Quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở huyện ninh giang, tỉnh hải dương​

quản lý của hiệu trưởng đối với dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực thì kết quả dạy học của giáo viên sẽ được nâng cao và góp phần đổi mới dạy học ở các trường trung học cơ

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

BÙI KHẮC KHẢI

QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN VẬT LÝ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC Ở TRƯỜNG THCS HUYỆN NINH GIANG - TỈNH HẢI DƯƠNG

Ngành: Quản lý giáo dục

Mã số: 8.14 01 14

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: GS.TS NGUYỄN QUANG UẨN

THÁI NGUYÊN - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả khảo sát, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công

bố trong bất cứ công trình nào khác

Luận văn này cho đến nay chưa từng được bảo vệ tại bất kỳ hội đồng bảo vệ luận văn nào trên toàn quốc và cho đến nay chưa hề được công bố trên bất kỳ phương tiện thông tin nào

Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về những gì mà tôi cam đoan ở trên

Thái Nguyên, ngày 12 tháng 7 năm 2018

Tác giả

Bùi Khắc Khải

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian nghiên cứu đề tài: "Quản lý dạy học môn Vật lý theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương", đến

nay luận văn đã hoàn thành và em được phép bảo vệ luận văn

Với tình cảm chân thành, em xin cảm ơn các thầy giáo, các cô giáo khoa Tâm lý - Giáo dục trường Đại học Sư phạm, thuộc Đại học Thái Nguyên đã giúp

đỡ tận tình cho em trong quá trình học tập Em xin chân thành cảm ơn lãnh đạo trường Đại học Sư phạm, các bộ phận quản lý, đặc biệt là khoa sau đại học, đã chỉ dẫn, quản lý chặt chẽ về thủ tục, thời gian và tạo những điều kiện cần thiết cho việc hoàn thành luận văn thạc sĩ

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.TS Nguyễn Quang Uẩn người

đã giúp đỡ, hướng dẫn em trong suốt thời gian em làm luận văn này

Mặc dù bản thân em đã có nhiều cố gắng trong quá trình nghiên cứu song chắc chắn trong luận văn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong được sự chỉ dẫn của quý thầy cô và các bạn đồng nghiệp

Thái Nguyên, ngày 12 tháng 7 năm 2018

Tác giả

Bùi Khắc Khải

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ v

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 2

4 Giả thuyết khoa học 2

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Giới hạn phạm vi nghiên cứu 3

7 Phương pháp nghiên cứu 3

8 Cấu trúc luận văn 10

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN VẬT LÝ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 11

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 11

1.1.1.Các nghiên cứu ở nước ngoài 11

1.1.2 Các nghiên cứu ở trong nước 14

1.2 Lý luận về dạy học theo hướng phát triển năng lực 18

1.2.1 Dạy học theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở 18

1.2.2 Dạy học môn vật lý ở trường trung học cơ sở theo hướng phát triển năng lực 21

1.3 Quản lý hoạt động dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở 28

1.3.1 Khái niệm quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở 28

1.3.2 Quản lý dạy học môn Vật lý theo hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học cơ sở 29

1.4 Các yếu tố ảnh hưởng tới việc quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát

triển năng lực 38

1.4.1 Yếu tố chủ quan 38

1.4.2 Yếu tố khách quan 39

Tiểu kết chương 1 41

Chương 2: THỰC TRẠNG DẠY HỌC VÀ QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN VẬT LÝ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ HUYỆN NINH GIANG TỈNH HẢI DƯƠNG 42

2.1 Vài nét về địa bàn, khách thể nghiên cứu 42

2.1.1 Khái quát về vị trí địa lý, tình hình dân cư, đặc điểm kinh tế và xã hội của huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương 42

2.1.2 Khái quát chung về giáo dục trung học cơ sở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương 43

2.1.3 Khái quát về khảo sát thực trạng 44

2.2 Thực trạng về hoạt động dạy và học theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương 45

2.2.1 Đánh giá chung về việc thực hiện các khâu của quá trình dạy học bộ môn vật lý theo hướng phát triển năng lực học sinh 45

2.2.2 Thực hiện các khâu kỹ thuật dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực học sinh 47

2.3 Thực trạng quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực của học sinh 62

2.3.1 Thực hiện các nội dung quản lý dạy học môn vật lýtheo hướng phát triển năng lực 62

2.3.2 Quản lý đổi mới phương pháp dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực học sinh 65

2.3.3 Quản lý hoạt động học tập môn vật lý hướng vào phát triển năng lực học sinh 67

2.3.4 Quản lý việc xây dựng và sử dụng cơ sở vật chất, các trang thiết bị dạy học môn vật lý phục vụ cho việc dạy học phát triển năng lực học sinh 70

2.3.5 Ảnh hưởng của các yếu tố đến quản lý dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh 72

2.3.6 Đánh giá chung thực trạng quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát

triển năng lực của học sinh 74

Tiểu kết chương 2 76

Chương 3: BIỆN PHÁP QUẢN LÝDẠY HỌC MÔN VẬT LÝ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ HUYỆN NINH GIANG, TỈNH HẢI DƯƠNG 78

3.1 Nguyên tắc đề xuất các biện pháp quản lý 78

3.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính mục tiêu 78

3.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống 78

3.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính kế thừa 79

3.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn 79

3.1.5 Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi 80

3.2 Một số biện pháp quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương 80

3.2.1 Nâng cao nhận thức cho cán bộ quản lý, giáo viên về dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh 80

3.2.2 Đẩy mạnh việc bồi dưỡng và tự bồi dưỡng trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và kỹ năng dạy học phát triển năng lực học sinh cho giáo viên vật lí 82

3.2.3 Đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học môn vật lí theo hướng phát triển năng lực học sinh 84

3.2.4 Khai thác có hiệu quả các nguồn kinh phí đầu tư cho cơ sở vật chất, phương tiện trang thiết bị dạy học dành cho dạy học môn vật lí theo phát triển năng lực học sinh 86

3.2.5 Kiểm tra, đánh giá, rút kinh nghiệm kịp thời việc quản lý, kiểm tra, thi môn vật lí theo hướng phát triển năng lực học sinh 88

3.3 Mối quan hệ giữa các biện pháp đã đề xuất 89

3.4 Khảo nghiệm nhận thức về tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp đã đề xuất 90

3.4.1 Mục đích khảo nghiệm 90

3.4.2 Khách thể khảo nghiệm 91

3.4.3 Phương pháp khảo nghiệm 91

3.4.4 Nộidung khảo nghiệm 91

3.4.5 Kết quả khảo nghiệm mức độ cần thiết và mức độ khả thi của các biện pháp đề xuất 91

Tiểu kết chương 3 93

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 95

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99

PHỤ LỤC 102

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ Bảng

Bảng 2.1 Thực hiện các khâu của quá trình dạy học bộ môn vật lý theo

hướng phát triển năng lực học sinh 45 Bảng 2.2 Thực hiện phương pháp dạy học phát triển năng lực học sinh 48 Bảng 2.3 Thực hiện các hình thức tổ chức dạy học phát triển năng lực học sinh 51 Bảng 2.4 Thực hiện kiểm tra, thi, đánh giá kết quả môn vật lý theo chuẩn đầu ra 54 Bảng 2.5 Đánh giá của giáo viên về năng lực thực hiện hoạt động học tập

môn vật lý của học sinh 56 Bảng 2.6 Thực hiện các nội dung quản lý dạy học môn vật lý 63 Bảng 2.7 Quản lý việc đổi mới phương pháp dạy học môn vật lý theo hướng

phát triển năng lực học sinh 65 Bảng 2.8 Quản lý hoạt động học tập môn vật lý hướng vào phát triển năng lực

học sinh 68 Bảng 2.9 Quản lý việc xây dựng và sử dụng cơ sở vật chất, các trang thiết bị

dạy học môn vạt lý phục vụ cho việc dạy học phát triển năng lực học sinh 70 Bảng 2.10 Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến quản lý dạy học theo hướng

phát triển năng lực học sinh 72 Bảng 3.1 Kết quả khảo nghiệm mức độ cần thiết và mức độ khả thi của các

biện pháp để xuất 91

Biểu đồ:

Biểu đồ 2.1 Tổng hợp kết quả giải bài tập vật lýlớp 8 59 Biểu đồ 2.2 Tổng hợp kết quả giải bài tập vật lý lớp 9 59 Biểu đồ 2.3 Tổng hợp thực trạng việc dạy và học môn vật lý theo hướng phát

triển năng lực 60 Biểu đồ 2.4 Tổng hợp kết quả đánh giá thực trạng quản lý dạy học môn vật lý

theo hướng phát triển năng lực của học sinh 74

Sơ đồ:

Sơ đồ 3.1: Quan hệ giữa các biện pháp đề xuất nâng cao hiệu quả quản lý dạy

học môn vật lý ở các trường trung học cơ sở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương 90

có nhiều tác giả cả trong nước và ngài nước tập trung nghiên cứu, làm sao cho việc chuyển hóa các kiến thức trở thành năng lực của người học

Chương trình giáo dục mới hướng tới việc dạy học tích hợp và phân hóa, mục đích cao nhất là nhằm phát triển năng lực cho người học Đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này và Bộ giáo dục đã giúp giáo viên làm quen với định hướng mới Ví dụ Tài liệu tập huấn (lưu hành nội bộ) dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn vật lý, hóa học, sinh học, công nghệ…cấp trung học cơ sở Như vậy việc dạy học tích hợp, liên môn, trải nghiệm sáng tạo hình thành và phát triển năng lực của học sinh đã hình thành và trở thành chủ đạo trong chương trình giáo dục mới

Khung năng lực của học sinh trung học cơ sở, trung học phổ thông đã được xác định, định hướng tích hợp các môn học dần được hình thành, còn lại là liều lượng, tỷ

lệ tích hợp thế nào ở mỗi cấp học Bước đầu đã có 9 năng lực chung được xác định với học sinh trung học cơ sở là: năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo, năng lực quản lý, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực sử dụng công nghệ thông tin, năng lực sử dụng ngôn ngữ, năng lực tính toán và 27 năng lực chuyên biệt đối với môn vật lí nói riêng

Cũng như các bộ môn khác trong nhà trường phổ thông, môn vật lý là bộ môn khoa học thực nghiệm với phương pháp nghiên cứu chủ yếu là đi từ thực quan sinh động đến tư duy trừu tượng Vì vậy trong giờ dạy vật lý nếu người thầy không tìm cách tổ chức một giờ học sao cho hợp lý, sinh động hấp dẫn…thì rất khó lôi cuốn được học sinh và phát triển năng lựcsáng tạo cho học sinh

Nhiệm vụ hoạt động dạy học của giáo viên là “khai phóng” các năng lực ở mỗi học sinh

