Lượng và Chất trong triết học Mác-Lênin.. - Tuy nhiên không thể đồng nhất khái niệm chất với khái niệm thuộc tính... - Nhưng những thuộc tính này không tham gia vào việc
Trang 1Nguyễn Thị Thụy Mai 1
A PHẦN MỞ ĐẦU
I Lý do chọn đề tài
Khái niệm “quy luật” là sản phẩm của tư duy khoa học phản ánh sự liên hệ của các sự vật, hiện tượng và tính chỉnh thể của chúng - được hình thành đằng sau các sự vật hiện tượng đa dạng, phong phú trong thế giưới khách quan, khiến con người dần nhận thức được tính trật tự và các mối liên hệ có tính lặp đi lặp lại của sự vật, hiện tượng đó
Trong tự nhiên hay xã hội, các quy luật cũng như tư duy của con người đều mang tính khách quan, con người không thể tạo ra hoặc xóa bỏ được quy luật mà chỉ có thể nhận thức
và vận dụng vào thực tiễn cuộc sống Quy luật “chuyển đổi từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại” là một trong ba quy luật của phép biện chứng duy vật, nó cho biết cách thức của sự vận động và phát triển
Theo Ph Ăng – ghen:
“Những thay đổi đơn thuần về lượng, đến một mức độ nhất định sẽ chuyển hóa
thành những sự khác nhau về chất”
Đây là một trong những quy luật tất yếu, khách quan, phổ biến của sự vật, hiện tượng trong mọi lĩnh vực của tự nhiên, xã hội và tư duy – Quy luật chuyển đổi giữa lượng và chất Nó là quy luật cơ bản, phổ biến của phương thức chung của các quá trình vận động, phát triển trong tự nhiên, xã hội và tư duy Khi lượng thay đổi tất yếu sẽ làm thay đổi chất của sự vật, hiện tượng và ngược lại, khi chất thay đổi sẽ tạo nên những biến đổi mới về lượng của sự vật, hiện tượng
Nhận thức một cách đúng đắn về quy luật này để tránh dẫn đến hiện tượng “tả khuynh” hoặc “hữu khuynh”
“Tả khuynh” - tư tưởng chủ quan nóng vội, muốn sớm có sự thay đổi về lượng nhưng lại không tính đến việc tích lũy về chất
“Hữu khuynh”- tư tưởng bảo thủ, trì trệ, không dám thực hiện “bước nhảy” khi đã có sự tích lũy đủ về lượng
Bản thân em đang là học viên Cao học, từ lúc còn ngồi trong ghế nhà trường ở cấp mẫu giáo đến THPT, e đã rất nhiều lần nghe thầy cô, bố mẹ hỏi:
Trang 2Nguyễn Thị Thụy Mai 2
Ước mơ của em là gì?
Sau này em muốn làm nghề gì
Em muốn trở thành một người như thế nào?
Tất cả câu hỏi đó đều có chung một mục đích: Định hướng tương lai Và để trả lời cho những câu hỏi đó, bản thân em mong muốn có thể đậu vào trường đại học Top của Việt Nam hay chí ít là được bước vào môi trường đại học để được học tập, nghiên cứu, trao đổi, đào tào để có kĩ năng cho công việc sau này Tuy nhiên, quá trình học tập của bản thân cũng như thời gian đi dạy bộ môn Địa lý không giống như trong tưởng tượng, em cảm thấy
bỡ ngỡ, bản thân mình chưa đủ kiến thức để làm giàu cho bản thân
Do đó, em chọn đề tài “Quy luật chuyển đổi từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại – mối liên hệ của nó vào bộ môn Địa lý” với
mong muốn có thể làm cụ thể hơn phần nào nội dung và ý nghĩa của quy luật quan trọng này và từ đó rút ra được những bài học thiết thực trong học tập giúp đỡ cho quá trình học Cao học của em diễn ra thuận lợi và áp dụng, liên hệ nó vào bộ môn Địa lý
II Mục đích nghiên cứu
- Đề tài hướng vào phân tích nội dung quy luật, mối quan hệ biện chứng giữa chất và lượng, ý nghĩa phương pháp luận
- Đề tài đưa ra các ví dụ cụ thể cho từng khái niệm, liên quan đến bộ môn Địa lý, từ đó liên hệ bản thân, đưa ra các giải pháp có khả năng áp dụng trong thực tiễn, phù hợp với quá trình học tập, làm việc của bản thân
III Phương pháp nghiên cứu
