tiểu luận kinh tế phát triển sự ảnh hưởng của kinh tế tuần hoàn tới một số vấn đề phát triển bền vững

Nhận thức được tầm quan trọng của việc phát triển kinh tế phải đi đôi cùng với việc bảo vệ môi trường, nhóm chúng em đã chọn đề tài “Sự ảnh hưởng của Kinh tế tuần hoàn tới một số vấn đề

ỜI MỞ ĐẦU

Hiện nay, nguồn tài nguyên ngày càng cạn kiệt, ô nhiễm môi trường ngày càngtrở nên trầm trọng, tác động mạnh mẽ đến môi trường sống, gây ra những bệnh tậtnguy hiểm Đây là thách thứ to lớn, thúc đẩy các quốc gia cần phải nhìn nhận, thayđổi chiến lược phát triển của mình, xác định phát triển kinh tế phải đảm bảo khônglàm phương hại đến môi trường, hướng tới một nền kinh tế xanh - sạch - nền kinh tế

tuần hoàn để phát triển bền vững.

Kinh tế tuần hoàn hiện nay đang thu hút được sự quan tâm đặc biệt của cácnhà hoạch định chính sách, các học giả nghiên cứu cũng như các công ty nhờ tínhtiềm năng và kết quả tích cực mà nó mang lại Một số tổ chức, quốc gia hay cácdoanh nghiệp lớn như Ủy ban châu Âu, Trung Quốc hay tập công ty Coca Cola đãbắt đầu áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn và đạt những kết quả vượt bậc so với môhình trước đây Mô hình mang lại không chỉ hiệu quả về kinh tế mà còn những ảnhhưởng tích cực đến môi trường và đời sống xã hội

Nhận thức được tầm quan trọng của việc phát triển kinh tế phải đi đôi cùng với

việc bảo vệ môi trường, nhóm chúng em đã chọn đề tài “Sự ảnh hưởng của Kinh tế

tuần hoàn tới một số vấn đề phát triển bền vững” , dựa trên những nghiên cứu của

các tác giả trên toàn thế giới, từ đó đưa ra những giải pháp phù hợp cho việc pháttriển mô hình này ở Việt Nam Do kiến thức có hạn nên bài nghiên cứu không thểtránh khỏi thiếu sót, chúng em rất hy vọng nhận được sự góp ý từ thầy Nhóm chúng

em xin chân thành cảm ơn!

NỘI DUNG

1 Cơ sở lý thuyết

1.1 Các khái niệm

1.1.1 Kinh tế tuần hoàn

Kinh tế tuần hoàn là một mô hình kinh tế trong đó các hoạt động thiết kế, sảnxuất và dịch vụ đặt ra mục tiêu kéo dài tuổi thọ của vật chất và loại bỏ tác động tiêucực đến môi trường Cách hiểu đơn giản nhất về khái niệm kinh tế tuần hoàn chính làtrước đây chúng ta bắt đầu sử dụng hàng hóa và kết thúc quá trình sử dụng là chấtthải Nhưng hiện nay, người ta bắt đầu sử dụng hàng hoá và đó là khởi đầu của mộtquá trình không có điểm kết thúc Quá trình này chính là nền kinh tế tuần hoàn, nóbiến hàng hóa sử dụng ngày hôm nay thành nguồn lực sử dụng tương lai

1.1.2 Phát triển bền vững

Theo Ủy Ban Thế giới về Môi trường và Phát triển của Liên Hợp Quốc, pháttriển bền vững là sự phát triển đáp ứng được nhu cầu của thế hệ hiện tại mà khônglàm giảm khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ sau này

1.2 Các nguyên tắc cơ bản của kinh tế tuần hoàn

1.2.1 Thiết kế để tái sử dụng

Rác thải sẽ không tồn tại nếu các thành phần sinh học và hóa học trong sảnphẩm được thiết kế sao cho có thể đưa chúng vào tái sử dụng trong một chu trìnhmới Hay nói cách khác, chúng ta có thể phân tách và/hoặc tái sử dụng các thànhphần này

1.2.2 Khả năng linh động nhờ sự đa dạng

Các hệ thống có sự kết nối nội bộ đa dạng thường có sức chống chịu cao vàlinh động trước những tác động bất ngờ từ ngoại cảnh Trong nền kinh tế, để có được

sự linh động đó, cần phải có sự đa dạng về các loại hình doanh nghiệp, mô hình kinhdoanh và hệ thống sản xuất, đồng thời các mạng lưới kinh doanh cũng phải có nhữngmối quan hệ tương hỗ lẫn nhau cũng như với nhiều nhà cung cấp và khách hàng khácnhau Các hệ sinh thái tự nhiên là những ví dụ minh họa sống động nhất cho các hệthống sản xuất linh động như thế này