1.2 Về mặt thực tiễn

Lâu nay việc dạy học từng bước được đổi mới theo hướng phát huy năng lực người học, chuyển từ cách dạy truyền thống sang cách dạy theo hướng phát triển năng lực người học Tuy nhiên, việc thay đổi cách dạy, phương pháp dạy học, các

hình thức tổ chức dạy học trên thực tế đạt hiệu quả chưa cao do vẫn coi trọng cách dạy học truyền thống

Yêu cầu hiện nay đặt ra cho các nhà trường nói chung và trường trung học cơ cơ

sở nói riêng là việc chuyển mạnh trọng tâm từ truyền thụ tri thức sang dạy cách học, dạy học hướng vào năng lực thực hành, năng lực thực tiễn để người học có thể vận dụng các kiến thức đã học vào cuộc sống

Đối với môn vật lý ở trường trung học cơ sở là môn học quan trọng, giúp học sinh nắm bắt quy luật của tự nhiên để có năng lực nhận thức, thực hành các kiến thức vật lý học vào cuộc sống Do vậy, yêu cầu đặt ra cho các nhà trường trung học cơ sở trong quản lý dạy học môn vật lý là hình thành năng lực thực tiễn, năng lực vận dụng các kiến thức vật lý đã học vào việc giải quyết các vấn để do cuộc sống đặt ra một cách hiệu quả Chất lượng cũng như hiệu quả của hoạt động dạy học môn vật lýcủa giáo viên phụ thuộc rất nhiều vào quá trình quản lý của hiệu trưởng Đây là một nhiệm vụ trọng tâm và quan trọng của Hiệu trưởng ở trường trung học cơ sở trong công cuộc đổi mới dạy và học theo hướng phát triển năng lực trong giai đoạn hiện nay

Xuất phát từ những lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài “Quản lý dạy học môn vật

lý theo hướng phát triển năng lực ởtrường trung học cơ sở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương” để nghiên cứu một cáchhệ thống, góp phần nâng cao chất lượng đổi mới

giáo dục

2 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất các biện pháp quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương, góp phần nâng cao chất lượng dạy học

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quản lý dạy học môn vật lý ở các trường trung học cơ sở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Biện pháp quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở các trường trung học cơ sở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương

4 Giả thuyết khoa học

Công tác quản lý của Hiệu trưởng đối với hoạt động dạy học môn vật lý ở trường trung học cơ sở ở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương đã đạt được những kết quả nhất định, song vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập Nếu đề xuất được các biện pháp

quản lý của hiệu trưởng đối với dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực thì kết quả dạy học của giáo viên sẽ được nâng cao và góp phần đổi mới dạy học ở các trường trung học cơ sở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1.Nghiên cứu cơ sở lý luận quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực; các khái niệm dạy học môn vật lýtheo hướng phát triển năng lực, phương pháp dạy học và hình thức tổ chức dạy học môn vật lýtheo hướng phát triển năng lực 5.2 Nghiên cứu và đánh giá thực trạng quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương 5.3 Đề xuất một số biện pháp quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương

6 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

6.1 Giới hạn đối tượng nghiên cứu

Trong khuôn khổ của một luận văn thạc sĩ, tác giả chỉ tập trung nghiên cứu các biện pháp quản lýcủa Hiệu trưởng trường trung học cơ sở về hoạt động dạy học môn vật lý của giáo viên theo hướng phát triển năng lực

6.2 Giới hạn khách thể điều tra

Cán bộ quản lý và giáo viên môn vật lý, học sinh của các trường trung học cơ sở thuộc huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương

Khách thể khảo sát: 30 cán bộ giáo viên ở 21 trường trung học cơ sở và 156 học sinh tại 5 trường trung học cơ sở

6.3 Giới hạn về địa bàn và thời gian nghiên cứu

- Địa bàn nghiên cứu: 21 trường trung học cơ sở thuộc huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương

- Thời gian nghiên cứu: từ năm học 2017 - 2018 đến năm học 2019 - 2020

7 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện việc nghiên cứu đề tài, tác giả sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

7.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu lý luận, văn bản

a) Mục tiêu của phương pháp

Khái quát hóa các vấn đề lý luận nhằm xây dựng cơ sở lý luận cho việc dạy học môn vật lý và quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở, xác định các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý dạy học môn vật

lý theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở, nhằm phát huy tối đa sự

tác động của các yếu tố này đến việc phát triển năng lực học sinh qua việc dạy và học môn vật lý ở trường trung học cơ sở

b) Nội dung của phương pháp

- Tổng quan các nghiên cứu về dạy học và quản lý dạy học môn vật lý ở trường trung học cơ sở theo định hướng phát triển năng lực

- Xây dựng cơ sở lý luận về dạy học môn vật lý theo định hướng phát triển năng lực

- Xây dựng cơ sở lý luận về biện pháp quản lý dạy học môn vật lý theo định hướng phát triển năng lực

- Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến pháp quản lý dạy học môn vật lý theo định hướng phát triển năng lực

c) Cách tiến hành biện pháp

- Nghiên cứu các văn bản, Nghị quyết của Đảng, các văn bản của Nhà nước, các Chỉ thị của ngành giáo dục về công tác quản lý hoạt động dạy học, đổi mới phương pháp dạy học

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học theo hướng phát triển năng lực

- Hồi cứu tư liệu liên quan đến đề tài

7.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

7.2.1 Phương pháp chuyên gia (Phụ lục 3)

a) Mục tiêu của phương pháp

Xin ý kiến chuyên gia về xây dựng đề cương, các phương pháp nghiên cứu, xây dựng cơ sở lý luận về dạy học và quản lý dạy học môn vật lý ở trường trung học

cơ sở theo định hướng phát triển năng lực

b) Nội dung của phương pháp

- Lấy ý kiến của chuyên gia về việc tư vấn đề cương, góp ý hoàn thiện khung

lý luận và xây dựng bảng hỏi

- Lấy ý kiến chuyên gia về việc xây dựng các phương pháp nghiên cứu, điều tra, khảo sát, xử lý số liệu định lượng và định tính, phân tích số liệu và báo cáo kết quả nghiên cứu trước Hội đồng chấm luận văn

c) Cách tiến hành biện pháp

Xin ý kiến các chuyên gia, các nhà quản lý giáo dục, các nhà giáo dục học nghiên cứu về quản lý dạy học môn vật lý theo tiếp cận năng lực người học ở trường trung học cơ sở thông qua gặp gỡ trực tiếp tại buổi tư vấn, góp ý đề cương đến việc xin ý kiến cá nhân cho việc nghiên cứu

7.2.2 Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi (Phụ lục 1)

a) Mục tiêu của phương pháp

Thu thập số liệu thực trạng các số liệu giúp cho đánh giá thực trạng dạy học và quản lý dạy học môn vật lý ở trường trung hoc cơ sở theo định hướng phát triển năng lực, xác định mức độ tác động của các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý dạy học môn vật

lý, từ đó đề xuất biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý dạy học môn vật lý ở trường trung học cơ sở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương theo tiếp cận năng lực

b) Nội dung của phương pháp

- Thu thập các số liệu thực tiễn về thực trạng dạy học môn vật lý ở trường trung học cơ sở: Xác địnhthực trạng dạy và học theo hướng phát triển năng lực về thực hiện các khâu của quá trình dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực học sinh; xác định thực trạng thực hiện các khâu kỹ thuật dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh thể hiện ở phương pháp dạy học, hình thức tổ chức dạy học, các hình thức tổ chức dạy học; kết quả kiểm tra, thi, đánh giá kết quả theo chuẩn đầu

ra và thực trạng đánh giá năng lực thực hiện hoạt động học tập môn học của học sinh

- Thu thập số liệu thực tiễn về thực trạng hiệu quả quản lý dạy học theo hướng phát triển năng lực của học sinh; đánh giá được mức độ hiệu quản quản lý các nội dung dạy học; đánh giá mức độ quản lý việc đổi mới phương pháp dạy học, phát triển năng lực học sinh; đánh giá được mức độ quản lý hoạt động học tập hướng vào phát triển năng lực học sinh và đánh giá được mức độ quản lý việc xây dựng và sử dụng

cơ sở vật chất, các trang thiết bị dạy học phục vụ cho việc dạy học phát triển năng lực học sinh

- Thu thập số liệu thực tiễn về thực trạng mức độ ảnh hưởng của các yếu tố khách quan và chủ quan đến quản lý dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh

c) Cách tiến hành biện pháp

Mẫu được lựa chọn để khảo sát là mẫu đại diện có tính thống kê

Trước khi tiến hành khảo sát, tác giả đã liên hệ với các trường với các nội dung liên hệ về thời gian, nội dung, phương pháp, hình thức khảo sát

Trước khi phát phiếu hỏi, tác giả hướng dẫn khách thể trả lời theo phương án các mức độ

+ Tiến hành điều tra bằng phát phiếu cho các khách thể trên cơ sở đã hướng dẫn, sau khi khách thể trả lời xong, phiếu được thu lại và số liệu được xử lý bằng phương pháp thống kê, phân tích, so sánh … theo những biến số độc lập để rút ra những thuộc tính chung của các tập hợp mẫu nhằm hình thành luận cứ cho giả thuyết nghiên cứu

7.2.3 Phương pháp quan sát (Phụ lục 4)

a) Mục tiêu của phương pháp

Thu thập các kết quả định tính về thực trạng dạy của giáo viên và thực trạng học của học sinh trong và ngoài giờ học qua giải quyết các hoạt động thực tiễn Mặt khác, thu được những kết quả định lượng về thực trạng quản lý dạy học môn vật lý của Ban Giám hiệu, tổ chuyên môn và giáo viên về quản lý nội dung dạy học, quản lý đổi mới phương pháp dạy học, quản lý hoạt động học tập của học sinh và quản lý việc xây dựng, sử dụng cơ sở vật chất

b) Nội dung của phương pháp

- Quan sát những diễn biến trong giờ giảng môn vật lý của giáo viên trong thực hiện các khâu của quá trình dạy học

Quan sát việc sử dụng các phương pháp dạy học của giáo viên môn vật lý, trong đó chú trọng vào phương pháp dạy học tích cực hướng vào phát triển năng lực thực hành, năng lực giải quyết tình huống của người học

Quan sát khả năng giáo viên thực hiện các hình thức tổ chức dạy học như theo hình thức cá nhân, dạy học nhóm, dạy học tương tác - cộng tác,

Quan sát việc tổ chức thi, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của giáo viên đối với học sinh và đánh giá năng lực thực hiện các hoạt động dạy học

Với hoạt động quản lý dạy học tiếp cận năng lực, các quan sát tập trung vào quản lý thực hiện nội dung dạy học, phương pháp dạy học, quản lý hoạt động học tập,quản lý cơ sở vật chất

Các quan sát sau đó được tập hợp, ghi lại thành biên bản và tổng hợp, sau đó tiến hành các phân tích, đánh giá cụ thể

