Khái niệm chiến tranh thương mại Chiến tranh thương mại hay còn gọi là chiến tranh mậu dịch là hiện tượng trong đó hai hay nhiều quốc gia tăng hoặc tạo ra thuế hoặc các loại rào cản thươ
Trang 1LỜI MỞ ĐẦU
Thương mại quốc tế là một trong những hình thức chủ yếu của hoạt động kinh doanh quốc tế Đó là hoạt động mua bán trao đổi, giao thương không chỉ các hàng hóa hữu hình mà còn bao gồm các dịch vụ từ bảo hiểm, tài chính, tín dụng, chuyển giao công nghệ, thông tin, vận tải du lịch,… giữa các nước với nhau Trong gần một thế kỉ qua, các quốc gia trên thế giới gắn chặt nhau hơn thông qua thương mại và dịch vụ, xu hướng toàn cầu hóa phát triển mạnh mẽ, sự ảnh hưởng của thương mại quốc tế đến các nền kinh tế trên thế giới càng lớn, đồng thời cũng gây ra nhiều xáo động hơn đối với toàn bộ nền kinh tế trên thế giới
Nửa cuối năm 2018 chứng kiến sự bùng nổ chiến tranh thương mại Mỹ -Trung Tổng thống Mỹ Donal Trump với quyết tâm đưa nước Mỹ vĩ đại trở lại, đã liên tiếp đưa ra các quyết sách với mục đích trừng phạt Trung Quốc Ông cho rằng Trung Quốc đánh cắp tài sản trí tuệ, có những chính sách thiếu công bằng như hậu thuẫn doanh nghiệp nội địa và ép công ty Mỹ chuyển giao công nghệ nếu muốn tiếp cận thị trường nước này Trong khi đó, Trung Quốc lập luận rằng họ đã tăng cường bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và chỉ cố gắng bảo
vệ nền công nghiệp non trẻ trong nước Hai bên không ngừng giằng co cẳng thẳng, liên tiếp thực hiện các biện pháp trả đũa lẫn nhau, gây nên tình hình thương mại căng thẳng trên toàn cầu
Căng thẳng thương mại diễn ra trong gần một năm qua, tác động không nhỏ đến tăng trưởng kinh tế toàn cầu nói chung và kinh tế Việt Nam nói riêng Trước tình hình bất ổn định của cuộc chiến thương mại, kinh tế Việt Nam đã
bị chịu ảnh hưởng như thế nào? Có cơ hội, thách thức nào cho Việt Nam
trong thời gian tới? Vì lí đó, chúng em quyết định lựa chọn đề tài “ Chiến tranh thương mại Mỹ - Trung và ảnh hưởng của nó đến kinh tế Việt Nam.”
Trang 2CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHIẾN TRANH THƯƠNG MẠI
1.1 Khái niệm chiến tranh thương mại
Chiến tranh thương mại hay còn gọi là chiến tranh mậu dịch là hiện tượng trong đó hai hay nhiều quốc gia tăng hoặc tạo ra thuế hoặc các loại rào cản thương mại ( gồm: Giấy phép xuất nhập khẩu, hạn ngạch nhập khẩu, viện trợ đối với các ngành sản xuất trong nước/nội địa, hạn chế xuất khẩu tự nguyện, yêu cầu khắt khe đối với hàng hóa nhập vào nội địa, lệnh cấm vận, hạn chế thương mại, và sự làm mất giá tiền tệ) với nhau nhằm đáp trả những rào cản thương mại của nước đối lập Chế độ bảo hộ tăng cường làm cho sản xuất hàng hóa của cả hai nước tiến dần đến mức tự cung tự cấp để đáp ứng những nhu cầu tiêu dùng không được thỏa mãn bởi nhập khẩu hạn chế
