Vai trò lãnh đạo của đảng cộng sản việt nam trong xây dựng và hoàn thiện nhà nước hiện nay

Chính vì vậy, tác giả Luận văn lựa chọn đề tài “Vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước hiện nay” với mong muốn tiếp tục bổ sung những vấn đề

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN HẢI ĐĂNG

VAI TRÒ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM TRONG XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN NHÀ NƯỚC HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

Hà Nội – 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN HẢI ĐĂNG

VAI TRÒ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM TRONG XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN NHÀ NƯỚC HIỆN NAY

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành chính trị học

Mã số: 60.31.02.01

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Anh Cường

XÁC NHẬN HỌC VIÊN ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI

ĐỒNG CHẤM LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chủ tịch Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ

PGS.TS Phạm Quốc Thành

Người hướng dẫn khoa học

PGS.TS Nguyễn Anh Cường

Hà Nội – 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu và kết luận khoa học trong Luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Hải Đăng

Mục Lục

Mục Lục 1

Danh mục các ký hiệu và chữ viết tắt 4

Mở đầu 5

Chương 1: Lý luận về vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước 19

1.1 Lý luận cơ bản về đảng cầm quyền ở Việt Nam hiện nay 19

1.1.1 Một số khái niệm 19

1.1.2 Đảng cầm quyền ở Việt Nam hiện nay 20

1.2 Đảng lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước 25

1.2.1 Một số khái niệm cơ bản về Đảng lãnh đạo xây dựng, hoàn thiện Nhà nước 25

1.2.2 Nội dung Đảng lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước 26

1.2.3 Phương thức lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước của Đảng 27

1.3 Cơ sở chính trị trong hoạt động lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước hiện nay 30

1.3.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước kiểu mới 30

1.3.2 Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước pháp quyền 33

Tiểu kết chương 1 37

Chương 2: Thực trạng và những vấn đề đặt ra trong lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước của Đảng Cộng sản Việt Nam 38

2.1 Thực trạng 38

2.1.1 Những thành tựu cơ bản trong lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước 38

2.1.2 Những hạn chế trong sự lãnh đạo của Đảng đối với quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước 61

2.1.3 Nguyên nhân 72

2.2 Những vấn đề đặt ra 74

2.2.1 Kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội trong xây dựng Nhà nước 74

2.2.2 Đổi mới sự lãnh đạo của Đảng trong xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế 75

2.2.3 Xây dựng cơ sở kinh tế - xã hội của Nhà nước 76

2.2.4 Tính pháp quyền trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước 77

Tiểu kết chương 2 78

Chương 3: Quan điểm và giải pháp tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản

Việt Nam trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước thời gian tới 79

3.1 Dự báo những nhân tố tác động tới quá trình Đảng lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Việt Nam thời gian tới 79

3.2 Quan điểm 82

3.2.1 Bảo đảm sự lãnh đạo trực tiếp và toàn diện của Đảng 82

3.2.2 Lãnh đạo xây dựng, hoàn thiện Nhà nước phải tiến hành toàn diện, đồng bộ cả lập pháp, hành pháp và tư pháp 83

3.2.3 Bảo đảm tính pháp quyền trong xây dựng, hoàn thiện pháp luật; phát huy dân chủ, quyền con người 83

3.2.4 Phát huy tính tích cực, chủ động của các tổ chức trong hệ thống chính trị và nhân dân 85

3.2.5 Chú trọng lãnh đạo công tác cán bộ là điều kiện để tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong hình mới 86

3.3 Những giải pháp cơ bản 86

3.3.1 Nâng cao hiệu quả lãnh đạo của Đảng trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước thời gian tới 87

3.3.2 Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước88 3.3.3 Lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam 92

3.3.4 Phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể chính trị - xã hội, vai trò của nhân dân và cán bộ, đảng viên trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước 94

3.3.5 Đổi mới sự lãnh đạo của Đảng trong công tác cán bộ 95

Tiểu kết chương 3 97

Kết luận 98

Tài liệu tham khảo 100

Danh mục các ký hiệu và chữ viết tắt

STT Từ, cụm từ viết tắt Được hiểu là:

3 Nước Việt Nam Nước Cộng hòa XHCN Việt Nam

4 Đại hội Đại hội đại biểu toàn quốc Đảng Cộng sản

Việt Nam

Mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Vấn đề xây dựng nhà nước luôn là một trong những vấn đề trung tâm trong xây dựng hệ thống chính trị của các quốc gia trên thế giới Với vai trò là công cụ thể hiện và thực hiện ý chí, quyền lực của nhân dân, nhà nước là thiết chế quyền lực đặc biệt, có chức năng đại diện, thay mặt nhân dân quản lý toàn

bộ hoạt động của đời sống xã hội Để phát huy vai trò, chức năng của nhà nước trong hệ thống chính trị và xã hội thì việc xây dựng, hoàn thiện nhà nước là công việc quan trọng và cấp thiết của bất cứ một chính đảng cầm quyền nào

Tại Việt Nam, Nhà nước là trụ cột của hệ thống chính trị Từ khi ra đời vào ngày 2/9/1945 cho đến nay, với tiền thân là nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa nay là nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, nhà nước Việt Nam

đã không ngừng được xây dựng, củng cố và từng bước hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của từng giai đoạn và thời kỳ cách mạng Sự phát triển và lớn mạnh của nhà nước Việt Nam hiện nay không thể không kể đến vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam với tư cách là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội, là

“chỉ huy trưởng” trong công cuộc kiến thiết, xây dựng và củng cố Nhà nước

Quá trình xây dựng Nhà nước Việt Nam là một quá trình lịch sử lâu dài bắt đầu từ ngày khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa 2/9/1945 và thi hành Hiến pháp 1946 Cho đến nay, trải qua nhiều thăng trầm, nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau song quá trình đó vẫn được tiếp tục với những bước kế thừa, phát huy phù hợp với sự phát triển của thời đại