7.2.4 Phương pháp phỏng vấn sâu (Phụ lục 5)

a) Mục tiêu của phương pháp

Thu thập thêm các bằng chứng về thực trạng hoạt động dạy học môn vật lý và

thực trạng quản lý dạy học môn vật lý của giáo viên ở các trường trung học cơ sở cả

về mặt định tính và định lượng phục vụ cho việc nâng cao hiệu quả quản lý dạy học theo hướng tiếp cận năng lực

b) Nội dung của phương pháp

- Các nội dung phỏng vấn tập trung vào viện đánh giá, khẳng định thực trạng dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở:

+ Thực hiện các khâu của quá trình dạy học môn vạt lý theo hướng phát triển năng lực

+ Thực hiện các phương pháp dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực + Thực hiện các hình thức tổ chức dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực

+ Sử dụng các hình thức kiểm tra, đánh giá kết quả học tập môn vật lý theo hướng phát triển năng lực

+ Đánh giá năng lực thực hiện giảng dạy môn vật lý của giáo viên theo hướng phát triển năng lực

- Các nội dung phỏng vấn tập trung vào viện đánh giá, khẳng định thực trạng quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở:

+ Quản lý các nội dung dạy học

+ Quản lý đổi mới phương pháp dạy học

+ Quản lý hoạt động học tập của học sinh

+ Quản lý thực trạng sử dụng cơ sở vật chất

Việc phỏng vấn được tiến hành công khai, cởi mở, thẳng thắn về những vấn đề

mà đề tài tập trung nghiên cứu

Các kết quả phỏng vấn sau đó được biên tập, xử lý về mặt định tính và phân tích đưa vào phần nghiên cứu thực trạng trong đề tài

7.2.5 Phương pháp giải bài tập tình huống (Phụ lục 2)

a) Mục tiêu của phương pháp

Đánh giá năng lực thực tiễn của học sinh qua việc vận dụng các kiến thức đã học trong chương trình vào việc giải quyết các tình huống của thực tiễn

b) Nội dung của phương pháp

Học sinh giải các bài tập vật lý lớp 8 và lớp 9 gồm:

- Học sinh thực hành 3 nhiệm vụ với bài tập vật lý ở lớp 8

Nhiệm vụ 1: Làm bài tập vật lý về lực ma sát với 3 bài tập:

Bài tập 1 Thế nào là lực ma sát

1) Là lực tác động vào vật và hướng ngược chiều với chuyển động

2) Là lực sinh ra khi một vật chuyển động trên mặt một vật khác và hướng ngược chiều với chuyển động

3) Là lực sinh ra khi một vật chuyển động trên mặt một vật khác và hướng cùng chiều chuyển động

Bài tập 2 Làm thế nào để đo lực ma sát?

1) Móc lực kế vào một khung gỗ rồi kéo cho miếng gỗ chuyển động trên mặt bàn, khi đó kim của lực kế chỉ độ lớn của lực ma sát

2) Móc lực kế vào một khung gỗ rồi kéo cho miếng gỗ chuyển động trên mặt bàn, khi đó kim của lực kế chỉ độ lớn của lực ma sát

3) Móc lực kế vào một khung gỗ rồi kéo cho miếng gỗ chuyển động đều trên mặt bàn, khi đó kim của lực kế chỉ độ lớn của lực ma sát

Bài tập 3 Lực ma sát được tính bằng đơn vị nào:

1) Kilôgam (kg)

2) Newton (N)

3) Mét trên giây (m/s)

Nhiệm vụ 2 Chọn các câu đúng trong các câu đúng về lực ma sát

1) Lực ma sát không phụ thuộc vào trọng lực của vật

2) Lực ma sát phụ thuộc vào trọng lực của vật

3) Lực ma sát phụ thuộc vào trọng lực của vật, trọng lượng của vật càng lớn thì lực ma sát càng lớn

4) Lực ma sát không phụ thuộc vào diện tích tiếp xúc giữa các vật

5) Lực ma sát phụ thộc và diện tích tiếp xúc, diện tích tiếp xúc càng lớn thì lực

9) Lực ma sát phụ thuộc vào chất liệu của mặt tiếp xúc giữa các vật

10) Lực ma sát không phụ thuộc vào chất liệu của mặt tiếp xúc giữa các vật

Nhiệm vụ III Nêu một ví dụ về lực ma sát

- Bài tập vật lý lớp 9, học sinh làm hai bài tập:

Bài tập vật lý lớp 9: Điện trở suất

Nhiệm vụ 1 Dựa vào bảng kê điện trở suất của một số chất (tính bằng Ωm) được cho dưới đây:

Chất Điện trở suất (Ωm) Chất Điện trở suất (Ωm)

Trả lời các câu hỏi và giải các bài tập:

1 Nói điện trở suất của sắt bằng 12.10-8Ωm có nghĩa là thế nào?

2 Theo bảng trên thì chất cao dẫn điện tốt nhất, chất nào dẫn điện kém nhất

3 Một sợi dây đồng có tiết diện 1mm2 Hỏi dây nhôm có cùng chiều dài với dây đồng phải có tiết diện tăng bao nhiêu để có điện trở bằng điện trở của dây đồng?

Nhiệm vụ 2 Căn cứ vào đồ thị của Định luật ôm cho một đoạn mạch ở hình 1, hãy trả lời các câu hỏi sau:

1 Khi điện thế bằng 10v thì cường độ dòng điện bằng bao nhiêu

2 Điện trở của đoạn mạch bằng bao nhiêu

3 Góc φ thay đổi như thế nào khi điện trở của đoạn mạch tăng?

c) Cách tiến hành biện pháp

Sử dụng phiếu khảo sát, qua đó học sinh giải các bài tập vật lý cho sẵn Kết quả sau đó được tính ra tỷ lệ % để xác định năng lực thực hành kiến thức đã học của học sinh

7.3 Phương pháp xử lý kết quả nghiên cứu bằng thống kê toán học với sự trợ giúp của SPSS

a) Mục tiêu của phương pháp

Xác định các kết quả nghiên cứu định tính, các số liệu thu được từ kết quả khảo sát được phân tích về mặt định tính để đánh giá về thực trạng và quản lý thực trạng dạy học môn vật lý ở các trường trng học cơ sở huyện Ninh Giang theo hướng phát triển năng lực

b) Nội dung của phương pháp

Các số liệu thu được dưới dạng số liệu sơ cấp được xử lý thành các số liệu sơ cấp sau đó tiến hành phân tích định tính và đánh giá về mức độ thực hiện dạy học và quản lý dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh quan môn học vật lý

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài mở đầu, kết luận và khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn cấu trúc thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý dạy học môn vật lýtheo hướng phát triển

năng lực ở trường trung học cơ sở

Chương 2: Thực trạng dạy học và quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát

triển năng lực ở các trường trung học cơ sở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương

Chương 3: Biện pháp quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng

lực ở trường trung học cơ sở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN VẬT LÝ

THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề

1.1.1.Các nghiên cứu ở nước ngoài

Dạy học theo hướng phát triển năng lực người học như một trong những yêu cầu quan trọng đối với các nhà trường, nhằm phát triển ở người học có những năng lực cần thiết, phù hợp với yêu cầu của thực tiễn cuộc sống, điều đó đặt ra thách thức lớn cho các nhà trường cũng như đối với từng môn học cụ thể Đối với môn học vật

lý, vấn đề dạy học theo hướng phát triển năng lực có thể đề cập đến một số nghiên cứu sau:

Trong Hội thảo về nghiên cứu và giảng dạy vật lý năm 2004 được tổ chức tại California, Mỹ tác giả Charles R Henderson và Melissa H Dancy “Nghiên cứu, học tập và giảng dạy vật lý: Quan điểm của các nhà nghiên cứu vật lý” [32] Nội dung nghiên cứu cứu thể hiện kết quả các cuộc phỏng vấn bốn giảng viên cao cấp không phải là thành viên của cộng đồng nghiên cứu và giáo dục vật lý Các cuộc phỏng vấn tập trung vào các niềm tin chung của họ về giảng dạy và học tập cũng như thái độ và cách sử dụng của họ với các chiến lược dạy học nhằm phát triển năng lực ở người học Niềm tin và thái độ của người dạy đóng vai trò quan trọng ảnh hưởng đến hiệu quả học tập, đến năng lực ở người học

Năm 2009, hai tác giả TeresaMartín, BlasAnaSerrano - Fernándezvới công trình

“Vai trò của công nghệ mới trong quá trình học tập và giảng dạy vật lý” [36] Tổ chức cáckhóa học vật lý trực tuyếnvới mục tiêu tạo ra một cộng đồng học tập giúp cả giáo viên và học sinh có không gian ảo để chia sẻ kiến thức thông qua các hoạt động giám sát khác nhau, các cuộc trò chuyện và diễn đàn Phản ứng của người học đối với sáng kiến nàyrất tốt, giúp người học củng cố kiến thức và năng lực của bản thân

Nghiên cứu của tập thể tác giả người Úc thuộc Đại học Queensland Michael J Drinkwater, Deanne Gannaway, Karen Sheppard, Matthew J Davis, Margaret J Wegener, Warwick P Bowen, Joel F Corney “Quản lý các quá trình học tập tích cực cho sinh viên chuyên ngànhvật lý năm đầu: Ưu điểm của phương pháp tiếp cận tổng hợp” [34] Kết quả nghiên cứu của các tác giả chỉ ra việc chuyển các bài giảng thành các câu hỏi và câu trả lời tương tác và khuyến khích người học tham gia tích cực vào lớp học Một phương pháp tiếp cận được nhóm giảng viên thông qua trong các lớp

học sinh viên năm thứ nhấtchuyên ngành vật lý thay thế các bài giảng truyền thống, hàm lượng nội dung cao và phương pháp kết hợp để học hỏi theo định hướng phát triển năng lực, cách dạy học tạo điều kiện thảo luận chuyên sâu trong lớp bằng cách yêu cầu học sinh tham gia vào việc đọc và trả lời các câu đố ngắn trước mỗi lớp Giảng viên sử dụng phần mềm để nhanh chóng phân tích phản hồi của sinh viên và xác định các vấn đề chính mà các sinh viên gặp phải trước khi bắt đầu dạy học Kết thúc nghiên cứu đã chỉ ra việc thay đổi phương pháp dạy học, cách tổ chức và quản lý hoạt động dạy học với chất lượng, hiệu quả được nâng lên rõ rệt