1 Phương pháp phân tích – tổng hợp
2 Phương pháp thống kê
3 Phương pháp bản đồ
IV Lịch sử nghiên cứu đề tài
“Quy luật chuyển đổi từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại” đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu, cụ thể là:
- Giáo trình Triết học của NXB lý luận chính trị , Hà Nội năm 2007
- Mác và Ph.Ăng-ghen: Toàn tập, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 1994,
Trang 3Nguyễn Thị Thụy Mai 3
tập 20, trang 179
- Đề tài thảo luận “Để Triết học không là nỗi ám ảnh của sinh viên” trên Dân Luật – mạng cộng đồng ngành Luật, năm 2016
Tuy nhiên trong các bài báo, cuốn sách, đề tài trên chưa đề cập đến vấn đề tìm ra những giải pháp khả thi cho việc áp dụng quy luật này vào việc học tập, nghiên cứu bộ môn Địa lý
Trang 4Nguyễn Thị Thụy Mai 4
B NỘI DUNG
I Lượng và Chất trong triết học Mác-Lênin
1 Khái niệm chất
- Khái niệm chất dùng để chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự vật, hiện tượng; là sự thống nhất hữu cơ các thuộc tính cấu thành nó, phân biệt nó với sự vật hiện tượng
“ Chất làm cho nó thành nó mà không phải cái khác”
Ví dụ:
- Mọi sự vật hiện tượng đều được cấu thành bởi các thuộc tính khách quan vốn có của nó,
là căn cứ để ta phân biệt sự vật, hiện tượng này với sự vật, hiện tượng khác Chẳng hạn cái bàn có những thuộc tính riêng giúp ta phân biệt nó với cái ghế
- Tuy nhiên không thể đồng nhất khái niệm chất với khái niệm thuộc tính Mỗi sự vật, hiện tượng đều có thuộc tính cơ bản và không cơ bản Chỉ những thuộc tính cơ bản mới hợp thành chất của sự vật, hiện tượng Phụ thuộc vào những mối quan hệ cụ thể mà thuộc tính cơ bản và không cơ bản mới được phân biệt rõ ràng
- Một sự vật, hiện tượng có nhiều thuộc tính, mỗi thuộc tính thể hiện một chất Như vậy một sự vật, hiện tượng có thể có rất nhiều chất Giữa sự vật, hiện tượng và các chất của nó
Muối: Mặn
Chanh: Chua
Đường: Ngọt Ớt: Cay
Trang 5Nguyễn Thị Thụy Mai 5
là luôn gắn liền với nhau, không thể tách rời chúng
- Nhưng những thuộc tính này không tham gia vào việc quy định chất như nhau, mà chỉ
có những thuộc tính cơ bản mới quy định chất của sự vật Vì thế, chỉ khi nào thuộc tính cơ bản thay đổi thì chất của sự vật mới thay đổi Khi các thuộc tính không cơ bản có thể thay đổi,nhưng không làm cho chất của sự vật thay đổi
- Mặt khác, các thuộc tính cũng như chất của sự vật chỉ bộc lộ qua những mối liên hệ cụ thể Do đó, việc phân biệt thuộc tính cơ bản và không cơ bản, chất và thuộc tính cũng chỉ là tương đối Và như vậy, mỗi sự vật, hiện tượng không chỉcó một chất, mà có nhiều chất tuỳ theo những mối quan hệ cụ thể của nó với những cái khác
Ví dụ: Chất của người A và người B khi so sánh với nhau là vân tay, ADM…
Chất của người A và B so với Tinh tinh là trí tuệ, sức lao động…
A B Tinh tinh
Theo Ph Ăngghen: “Những chất lượng không tồn tại, mà những sự vật có chất lượng,
hơn nữa, những sự vật có vô vàn chất lượng mới tồn tại”
Như những gì phân tích ở trên, việc phân biệt giữa chất và thuộc tính cũng chỉ mang tính chất tương đối
- Chất của sự vật, hiện tượng không chỉ được quyết định bởi thành phần cấu tạo mà còn bởi cấu trúc và phương thức liên kết giữa chúng
Ví dụ: Với C,H,O thì ta khi chúng liên kết ắt hẳn ta sẽ có chất khác so với khi các nguyên tố P,O khi chúng liên kết Ngoài ra, với 3 chất C,H,O nếu chúng liên kết theo nhiều kiểu khác nhau ta lại được các chất khác nhau như CH3–CH2–COOH và CH3-COO-CH3.,…
Trang 6Nguyễn Thị Thụy Mai 6
2 Khái niệm về lượng