Một chế độ xã hội hay một chính đảng có duy trì, tồn tại được lâu dài hay không phụ thuộc phần lớn vào việc chế độ, chính đảng đó có xây dựng và duy trì được một nhà nước chính đáng có hiệu lực, hiệu quả không Với vị trí

là hạt nhân lãnh đạo của hệ thống chính trị Việt Nam, sự lãnh đạo của Đảng

là vô cùng quan trọng, một mặt đảm bảo hiện thực hóa mục tiêu chính trị của Đảng, mặt khác củng cố và duy trì vai trò lãnh đạo, cầm quyền của mình Trong bối cảnh kỳ đổi mới toàn diện đất nước, hội nhập kinh tế quốc tế và sự phát triển mạnh mẽ của cách mạng công nghiệp lần thứ tư đòi hỏi Nhà nước phải có sự đổi mới theo hướng hợp lý, pháp quyền và có khả năng thích ứng nhanh với những nhu cầu, thay đổi nhanh chóng của đời sống xã hội Điều này đòi hỏi sự lãnh đạo đúng đắn, hiệu quả của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước thời gian tới

Chính vì vậy, tác giả Luận văn lựa chọn đề tài “Vai trò lãnh đạo của

Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước hiện nay”

với mong muốn tiếp tục bổ sung những vấn đề lý luận và thực tiễn về sự lãnh đạo của Đảng trong xây dựng Nhà nước và kiến nghị các giải pháp mang tính khả thi nhằm tăng cường sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Việt Nam thời gian tới

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Vấn đề xây dựng và hoàn thiện chính quyền nhà nước là vấn đề đã được nghiên cứu có hệ thống với những cách tiếp cận khác khau Do đó, trước khi nghiên cứu vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng, hoàn thiện Nhà nước hiện nay, tác giả tìm hiểu các nhóm công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài của Luận văn:

2.1 Nhóm công trình nghiên cứu về vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam

Đề tài khoa học cấp nhà nước KX.03.08 (2007) : “Phương thức lãnh

đạo của Đảng trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân” do GS.TS Phạm Ngọc Quang làm chủ nhiệm đề tài Trên cơ sở

nghiên cứu địa vị pháp lý của Đảng và vai trò của một đảng cầm quyền, công trình chỉ rõ những vấn đề đặt ra trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền Để giải quyết những vấn đề đặt ra đó, đề tài đã đưa ra những nội dung

đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam

Cũng về lĩnh vực đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng, GS.TS

Phạm Ngọc Quang đã có công trình nghiên cứu “Đổi mới, hoàn thiện phương

thức lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam” xuất bản năm 2008, Nxb Chính

trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội Cuốn sách chuyên khảo đã phân tích sâu sắc và toàn diện các vấn đề về vị trí, vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Tác giả cuốn sách chỉ rõ vai trò lãnh đạo của Đảng được thông qua nội dung lãnh đạo và phương thức lãnh đạo Ngoài ra, tác giả cũng nêu rõ cần phải tiếp tục đổi mới, nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng đối với các cơ quan trong bộ máy nhà nước: Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan tư pháp

Tiếp nối các công trình nghiên cứu về vai trò lãnh đạo của một chính đảng cầm quyền và vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với Nhà nước và xã hội Việt Nam, GS.TS Nguyễn Văn Huyên đã có công trình

nghiên cứu “Đảng Cộng sản cầm quyền – Nội dung và phương thức cầm

quyền của Đảng”, Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, xuất bản năm

2011 Vấn đề về đảng chính trị, điều kiện để đảng chính trị trở thành đảng cầm quyền, vai trò Đảng Cộng sản Việt Nam cầm quyền đã được tập trung phân tích khá sâu sắc Ngoài ra, tác giả còn nhấn mạnh đến vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản với các nội dung và phương thức cầm quyền Từ đó, tác giả nhấn mạnh yêu cầu phải tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản trong bối cảnh hội nhập và phát triển đất nước

Công trình nghiên cứu của GS.TS Lê Hữu Nghĩa và PGS.TS Bùi Đình

Bôn (2013), “Thẩm quyền và trách nhiệm của Đảng cầm quyền và Nhà nước

trong việc thực hiện quyền lực của nhân dân” , Nxb Chính trị Quốc gia, Hà

Nội Công trình đã phân tích 3 loại quyền lực và mối quan hệ giữa chúng đó là: Quyền lực chính trị của Đảng, quyền quản lý của Nhà nước và quyền làm

hệ giữa Đảng với Nhà nước và nhân dân Công trình nghiên cứu cũng đã xác định thẩm quyền và trách nhiệm của Đảng và Nhà nước trong một số lĩnh vực trọng yếu để đảm bảo quyền lực của nhân dân và đưa ra các giải pháp cơ bản

để Đảng và Nhà nước hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật

Bàn về vai trò lãnh đạo và các giải pháp nhằm nâng cao năng lực, sức chiến đấu của Đảng Cộng sản Việt Nam trong bối cảnh hiện nay, cuốn sách của

PGS.TS Lương Khắc Hiếu và PGS.TS Trương Ngọc Nam (2017), “Nâng cao

năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng trong thời kỳ mới”, Nxb Chính

trị Quốc gia, Hà Nội đã làm rõ những vấn đề xoay quanh vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong bối cảnh thực hiện các Nghị quyết của Đảng trong văn kiện Đại hội XII Bằng việc phân tích những vấn đề đặt ra trong thời

kỳ mới, thực trạng lãnh đạo của Đảng trong bối cảnh hiện nay, hai tác giả đã nêu rõ sự cần thiết phải nâng cao năng lực lãnh đạo và đặc biệt là sức chiến đấu của Đảng, từ đó đưa ra các giải pháp nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu để giữ vững vai trò lãnh đạo và vị thế của Đảng cầm quyền

Các công trình nghiên cứu nêu trên đã góp phần đưa ra các cơ sở khoa học, lý luận về đảng cầm quyền và vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Trong đó, làm nổi bật những bước phát triển, đổi mới nhận thức của Đảng về nội dung và phương thức lãnh đạo đối với Nhà nước và xã hội Đây

là cơ sở quan trọng giúp tác giả Luận văn hình thành tư duy khoa học và định hướng nghiên cứu trong quá trình nghiên cứu những vấn đề lý luận về Đảng Cộng sản Việt Nam cầm quyền