Công trình “Nhận thức của giáo viên và sinh viên về đặc điểm dạy và học môn vật lý học hiệu quả” [33] của hai tác giả Korur, F., Eryılmaz, A đăng trên Tạp chí nghiên cứu giáo dục Eurasian của Thổ Nhĩ Kỳ.Trên cơ sở đặt vấn đề giáo viên và sinh viên ở Thổ Nhĩ Kỳ cảm thấy như thế nào về các đặc điểm chung của giáo viên dạy vật lý hiệu quả Mục đích đầu tiên là để điều tra đặc điểm của các giáo viên vật lý hiệu quả bằng cách yêu cầu học sinh và giáo viên về các đặc tính của giáo viên đối với thành tích và động lực Mục đích thứ hai là tìm hiểu xem liệu ảnh hưởng của các đặc tính này có liên quan đáng kể với khu vực địa lý, khối lớp và giới tính của sinh viên, cũng như khu vực, giới tính và năm giảng dạy của giáo viên Dữ liệu được thu thập qua bảng câu hỏi 2.177 học sinh trung học và 214 giáo viên dạy môn vật lý trong

9 thành phố từ 3 vùng địa lý ở Thổ Nhĩ Kỳ Kết quả: giáo viên nhận thấy đặc điểm của giáo viên có ảnh hưởng lớn hơn đến động lực và thành tích của người học Những đặc điểm ảnh hưởng đến thành tích học sinh nhiều hơn học sinh động lực, theo giáo viên Học sinh tuyên bố nhiều hơn học sinh nam đặc điểm giao tiếp của giáo viên vật

lý ảnh hưởng đến động lực của họ và thành tích Sinh viên khu vực Địa Trung Hải tuyên bố nhiều hơn sinh viên từ các vùng khác mà những đặc điểm này ảnh hưởng đáng kể Các phát hiện chỉ ra cả học sinh viên và giáo viên nhận thấy vai trò của giáo viên vật lý có ảnh hưởng đến thành tích học sinh và tạo động lực cho người học Những đặc điểm có hiệu quả là kiến thức sư phạm và vấn đề chủ đề Khuyến nghị được đưa ra là đặc điểm của giáo viên nên được tính đến trong quá trình lựa chọn và phân công giáo viên

Nghiên cứu “Ảnh hưởng của việc sử dụng thiết bị phòng thí nghiệm vật lý đối với thành tích học tập của sinh viên trong môn vật lý trường trung học cơ sở” [30]năm 2012 của tác giả Bello Theodora Olufunke Viện nghiên cứu giáo dục thuộc đại học Obafemi Awolowo, Nigeria.Nghiên cứu này khảo sát mẫu chín trăm sinh viên được lựa chọn ngẫu nhiên và 50 giáo viên vật lý đã được lựa chọn một cách có chủ ý

từ 45 trường trung học phổ thông ở khu vực Tây Nam Nigeria Công cụ để thu thập

dữ liệu cho nghiên cứu là bảng câu hỏi tự thiết kế về phòng thiết bị thí nghiệm vật lý Kết quả cho thấy việc sử dụng tối ưu các thiết bị phòng thí nghiệm vật lý có hiệu quả trong việc giảng dạy Vật lý Các trường liên bang có phòng thiết bị thí nghiệm vật lý tối đa và có điểm trung bình cao nhất, tiếp theo là các trường tư thục trong khi các trường công lập có thiết bị tối thiểu và khả năng sử dụng tối thiểu có điểm trung bình thấp nhất Nghiên cứu kết luận rằng phòng thí nghiệm khoa học với thiết bị thích hợp

là một biến số quan trọng trong việc xác định chất lượng sản lượng giảng dạy và học tập môn vật lý

Ba tác giả Robert Repnik, Dominik Robič and Igor Pesek thuộc đại học Maribor, Slovenia trong nghiên cứu “Học Vật lý trong trường trung học cơ sở và trung họcphổ thông với trò chơi trên máy tính” [35] Qua nghiên cứu cho thấy cần tạo

ra các giờ học vật lý thú vị hơn với việc sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông Giáo viên vật lý cần phải có năng lực về công nghệ thông tin và truyền thông để sử dụng trong các bài dạy để cải tiến bài học Ngày nay, nhiều học sinh dành thời gian rảnh rỗi chơi trò chơi điện tử Một trong những mục tiêu của nghiên cứu là tìm ra những trò chơi trên máy tính phù hợp cho việc học vật lý và làm thế nào để đưa những trò chơi đó vào quá trình học tập Nghiên cứu chỉ ra cách giảng dạy vật lý với trò chơi máy tính ảnh hưởng đến người học và những lợi ích Các giáo viên thấy trò chơi phù hợp hơn cho việc giảng dạy vật lý ở các trường, mặc dù có những chủ đề vật

lý chủ yếu là từ vật lý trung học bao gồm trong trò chơi

* Đánh giá chung các nghiên cứu ở nước ngoài:

- Những ưu điểm:

+ Các nghiên cứu tập trung vào việc đi sâu phân tích thái độ, niềm tin của người dạy để có thể nâng cao hiệu quả dạy học môn vật lý và những tác động từ việc nắm vững tri thức môn vật lý với năng lực người học

+ Tăng cường tương tác giữa người dạy và người học theo hướng cộng tác, đẩy mạnh hình thức dạy học nêu vấn đề

+ Đẩy mạnh các ứng dụng công nghệ vào bài dạy

+ Đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học

- Những hạn chế:

+ Các nghiên cứu tập trung chủ yếu vào khía cạnh dạy học, vào vấn đề chủ thể của hoạt động dạy, ít đề cập đến việc quản lý hoạt động dạy với vấn đề hình thành năng lực người học

+ Chưa chú trọng vào vấn đề quản lý dạy học tương tác giữa người dạy và người học, quản lý phương pháp dạy học, quản lý việc ứng dụng các phương pháp dạy học tích cực với việc hình thành các năng lực thực tiễn của người học trong môn vật lý

1.1.2 Các nghiên cứu ở trong nước

Trong những năm gần đây, việc đổi mới phương pháp, nội dung dạy học diễn ra mạnh mẽ, đồng thời Đảng ta đã ra Nghị quyết Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn điện giáo dục Việt Nam Năm 2016 trong Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc tiếp tục khẳng định vai trò của việc dạy học theo hướng tiếp cận năng lực người học Từ

sự định hướng, chỉ đạo trên, đã có một số hội thảo, nghiên cứu về dạy học môn vật lý và quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở các cấp học

Tác giả Nguyễn Ngọc Hưng với nghiên cứu “Một số hướng đổi mới dạy học môn vật lý ở trường phổ thông” [16] đã chỉ ra một số vấn đề lý luận đổi mới nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức, sử dụng phương tiện dạy học và và kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh theo hướng phát triển năng lực Trong đánh giá kết quả học tập chuyển từ chủ yếu tập trung đánh giá kiến thức, kỹ năng mà học sinh cần đạt được sang kiểm tra, đánh giá năng lực, trong đó chú trọng năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng trong các tình huống thực tiễn Dựa vào chuẩn năng lực ở từng chủ đề học tập giáo viên xây dựng và sử dụng phối hợp các công cụ đánh giá, đồng thời phối hợp giữa đánh giá thường xuyên với đánh giá định kỳ Phối hợp đánh giá của giáo viên với tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của học sinh

“Tài liệu học tập về phương pháp dạy học theo hướng tích hợp (chuyên đề bồi dưỡng sư phạm)” [25] của tác giả Nguyễn Văn Tuấn (2010) chỉ ra: Nội dung dạy học tích hợp, chương trình đào tạo cần được thiết kế theo môdun định hướng năng lực, phương pháp dạy theo quan điểm định hướng giải quyết vấn đề và định hướng hoạt động, định hướng giảiquyết vấn đề, theo định hướng hoạt độngvà giáo án dạy học tích hợp

Võ Hoàng Ngọc, Võ Văn Thông với nghiên cứu “Tổ chức dạy học ngoại khóa vật lý ở trường phổ thông theo định hướng tìm tòi- nghiên cứu góp phần phát triển năng lực học sinh trung học cơ sở”[19] trên trên Tạp chí Khoa học của trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2016 đưa ra một số định hướng hoạt động ngoại khóa không chỉ giúp học sinh củng cố kiến thức, rèn luyện kỹ năng, mà còn góp phần góp phần phát triển năng lực toàn diện ở người học, khắc phục cách dạy chủ yếu từ cung cấp kiến thức sang dạy học tiếp cận năng lực người học, học sinh được trải nghiệm

nhận thức vấn đề nghiên cứu, đề xuất, dự đoán, tìm tòi, làm thí nghiệm kiểm tra tương tự như các nhà khoa học để xây dựng kiến thức cho bản thân dưới sự hướng dẫn của giáo viên

Trần Thị Ánh Ngọc, Lê Công Chiêm với công trình “Bồi dưỡng năng lực vận dung kiến thức vật lý vào thực tiễn thông qua sử dụng phối hợp các loại hình thí nghiệm trong dạy học vật lý” [19] khẳng định năng lực vận dụng kiến thức vật lý vào thực tiễn là một trong những năng lực quan trọng cần hình thành cho người học, đồng thời là phương tiện quản lý hiệu quả dạy học vật lý ở trường phổ thông Trên thực tế vẫn còn nhiều giáo viên chưa thực sự chú trọng hoặc còn lúng túng trong việc bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vật lý vào thực tiễn Vì vậy, trong dạy học vật lý cần bồi dưỡng năng lực vận dụng kiến thức vật lý vào thực tiễn, củng cố niềm tin khoa học và tăng cường hứng thú học tập vật lý

Hai tác giả Nguyễn Thị Diệu Linh và Đỗ Hương Trà với nghiên cứu “Từ khảo sát thực tiễn đến đề xuất giải pháp phát triển năng lực thiết kế công cụ đánh giá năng lực trong bồi dưỡng và đào tạo giáo viên vật lý”[19] năm 2016 Từ việc phân tích các kết quả khảo sát về năng lực thiết kế công cụ đánh giá của giáo viên, xác định mối liên hệ giữa sự phát triển năng lực với đào tạo ban đầu và bồi dưỡng giáo viên Những phân tích và đề xuất được dựa trên cơ sở dựa trên mô hình các giai đoạn của quá trình xử lý thông tin, thông tin được xử lý qua ba giai đoạn trí nhớ cảm giác, trí nhớ ngắn hạn hay trí nhớ làm việc và trí nhớ dài hạn Dựa trên thang phân loại của Bloom, tác giả đã đề xuất quá trình bồi dưỡng giáo viên gồm bốn giai đoạn nhận biết, hiểu, vận dụng và rèn luyện Điều này mở ra khả năng phát triển năng lực thiết kế công cụ đánh giá cho giáo viên trong dạy học vật lý ở trường phổ thông

Công trình của tác giả Nguyễn Thị Đại “ Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học vật lý ở trường trung học cơ sở” [10] Đây là giải pháp hiệu quả trong dạy học vật lý, máy tính có thể được sử dụng với nhiều chức năng khác nhau Vì vậy, tác giả đề xuất ba giải pháp: tổ chức dạy học dự án trong đó học sinh ứng dụng công nghệ thông tin để xây dựng các sản phẩm; sử dụng nền tảng web 2.0 tạo môi trường hợp tác trong học tập; khai thác các sản phẩm phần mềm hỗ trợ quá trình nhận thức của học sinh; sử dụng công cụ tìm kiếm để khai thác nguồn tài nguyên internet và sử dụng công nghệ thông tin để hỗ trợ các hoạt động chuyên môn của giáo viên