( Nguồn : Gia Hân – Baomoi.com)
1.2 Nguyên nhân và tác động của chiến tranh thương mại
Một cuộc chiến tranh thương mại bắt đầu khi một quốc gia cố gắng bảo
vệ một ngành công nghiệp trong nước và tạo việc làm Một trong những công
cụ thường được sử dụng trong chiến tranh thương mại là thuế quan vì nó giúp tăng lợi thế cạnh tranh cho các nhà sản xuất trong nước Kết quả là, họ sẽ nhận được nhiều đơn đặt hàng hơn từ khách hàng địa phương, từ đó phát triển mạnh mẽ và tạo nhiều công ăn việc làm hơn Điều đó có thể có hiệu quả trong ngắn hạn Nhưng về lâu dài, một cuộc chiến tranh thương mại làm tốn công
ăn việc làm và làm suy giảm tăng trưởng kinh tế cho tất cả các nước liên quan Nó cũng gây ra lạm phát khi thuế tăng giá nhập khẩu Nhiều nhà kinh tế học cho rằng những sự bảo hộ nhất định (bảo hộ đối với một số ngành nhất định) hao tốn tiền của hơn những sự bảo hộ khác (đối với các ngành khác), bởi nó có thể gây ra chiến tranh thương mại
Ví dụ, nếu một quốc gia tăng thuế nhập khẩu, quốc gia đối lập có thể trả đũa bằng biện pháp tương tự Nhưng sự tăng trợ cấp rất khó để trả đũa
Trang 3Những nước nghèo dễ tổn thương hơn những nước giàu trong chiến tranh thương mại; khi tăng sự bảo hộ chống lại tình trạng bán phá giá của những sản phẩm giá rẻ, chính phủ nước đó có nguy cơ làm cho sản phẩm quá đắt đối với người tiêu dùng nội địa
1.3 Khái niệm bảo hộ mậu dịch
Bảo hộ mậu dịch là thuật ngữ trong kinh tế học quốc tế chỉ việc áp dụng nâng cao một số tiêu chuẩn thuộc các lĩnh vực như chất lượng, vệ sinh,
an toàn, lao động, môi trường, xuất xứ,… hay việc áp đặt thuế xuất nhập khẩu cao đối với một số mặt hàng nhập khẩu nào đó để bảo vệ ngành sản xuất các mặt hàng tương tự (hay dịch vụ) trong một quốc gia nào đó
Về lý thuyết, việc bảo hộ mậu dịch đem lại lợi ích nhất thời cho các nhà sản xuất trong nước, đảm bảo được mục tiêu xã hội là đảm bảo được công ăn việc làm cho một số nhóm người lao động nào đó Mặt trái của nó là làm cho các nhà sản xuất trong nước có cơ hội đầu cơ trên giá bán hàng (hay cung cấp dịch vụ) ở mức có lợi nhất cho họ hoặc không có các biện pháp nâng cao chất lượng và hạ giá thành sản phẩm Điều này đem lại thiệt hại cho người tiêu dùng xét theo mục tiêu dài hạn
CHƯƠNG II NGUYÊN NHÂN, DIỄN BIẾN CỦA CHIẾN TRANH THƯƠNG MẠI VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐẾN MỸ VÀ TRUNG QUỐC.