2.2 Nhóm công trình nghiên cứu về Nhà nước và xây dựng Nhà nước Việt Nam

Đề tài khoa học cấp nhà nước KX.04.01 : “Cơ sở lý luận và thực tiễn

về nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân” do GS.VS

Nguyễn Duy Quý làm chủ nhiệm đề tài nghiên cứu trong giai đoạn

2001-2005 Công trình nghiên cứu xác định những cơ sở lý luận về nhà nước pháp quyền và nhà nước pháp quyền XHCN; Từ thực tiễn xây dựng nhà nước ở Việt Nam trong giai đoạn 2001-2005, công trình đã chỉ ra tính tất yếu phải xây dựng mô hình nhà nước theo hướng nhà nước pháp quyền XHCN Đồng thời, công trình đã tập trung làm rõ vấn đề về nhận thức về nhà nước pháp quyền trong thời kỳ mới và vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam trong quá trình xây dựng Nhà nước

Đề tài khoa học cấp nhà nước KX.04.02 : “Mô hình tổ chức và hoạt

động của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của nhân dân, do nhân dân,

vì nhân dân giai đoạn 2001-2010” do GS.TS Đào Trí Úc làm chủ nhiệm đề

tài Từ những đặc trưng cơ bản của nhà nước pháp quyền, đề tài đề xuất thiết

kế mô hình tổng thể tổ chức và hoạt động của nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong xu hướng cải cách mạnh mẽ về lập pháp, hành pháp và tư pháp

Trên cơ sở những luận cứ khoa học và thực tiễn về tổ chức và mô hình hoạt động của bộ máy nhà nước ở Việt Nam, công trình đã phân tích một cách khoa học và sâu sắc về yêu cầu của tính pháp quyền trong xây dựng nhà nước

Việc chỉ rõ mô hình tổng thể về tổ chức và hoạt động của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong công trình nghiên cứu này đã cung cấp cơ sở khoa học, góp phần làm một trong những căn cứ trong quá trình nghiên cứu

để tác giả Luận văn đưa ra các tiêu chí đánh giá tính hiệu quả trong sự lãnh đạo của Đảng đối với tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước

Tiếp nối các công trình nghiên cứu về Nhà nước và xây dựng Nhà nước Việt Nam phải kể đến công trình nghiên cứu của PGS.TS Nguyễn Trọng Phúc

(2010), “Nhà nước cách mạng Việt Nam, giai đoạn 1945-2010”, Nxb Chính

trị Quốc gia, Hà Nội Đây là công trình nghiên cứu công phu và cụ thể về quá trình kiến thiết, xây dựng và phát triển của Nhà nước Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2010 Cuốn sách đã trình bày về các chặng đường xây dựng và hoạt động của Nhà nước cách mạng Việt Nam trên các góc độ: lịch sử, pháp lý, quá trình xây dựng, củng cố Nhà nước Đồng thời, PGS.TS Nguyễn Trọng Phúc đã làm rõ vấn đề xây dựng Nhà nước bằng các chuyên đề về xây dựng

và bảo vệ Nhà nước và hệ thống chính trị Công trình nghiên cứu này đã cung cấp tư duy và nhận thức mạch lạc, rõ ràng về quá trình kiến thiết, xây dựng và củng cố Nhà nước trong các giai đoạn lịch sử từ năm 1945 đến năm 2010 Với quá trình nghiên cứu một cách tỉ mỉ và chuyên sâu, hai phần trong cuốn sách

đã làm nổi bật tư duy xây dựng và hoàn thiện Nhà nước do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo trong suốt tiến trình cách mạng Việt Nam

Cùng quan điểm về vấn đề xây dựng nhà nước pháp quyền với công trình nghiên cứu của các tác giả nêu trên Tuy nhiên, TS Mai Thị Thanh lại

có quan điểm về xây dựng nhà nước pháp quyền xuất phát từ góc độ nghiên cứu về hình thức nhà nước Cuốn sách xuất bản năm 2012 do TS Mai Thị

Thanh làm chủ biên, “Hình thức nhà nước và vấn đề xây dựng nhà nước pháp

quyền XHCN Việt Nam”, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội đã làm rõ một số

quan điểm lý luận cơ bản về hình thức nhà nước, những nhân tố quy định hình thức nhà nước và hình thức phổ biến của nhà nước đương đại Bằng việc đi sâu vào phân tích thực trạng hình thức của nhà nước trong quá trình xây dựng nhà nước kiểu mới ở Việt Nam, từ đó tác giả đề xuất phương hướng chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng xây dựng nhà nước dưới hình thức nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay Đây được coi là cách tiếp cận khá mới mẻ trong các công trình nghiên cứu về vấn đề xây dựng nhà nước

Tiếp cận vấn đề nhà nước và xây dựng nhà nước với việc phân tích điều kiện đặc thù ở Việt Nam và xu hướng xây dựng nhà nước ở các quốc gia

trên thế giới, công trình nghiên cứu của TS Hoàng Thị Hạnh (2016), “Xây

dựng nhà nước pháp quyền trong điều kiện đặc thù ở Việt Nam” Nxb, Chính

trị Quốc gia, Hà Nội đã phân tích điều kiện đặc thù ở Việt Nam và thời đại để

từ đó đề xuất những giải pháp mang tính khả thi để xây dựng thành công nhà nước pháp quyền phù hợp với tình hình thực tiễn ở Việt Nam hiện nay Với 4 chương, đặc biệt là chương 3: Xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong điều kiện đặc thù đã làm rõ quan điểm về nhà nước pháp quyền nói chung và sự áp dụng mô hình nhà nước pháp quyền trong điều kiện đặc thù ở Việt Nam nói riêng đã cho thấy cách tiếp cận mới của tác giả về sự đặc sắc trong từng nhà nước mà mỗi quốc gia đang xây dựng

Các công trình nghiên cứu đã góp phần hình thành, hoàn thiện tư duy

lý luận về nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam hiện nay Trong bối cảnh Việt Nam đang tiến hành xây dựng nhà nước theo hướng nhà nước pháp quyền XHCN – một mô hình chưa từng có tiền lệ trong lịch sử, thì những công trình nghiên cứu như trên đã góp phần bổ sung thêm luận cứ khoa học

và thực tiễn trong quá trình xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam

2.3 Nhóm công trình nghiên cứu về thực tiễn lãnh đạo của Đảng trong xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam

Đề tài khoa học cấp nhà nước KX.04.03 (2005) : “Nhà nước pháp

quyền XHCN của dân, do dân, vì dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam” do tác giả Tạ Xuân Đại làm chủ nhiệm đề tài Đề tài đã phân tích

tầm quan trọng và cơ sở lý luận về vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam Làm

rõ thực trạng xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, công trình nghiên cứu

