vô cùng sinh động và chân thực Từ cảnh sắc thiên nhiên, đời sống con người, khung cảnh sống đến những sinh hoạt văn hóa đều được phát hiện sắc nét và miêu tả một cách cụ thể, chi tiết Cụ thể như, cảnh biển Vân Đồn nơi Trần Khánh Dư trấn giữ hiện lên thật thơ mộng, êm ả: “Trần Khánh Dư rê cương ngựa vào một lối nhỏ rồi phóng lên mỏm đá trông ra biển Biển trưa cũng thật yên ả Tiếng rì rào

mơ hồ của cây cối, tiếng rì rào của biển như khúc hát ru.” [26, tr 74] Hay đó là những dòng hồi ức của Trần Khánh Dư thông qua lời người kể chuyện về quê nhà - thái ấp Chí Linh, nơi ông đã ở trong suốt những năm tháng tuổi thơ và có những kỉ niệm đẹp cùng ông nội là Thái sư Trần Thủ Độ: “Thái ấp về chiều, vắng và thật u hoài Những gì giặc phá, gia nô đã kịp sửa xong Cây bị đốn đã trồng cây mới Ở những chỗ vừa sửa, rêu đã bắt đầu lên Nắng thu muộn ngả xuống sân trước phủ đệ của Nhân Thành hầu như hằn dấu lên từng viên gạch… Cậu bé Khánh Dư lẫm chẫm bám vào tay ông nội bước từng bước ngắn, thỉnh