Tác giả Phạm Thị Phú, Nguyễn Lâm Đức “ Bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn

đề cho học sinh trong dạy học vật lý ở trường trung học phổ thông” [23], các tác giả cho rằng năng lực giải quyết vấn đề của học siinh trong học tập vật lý là tổng hợp các

năng lực thành tố theo tiến trình giải quyết vấn đề cho phép người học huy động kiến thức, kỹ năng thích hợp, với thái độ tích cực giải quyết thành công nhiệm vụ nhận thức, lĩnh hội được kiến thức, kĩ năng và phương pháp mới Từ đó, tác giả đưa ra một

số biện pháp bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề và cách đánh giá trong dạy học vật

lý ở trường phổ thông

Công trình “Đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học cơ sở theo định hướng phát triển năng lực người học” [28] của nhóm tác giả trường Trung học cơ sở Lam Sơn, quận 6, Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng việc đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi những điều kiện thích hợp về phương tiện, cơ sở vật chất và tổ chức dạy học, điều kiện về tổ chức, quản lý Ngoài ra, phương pháp dạy học còn mang tính chủ quan Mỗi giáo viên với kinh nghiệm riêng của mình cần xác định những phương hướng riêng để cải tiến phương pháp dạy học và kinh nghiệm của cá nhân Các tác giả đã đưa ra chín phương pháp đổi mới phương pháp dạy học gồm: Cải tiến các phương pháp dạy học truyền thống, kết hợp đa dạng các phương pháp dạy học, vận dụng dạy học giải quyết vấn đề, vận dụng dạy học theo tình huống, vận dụng dạy học định hướng hành động, tăng cường sử dụng phương tiện dạy học và công nghệ thông tin hợp lý hỗ trợ dạy học, sử dụng các kỹ thuật dạy học phát huy tính tích cực và sáng tạo, chú trọng các phương pháp dạy học đặc thù bộ môn và bồi dưỡng phương pháp học tập tích cực cho học sinh

Bài viết “Phương pháp dạy học theo quan điểm phát triển năng lực” [29] chỉ ra những định hướng chung, tổng quát về đổi mới phương pháp dạy học các môn học thuộc chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực là: phát huy tính tích cực,

tự giác, chủ động của người học, hình thành và phát triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa, nghe, ghi chép, tìm kiếm thông tin, ), trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tư duy; chọn lựa một cách linh hoạt các phương pháp chung và phương pháp đặc thù của môn học để thực hiện đảm bảo nguyên tắc “Học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của GV”; sử dụng phương pháp dạy học gắn với các hình thức tổ chức dạy học; sử dụng đủ và hiệu quả các thiết bị dạy học môn học tối thiểu đã qui định Có thể sử dụng các đồ dùng dạy học tự làm nếu xét thấy cần thiết với nội dung học và phù hợp với đối tượng học sinh Tích cực vận dụng công nghệ thông tin trong dạy học

Cùng với các nghiên cứu trên còn có các luận án tiến sĩ về dạy học theo hướng phát triển năng lực Tác giả Trần Xuân Phú trong luận án “Dạy học theo hướng phát triển năng lực cho học viên trường sĩ quan chính trị” (2012 [22], chủ yếu tập trung

vào việc lựa chọn hình thức tổ chức dạy học, cải tiến cách ra đề thi, hình thức và phương pháp kiểm tra, đánh giá mà không đặt ra yêu cầu quản lý các hoạt động này Tác giả Đặng Thị Thuận An trong trong luận án tiến sĩ “Phát triển năng lực dạy học tích hợp cho sinh viên sư phạm hóa học thông qua học phần phương pháp dạy học hóa học phổ thông, Luận án tiến sĩ quản lý giáo dục” [1] tập trung đi sâu tìm hiểu nhận thức, mức độ hiểu sinh viên của giáo viên về dạy học tích hợp, những kỹ năng sinh viên đạt được trong dạy học tích hợp Tác giả dành sự quan tâm đến phương pháp và kết quả sinh viên đạt được khi dạy học tích hợp mà không đề cập đến quản lý dạy học tích hợp

* Đánh giá chung các nghiên cứu ở trong nước

+ Chưa chỉ ra quy trình của việc quản lý hoặc chỉ đề cập đến một khâu trong quy trình đó là đánh giá đầu ra

Như vậy, các nghiên cứu trên chủ yếu đề cập đến dạy học theo hướng tiếp cận năng lực với đầy đủ các bước, các khâu và đẩy mạnh vận dụng phương pháp, hình thức tổ chức đến kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực thực hành ở người học Điểm hạn chế chung ở các nghiên cứu trên chưa đề cập đầy đủ quy trình quản lý dạy học theo tiếp cận năng lực, quản lý quá trình dạy học môn vật lý Vì vậy, trong giới hạn đề tài, tác giả sẽ đi vào giải quyết việc quản lý quá trình dạy học môn vật lý theo tiếp cận năng lực thực hành, năng lực thực tiễn gắn với cuộc sống ở cấp trung học cơ sở

1.2 Lý luận về dạy học theo hướng phát triển năng lực

1.2.1 Dạy học theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở

1.2.1.1 Khái niệm dạy học theo hướng phát triển năng lực

- Khái niệm năng lực

Theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, năng lực có hai nghĩa: 1 Năng lực là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó; 2 Phẩm chất tâm lý và sinh lý tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao [26, tr.660-661]

Dưới góc độ tâm lý học, tác giả Nguyễn Quang Uẩn quan niệm: “Năng lực là

tổ hợp các thuộc tính độc đáo của cá nhân, phù hợp với những yêu cầu của một hoạt động nhất định, đảm bảo cho hoạt động đó có kết quả” [27, tr.178]

Dưới góc độ quản lý giáo dục, trong cuốn “Tiêu chuẩn năng lực cho đánh giá” của Cơ quan Đào tạo Quốc gia Úc năng lực được mô tả bao gồm kiến thức, kỹ năng

và sự áp dụng phù hợp những kiến thức và kỹ năng đó theo tiêu chuẩn thực hiện trong việc làm [30]

Tác giả Đặng Thành Hưng trong nghiên cứu “Nhận diện và đánh giá kỹ năng”, đăng trên Tạp chí khoa học giáo dục số 62 (2010)cho rằng: Năng lực là tổ hợp những hành động vật chất và tinh thần tương ứng với dạng hoạt động nhất định dựa vào những thuộc tính cá nhân (sinh học, tâm lý và giá trị xã hội) được thực hiện tự giác và dẫn đến kết quả phù hợp với trình độ thực tế của hoạt động” [14; tr 25] Trong định nghĩa này, tác giả đã đưa vào yếu tố rất quan trọng làm rõ những thuộc tính cá nhân -

đó là sinh học, tâm lý và giá trị xã hội Trong nghiên cứu “Năng lực và giáo dục theo tiếp cận năng lực” đăng trên Tạp chí Quản lý Giáo dục số (43) tháng 12-2012 tác giả Đặng Thành Hưng khảng định: “Năng lực là thuộc tính cá nhân cho phép cá nhân thực hiện thành công hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể” [15]

Có thể dẫn ra những định nghĩa khác nhau về năng lực theo nghĩa chung, về phương diện tâm lý và phương diện quản lý Điểm chung trong các khái niệm trên có thể thấy ở năng lực chung và năng lực riêng:

Năng lực chung như năng lực tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo Năng lực chuyên môn như năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, năng lực tìm hiểu tự nhiên và xã hội, năng lực công nghệ, năng lực tin học, năng lực thẩm mỹ, năng lực thể chất,

Từ các khái niệm về năng lực nêu trên và những nội dung dạy học trong

chương trình giáo dục phổ thông tổng thể chúng tôi cho rằng: Năng lực là tổhợp

những phẩm chất cần có của con người đảm bảo cho hoạt động có kết quả giúp cho thích ứng với sự biến đổi cuộc sống

+ Năng lực cá nhân được bộc lộ ở hoạt động (hành động, công việc) nhằm đáp ứng những yêu cầu cụ thể trong bối cảnh (điều kiện) cụ thể

+ Năng lực cá nhân thể hiện ở tính hiệu quả, thành công hoặc chất lượng cao của hoạt động

+ Năng lực là sự tổ hợp (tổng hợp, huy động) nhiều nguồn lực

- Khái niệm dạy học theo định hướng phát triển năng lực

Dạy học định hướng phát triển năng lực tập trung vào việc mô tả chất lượng đầu ra, có thể coi là”sản phẩm cuối cùng” của quá trình dạy học Việc quản lý chất lượng dạy học chuyển từ việc điều khiển “đầu vào” sang điều khiển “đầu ra”, tức là kết quả học tập của học sinh

Dạy học định hướng phát triển năng lực không quy định những nội dung dạy học chi tiết mà quy định những kết quả đầu ra mong muốn của quá trình giáo dục, trên cơ sở đó đưa ra những hướng dẫn chung về việc lựa chọn nội dung, phương pháp, tổ chức và đánh giá kết quả dạy học nhằm đảm bảo thực hiện được mục tiêu dạy học tức là đạt được kết quả đầu ra mong muốn và thường được mô tả thông qua

hệ thống các năng lực Kết quả học tập mong muốn được mô tả chi tiết và có thể quan sát, đánh giá được Học sinh cần đạt được những kết quả yêu cầu đã quy định trong chương trình Việc đưa ra các chuẩn đào tạo cũng là nhằm đảm bảo quản lý chất lượng giáo dục theo định hướng kết quả đầu ra

Trong Nghị quyết 29 của Trung ương, khi xác định quan điểm “chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và

phẩm chất người học”, có thể hiểu: Dạy học theo định hướng phát triển năng lực là dạy học chuyển từ việc điều khiển đầu vào chủ yếu trang bị cho người học nắm vững kiến thức sang tập trung vào việc dạy học hướng vào phát triển năng lực thực hành, năng lực thực tiễn của người học

Trong dạy học định hướng phát triển năng lực, năng lực được thể hiện ở các nội dung:

Dạy học theo định hướng phát triển năng lực là quá trình chuyển trọng tâm từ trang bị, cung cấp cho người học nắm vững tri thức có tính lý luận sang dạy học giúp người học vận dụng tri thức vào thực tiễn

Trong các môn học, những nội dung và hoạt động cơ bản được tập trung vào phát triển các năng lực tương ứng với mỗi môn học cụ thể

Dạy học theo định hướng phát triển năng lực giúp người học vừa nắm vững tri thức, vừa có năng lực thực tiễn, vận dụng các kiến thức đã học để giải quyết các vấn