đổi mới sự lãnh đạo của Đảng trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền

ở Việt Nam

Phân tích thực trạng lãnh đạo của Đảng trong xây dựng, củng cố nhà nước trong thời kỳ bắt đầu công cuộc đổi mới đất nước Trong công trình

nghiên cứu “Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo xây dựng, củng cố Nhà nước

giai đoạn 1986-1996” của PGS.TS Đoàn Minh Huấn xuất bản năm 2010

Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội đã hệ thống quá trình đổi mới tư duy, nhận thức của Đảng về Nhà nước từ phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước, từ nguyên lý tổ chức và hoạt động của Nhà nước đến vai trò lãnh đạo của Đảng trong công cuộc xây dựng, củng cố Nhà nước Công trình nghiên cứu sự lãnh đạo của Đảng đối với xây dựng Nhà nước theo hai mốc thời gian đánh dấu sự đổi mới tư duy lãnh đạo của Đảng:

- Những năm đầu xây dựng, củng cố Nhà nước theo tư duy đổi mới của Đảng (12/1986-6/1991)

- Đảng tăng cường lãnh đạo xây dựng, củng cố Nhà nước trong bối cảnh lịch sử mới (6/1991-6/1996)

Từ thực tiễn lãnh đạo của Đảng, PGS.TS Đoàn Minh Huấn đã đưa ra những thành tựu, hạn chế và bài học kinh nghiệm trong lãnh đạo xây dựng, củng cố Nhà nước của Đảng trong cả giai đoạn 10 năm từ 1986 đến1996 Kết quả công trình nghiên cứu này giúp cung cấp thực tiễn lãnh đạo của Đảng đối với vấn đề xây dựng Nhà nước trong những năm đầu đổi mới

Cũng với cùng vấn đề về thực tiễn lãnh đạo của Đảng đối với xây dựng, hoàn thiện Nhà nước, năm 2010 PGS.TS Hồ Xuân Quang đã xuất bản cuốn

sách chuyên khảo “Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo sự nghiệp xây dựng

nhà nước pháp quyền XHCN từ năm 1996 đến năm 2006”, Nxb Chính trị

Quốc gia Sự thật, Hà Nội Đây là cuốn sách chuyên khảo kế thừa và phát triển

từ luận án tiến sỹ đã được bảo vệ thành công của tác giả vào năm 2008 Trong cuốn sách, tác giả Hồ Xuân Quang đã phân tích vai trò lãnh đạo của Đảng với

tư cách là đảng cầm quyền đối với sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền Đồng thời, làm rõ thực trạng lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng, hoàn thiện Nhà nước từ năm 1996 đến năm 2006 Từ những thực trạng đó, tác giả đưa ra các giải pháp tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong điều kiện đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Có thể coi hai công trình nghiên cứu của các tác giả Đào Minh Huấn và

Hồ Xuân Quang là hai công trình nối tiếp nhau, nghiên cứu về cùng một vấn

đề là sự lãnh đạo của Đảng đối với xây dựng, hoàn thiện Nhà nước ở hai giai đoạn nối tiếp nhau: giai đoạn 1986-1996 và giai đoạn 1996-2006 Kết quả của hai công trình này đã cung cấp góc nhìn về sự thay đổi nhận thức của Đảng trong lãnh đạo xây dựng Nhà nước và thực trạng lãnh đạo của Đảng trong công cuộc này ở các giai đoạn của thời kỳ đổi mới

Sau khi Đại hội XII của Đảng Cộng sản Việt Nam kết thúc, Viện Khoa học xã hội nhân văn quân sự, Bộ Quốc phòng đã xuất bản bản cuốn sách

“Xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong văn kiện Đại hội XII của Đảng”, Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội do

PGS.TS Nguyễn Bá Dương và PGS.TS Nguyễn Văn Dũng đồng chủ biên, đã tập trung làm rõ quá trình nhận thức của Đảng về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN qua 30 năm đổi mới; những thành tựu, hạn chế và sự cần thiết phải tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam hiện nay Qua đó, phân tích làm rõ bản chất khoa học, cách mạng trong từng quan điểm của Văn kiện Đại hội XII về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, đồng thời gợi mở những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung góp phần thực hiện thắng lợi công cuộc xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong tình hình mới

Công trình nghiên cứu: “Đổi mới sự lãnh đạo của Đảng trong điều kiện

xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam” của PGS.TS Vũ Trọng

cơ sở lý luận về đổi mới sự lãnh đạo của Đảng và thực trạng Đảng lãnh đạo Nhà nước và xã hội trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN hiện nay Trên cơ sở đó, tác giả đã đưa ra các quan điểm và giải pháp chủ yếu

về đổi mới sự lãnh đạo của Đảng đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam

Các nhóm công trình nghiên cứu nêu trên đã phân tích cụ thể những vấn đề lý luận và thực tiễn về vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam cầm quyền đối với Nhà nước và xã hội Việt Nam; cung cấp hệ thống tri thức lý luận về nhà nước pháp quyền và vấn đề xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN tại Việt Nam; đặc biệt là làm rõ thực tiễn lãnh đạo xây dựng nhà nước Việt Nam trong các giai đoạn lịch sử của tiến trình cách mạng Việt Nam Các giá trị này góp phần hình thành tư duy lý luận và cung cấp các cơ sở, căn cứ khoa học cho tác giả Luận văn trong quá trình nghiên cứu các vấn đề liên quan trực tiếp đến: Vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước hiện nay

Những giá trị mà Luận văn mong muốn tiếp tục được bổ sung và hoàn thiện:

- Làm rõ những vấn đề lý luận về địa vị pháp lý và vai trò chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam cầm quyền, đồng thời chỉ ra cơ sở chính trị trong hoạt động lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước của Đảng

- Thực trạng và những vấn đề đặt ra trong hoạt động lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước hiện nay

- Dự báo những nhân tố tác động tới quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước thời gian tới và đề xuất các giải pháp tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng đối với công cuộc này với tư cách là đảng cầm quyền duy nhất tại Việt Nam hiện nay