2.1 Nguyên nhân dẫn đến cuộc chiến tranh thương mại Mỹ -
Trung
2.1.1 Nguyên nhân từ phía Mỹ.
Quan điểm nhất quán và xuyên suốt của Tổng thống Donald Trump từ khẩu hiệu vận động tranh cử cho đến khi tiếp quản Nhà Trắng đến nay là: Nước Mỹ trên hết! Vì vậy, nhìn vào các chính sách cũng như hành động cụ thể trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế và cả quân sự cho thấy, cái gì có lợi cho nước Mỹ thì chính phủ của ông Trump tiếp tục làm, còn không có lợi thì rút
bỏ hoặc thương lượng lại, kể cả với đồng minh chiến lược hay bất kỳ quốc gia
Trang 4nào khác Ông Trump cũng đưa ra quan điểm với các đối tác: “Tôi là người mua lớn nhất thế giới Bởi vì tôi là một khách hàng lớn, tôi phải thương lượng lại với mỗi nhà cung cấp”
2.1.2 Nguyên nhân đến từ phía Trung Quốc
• Trung Quốc không tuân thủ các quy định của WTO
Năm 2001, khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), Mỹ tin rằng, Bắc Kinh sẽ hướng đến nền kinh tế thị trường, phi tập trung và tôn trọng các quy định của WTO Tuy nhiên, từ khi chính thức được kết nạp, những lời hứa đó trở thành vô nghĩa vì Trung Quốc đi theo hướng hoàn toàn khác của định chế WTO là “ hướng đến việc tạo điều kiện cho thương mại giữa các nền kinh tế thị trường, trong đó vai trò của nhà nước bị hạn chế”
Trung Quốc hiện nay được đánh dấu với việc tăng cường quyền lực của Nhà nước có mặt khắp nơi trong lĩnh vực kinh tế, trợ cấp rộng rãi và sự tồn tại dai dẳng của các doanh nghiệp Nhà nước Bà Elvire Fabry, chuyên gia thuộc Viện Jacques Delors (Pháp) cho hay: “Doanh nghiệp nhà nước hiện chiếm gần 40% các tập đoàn công nghiệp chính của Trung Quốc và chiếm đến 80-90% thị phần trong các ngành công nghiệp chiến lược” Chính điều này cũng
lý giải tại sao vào năm 2016, Mỹ và Liên minh Châu Âu (EU) từ chối công nhận Trung Quốc là nền kinh tế thị trường
• Kế hoạch “Made in China 2025” của Trung Quốc
Năm 2015, Bắc Kinh thông qua kế hoạch “ Made in China 2025”, đưa
Trung Quốc thành cường quốc chế tạo Với mục tiêu này, Trung Quốc đề ra chính sách về công nghiệp, với kế hoạch nâng cấp cơ sở sản xuất trong 10 lĩnh vực chiến lược, như: Robot, chất bán dẫn, hàng không và các loại xe năng lượng mới… Mục tiêu chính là tự cung tự cấp, bao gồm các mục tiêu như thiết bị hàng không và sản xuất thiết bị viễn thông Để đạt được điều đó, Trung Quốc tập trung 2 mũi nhọn: tăng nguồn vốn đầu tư của nhà nước và tạo
Trang 5điều kiện tối đa cho các lĩnh vực nói trên phát triển; đầu tư, thu thập, cưỡng đoạt, đánh cắp công nghệ cao của các nước…Vì thế, khi “ Made in China 2025” đi vào thực thi, lập tức vấp phải nhiều chỉ trích của các doanh nghiệp nước ngoài; thậm chí, họ còn cho rằng kế hoạch này là biện pháp bảo hộ sản xuất trong nước của Trung Quốc, mang đậm màu sắc chủ nghĩa dân tộc
Trong khi đó, Mỹ cũng đặc biệt quan tâm “ Made in China 2025” của Trung
Quốc Báo cáo của Văn phòng đại diện thương mại Mỹ gần đây nhắc đến hơn
100 lần cụm từ “ Made in China 2025”, không chỉ nhằm tiết lộ chi tiết các hoạt động thương mại gian lận của Trung Quốc, mà còn chỉ ra những toan tính mang tính cực đoan của chính phủ Bắc Kinh về kế hoạch này Không ít lần ông Trump lên án Trung Quốc hoạt động thương mại không công bằng, cưỡng ép để chuyển giao hoặc đánh cắp công nghệ của Mỹ…Quốc hội Mỹ mới đây đã ra dự luật về đầu tư chặt chẽ hơn có liên quan đến Trung Quốc; quản lý, giám sát các ngành công nghệ mũi nhọn không để bị đánh cắp; không trang bị các thiết bị công nghệ của Bắc Kinh cho các lĩnh vực nhạy cảm của Washington