đề nảy sinh trong thực tiễn

Mục tiêu hình thành năng lực định hướng cho việc lựa chọn, đánh giá mức độ quan trọng và cấu trúc hóa các nội dung về mặt phương pháp

Mức độ đối với sự phát triển năng lực có thể được xác định trong các chuẩn

1.2.1.2 Bản chất dạy học theo định hướng phát triển năng lực

Chuyển từ nội dung dạy học tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng được cái gì qua việc học

Chuyển từ phương pháp dạy học theo cách học thụ động sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất

Tăng cường việc học tập, trao đổi trong nhóm, xây dựng quan hệ tương tác tích cực giáo viên - học sinh nhằm phát triển năng lực xã hội

Bổ sung các chủ đề học tập tích hợp liên môn, đa dạng nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề có tính phức hợp trong thực tiễn

Phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của người học, hình thành và phát triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa, nghe, ghi chép, tìm kiếm thông tin ), trên

cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tư duy Có thể chọn lựa một cách linh hoạt các phương pháp chung và phương pháp đặc thù của môn học

để thực hiện Tuy nhiên dù sử dụng bất kỳ phương pháp nào cũng phải đảm bảo được nguyên tắc “Học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên”

Việc sử dụng phương pháp dạy học gắn chặt với các hình thức tổ chức dạy học Tuỳ theo mục tiêu, nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể mà có những hình thức tổ chức thích hợp như học cá nhân, học nhóm; học trong lớp, học ở ngoài lớp Cần chuẩn bị tốt về phương pháp đối với các giờ thực hành để đảm bảo yêu cầu rèn luyện kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nâng cao hứng thú cho người học

Cần sử dụng đủ và hiệu quả các thiết bị dạy học môn học tối thiểu đã qui định Có thể sử dụng các đồ dùng dạy học tự làm nếu xét thấy cần thiết với nội dung học và phù hợp với đối tượng học sinh Tích cực vận dụng công nghệ thông tin trong dạy học

1.2.1.3 Đặc trưng của dạy học theo hướng phát triển năng lực

Dạy học thông qua các hoạt động của học sinh: Dạy học thông qua tổ chức liên tiếp các hoạt động học tập, giúp học sinh tự khám phá những điều chưa biết Theo

tinh thần này, giáo viên không cung cấp, áp đặt kiến thức có sẵn mà là người tổ chức

và chỉ đạo học sinh tiến hành các hoạt động học tập như nhớ lại kiến thức cũ, phát hiện kiến thức mới, vận dụng sáng tạo kiến thức đã biết vào các tình huống học tập của bộ môn, môn học khác (liên môn) hoặc tình huống thực tiễn

Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học: Chú trọng rèn luyện cho học sinh những tri thức phương pháp để học sinh biết cách đọc sách giáo khoa và các tài liệu học tập, biết cách tự tìm lại những kiến thức đã có, biết cách suy luận để tìm tòi

và phát hiện kiến thức mới, Các tri thức phương pháp thường là những quy tắc, quy trình, phương thức hành động, tuy nhiên cũng cần coi trọng cả các phương pháp có tính chất dự đoán, giả định (ví dụ: phương pháp giải bài tập vật lí, các bước cân bằng phương trình phản ứng hóa học, ) Rèn luyện cho học sinh các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, đặc biệt hoá, khái quát hoá, tương tự, để dần hình thành và phát triển tiềm năng sáng tạo

Tăng cường học tập cá thể phối hợp với học tập hợp tác: Tăng cường phối hợp học tập cá thể với học tập hợp tác theo phương châm “tạo điều kiện cho học sinh nghĩ nhiều hơn, làm nhiều hơn và thảo luận nhiều hơn” Mỗi học sinh vừa cố gắng tự lực một cách độc lập, vừa hợp tác chặt chẽ với nhau trong quá trình tiếp cận, phát hiện và tìm tòi kiến thức mới Lớp học trở thành môi trường giao tiếp giáo viên - học sinh và học sinh - học sinh, nhằm vận dụng sự hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân, của tập thể trong giải quyết các nhiệm vụ học tập chung

Kết hợp đánh giá của giáo viên với tự đánh giá của học sinh: Chú trọng đánh giá kết quả học tập theo mục tiêu bài học trong suốt tiến trình dạy học thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập (đánh giá lớp học) Chú trọng phát triển kỹ năng tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của học sinh với nhiều hình thức như theo lời giải/đáp án mẫu, theo hướng dẫn, hoặc tự xác định tiêu chí để có thể phê phán, tìm được nguyên nhân và nêu cách sửa chữa các sai sót

1.2.2 Dạy học môn vật lý ở trường trung học cơ sở theo hướng phát triển năng lực

1.2.2.1 Vai trò, vị trí của môn vật lý trong hệ thống các môn học ở trường trung học

có thái độ tích cực đối với môn học

Môn vật lý giúp học sinh có được những kiến thức phổ thông cốt lõi về: các

mô hình hệ vật lý; chất, năng lượng và sóng; lực và trường; vận dụng được một số kỹ năng tiến trình khoa học; bước đầu sử dụng được toán học, tin học làm ngôn ngữ, công cụ giải quyết vấn đề; vận dụng được một số tri thức vào thực tiễn, ứng xử được với thiên nhiên phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững xã hội và bảo vệ môi trường; nhận biết đúng được một số năng lực, sở trường của bản thân và lựa chọn được một

số ngành nghề liên quan đến lĩnh vực mà môn học đề cập

Chương trình chú trọng vào bản chất, ý nghĩa vật lý của các đối tượng, đề cao tính thực tiễn; tránh khuynh hướng thiên về toán học; tạo điều kiện để giáo viên giúp học sinh phát triển tư duy khoa học dưới góc độ vật lý, khơi gợi sự ham thích ở học sinh, tăng cường khả năng vận dụng tri thức vào thực tiễn

Môn vật lý lựa chọn phát triển những vấn đề cốt lõi thiết thực nhất, đồng thời chú trọng đến những vấn đề mang tính ứng dụng cao là cơ sở của nhiều ngành kỹ thuật, khoa học và công nghệ

Môn vật lý coi trọng việc rèn luyện cho học sinh kỹ năng vận dụng tri thức vật lý vào việc tìm hiểu và giải quyết ở mức độ nhất định một số vấn đề của thực tiễn, đáp ứng đòi hỏi của cuộc sống; vừa bảo đảm phát triển năng lực trên nền tảng những năng lực chung và năng lực tìm hiểu thế giới tự nhiên đã hình thành ở giai đoạn giáo dục cơ bản, vừa đáp ứng yêu cầu định hướng vào một số ngành nghề cụ thể

1.2.2.2 Đặc điểm dạy học môn vật lý ở trường trung học cơ sở theo hướng phát triển năng lực học sinh

Hình thức tổ chức dạy học được thực hiện đa dạng và linh hoạt, kết hợp các hình thức học cá nhân, học nhóm, học ở lớp, học theo dự án học tập, tự học, Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học vật lý Giúp học sinh làm các thí nghiệm vật lý, lý giải các hiện tượng vật lý trên cơ sở khoa học

Giáo viên vận dụng các phương pháp giáo dục một cách linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với mục tiêu, nội dung giáo dục, đối tượng học sinh và điều kiện cụ thể Tùy theo yêu cầu cần đạt, có thể sử dụng một hoặc phối hợp nhiều phương pháp dạy học trong một chủ đề Các phương pháp dạy học truyền thống (thuyết trình, đàm thoại ) được sử dụng theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh Tăng cường sử dụng các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học tiên tiến đề cao vai trò chủ thể học tập của học sinh như thảo luận, tranh luận, đóng vai, dự án, theo trạm, theo góc

Để thực hiện mục tiêu phát triển các năng lực thành phần của năng lực vật lý, giáo viên có thể lựa chọn các phương pháp giáo dục phù hợp, có ưu thế đối với việc phát triển từng năng lực thành phần cụ thể

Giáo viên có thể chủ động tổ chức cho học sinh hoạt động trải nghiệm và thực hành một số kỹ năng cơ bản trong tìm tòi, khám phá đối tượng vật lý, nội dung mang sắc thái riêng của địa phương

Đối với các vùng còn khó khăn, thiếu thốn về trang thiết bị học tập, có thể thực hiện một số yêu cầu cần đạt ở mức độ đơn giản hơn Ví dụ, với yêu cầu cần đạt: “Mô tả được, thực hiện được thí nghiệm minh họa hiện tượng cảm ứng điện từ”, các trường không đủ điều kiện trang thiết bị học tập có thế chỉ thực hiện việc mô tả mà không tiến hành thí nghiệm minh họa Tuy nhiên, để bảo đảm mặt bằng chung, chương trình cũng chỉ đưa ra một cách hạn chế các yêu cầu cần đạt có hai mức như vậy

Việc hình thành khái niệm, quy luật, định luật vật lý không thể thiếu các thí nghiệm, thực hành Một phần không nhỏ năng lực vật lý của học sinh được hình thành thông qua các nội dung thí nghiệm, thực hành Do đó, để đạt mục tiêu phát triển năng lực học sinh, chương trình sẽ đưa ra các yêu cầu tối thiểu về thiết bị thí nghiệm, thực hành

1.2.2.3 Đặc trưng của dạy học môn vật lý ở trường trung học cơ sở theo hướng phát triển năng lực học sinh

Trang bị cho học sinh kiến thức vật lý phổ thông cơ bản, hiện đại, có hệ thống

về các hiện tượng vật lý, khái niệm vật lý, định luật vật lý, nội dung chính của các thuyết vật lý, các thí nghiệm vật lý cơ bản, một số kiến thức về lịch sử vật lý, các tư tưởng và phương pháp nghiên cứu vật lý, các ứng dụng quan trọng của vật lý trong khoa học và công nghệ, gắn liền với cuộc sống và góp phầnchuẩn bị tiềm lực cho học sinh tham gia lao động sản xuất, tiếp tục học nâng cao trình độ và có năng lực vận dụng kiến thức vật lý vào thực tiễn cuộc sống

Phát triển tư duy khoa học và năng lực sáng tạo của học sinh: bồi dưỡng phương pháp học tập, tính ham thích nghiên cứu khoa học và ý thức tích cực, chủ động trong quá trình chiếm lĩnh, xây dựng, vận dụng tri thức vật lý cho học sinh Xây dựng cho người học tính tự lập năng động và sáng tạo trong học tập, thích ứng với sự phát triển của đời sống xã hội

Hình thành thế giới quan duy vật biện chứng: làm cho học sinh hiểu rõ thế giới

tự nhiên là vật chất, vật chất luôn ở trạng thái vận động theo quy luật, củng cố lòng

tin khoa học, khả năng nhận biết ngày càng chính xác và đầy đủ các quy luật của tự nhiên, xã hội và con người