1.2.3 Sử dụng năng lượng từ các nguồn vô tận

Để giảm tải những tổn thất về sản phẩm (bằng cách tái chế nâng cấp), cần phải

sử dụng thêm năng lượng Có hai nguồn năng lượng chính luôn sẵn có: năng lượng(năng lượng tái chế) và sức lao động Chỉ có thể đáp ứng được các điều kiện của mộtnền kinh tế tuần hoàn bằng cách sử dụng các nguồn năng lượng tái chế

1.2.4 Tư duy hệ thống

Tư duy hệ thống tập trung vào các hệ thống phi tuyến tính, đặc biệt là cácvòng lặp phản hồi (feedback loop – là một cấu trúc hệ thống trong đó đầu ra ở mộtmắt xích trong cấu trúc này sẽ có tác động lên đầu vào tại chính mắt xích đó) Trongcác hệ thống này, sự kết hợp giữa các nhân tố môi trường không chắc chắn với sựphản hồi trước các nhân tố đó thường mang lại những kết quả khó dự đoán trước.Tuy nhiên, để tìm hiểu cách tối ưu hóa các hệ thống này, cần phải cân nhắc đếnnhững mối quan hệ giữa chúng và đường đi của các nguyên liệu trong chu trình sảnxuất Để làm được điều này, cần phải có sự định hướng lâu dài Tại nhiều cấp độ vàquy mô khác nhau trong nền kinh tế tuần hoàn, các hệ thống hoạt động trong đó tácđộng lẫn nhau, từ đó xuất hiện những mối quan hệ phụ thuộc và tạo nên những vònglặp phản hồi giúp củng cố cho tính linh động của nền kinh tế tuần hoàn

1.2.5 Nền tảng sinh học

Càng ngày càng có nhiều hàng hóa tiêu dùng được tạo nên từ các nguyên liệusinh học và quá trình sử dụng chúng diễn ra dựa trên quy tắc “phân tầng”: các thànhphần sinh học này được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau trước khi quay trở vềcác chu trình sinh quyển.

1.3 Các mô hình kinh tế tuần hoàn

1.3.1 Chuỗi cung ứng hoàn toàn

Khi một công ty cần các nguồn nguyên liệu hiếm hoặc gây hại cho môitrường, thường thì họ phải trả tiền nhiều hơn để mua hay phải tìm các nguồn nguyênliệu thay thế khác Mô hình chuỗi cung ứng tuần hoàn lại mang đến những nguyênliệu có thể tái chế, tái sử dụng hoặc được phân hủy bằng con đường sinh học Có thể

sử dụng các nguyên liệu này trong các chu kỳ tiếp nối nhau không ngừng, từ đó giúplàm giảm chi phí, củng cố khả năng kiểm soát nguồn nguyên liệu cho các doanhnghiệp, đồng thời giảm bớt những rủi ro về thị trường

1.3.2 Phục hồi và tái chế

Trong mô hình phục hồi và tái chế, chất thải từ các hệ thống sản xuất và tiêuthụ đều được “tái sinh” và sử dụng cho các mục đích khác Các công ty có thể phụchồi các sản phẩm đã tới giai đoạn cuối của chu kỳ sử dụng để lấy hoặc tái sử dụngcác nguyên liệu, năng lượng và hợp phần còn giá trị trong sản phẩm, hoặc họ cũng cóthể tái chế rác thải và sử dụng các sản phẩm phái sinh trong một quá trình sản xuất

1.3.3 Kéo dài đời sống sản phẩm

Với những sản phẩm bị hỏng hóc, lỗi thời, hay không còn cần thiết nữa, ngườitiêu dùng ngày nay thường vứt bỏ chúng đi Nhưng trên thực tế, nhiều sản phẩmtrong đó vẫn còn giá trị đáng kể, và mô hình kéo dài đời sống sản phẩm ra đời nhằmthu lại và sử dụng những giá trị đó Bằng cách bảo dưỡng và cải thiện sản phẩm

thông qua việc sửa chữa, nâng cấp, tân trang, hay tiếp thị lại thị trường, các công ty

có thể duy trì những lợi ích về kinh tế của các sản phẩm này trong một thời gian dài