2.2 Diễn biến của cuộc chiến tranh thương mại.
Ngày 22 tháng 3 năm 2018, Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump đã ký một bản ghi nhớ theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974, chỉ đạo Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) áp dụng mức thuế 50 tỷ đô la Mỹ cho hàng hóa Trung Quốc
Vào ngày 2 tháng 4, Bộ Thương mại Trung Quốc đã áp đặt thuế đối với
128 sản phẩm của Mỹ bao gồm phế liệu nhôm, máy bay, ô tô, sản phẩm thịt lợn và đậu nành (có thuế suất 25%), cũng như trái cây, hạt và ống thép (15%)
Ngày 3 tháng 4, USTR đã công bố danh sách hơn 1.300 mặt hàng nhập khẩu của Trung Quốc trị giá 50 tỷ USD, trong đó có kế hoạch áp đặt tiền, bao gồm chi tiết máy bay, pin, TV màn hình phẳng, thiết bị y tế, vệ tinh và vũ khí
Để trả đũa cho tuyên bố đó, Trung Quốc áp dụng mức thuế 25% bổ sung cho
Trang 6máy bay, ô tô và đậu tương, là hàng xuất khẩu nông nghiệp hàng đầu của Hoa
Kỳ sang Trung Quốc
Vào ngày 5 tháng 4, Trump đã chỉ đạo USTR xem xét 100 tỷ đô la trong các mức thuế bổ sung
Vào tháng 5, Trung Quốc đã hủy đơn hàng mua đậu tương Mỹ
Ngày 29 tháng 5, Nhà Trắng đã công bố rằng họ sẽ áp đặt mức thuế 25% trên 50 tỷ đô la hàng hóa của Trung Quốc với "công nghệ quan trọng trong công nghiệp", đồng thời tuyên bố sẽ công bố và áp đặt các hạn chế đầu
tư và tăng cường kiểm soát xuất khẩu cho các cá nhân và tổ chức Trung Quốc
để ngăn chặn họ mua lại công nghệ của Mỹ
Ngày 3 tháng 6 rằng Trung Quốc đã "cảnh báo rằng tất cả các cuộc đàm phán thương mại giữa Bắc Kinh và Washington sẽ bị vô hiệu nếu Hoa
Kỳ thiết lập các biện pháp trừng phạt thương mại."
Vào ngày 15 tháng 6, Trump tuyên bố trong một tuyên bố ngắn về Nhà Trắng rằng Hoa Kỳ sẽ áp đặt mức thuế 25% trên 50 tỷ đô la xuất khẩu của Trung Quốc 34 tỷ đô la sẽ bắt đầu vào ngày 6 tháng 7, với thêm 16 tỷ đô la
để bắt đầu vào một ngày sau đó Bộ Thương mại Trung Quốc cáo buộc Hoa
Kỳ tung ra một cuộc chiến thương mại và nói rằng Trung Quốc sẽ đáp trả tương tự với mức thuế tương tự đối với hàng nhập khẩu của Mỹ, bắt đầu từ ngày 6 tháng 7
Ngày 18 tháng 6, Nhà Trắng tuyên bố rằng Hoa Kỳ sẽ áp đặt thêm 10% thuế quan đối với hàng nhập khẩu trị giá 200 tỷ USD nếu Trung Quốc trả đũa các mức thuế của Mỹ Bộ Thương mại Trung Quốc trả lời nhanh chóng rằng Trung Quốc sẽ "phản công cứng rắn"
Ngày 6 tháng 7 năm 2018, Donald Trump cho áp đặt thuế quan đối với hàng hóa trị giá 34 tỷ USD của Trung Quốc, đưa đến việc Trung Quốc đáp lại với các mức thuế tương tự đối với các sản phẩm của Mỹ
( Nguồn: The Banlance)
Trang 7 Sau một loạt các hành động tăng thuế nhằm trả đũa từ cả hai phía, chiến tranh thương mại dường như hạ nhiệt hơn khi cả hai “ ông lớn” Mỹ và Trung Quốc cùng đồng ý “đình chiến thương mại” ngày 1/12/2018 và tiến hành đàm phán thương mại Đàm phán thương mại đầu tiên bắt đầu vào ngày 7/1/2019, sau đó liên tiếp các cuộc đám phán cấp cao giữa hai nước được tiến hành nhằm nhanh chóng giải quyết những căng thẳng thương mại