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

3.1 Mục đích

Mục đích của Luận văn là làm rõ vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Trên cơ sở đó, nghiên cứu thực trạng và những vấn đề đặt ra nhằm đưa ra những định hướng dự báo về các nhân tố tác động tới quá trình xây dựng và hoàn thiện nhà nước Việt Nam thời gian tới Đồng thời, đề xuất các giải pháp căn bản tăng cường sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với sự nghiệp xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN

3.2 Nhiệm vụ

Luận văn có nhiệm vụ nghiên cứu, làm rõ hơn một số vấn đề về vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam cầm quyền trong hoạt động lãnh đạo xây dựng, hoàn thiện Nhà nước Việt Nam hiện nay:

- Làm rõ các khái niệm: đảng cầm quyền; đảng lãnh đạo; lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện nhà nước Chỉ ra các nội dung và phương thức Đảng lãnh đạo xây dựng, hoàn thiện Nhà nước

- Phân tích quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền

- Phân tích cơ sở chính trị trong hoạt động lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước

- Từ thực trạng lãnh đạo của Đảng và những vấn đề đặt ra, Luận văn đưa ra các giải pháp khoa học nhằm tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước hiện nay

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu của luận văn

Luận văn nghiên cứu vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Việt Nam hiện nay

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Xây dựng và hoàn thiện Nhà nước là lĩnh vực rộng, liên quan đến nhiều vấn đề có tính lý luận và thực tiễn cao Do vậy, dưới góc độ nghiên cứu của khoa học chính trị, tác giả Luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu vai trò lãnh đạo của Đảng trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước tập trung ở các khía cạnh sự lãnh đạo của Đảng trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước; xây dựng hệ thống pháp luật; vấn đề công tác cán bộ và kiểm tra, giám sát của Đảng

Thời gian nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu vai trò của Đảng trong xây

dựng và hoàn thiện Nhà nước từ Đại hội XII (2016) cho đến nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

5.1 Cơ sở lý luận của đề tài

Luận văn được nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vấn đề nhà nước và nhà nước pháp quyền XHCN

Luận văn được thực hiện trên cơ sở lý luận Học thuyết về nhà nước của chủ nghĩa Mác – Lênin (Lý luận nhà nước và pháp luật); tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước kiểu mới; các lý thuyết và mô hình hoạt động của nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam

Với nhiệm vụ nghiên cứu vai trò lãnh đạo của Đảng trong xây dựng, hoàn thiện Nhà nước hiện nay, Luận văn đi sâu nghiên cứu những quan điểm của Đảng trong Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII về xây dựng, hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, tác giả vận dụng hệ thống phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, áp dụng nguyên tắc gắn lý luận với thực tiễn Luận văn sử dụng các phương pháp cụ

thể: phương pháp phân tích và tổng hợp; phương pháp logic; phương pháp

Thứ nhất, Luận văn là công trình nghiên cứu có tính hệ thống, tiếp

cận dưới góc độ khoa học chính trị trong nghiên cứu về vai trò của đảng cầm quyền đối với việc xây dựng và hoàn thiện nhà nước

Thứ hai, trên cơ sở tổng kết các công trình nghiên cứu trước đó về

xây dựng nhà nước nói chung và nhà nước pháp quyền nói riêng Luận văn góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận về vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam trong lãnh đạo xây dựng Nhà nước Việt Nam hiện nay

Ý nghĩa thực tiễn:

Một là, trên cơ sở nghiên cứu thực trạng lãnh đạo xây dựng và hoàn

thiện Nhà nước, Luận văn nêu ra các yêu cầu đặt ra đối với Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay trong hoạt động lãnh đạo xây dựng, hoàn thiện Nhà nước

và dự báo những nhân tố tác động tới quá trình này trong thời gian tới

Hai là, kết quả nghiên cứu của Luận văn với những giải pháp tăng

cường sự lãnh đạo của Đảng trong việc xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN hiện nay có thể được áp dụng trong hoạt động thực tiễn

Thứ ba, Luận văn là công trình nghiên cứu độc lập, có thể tham

khảo trong việc giảng dạy, nghiên cứu các vấn đề liên quan đến xây dựng và hoàn thiện Nhà nước cũng như vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước

6.2 Những đóng góp mới về mặt khoa học của luận văn

Đã có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị về lĩnh vực xây dựng chính quyền nhà nước, các công trình nghiên cứu về đổi mới nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp

quyền … Tuy vậy, quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước nói chung và định hướng xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN nói riêng do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo đang đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục làm rõ Thực tế cho đến nay vẫn chưa có một khái niệm đầy đủ về nhà nước pháp quyền XHCN Do vậy, việc nghiên cứu vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong việc xây dựng và hoàn thiện Nhà nước góp phần làm sáng rõ hơn những luận cứ khoa học về mô hình nhà nước hiện đại và góp phần hoàn thiện

lý luận về xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân hiện nay

Song song với việc nghiên cứu những vấn đề đặt ra trong quá trình Đảng lãnh xây dựng và hoàn thiện nhà nước XHCN Việt Nam, trên cơ sở nghiên cứu tình hình thực tiễn của đất nước và bối cảnh hiện nay, Luận văn góp phần chứng minh sự cần thiết phải đổi mới mô hình tổ chức Nhà nước theo hướng nhà nước pháp quyền – một mô hình tổ chức nhà nước có khả năng phát huy dân chủ tốt nhất hiện nay Đồng thời, luận văn cũng đưa ra các

dự báo những nhân tố tác động tới quá trình xây dựng và hoàn thiện nhà nước Việt Nam thời gian tới và đề xuất những giải pháp mang tính khả thi nhằm tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam

7 Kết cấu của đề tài

Ngoài mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn gồm

3 chương, 8 tiết

Chương 1

Lý luận về vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng

và hoàn thiện Nhà nước 1.1 Lý luận cơ bản về đảng cầm quyền ở Việt Nam hiện nay

1.1.1 Một số khái niệm

* Đảng cầm quyền

Điều kiện để một đảng chính trị trở thành đảng cầm quyền là đảng chính trị đó phải giành được chính quyền và chi phối được chính quyền nhà nước Điều đó, đồng nghĩa với việc chỉ khi nào giành được chính quyền và nắm chính quyền thì khi đó đảng chính trị mới trở thành đảng cầm quyền