- Lượng là một phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự vật, hiện tượng về mặt số lượng, quy mô, trình độ, nhịp điệu vận động của sự vật
- Đặc trưng của lượng được biểu thị bằng con số hoặc các đại lượng chỉ kích thước dài hay ngắn, quy mô to hay nhỏ, tổng số nhiều hay ít, trình độ cao hay thấp,tốc độ nhanh hay chậm …
Ví dụ: Dân số thế giới năm 2017 đạt 7,3 tỷ người Dân số Việt Nam năm 2019 đạt 96 triệu người
Tuy nhiên, với những gì chúng ta có thể cân, đong, đo, đếm được thì xác địnhl ượng là
dễ (bằng cách định lượng), còn những gì chúng ta không thể cân, đong, đo,đếm được thì việc xác định lượng là rất khó (lúc này phải bằng định tính).Ví dụ: trong lĩnh vực tình cảm…
- Lượng của sự vật không phụ thuộc vào ý chí, ý thức của con người
- Sự phân biệt giữa chất và lượng chỉ mang tính chất tương đối: có cái trong mối quan hệ này là chất nhưng trong mối quan hệ kia lại là lượng
II Mối quan hệ giữa chất và lượng
- Mỗi sự vật, hiện tượng đều tồn tại mối quan hệ giữa lượng và chất trong một chỉnh thể Chúng tác động qua lại lẫn nhau một cách biện chứng Sự thay đổi về lượng sẽ có thể dẫn tới sự thay đổi về chất song không phải lúc nào lượng thay đổi thì chất sẽ thay đổi Nếu lượng được cung cấp chưa đủ để vượt qua giới hạn nhất định thì chất vẫn chưa thể thay đổi Khoảng giới hạn đó được gọi là độ
Trang 7Nguyễn Thị Thụy Mai 7
- Khái niệm độ chỉ tính quy định, mối liên hệ thống nhất giữa chất và lượng, là khoảng giới hạn mà trong đó sự thay đổi về lượng chưa làm thay đổi căn bản chất của sự vật, hiện tượng Như vậy muốn chất thay đổi ta phải cung cấp một lượng sao cho nó đạt đến một điểm nhất định Điểm đó gọi là nút
- Điểm nút chính là ranh giới giữa lượng và chất mà tại đó khi sự thay đổi về lượng đạt đến thì sự thay đổi về chất bắt đầu được hình thành Độ mới và điểm nút mới của sự vật, hiện tượng cũng được hình thành
1 Sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất
Ví dụ: Sự biến đổi về lượng dẫn đến sự biến đổi về chất của phân tử nước:
Chất: Trạng thái của nước
Lượng: Nhiệt độ
- Từ 0 o C → dưới 100 o C nước tồn tại ở trạng thái lỏng: sự biến đổi về nhiệt độ (lượng) vẫn chưa làm thay đổi trạng thái lỏng của nước
- Vượt quá 100oC nước tồn tại ở trạng thái khí: Sự thay đổi nhiệt độ (lượng) làm thay đổi Chất (trạng thái khí)
- Dưới 0oC: trạng thái rắn
- 0oC→ dưới 100 o C là độ
- 0oC và 100oC là điểm nút
Trang 8Nguyễn Thị Thụy Mai 8
Thời điểm mà lượng chuyển sang chất được gọi là bước nhảy
– Bước nhảy là một phạm trù triết học để chỉ sự chuyển hóa về chất của sự vật do sự thay đổi về lượng trước đó gây nên
* Đặc điểm của bước nhảy:
- Bước nhảy là sự kết thúc một giai đoạn phát triển của sự vật và là điểm khởi đầu của một giai đoạn phát triển mới Nó là sự gián đoạn trong quá trình vận động và phát triển liên tục của sự vật
* Các hình thức cơ bản của bước nhảy:
- Với bản chất của mỗi sự vật, hiện tượng và mối quan hệ của nó với các sự vật, hiện tượng khác, để đủ lượng tác động làm thay đổi chất thì ta cần thực hiện một lượng bước nhảy xác định, từ đó tạo nên sự phong phú và đa dạng của bước nhảy
Dựa trên nhịp điệu bước nhảy ta chia thành Bước nhảy đột biến và bước nhảy dần dần
+ Bước nhảy đột biến là bước nhảy được thực hiện trong một thời gian ngắn làm thay đổi
cơ bản toàn bộ kết cấu của sự vật, hiện tượng
Ví dụ: Vụ nổ hạt nhân
+ Bước nhảy dần dần là bước nhảy được thực hiện từ từ thông qua việc tích lũy chất mới và loại bỏ chất cũ