Nhưng sau 10 vòng đám phán, hai bên vẫn chưa thể đạt đến thống nhất cuối cùng Chiến tranh thương mại lại trở nên bùng nổ khi, Tổng thống Mỹ Donal Trump tăng mức thuế mới đối với 200 tỷ USD hàng hóa từ Trung Quốc từ 10% lên 25% vào ngày 10/5 Sau đó Trung Quốc cũng trả đũa bằng việc nâng thuế với phần lớn trong nhóm 60 tỷ USD hàng Mỹ đã chịu thuế từ năm ngoái, cụ thể là: khoảng 2.500 hàng hóa bị nâng thuế từ 10% lên 25% Hơn 1.000 sản phẩm nâng từ 10% lên 20% 974 sản phẩm nâng từ 5% lên 10% Gần 600 sản phẩm khác được giữ nguyên mức thuế hiện tại là 5%
(Nguồn: Hà Thu - Vnexpress)
Ngoài ra, sau khi Tổng thống Mỹ Donal Trump kí sắc lệnh cấm tất cả công ty công nghệ của Trung Quốc, thì ngày 19/5, Google, bên cung cấp hệ điều hành Android cho điện thoại thông minh, tuyên bố cắt đứt quan hệ với Huawei Điện thoại của Huawei sẽ mất quyền truy cập đầy đủ vào các dịch vụ của Google, điều có thể khiến họ mất đi lượng lớn khách hàng Một số công
ty sản xuất chip và linh kiện di động cũng theo chân Google, đoạn tuyệt với Huawei, gây ảnh hưởng không nhỏ đến gã khổng lồ về công nghệ của Trung Quốc
2.3 Tác động của chiến tranh thương mại đến hai nước Mỹ và
Trung Quốc
Do nửa cuối năm 2018 đối mặt với căng thẳng chiến tranh thương mại
Mỹ - Trung cùng sự tăng giá của đồng USD khiến thâm hụt thương mại của
Mỹ ngày càng lớn và tăng lên tới 59,8 tỷ USD vào tháng 12 năm 2018, góp phần nâng tổng thâm hụt thương mại hàng hóa lên mức kỷ lục 891,3 tỷ USD
Trang 8trong năm 2018, đạt mức cao nhất trong 10 năm qua; đồng thời lạm phát toàn phần và lạm phát cơ bản vượt mục tiêu 2% Tổng kết cuối năm 2018, tăng trưởng kinh tế Mỹ đạt 2,9% năm 2018, thấp hơn 0,1% so với mục tiêu của Tổng thống Donald Trump đặt ra
Về phía Trung Quốc, do phải đối mặt với nhiều tiềm tàng bất ổn từ cuộc chiến tranh thương mại Mỹ - Trung kéo dài, thị trường chứng khoán suy giảm, gánh nặng nợ công cao mà đáng lo ngại nhất là các khoản nợ từ các DNNN, xuất khẩu và đầu tư đều sụt giảm, tiêu dùng nội địa không mấy khả quan nên tăng trưởng kinh tế năm 2018, không mấy khả quan, chỉ đạt 6,6%, mức tăng thấp nhất kể từ năm 1990 đến nay Đặc biệt, ảnh hưởng từ chiến tranh thương mại đã khiến hoạt động sản xuất bị thu hẹp, chỉ số PMI suy giảm liên tiếp từ tháng 11/2018 đến tháng 2/2019 dưới ngưỡng 50 điểm
CHƯƠNG III TÁC ĐỘNG CỦA CHIẾN TRANH THƯƠNG MẠI MỸ
- TRUNG ĐẾN VIỆT NAM 3.1 Tác động của chiến tranh thương mại Mỹ- Trung đến Việt
Nam
Do lệ thuộc rất nhiều vào xuất khẩu và đầu tư ngoại quốc trực tiếp FDI, nền kinh tế Việt Nam rất dễ bị tác động từ cuộc đụng độ giữa Mỹ và Trung Quốc
3.1.1 Những tác động tích cực
• Về xuất khẩu
Động thái leo thang căng thẳng thương mại này của Mỹ - Trung có thể gây lên tác động trực tiếp và gián tiếp với Việt Nam Trong bối cảnh các doanh nghiệp Mỹ ngày càng gặp khó khi kinh doanh tại Trung Quốc, rất có thể họ sẽ chuyển hướng sang Việt Nam để giải quyết vấn đề Hơn nữa, nhập khẩu từ Trung Quốc vào Mỹ sẽ giảm một cách tất yếu, và điều này đồng nghĩa sẽ có khoảng trống cần được lấp Việt Nam hoàn toàn có thể lấp vào