Đảng cầm quyền là một phạm trù được sử dụng rộng rãi ở các nước phương Tây trong bối cảnh xã hội bắt đầu hình thành các đảng chính trị Đảng cầm quyền được định nghĩa theo những cách khác nhau:

- Ở các nước phương Tây, đảng cầm quyền được hiểu là đảng giành thế

đa số trong các cuộc bầu cử vào cơ quan quyền lực nhà nước, là đảng nắm giữ

đa số các vị trí chủ chốt trong bộ máy nhà nước, nắm quyền hành pháp có khả năng kiểm soát quá trình hoạch định chính sách quốc gia

- Ở Việt Nam và một số nước theo định hướng XHCN, đảng cầm quyền được hiểu là đảng được nhân dân ủy thác nắm giữ chính quyền, được ghi nhận vai trò lãnh đạo trong Hiến pháp, sử dụng quyền lực chính trị để lãnh đạo đất nước

Từ những cách hiểu trên, có thể định nghĩa: đảng cầm quyền được hiểu

là đảng giành được chính quyền, giữ vai trò chi phối và kiểm soát toàn bộ hoạt động của hệ thống chính trị quốc gia, thông qua việc giành, giữ và thực thi quyền lực nhà nước để thực hiện mục tiêu, chiến lược và đường lối đảng

* Đảng lãnh đạo

Cần phải phân biệt đảng cầm quyền với đảng lãnh đạo Đảng lãnh đạo

đạo được các nhà kinh điển Mác – Lênin sử dụng bắt đầu vào những năm nửa

cuối thế kỷ XIX khi Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản ra đời Trước khi phân

biệt giữa đảng cầm quyền và đảng lãnh đạo, cần phải hiểu và phân biệt rõ hoạt động lãnh đạo và hoạt động cầm quyền:

Lãnh đạo là quá trình chủ thể lãnh đạo xác định chủ trương, đường lối

và tổ chức, hướng dẫn, động viên, huy động mọi nguồn lực, tiềm năng sáng tạo của khách thể - đối tượng lãnh đạo, nhằm thực hiện những mục tiêu chung

đã xác định

Cầm quyền là việc thực thi quyền lực bằng chính quyền nhà nước, được

thể hiện thông qua việc bắt buộc mọi người phải thực hiện theo ý chí của mình

Như vậy, có thể hiểu lãnh đạo là khái niệm có tính định hướng, thuyết phục còn cầm quyền mang ý nghĩa ràng buộc, có tính pháp lý Vì vậy, có thể

đưa ra khái niệm đảng lãnh đạo như sau: đảng lãnh đạo là sự định hướng,

động viên, cổ vũ, khích lệ quần chúng của đảng thực hiện những nhiệm vụ chính trị nhằm đạt tới mục tiêu nhất định

Từ những vấn đề nêu trên, tác giả Luận văn cho rằng vấn đề cốt lõi trong hoạt động cầm quyền đó là vai trò lãnh đạo của đảng cầm quyền, nếu vai trò lãnh đạo được thực hiện tốt thì vai trò cầm quyền của đảng có cơ sở vững chắc, còn nếu một đảng không thể hiện và thực hiện được vai trò lãnh đạo của mình thì việc cầm quyền của đảng đó có nguy cơ thất bại dẫn đến việc bị mất vị thế cầm quyền trong nền chính trị quốc gia

Đảng lãnh đạo là khái niệm rộng, các đối tượng lãnh đạo của đảng cũng rất rộng trong đó bao gồm hoạt động lãnh đạo chính quyền Lãnh đạo chính quyền là một trong những hoạt động tiên quyết để duy trì và củng cố địa vị cầm quyền của đảng

1.1.2 Đảng cầm quyền ở Việt Nam hiện nay

Đảng cầm quyền ở Việt Nam hiện nay là Đảng Cộng sản Việt Nam Đảng Cộng sản Việt Nam là một đảng chính trị, là sản phẩm của sự kết hợp giữa chủ nghĩa Mác – Lênin với phong trào công nhân và phong trào yêu

nước “Đảng Cộng sản Việt Nam là đội tiên phong của giai cấp công nhân,

đồng thời là đội tiên phong của nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam; đại biểu trung thành cho lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động

sự thành bại của cách mạng Việt Nam Nhân dân Việt Nam thừa nhận sự cầm quyền của Đảng Cộng sản Việt Nam được thể hiện thông qua việc tự nguyện chấp hành, thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng và từng bước củng cố địa vị pháp lý của Đảng cầm quyền

Hiến pháp năm 1946 chưa có một điều nào nói về sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương (nay là Đảng Cộng sản Việt Nam) nhưng thông qua hoạt động của mình, Đảng xác lập vai trò lãnh đạo đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước và nhân dân

Hiến pháp năm 1959, trong phần Lời nói đầu đã khẳng định: “Từ năm

1930, dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Đông Dương, ngày nay là Đảng lao động Việt Nam, cách mạng Việt Nam đã tiến lên một giai đoạn mới”

[59,tr.1] Đây là lần đầu tiên trong lịch sử vai trò lãnh đạo của Đảng được nhắc đến trong văn bản pháp lý quan trọng nhất của Việt Nam

Đến Hiến pháp năm 1980, lần đầu tiên địa vị pháp lý của Đảng được ghi nhận trong chương I của Hiến pháp nhà nước Việt Nam Điều 4, Hiến

mưu chiến đấu của giai cấp công nhân Việt Nam, được vũ trang bằng học thuyết Mác - Lênin, là lực lượng duy nhất lãnh đạo Nhà nước, lãnh đạo xã hội; là nhân tố chủ yếu quyết định mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam Đảng tồn tại và phấn đấu vì lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân Việt Nam.Các tổ chức của Đảng hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp.” [60,tr.3]

Như vậy, đây là bản hiến pháp đầu tiên ghi nhận Đảng là lực lượng duy nhất

lãnh đạo Nhà nước, lãnh đạo xã hội: cho thấy vai trò chính trị và địa vị pháp

lý của Đảng ngày càng được củng cố, không chỉ được nhân dân thừa nhận và

tự nguyên tin theo mà còn được hiến định một cách rõ ràng và cụ thể

Hiến pháp năm 1992 tiếp tục khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng tại