Để làm được điều này, các công ty cần chuyển từ hoạt động bán sản phẩm đơn thuầnsang chủ động duy trì giá trị tương thích của sản phẩm Mối quan hệ giữa công ty vớikhách hàng cũng cần thay đổi từ mối quan hệ đơn lẻ giữa các lần trao đổi/mua bánsang mối quan hệ dài lâu, trong đó các công ty có thể thực hiện nâng cấp và thay đổisản phẩm cũ dựa trên yêu cầu cụ thể của từng khách hàng

1.3.4 Nền tảng chia sẻ

Tại các quốc gia phát triển, có đến 80% đồ vật trong một hộ gia đình trungbình chỉ được sử dụng trong khoảng thời gian một tháng và sau đó bị “bỏ xó” Môhình nền tảng chia sẻ, vốn đang được sự hỗ trợ ngày càng hiệu quả của các công nghệ

kỹ thuật số mới ra đời, kiến tạo nên các mối quan hệ mới và các cơ hội kinh doanhmới cho người tiêu dùng và các doanh nghiệp (đặc biệt là các doanh nghiệp quy mônhỏ) để họ có thể cho thuê, chia sẻ, trao đổi hay cho mượn những đồ dùng họ sở hữunhưng ít sử dụng Với mô hình này, việc sản xuất các sản phẩm thường dùng sẽ tốn ítnguồn lực hơn, còn người tiêu dùng lại có thêm cơ hội kiếm thêm thu nhập và tiếtkiệm tiền Các hãng cung cấp dịch vụ dùng chung phương tiện di chuyển như Uber,Lyft và Airbnb (website rao vặt các đồ vật muốn cho thuê) là những ví dụ tiêu biểutrong mô hình này

1.3.5 Coi sản phẩm là dịch vụ

Điều gì sẽ xảy ra nếu cả nhà sản xuất và nhà bán lẻ đều chịu chung“tổng chiphí sở hữu?” Trong trường hợp này, nhiều công ty hẳn sẽ ngay lập tức thay đổi chiếnlược và quay sang tập trung vào tuổi thọ, sự tin cậy, và khả năng tái sử dụng của cácsản phẩm Khi người tiêu dùng thuê sản phẩm về sử dụng thông qua mô hình coi sảnphẩm là dịch vụ này, mô hình kinh doanh sẽ có sự biến đổi cơ bản theo chiều hướngtích cực, bởi lúc này tính hiệu quả của sản phẩm sẽ được coi trọng hơn số lượng, độ

bền sản phẩm sẽ được đánh giá cao, và các công ty cũng sẽ có cơ hội được xây dựngnhững mối quan hệ mới với người tiêu dùng.

1.4 Các mục tiêu của phát triển bền vững

Bảng 1: 17 mục tiêu phát triển bền vững

1 Chấm dứt nghèo nàn dưới mọi hình thức ở mọi nơi

2 Chấm dứt nạn đói, đạt được an ninh lương thực, cải thiện dinh dưỡng

và thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững

3 Đảm bảo cuộc sống khỏe mạnh và hạnh phúc cho mọi người

4 Đảm bảo giáo dục có chất lượng, công bằng cho mọi người và thúc

đẩy cơ hội học tập suốt đời cho mọi người

5 Đạt được bình đẳng giới và trao quyền cho mọi phụ nữ và trẻ em gái

6 Đảm bảo việc quản lý bền vững và cung cấp đầy đủ nước, điều kiện vệ

sinh cho mọi người

7 Đảm bảo việc tiếp cận các nguồn năng lượng mói, ở mức giá hợp lý,

có chất lượng tin cậy

8 Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững,

9 Xây dựng cơ sở hạ tầng linh hoạt, thúc đẩy công nghiệp hóa toàn diện,

bền vững và tăng cường đổi mới sáng tạo

10 Giảm bất bình đẳng trong mỗi quốc gia và giữa các quốc gia

11 Làm cho các thành phố và các khu vực sinh sống của con người trở

nên toàn diện, an toàn, linh hoạt và bền vững

12 Đảm bảo mô hình tiêu dùng và sản xuất bền vững

13 Hành động ngay để ứng phó với biến đổi khí hậu và các tác động của

biến đổi khí hậu

14 Bảo tồn và sử dụng bền vững các đại dương, biển và các nguồn tài

nguyên biển để phát triển bền vững

15 Bảo vệ, khôi phục và thúc đẩy viejc sử dụng bền vững các hệ sinh thái,

quản lý bền vững tài nguyên rừng

16 Phát triển xã hội toàn diện và hòa bình cho mục tiêu phát triển bền

vững, cung cấp tiếp cận tư pháp cho mọi người, xây dựng các thể chếtoàn diện, có trách nhiệm và đầu tư hiệu quả ở tất cả các cấp