Góp phần giáo dục kỹ thuật tổng hợp và giáo dục thẩm mỹ: làm cho học sinh nắm được những nguyên lý cơ bản về các quá trình sản xuất của các ngành chủ yếu, nắm được cấu tạo và hoạt động cũng như kỹ năng sử dụng các dụng cụ đo lường, máy móc đơn giản Rèn cho học sinh phương pháp thực nghiệm khoa học, biết tổ chức công tác thực hành Chuẩn bị cơ sở tâm lý và năng lực hoạt động thực tiễn cho học sinh, giúp học sinh định hướng nghề nghiệp, chủ động tham gia vào quá trình lao động sản xuất Đảm bảo cho việc dạy học vật lý gắn với đời sống, với khoa học kỹ thuật và công nghệ hiện đại [17, tr.12-13]

1.2.2.4 Bản chất dạy học môn vật lý ở trường trung học cơ sở theo hướng phát triển năng lực

a) Mục tiêu dạy học bộ môn vật lý theo hướng phát triển năng lực học sinh

Thực hiện các mục tiêu phát triển năng lực học sinh theo yêu cầu chuẩn đầu ra

về kiến thức, kỹ năng, thái độ Chuyển cách dạy chủ yếu từ chuyển cách dạy truyền thụ một chiều, mục tiêu là học sinh lĩnh hội kiến thức thụ động sang cách dạy theo hướng giúp học sinh chủ động khai thác, tự tìm kiếm tri thức để hình thành các năng lực thực tiễn

b) Nội dung dạy học bộ môn vật lý theo hướng phát triển năng lực học sinh

Chuyển từ tập trung vào nội dung kiến thức là chủ yếu sang hướng chú ý nhiều tới hình thành kỹ năng vận dụng, thực hành giải quyết vấn đề, phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội Chú trọng vào việc truyền thụ kiến thức, trang bị cho người học hệ thống tri thức khoa học khách quan về nhiều lĩnh vực khác nhau Chẳng hạn giáo viên có thể tiến hành với các thí nghiệm về

ma sát, về điện từ cho học sinh thực hành

c) Phương pháp dạy học bộ môn vật lý theo hướng phát triển năng lực học sinh

Sử dụng các phương pháp, biện pháp dạy học tích cực hướng vào phát huy tính chủ động, tích cực sáng tạo, tính thực hành ở học sinh Thay đổi cách dạy truyền thống bằng cách dạy tương tác, hợp tác hay có thể nói là việc lựa chọn các phương pháp dạy học mới trong quá trình dạy học Với các phương pháp dạy học mới giáo viên tổ chức, hỗ trợ học sinh tự học và lĩnh hội tri thức để hình thành các năng lực

Giảm bớt phương pháp dạy học truyền thống giảng giải thuyết trình lý thuyết môn học, truyền đạt một chiều, người thầy chỉ “chăm chăm” vào việc học sinh dung

nạp được những tri thức nào mà “quên” đi việc các em thực hiện và trải nghiệm được

gì thông qua lượng tri thức đó Cách dạy học theo phương pháp tích cực tăng cường rèn luyện kỹ năng, khả năng vận dụng kiến thức đã học, đã tiếp thu từ bài giảng của giáo viên vào thực tiễn cuộc sống

Nêu và giải quyết vấn đề thực tiễn thường gặp có liên quan tới môn học Tổ chức các lớp học đa dạng; chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học, trải nghiệm sáng tạo để người học ý thức được sự gắn kết giữa lý luận và thực tiễn, học đi đối với hành, có thể sử dụng các tình huống mô phỏng để người học hình dung ra các tình huống và xây dựng phương án giải quyết để hình thành năng lực thực tiễn qua các giờ học, bài học trong chương trình học theo quy định

Gợi mở học sinh khám phá, trải nghiệm sáng tạo trong học tập môn học Giáo viên chủ yếu là người tổ chức, hỗ trợ học sinh tự lực và tích cực lĩnh hội tri thức; trong đó, chú trọng sự phát triển khả năng giải quyết các vấn đề, khả năng giao tiếp

và chú trọng sử dụng các quan điểm, phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực; các phương pháp dạy học thí nghiệm, thực hành

Rèn luyện học sinh thực hành, thử nghiệm, thực hành vận dụng kiến thức môn học, rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn Cần chuẩn bị tốt về phương pháp đối với các giờ thực hành để đảm bảo yêu cầu rèn luyện kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nâng cao hứng thú cho người học

d) Hình thức tổ chức và phương tiện dạy học bộ môn vật lý theo hướng phát triển năng lực học sinh

Sử dụng hình thức tích hợp, phân hóa trong dạy học Tích hợp các nội dung trong một môn học, khi đó, vừa gắn kết đảm bảo tính đồng bộ giữa các nội dung có liên quan trong một môn học, vừa đặt ra những tình huống đòi hỏi học sinh vận dụng các kiến thức kỹ năng môn học để giải quyết Giáo viên tổ chức, hướng dẫn để học sinh biết huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, đời sống; thông qua đó hình thành những kiến thức,

kỹ năng mới; phát triển được những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống

Tổ chức thực hành sinh động, kích thích hứng thú học tập vận dụng kiến thức vào giải bài tập thực hành Tổ chức hình thức học tập đa dạng; chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học, trải nghiệm sáng tạo; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học

Khuyến khích học sinh làm việc nhóm, sinh hoạt câu lạc bộ học tập, tạo sân chơi lành mạnh, bổ ích cho học sinh và khuyến khích tinh thần sáng tạo, ý thức tự học tập, tự nghiên cứu khoa học theo phong cách học tập năng động Ngoài ra, tham gia câu lạc bộ sẽ giúp học sinh rèn luyện và phát huy các kỹ năng, sở trường của bản thân Dưới sự hỗ trợ và hướng dẫn của giáo viên, các em sẽ chọn câu lạc bộ phù hợp với năng lực và sở thích của mình để tham gia

Khuyến khích dạy học trực tuyến, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, sách giáo khoa điện tử, băng đĩa Người học có thể học bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu, với bất cứ ai, học những vấn đề bản thân quan tâm, phù hợp với năng lực và sở thích, phù hợp với yêu cầu công việc… mà chỉ cần có phương tiện là máy tính và mạng Internet Phương thức học tập này mang tính tương tác cao, sẽ hỗ trợ bổ sung cho các phương thức đào tạo truyền thống góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy

Phát huy việc tự tìm kiếm thông tin học tập, tự giải quyết vấn đề, tự kiểm tra, tự đánh giá, rút kinh nghiệm Giáo viên có thể dùng tiết dạy để giới thiệu về môn học, về những giá trị của môn học trong thực tiễn bằng những ví dụ minh họa cụ thể nhằm kích thích động cơ học tập ở các em, tạo cho học sinh sự hứng thú, ý thức tự giá học tập trong học tập và thích nghi với môi trường học tập mới Tổ chức cho học sinh tham gia các hoạt động hỗ trợ học tập để các em có điều kiện rèn luyện kỹ năng, phương pháp tự học,

mở rộng, khắc sâu kiến thức đã học để từ đó ứng dụng vào cuộc sống

Tìm kiếm, sử dụng các phương tiện, trang thiết bị dạy học, sử dụng công nghệ thông tin nhằm phát triển năng lực thực tiễn Đi liền với việc thực hiện dạy học theo định hướng phát triển năng lực ở người học cân có sự hỗ trợ tích cực của các phương tiện trực quan làm tăng hướng thú ở người học, chuyển từ nhận thức đến hành động thực tiễn, phát triển tối đa khả năng của người học, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy - học

Kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập môn học theo yêu cầu, tiêu chí năng lực chuẩn đầu ra Việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực rất chú trọng đến đầu

ra, đó cũng là sự phản ánh năng lực ở người học sau mỗi quá trình học tập Trong khâu kiểm tra đánh giá không đi theo lối mòn mà chú trọng năng lực học sinh, nhất là

tư duy sáng tạo để vận dụng giải quyết những vấn đề thiết thực trong cuộc sống

e) Kiểm tra, thi, đánh giá kết quả theo chuẩn đầu ra

Đa dạng hóa các hình thức kiểm tra theo yêu cầu năng lực môn học nhằm đánh giá tổng hợp các năng lực học tập của học sinh, đồng thời đánh giá được khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn Ngoài ra, giáo viên có được những thông tin phản hồi từ phía học sinh giúp giáo viên điều chỉnh cách dạy phù hợp với khả năng, năng

lực ở học sinh với mục đích kiểm tra khả năng chuyển hóa kiến thức thành các dạng

năng lực nhằm xử lý các tình huống trong cuộc sống

Đổi mới cách ra đề thi, đề kiểm tra theo tiêu chuẩn đánh giá năng lực môn học, gợi mở cho học sinh tính sáng tạo và góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng phát triển năng lực của học sinh đảm bảo 4 yếu tố: tính khoa học, tính thực tiễn, tính phù hợp, tính thẩm mỹ và khâu phản biện đề thi chính là yếu tố quan trọng để có thể xây dựng một đề thi đáp ứng yêu cầu đổi mới đặt ra

Khuyến khích học sinh ôn tập chuẩn bị cho việc kiểm tra, thi, đánh giá theo hướng phát huy năng lực của học sinh, nhằm củng cố kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo và thực hành vận dụng kiến thức vào thực tiễn, qua đó phát hiện những khiếm khuyết ở học sinh để hỗ trợ các em có tâm lý, kiến thức tốt nhất để vượt qua các kỳ thi và có được các kỹ năng cần thiết đáp ứng yêu cầu thực tiễn

Sử dụng công nghệ thông tin trong đánh giá, công bố kết quả học tập của học sinh nhằm tăng cường tính khách quan, tính khoa học, tính chính xác trong bài kiểm tra, bài thi của học sinh cũng như tính phổ biến, kịp thời của các kết quả học tập đến học sinh nhanh nhất, ngoài ra đây cũng là cách để lưu trữ kết quả học tập của học sinh hiệu quả, tiết kiệm thời gian và kinh phí bảo quản

Sửa chữa, uốn nắn những thiếu sót trong bài làm của học sinh, giúp các em tự rút kinh nghiệm thiết thực trong học tập, trong thi và kiểm tra, học sinh nhận thức được những hạn chế của bản thân qua sự trợ giúp của giáo viên, nâng cao năng lực học tập

và cách vận dụng kiến thức đã học qua giải quyết các kiến thức cụ thể

h) Đánh giá năng lực thực hiện hoạt động học tập môn học của học sinh

Học sinh có kế hoạch học tập chủ động, kế hoạch tự học, kế hoạch làm việc nhóm trong học tập, cơ động, linh hoạt: học ở lớp, ở thư viện, ở san trường, trong thực tế…, học cá nhân, học đôi bạn, học theo cả nhóm, cả lớp đối diện với giáo viên,

có sự cân đối hài hòa giữa thời gian học nội khóa và ngoại khóa Đặc biệt phải chú ý tới bản chất của từng môn học để có kế hoạch đầu tư thời gian thích đáng Những hoạt động này sẽ giúp học sinh hình thành phong cách sống, phong cách làm việc, ứng xử, mở rộng các mối quan hệ xã hội cũng như không ngừng nâng cao kiến thức của bản thân