Điều 4: “Đảng cộng sản Việt Nam, đội tiên phong của giai cấp công nhân

Việt Nam, đại biểu trung thành quyền lợi của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của cả dân tộc, theo chủ nghĩa Mác - Lê Nin và tư tưởng Hồ Chí Minh, là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội.Mọi tổ chức của Đảng hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật.” [61,tr.2]

Hiến pháp 2013 đã kế thừa Hiến pháp 1980 và Hiến pháp 1959, tiếp tục khẳng định: Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội Điều 4, Hiến pháp 2013 đã có những đổi mới và bổ sung quan trọng về vai trò lãnh đạo của Đảng cả về nội dung và hình thức so với Hiến pháp 1992 Hiến pháp 2013 khẳng định và làm rõ hơn bản chất và vai trò lãnh đạo của

Đảng: “Đảng Cộng sản Việt Nam - Đội tiên phong của giai cấp công nhân,

đồng thời là đội tiên phong của Nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam, đại biểu trung thành lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của cả dân tộc, lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội.” [62, tr.2] Hiến

pháp 2013 đã bổ sung một nội dung mới rất quan trọng ở khoản 2, Điều 4 đó

là "Đảng Cộng sản Việt Nam gắn bó mật thiết với Nhân dân, phục vụ Nhân

dân, chịu sự giám sát của Nhân dân, chịu trách nhiệm trước Nhân dân về

những quyết định của mình" Đó vừa thể hiện bản chất của Đảng Cộng sản

chân chính, vừa là điều kiện cho sự lãnh đạo của Đảng, vừa thể hiện trách nhiệm của Đảng trước nhân dân cũng như trách nhiệm của nhân dân đối với Đảng và xây dựng nhà nước Đảng muốn lãnh đạo được nhân dân thì Đảng phải gắn bó mật thiết với nhân dân Quan hệ mật thiết, gắn bó máu thịt giữa Đảng với nhân dân là cái bảo đảm cho sự tồn tại vững chắc của Đảng cũng như của chế độ XHCN mà Việt Nam đang xây dựng

Địa vị pháp lý vững chắc và vai trò chính trị được củng cố là điều kiện

để Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục phát huy vai trò tiền phong, lãnh đạo toàn thể dân tộc tiến lên phía trước và thực hiện thành công những mục tiêu, nhiệm vụ trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế hiện nay

1.1.2.2 Vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam

Trong các văn bản chính trị - pháp lý của Đảng và Nhà nước, thuật ngữ

“Đảng lãnh đạo Nhà nước và xã hội” được sử dụng chính thức Khi nghiên

cứu về vai trò lãnh đạo của Đảng nói chung và Đảng lãnh đạo xây dựng, hoàn

thiện Nhà nước nói riêng, tác giả Luận văn hướng đến trả lời các câu hỏi Ai

lãnh đạo? Lãnh đạo Ai? Lãnh đạo cái gì? và Lãnh đạo như thế nào?

Như đã phân tích ở phần 1.1.2.1 về địa vị pháp lý của Đảng, Hiến pháp

Việt Nam khẳng định: “Đảng Cộng sản Việt Nam … lãnh đạo Nhà nước và

xã hội” Nhà nước và xã hội là đối tượng chịu sự lãnh đạo của Đảng, như vậy

có nghĩa rằng vai trò lãnh đạo của Đảng bao quát tất cả các lĩnh vực của đời sống chính trị - xã hội Việt Nam bao gồm các vấn đề về chính trị, kinh tế, văn hóa, an ninh, quốc phòng…

- Về chính trị: Vai trò lãnh đạo của Đảng được thể hiện thông qua việc xác định mục tiêu chính trị của Đảng và dân tộc; đường lối phát triển đất nước, xây dựng và củng cố nền tảng tư tưởng của Đảng và của xã hội; lãnh đạo hệ thống chính trị…

Hệ thống chính trị Việt Nam là một chỉnh thể bao gồm Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

và các đoàn thể chính trị xã hội hợp pháp Đảng với tư cách là một thành viên nhưng đồng thời là hạt nhân lãnh đạo của Hệ thống Đảng thực hiện sự lãnh đạo chính trị đối với toàn bộ tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị, trong đó có Nhà nước

- Về kinh tế: Đảng lãnh đạo đường lối phát triển kinh tế của đất nước thông qua việc xác định thể chế kinh tế, các thiết chế kinh tế và lãnh đạo toàn

bộ hoạt động của nền kinh tế đất nước Đảng lãnh đạo kinh tế nhưng không can thiệp vào sự vận hành của nền kinh tế, các quy luật thị trường mà Đảng vạch ra đường hướng cho sự phát triển kinh tế với phương châm tôn trọng các quy luật khách quan của thị trường; thông qua Nhà nước và bằng Nhà nước điều tiết nền kinh tế nếu thấy có nguy cơ đi chệch với mục tiêu phát triển chung của nền kinh tế đất nước và thế giới

- Về văn hóa: Đảng xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội,

là mục tiêu và động lực để thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội Đảng lãnh đạo xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; tiến

hành giao lưu và kiểm soát quá trình tiếp biến văn hóa với phương châm “hòa

nhập, không hòa tan”; lãnh đạo lĩnh vực văn hóa bao gồm các nhiệm vụ về

xây dựng con người Việt Nam mới; xây dựng môi trường văn hóa; phát triển văn học nghệ thuật; bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa; phát triển sự nghiệp giáo dục đào tạo và khoa học công nghệ; quản lý thông tin đại chúng

và phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số…

- Về an ninh, quốc phòng: Đảng xác định vai trò lãnh đạo trực tiếp và toàn diện đối với các lực lượng vũ trang; lãnh đạo đảm bảo môi trường đất nước hòa bình, ổn định để tạo điều kiện phát triển mọi mặt; giữ vững an ninh

và lãnh thổ, chủ quyền quốc gia

Vai trò lãnh đạo của Đảng bao quát tất cả các lĩnh vực của đời sống chính trị - xã hội không có nghĩa Đảng làm thay công việc của Nhà nước mà cần phân biệt rõ giữa vai trò lãnh đạo của Đảng và vai trò, nhiệm vụ quản lý, điều hành của Nhà nước Đảng tiến hành hoạt động cầm quyền không có nghĩa là quyền lực chính trị của Đảng trở thành quyền lực nhà nước mà phải thông qua bộ máy nhà nước để thực hiện cương lĩnh chính trị, chủ trương, đường lối của Đảng