17 Tăng cường các phương tiện để thực hiện và tạo sức sống mới cho sự

hợp tác toàn cầu vì mục tiêu phát triển bền vữngNguồn: http:///www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/70/1&LANG=E

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Đón nhận được sự quan tâm của các học giả trên toàn thế giới, rất nhiềunghiên cứu về kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững đã ra đời với những quanđiểm và kết quả nghiên cứu khác nhau

Daiva Banaitė và Rima Tamošiūnienė trong bài nghiên cứu “Sustainabledevelopment: “The circular economy indicators' selection model” đã phân tích môhình kinh tế tuần hoàn theo ba góc độ: tác động tới môi trường, lợi ích kinh tế và sựkhan hiếm của các nguồn lực, đi kèm với ba nhóm đối tượng liên quan tương ứng làChính phủ, nền công nghiệp tư nhân và xã hội Từ đó, nghiên cứu đã chỉ ra rằng việcđánh giá tác động của nền kinh tế tuần hoàn nên được chia thành từng cấp độ (kinh

tế, xã hội,…), và dù xét trên khía cạnh nào cũng đều phải đảm bảo ba nguyên tắc:Reduce – Recycle – Reuse (Giảm thiểu – Tái chế - Tái sử dụng).

Bài viết “The Relevance of Circular Economy Practices to the SustainableDevelopment Goals” của Patrick Schroeder, Kartika Anggraeni, và Uwe Weber xácđịnh mức độ tác động của nền kinh tế tuần hoàn đến việc thực hiện các Mục tiêu Pháttriển Bền vững (SDGs) Kết quả của nghiên cứu cho thấy các mối quan hệ mạnh nhấtđược thể hiện qua các mục tiêu sau: SDG 6, SDG 7, SDG 8, SDG 12 và SDG 15 Bàiviết cũng xác định một số tồn đọng của việc chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuầnhoàn đi kèm với những đề xuất và khắc phục, hướng tới việc nghiên cứu và phân tích

cụ thể

Martin Geissdoerfer trong bài nghiên cứu “The Circular Economy – a newsustainability paradigm?” tập trung nghiên cứu để trả lời hai câu hỏi: Thứ nhất, “Sựgiống và khác nhau trong khái niệm kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững” và thứhai, “Kinh tế tuần hoàn có mối quan hệ như thế nào đối với phát triển bền vững”

Để trả lời cho câu hỏi nghiên cứu của mình, tác giả đã sử dụng phương phápnghiên cứu “bibliometric research” và kĩ thuật “snowballing”, nghiên cứu các dữ liệuđược tổng hợp trên Web of Scienkinh tế tuần hoàn và các bài nghiên cứu được công

bố sau 1950

Nghiên cứu đã định nghĩa kinh tế tuần hoàn là một hệ thống tái sinh mà ở đótài nguyên đầu vào, chất thải, khí thải và sự rò rỉ năng lượng được hạn chế, làm chậmlại, đóng và thu hẹp các vòng lặp vật chất và năng lượng Điều này có thể đạt đượcthông qua thiết kế, bảo trì, sửa chữa, tái sử dụng lâu dài tái sản xuất, tân trang và táichế Phát triển bền vững được định nghĩa là sự kết hợp một cách cân bằng có hệthống của kinh tế, xã hội và môi trường

Bằng việc chỉ ra rõ sự giống và khác nhau giữa các khái niệm, tác giả mongrằng kết quả nghiên cứu sẽ đóng góp những cái hiểu sâu sắc hơn phục vụ cho những

nghiên cứu sau này,đồng thời cung cấp những động lực, ứng dụng thực tế sử dụngtrong khu vực tư nhân và khu vực công.

Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra, kinh tế tuần hoàn có thể là điều kiện cho pháttriển bền vững hoặc có quan hệ tích cực đến phát triển bền vững hoặc tồn tại mốiquan hệ đánh đổi giữa kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững Các tác động lẫnnhau của chúng có thể được chia vào 8 loại mối quan hệ

Rashid và cộng sự (2013) miêu tả kinh tế tuần hoàn trong mô hình kinh doanh

và chuỗi cung ứng là tiền đề so sản xuất bền vững, do đó nó cần thiết cho việc bảo vệmôi trường và cho các nước công nghiệp cũng như các nước đang phát triển Tương

tự, Lapple (2007) cho rằng kinh tế tuần hoàn là một yếu tố quan trọng của phát triểnbền vững

Một mối quan hệ điều kiện rõ ràng hơn nhiều được giả định bởi Webster(2015) Thậm chí có thể rõ rệt hơn, Bakker và cộng sự (2014), xét theo khía cạnh môitrường, cho rằng tính tuần hoàn là hoàn toàn cần thiết để duy trì sản lượng kinh tế.Một cách tiếp cận tương tự cũng được tổ chức bởi Chương trình Môi trường LiênHợp Quốc (2006), đưa ra Kinh tế tuần hoàn là điều kiện cần thiết để duy trì tăngtrưởng kinh tế một cách bền vững

Một loại quan hệ điều kiện khác được xác định bởi Nakajama (2000), cho rằngkinh tế tuần hoàn và hệ thống dịch vụ cơ sở là cần thiết nhưng không phải là điềukiện đủ cho phát triển bền vững Các điều kiện khác, như thay đổi nếp sống, phải đikèm với hệ thống vòng khép kín để theo đuổi mục tiêu bền vững lâu dài

Ủy ban Châu Âu cũng đề xuất một quan điểm tương tự, cho rằng kinh tế tuầnhoàn có hiệu ứng tích cực cho các khía cạnh bền vững khác nhau như tạo việc làm vàtăng trưởng GDP, nhưng không nêu rõ đây là điều kiện cần hay đủ hoặc cách màkinh tế tuần hoàn có thể thúc đẩy phát triển bền vững

Nghiên cứu theo hướng khác, Bocken và cộng sự (2014) đã xác định tính tuầnhoàn là một kiểu mẫu của các mô hình kinh doanh bền vững so với số các mô hìnhkhác Kinh tế tuần hoàn được coi là một trong một số lựa chọn để thúc đẩy tính bềnvững của hệ thống Tương tự, Evans và cộng sự (2009) và Weissbrod và Bocken(trên báo chí) mô tả các chiến lược tuần hoàn là một lựa chọn tối ưu, như tăng hiệuquả hoặc phi vật chất hóa

OECD (2009) giữ quan điểm phân cấp và coi các hệ thống sản xuất vòng kín

là bền vững hơn hầu hết các khái niệm sản xuất khác vì chúng bao gồm nhiều mụctiêu và cơ chế đổi mới sinh thái hơn Ngoại lệ duy nhất trong ưu tiên này là khungsinh thái công nghiệp, được coi là còn bền vững hơn

Có nhiều nghiên cứu lại chỉ ra rằng tồn tại mối quan hệ trái chiều giữa tínhtuần hoàn và tính bền vững Chẳng hạn, Andersen (2007) mô tả không chỉ các lợi íchtiềm năng mà cả chi phí của các hệ thống tuần hoàn phải được cân bằng để tránh tạo

ra tổn thất xã hội Một quan điểm tương tự được chỉ ra bởi Allwood (2014), ngườicho thấy một loạt các vấn đề mà nền kinh tế tuần hoàn mang lại, chẳng hạn như sựbất khả thi về kỹ thuật của một vòng tròn khép kín trong sự kết hợp với nhu cầu ngàycàng tăng hoặc các vấn đề về năng lượng cần thiết để tái chế vật liệu Nguồn nănglượng này và tác động của nó có thể tác động mạnh hơn đến môi trường so với việc

sử dụng nguồn thông thường như khai thác Do đó, nền kinh tế tuần hoàn có thể làmxấu đi sự phát thải khí nhà kính và do đó, thúc đẩy sự nóng lên toàn cầu Do đó, cầnmột cách tiếp cận thực tế hơn, trong đó nên ưu tiên sử dụng hiệu quả nguồn nguyênliệu và giảm nguồn đầu vào

Tương tự, Murray và cộng sự (2015) lập luận rằng mặc dù tính tuần hoàn cóảnh hưởng tích cực đến các khía cạnh nhất định của phát triển bền vững, nhưng nókhông tích hợp các khía cạnh khác, đặc biệt là khía cạnh xã hội Những khía cạnh cònthiếu này có thể được thêm vào khái niệm của kinh tế tuần hoàn