Trang 9chỗ trống đó Các chuyên gia tại Deutsche Bank Hong Kong dự đoán xuất khẩu từ Việt Nam vào Mỹ sẽ tăng khoảng 1,7%
Số ngành hàng của Trung Quốc bị ảnh hưởng nhiều bởi mức thuế 10% khá tương đồng với nhóm hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam sang Mỹ, do
đó dự kiến một số ngành hàng của Việt Nam có thể hưởng lợi trực tiếp Các ngành hàng như lắp ráp đồ điện tử, các loại chip, chất bán dẫn, hàng may mặc, da giày, sản xuất đồ chơi trẻ em, đồ dùng thể thao, đồ gỗ nội thất sẽ có
cơ hội rất lớn trong việc giành thêm thị phần từ Trung Quốc tại thị trường
Mỹ Chẳng hạn:
Ngành hàng tiêu dùng: khoảng 27% tổng các mặt hàng Trung Quốc chịu áp thuế 10% thuộc ngành hàng này, trong đó có nhiều mặt hàng Việt Nam đang xuất khẩu vào Mỹ, đặc biệt là hàng may mặc, giày dép, thủy sản và nông sản Chiến tranh thương mại leo thang sẽ tạo cơ hội cho các doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam mở rộng thị phần tại Mỹ
Ngành đồ gỗ, nội thất - lĩnh vực với quy mô khoảng 23 tỷ USD hàng hoá xuất khẩu Trung Quốc vào Mỹ bị ảnh hưởng toàn bộ Các đơn hàng đồ
gỗ, nội thất của Mỹ có thể sẽ chuyển hướng sang các nước khác trong khu vực Đông Nam Á như Việt Nam, Thái Lan, Malaysia , tạo cơ hội mở rộng thị phần cho đồ gỗ, nội thất của Việt Nam xuất vào Mỹ
Cụ thể, hai ngành vốn có tăng trưởng cao là Dệt may và Sắt thép tiếp tục duy trì phong độ ổn định Tăng trưởng ngành Dệt tháng 10 đạt +15.7%, cao nhất từ đầu năm, May đạt +18.1% và ngành sản xuất Kim loại đạt +39.2%, cao nhất 18 tháng Thị trường xuất khẩu thuận lợi là động lực chính thúc đẩy ngành dệt may với tăng trưởng xuất khẩu hàng dệt may tháng 10 lên tới +21.6%
Trang 10Cơ hội này đến với Việt Nam nhờ hai khía cạnh Đầu tiên là đồng NDT mất giá so với USD và VND giúp các doanh nghiệp trong nước nhập được nguyên phụ vật liệu rẻ hơn Thứ hai là các ngành này của Việt Nam có thể lấy thêm được thị phần từ tay doanh nghiệp Trung Quốc tại thị trường Mỹ nhờ mức giá cạnh tranh, khi hàng Trung Quốc sẽ bị đánh thuế
“Nếu chiến tranh thương mại Mỹ - Trung tiếp tục leo thang lên quy mô toàn diện, cơ hội sẽ đến với rất nhiều nước khác trong vai trò thay thế các mặt hàng xuất khẩu vào hai thị trường Mỹ và Trung Quốc, trong đó có Việt Nam", khối phân tích của Công ty chứng khoán Bảo Việt (BVSC) đánh giá
• Về đầu tư
Bên cạnh đó, Việt Nam cũng có cơ hội hưởng lợi từ xu hướng chuyển dịch đầu tư của Mỹ từ Trung Quốc sang các nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam Ngoài ra, một số doanh nghiệp Mỹ đang đầu tư tại Trung Quốc cũng có xu hướng chuyển dịch sản xuất sang các quốc gia khác
Theo báo cáo tổng kết của Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) FDI của Việt Nam đã chỉ rõ Trung Quốc trở thành quán quân trong tổng FDI đầu tư vào Việt Nam Theo thống kê 4 tháng đầu năm nay, Trung Quốc vượt Hàn Quốc Singapore về vốn đầu tư cấp mới với 1,3 tỷ USD và 190
dự án, chiếm ¼ tổng vốn đầu tư mới