Tuy nhiên bước nhảy dần dần khác với thay đổi dần dần Bước nhảy dần dần là sự chuyển hóa dần dần từ chất này sang chất khác còn thay đổi dần dần là sự tích lũy dần về lượng để vượt qua điểm nút tạo nên sự thay đổi về chất của sự vật, hiện tượng đó
Trang 9Nguyễn Thị Thụy Mai 9
Ví dụ: 1 Qúa trình chuyển hóa từ vượn thành người diễn ra trong thời gian rất dìa, hàng vạn năm
2 Qúa trình Cách mạng đưa nước ta từ nước nông nghiệp lạc hậu quá độ lên CNXH
Hình 1 Hình 2
Căn cứ vào quy mô ta phân chia làm bước nhảy cục bộ và bước nhảy toàn bộ
+ Bước nhảy cục bộ là bước nhảy làm thay đổi chất của những mặt, những yếu tố riêng rẻ của sự vật, hiện tượng
Ví dụ: Thi hết môn ở cấp 3 khác với Đại học
+ Bước nhảy toàn bộ là bước nhảy làm thay đổi toàn bộ chất của sự vật, hiện tượng Trên thực tế, muốn thực hiện bước nhảy toàn bộ ta phải thực hiện bước nhảy cục bộ Ví dụ: Vượt qua kỳ thi Đại học
Trang 10Nguyễn Thị Thụy Mai 10
2 Sự thay đổi về chất dẫn đến sự thay đổi về lượng
Sự thay đổi về chất là kết quả của sự thay đổi về lượng khi đạt tới điểm nút
Khi chất mới ra đời, chất mới tác động trở lại lượng, quy định lượng mới để tạo ra phù
hợp giữa chất và lượng mới
Chất mới tác động tới lượng của sự vật, hiện tượng trên nhiều phương diện: làm thay đổi kết cấu, quy mô, trình độ, nhịp điệu của sự vận động, phát triển của sự vật, hiện tượng Cũng từ ví dụ trên, khi đạt đến điểm nút là 0 độ, chất mới ở thể rắn xuất hiện, sẽ tác động trở lại lượng:
Bong bóng nước ở thể lỏng bị đóng băng khi nhiệt độ môi trường xuống dưới O độ
Trang 11Nguyễn Thị Thụy Mai 11
Trong nước đá, toàn bộ các liên kết đều là mạch cực đại và do đó các phân tử đều phân bố trong 1 cấu trúc mạng lưới chuẩn Sự sắp xếp ngẫu nhiên các phân tử H2O tự do trong nước lỏng làm cho chúng xếp gần nhau hơn so với trong cấu trúc mạng Do đó nước đá có cấu trúc thưa hơn và nó nổi trên mặt nước lỏng Hay tỉ trọng của nước đá nhỏ hơn của nước lỏng
Kết luận: Mọi sự vật, hiện tượng đều có sự thống nhất về chất; với sự tích lũy về lượng khi vượt qua giới hạn nào đó gọi là điểm nút thì bước nhảy được hình thành và chất của sự vật, hiện tượng bắt đầu được thay đổi Khi chất được hình thành thì sẽ có tác động trở lại tới lượng của sự vật, hiện tượng, quy định nên điểm nút và độ mới Qúa trình đó diễn ra liên tục làm cho sự vật không ngừng vận động, phát triển III Ý nghĩa phương pháp luận – Liên hệ thực tế
Thứ nhất: Coi trọng cả hai loại chỉ tiêu về chất và lượng tạo nên sự nhận thức
toàn diện về sự vật hiện tượng
Ví dụ 1: khi nghiên cứu về các chất trong hoá vô cơ hay hữu cơ, người ta không chỉ nghiên
cứu để xác định các tính chất hoá học cơ bản vốn có của nó mà còn phải nghiên cứu giải
thích tính chất đó được tạo ra bởi số lượng các nguyên tố nào với cấu tạo liên kết nào Nhờ
đó có thể tạo ra sự biến đổi của các chất đó trên cơ sở làm thay đổi lượng tương ứng
Ví dụ 2: Hiện tượng mưa
- Chất của mưa: có công thức hóa học là H 2 O
- Lượng của mưa:
+ Mưa vừa: lượng mưa đo được từ 16 - 50mm/24h
+ Mưa to : lượng mưa đo được từ 51 - 100mm/24h
+ Mưa rất to: lượng mưa đo được >100mm/24h
Coi trọng cả 2 chỉ tiêu chất và lượng dẫn đến nhận thức toàn diện về hiện tượng mưa: Mưa là một dạng ngưng tụ hơi nước trên cao khi gặp điều kiện lạnh và rơi xuống mặt đất khi gặp có đầy đủ lượng nhất định nào đó mà khả năng chứa của các đám mây đạt đến giới hạn cho phép của nó
Liên hệ thực tế với môn Địa lý: Sự bay hơi và ngưng tụ thành nước; Qúa trình hình
thành các hiện tượng tự nhiên: Mưa, tuyết, băng…