Tìm đọc thêm các nguồn tài liệu, bổ sung kiến thức, kỹ năng học tập nhằm giúp học sinh chủ động trong tự nghiên cứu, tìm tòi, khám phá kiến thức từ các nguồn tài liệu khác nhau, đồng thời giúp học sinh lĩnh hội được hệ thống kiến thức phong phú, đa dạng theo nhu cầu, theo năng lực và sở trường, tự khám phá các

Nêu các ý kiến thắc mắc, các câu hỏi có liên quan tới bài học, tới tài liệu môn học để củng cố, khắc sâu các kiến thức đã học và giải quyết được các mâu thuẫn trong nhận thức, vì giải quyết mâu thuẫn sẽ là động lực cho sự phát triển nhận thức của học sinh Sau mỗi lần được giải đáp những thắc mắc học sinh sẽ có thêm động lực để tiềm kiếm những vấn đề mới vừa sức để khám phá

Sử dụng công nghệ thông tin trong học tập Nhờ các công cụ đa phương tiện (multimedia) của máy tính như: văn bản (text), đồ họa (graphic), hình ảnh (image),

âm thanh (sound), hoạt cảnh (video)thu hút sựtập trung, tăng khả năng tích cực chủ động tham gia học tập của người học

Khắc phục mọi khó khăn, hoàn thành các yêu cầu học tập, nỗ lực giải quyết các nhiệm vụ học tập, để đạt kết quả học tập ngày càng cao, cũng vì khối lượng tri thức ngày càng lớn nên học sinh cần có sự chủ động và tính kiên trì để vượt qua các khó khăn trong học tập

1.3 Quản lý hoạt động dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở

1.3.1 Khái niệm quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở

Tác giả luận văn quan niệm: Quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở trường trung học cơ sở là những tác động của chủ thể quản lý vào quá trình dạy học của giáo viênchuyểntừ việc điều khiển đầu vào sang điều khiển đầu ra, giúp học sinh tự khám phá những tri thức của môn vật lý từ sách giáo khoa và các tài liệu học tập với cách học tập cá nhân với học tập hợp tác, góp phần hình thành và phát triển các năng lực thực tiễn ở người học

Như vậy, quản lý dạy học môn vật lý theo hướng phát triển năng lực ở học sinh cho thấy:

- Quản lý các nội dung dạy học

- Quản lý việc đổi mới phương pháp dạy học, phát triển năng lực học sinh

- Quản lý việc xây dựng và sử dụng cơ sở vật chất, các trang thiết bị dạy học phục vụ cho việc dạy học phát triển năng lực học sinh

- Quản lý hoạt động học tập hướng vào phát triển năng lực học sinh

Quản lý việc dạy học thông qua tổ các hoạt động học tập, giúp học sinh tự khám phá tri thức Giáo viên là người tổ chức và chỉ đạo học sinh tiến hành các hoạt động học tập phát hiện kiến thức mới, vận dụng sáng tạo kiến thức đã biết vào các tình huống học tập hoặc tình huống thực tiễn

Rèn luyện cho học sinh biết khai thác sách giáo khoa và các tài liệu học tập, biết cách tự tìm lại những kiến thức đã có, suy luận để tìm tòi và phát hiện kiến thức mới Định hướng cho học sinh cách tư duy như phân tích, tổng hợp, đặc biệt hoá, khái quát hoá, tương tự, quy lạ về quen… để dần hình thành và phát triển tiềm năng sáng tạo

Phối hợp học tập cá nhân với học tập hợp tác, vận dụng sự hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân, của tập thể trong giải quyết các nhiệm vụ học tập chung

Quản lý việc đánh giá kết quả học tập theo mục tiêu bài học trong suốt tiến trình dạy học thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập (đánh giá lớp học) Chú trọng phát triển kỹ năng tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của học sinh với nhiều hình thức

1.3.2 Quản lý dạy học môn Vật lý theo hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học cơ sở

1.3.2.1 Nội dung quản lý dạy học môn Vật lý theo hướng phát triển năng lực

Nhà trường, tổ bộ môn, giáo viên bộ môn xây dựng kế hoạch dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh, giúp giáo viên điều chỉnh, đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức hoạt động dạy học, hoạt động trải nghiệm ngay trong quá trình và kết thúc mỗi giai đoạn dạy học, giáo dục; kịp thời phát hiện những cố gắng, tiến bộ của học sinh để động viên, khích lệ và phát hiện những khó khăn chưa thể tự vượt qua của học sinh để hướng dẫn, giúp đỡ, đưa ra nhận định đúng những ưu điểm nổi bật và những hạn chế của mỗi học sinh để có giải pháp kịp thời nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động học tập

Chỉ đạo giáo viên tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh, hướng vào vùng phát triển gần nhất ở người học và khả năng vừa sức, giúp học sinh thuận lợi trong tiếp thu kiến thức, xây dựng hứng thú học tập các môn học để có kiến thức tổng hợp và hình thành năng lực giải quyết vấn đề từ việc vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống

Theo dõi, đánh giá, khuyến khích giáo viên dạy học phát triển năng lực học sinh, thể hiện sự quan tâm thường xuyên của lãnh đạo nhà trường đối với việc dạy học của giáo viên Việc theo dõi và có những đánh giá giúp giáo viên kịp thời điều chỉnh cách dạy đúng với mục tiêu dạy học tiếp cận năng lực người học và những khuyến khích của cán bộ quản lý để giáo viên tự tin, yên tâm với kết quả thực hiện nhiệm vụ dạy học được phân công Có hình thức biểu dương, khen thưởng với tập thể, cá nhân thực hiện tốt, đồng thời xử lý nghiêm những tập thể, cá nhân làm sai các quy định về thực hiện chương trình

Quản lý việc kiểm tra, thi, đánh giá kết quả học tập theo chuẩn đầu ra Phương thức đánh giá không chú trọng yêu cầu học thuộc, nhớ máy móc, nói đúng và đầy đủ những điều thầy, cô đã dạy… mà coi trọng ý kiến và cách giải quyết vấn đề của mỗi

cá nhân người học; động viên những suy nghĩ sáng tạo, mới mẻ, giàu ý nghĩa; tôn trọng sự phản biện trái chiều, khuyến khích những lập luận giàu sức thuyết phục Thống nhất trong quản lý, theo dõi, giám sát quá trình thực hiện kế hoạch giáo dục của nhà trường; quản lý hoạt động dạy học, giáo dục theo các quy định hiện hành và

kế hoạch giáo dục của nhà trường

Quản lý việc xây dựng cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học theo hướng phát triển năng lực thực hành, vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống hiệu quả nhất, tránh được sự lãng phí về thời gian, kinh phí trang cấp những cơ sở vật chất kém hiệu quả hoặc không đúng với yêu cầu nội dung dạy học

1.3.2.2 Quản lý việc đổi mới phương pháp dạy học môn Vật lý phát triển năng lực học sinh

- Yêu cầu giáo viên tích cực đổi mới phương pháp dạy học, chuyển từ phương pháp truyền đạt kiến thức một chiều sang phương pháp dạy học tích cực, quan tâm nhiều hơn đến kỹ năng thực hành vận dụng Nội dung dạy học theo quan điểm phát triển năng lực không chỉ giới hạn trong tri thức và kỹ năng chuyên môn mà gồm những nhóm nội dung nhằm phát triển các lĩnh vực năng lực:

Học nội dung

chuyên môn

Học phương pháp - chiến lược

Học giao tiếp - Xã

hội

Học tự trải nghiệm - đánh giá

- Các phương pháp chuyên môn

- Làm việc trong nhóm

- Tạo điều kiện cho

sự hiểu biết về phương diện xã hội

- Học cách ứng xử, tinh thần trách nhiệm, khả năng giải quyết xung đột

- Tự đánh giá điểm mạnh, điểm yếu

- XD kế hoạch phát triển cá nhân

- Đánh giá, hình thành các chuẩn mực giá trị, đạo đức và văn hoá, lòng tự trọng

Năng lực chuyên

môn

Năng lực phương pháp

Năng lực xã hội Năng lực cá nhân

Chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực

tiễn Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ người dạy - người học theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Chỉ đạo giáo viên xây dựng cho học sinh phương pháp học tập hướng vào năng lực thực hành trên cơ sở nắm chắc kiến thức

- Tăng cường đầu tư kinh phí cho việc xây dựng cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học, dành cho rèn luyện kỹ năng thực hành vận dụng Cùng với sự chủ động của giáo viên luôn đòi hỏi công tác quản lý cần quyết liệt và sát hợp với khả năng, năng lực của mỗi trường cũng như tình hình thực tế của địa phương, đảm bảo cho việc dạy học có được trang thiết bị cần thiết và việc sử dụng hiệu quả nhất trong các giờ học

- Đổi mới việc thi, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập từ khâu ra đề đến chấm bài theo hướng đánh giá năng lực thực tế của học sinh theo chuẩn môn học, để nắm được thực trạng dạy và học của giáo viên để thực hiện việc quản lý dạy học cho đến việc thi, kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh có sự thống nhất, đồng bộ Nhà trường, tổ nhóm chuyên môn xây dựng kế hoạch kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh phù hợp với kế hoạch giáo dục từng môn học, hoạt động giáo dục của nhà trường theo định hướng phát triển năng lực, phẩm chất của học sinh, tránh kiểm tra, đánh giá những nội dung, bài tập, câu hỏi vượt quá mức độ cần đạt về chuẩn kiến thức, kỹ năng của chương trình

1.3.2.3 Quản lý hoạt động học tập môn Vật lý hướng vào phát triển năng lực học sinh

Giáo dục ý thức tự giác, chủ động, tích cực trong học tập Luật Giáo dục Việt Nam, năm 2005, trong Điều 28, đã ghi rõ: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” [24] Như vậy, trong quản lý giáo dục cần có sự định hướng hoạt động dạy học vào việc nâng cao tính tự giác, sự chủ động học tập của học sinh, trở thành nhu cầu và thói quen

Quản lý việc thực hiện nội quy, quy chế, nề nếp học tập trên lớp và thực hành trong và ngoài giờ học chính khóa, xây dựng cho học sinh ý thức học tập và phương pháp học tập dựa trên sự quản lý có tính nguyên tắc, rèn luyện tư duy độc lập, sáng tạo

và sự tham gia hiệu quả phương pháp học tập đa dạng, linh hoạt Các nội quy, quy chế học tập là căn cứ định hướng việc quản lý dạy học, đồng thời cũng là tiêu chí đánh giá hiệu quả quảlý của Ban Giám hiệu nhà trường đối với chất lượng dạy và học