1.2 Đảng lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước

1.2.1 Một số khái niệm cơ bản về Đảng lãnh đạo xây dựng, hoàn thiện Nhà nước

Lãnh đạo nhà nước là một trong những nhiệm vụ hàng đầu và được quan tâm nhất của bất cứ đảng cầm quyền nào Với Đảng Cộng sản Việt Nam, lãnh đạo Nhà nước là một trong những vai trò trung tâm trong việc thực hiện quyền lực chính trị của Đảng, thông qua Nhà nước và bằng Nhà nước để thực hiện Cương lĩnh, đường lối của Đảng

- Khái niệm xây dựng và hoàn thiện nhà nước: Theo từ điển tiếng Việt:

xây dựng được hiểu là làm cho hình thành một cộng đồng, một chính thể về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa theo đường lối, chủ trương nhất định Hoàn thiện là làm cho tốt hơn

Như vậy, xây dựng và hoàn thiện nhà nước là quá trình bao gồm các

hoạt động kiến thiết, hình thành,củng cố và phát triển thiết chế nhà nước nhằm thực hiện những mục tiêu chính trị nhất định

- Khái niệm Đảng lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước:

Lãnh đạo là quá trình chủ thể lãnh đạo xác định chủ trương, đường lối

và tổ chức, hướng dẫn, động viên, huy động mọi nguồn lực, tiềm năng sáng tạo của khách thể - đối tượng lãnh đạo, nhằm thực hiện những mục tiêu chung

đã xác định Cóthể định nghĩa:

Đảng lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước là toàn bộ những hoạt động của Đảng tác động đến quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước bằng các nội dung và phương thức phù hợp nhằm thực hiện mục tiêu chính trị trong từng giai đoạn nhất định

Vai trò lãnh đạo của Đảng trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước thể hiện ở ba vấn đề cơ bản đó là: Nội dung lãnh đạo; phương thức lãnh đạo và quá trình tổ chức thực hiện

1.2.2 Nội dung Đảng lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước

Nội dung lãnh đạo của Đảng đối với việc xây dựng và hoàn thiện Nhà nước là toàn bộ những công việc, những hoạt động của Đảng tiến hành tác động vào quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước nhằm mục tiêu tạo ra một “Nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân” Nội dung lãnh đạo của Đảng trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước

được thể hiện trong của Cương lĩnh chính trị, đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng về vấn đề xây dựng và hoàn thiện Nhà nước, đảm bảo tính định hướng chính trị cho toàn bộ tổ chức và hoạt động của Nhà nước Việt Nam

Có thể khái quát nội dung lãnh đạo của Đảng trong xây dựng, hoàn thiện Nhà nước thành những vấn đề cơ bản, trọng yếu sau đây:

Một là, chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng về vấn đề Nhà

nước là định hướng chính trị, là căn cứ để xác định các mục tiêu trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước

Thông qua đường lối về xây dựng Nhà nước, Đảng lãnh đạo việc xác định kiểu Nhà nước, hình thức tổ chức Nhà nước; xác định chức năng, nhiệm

vụ của các thiết chế Nhà nước như: Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, cơ quan tư pháp và chính quyền địa phương

Hai là, Đảng lãnh đạo việc xây dựng, củng cố cơ sở kinh tế - xã hội của

Nhà nước Xác định quan điểm, nội dung cơ bản về nguyên tắc tổ chức và

hoạt động của Nhà nước; phương thức vận hành Nhà nước; Đảng lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện hệ thống tổ chức Nhà nước ở Trung ương và địa phương

Ba là, Đảng xác định quan điểm, phương hướng và nội dung cơ bản về

xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật, tạo cơ sở pháp lý cho quá trình xây dựng, hoàn thiện Nhà nước; xác lập và củng cố nền dân chủ XHCN

Bốn là, Đảng lãnh đạo công tác kiểm tra, giám sát hoạt động xây dựng

và hoàn thiện Nhà nước

Năm là, Đảng thống nhất lãnh đạo công tác cán bộ và quản lý đội ngũ

cán bộ, công chức, viên chức trong hệ thống các cơ quan Nhà nước

Nội dung lãnh đạo không thể tách rời phương thức lãnh đạo Nội dung lãnh đạo phải qua những phương thức lãnh đạo phù hợp thì quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước mới được thực hiện một cách khoa học và đạt hiệu quả cao

1.2.3 Phương thức lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước của Đảng

Phương thức lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước của Đảng là phương pháp, cách thức và biện pháp mà Đảng sử dụng để tác động vào quá trình xây dựng, hoàn thiện Nhà nước nhằm thực hiện mục tiêu chính trị của Đảng

Cơ sở lý luận trực tiếp để chỉ ra những phương thức Đảng sử dụng để lãnh đạo xây dựng, hoàn thiện Nhà nước hiện nay là những chủ trương,

đường lối và quan điểm của Đảng được thể hiện trong: Cương lĩnh xây dựng

đất nước trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội 1991 (bổ sung, phát triển năm 2011); văn kiện Hội nghị đại biểu giữa nhiệm kỳ của Đảng năm 1994, Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương khóa VII, Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương khóa X; Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng về vấn đề xây dựng nhà nước

pháp quyền XHCN Trên cơ sở đó, các phương thức Đảng lãnh đạo xây dựng

và hoàn thiện Nhà nước gồm những vấn đề cơ bản sau:

Một là, Đảng định hướng chính trị cho quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước

Đảng lãnh đạo xây dựng Nhà nước bằng định hướng chính trị là việc Đảng đề ra chủ trương, đường lối, nghị quyết về vấn đề xây dựng, hoàn thiện Nhà nước Có thể khẳng định, định hướng chính trị là phương thức quan trọng nhất và chủ yếu nhất mà Đảng sử dụng trong việc lãnh đạo xây dựng, hoàn thiện Nhà nước Đảng lãnh đạo bằng Cương lĩnh chính trị, các Nghị quyết, chỉ thị thể hiện ý chí và quan điểm của Đảng về lãnh đạo Nhà nước, xây dựng và từng bước hoàn thiện chính quyền nhà nước theo mục tiêu chính trị của Đảng

Hai là, Đảng lãnh đạo bằng việc đề ra phương hướng và những nguyên tắc cơ bản nhằm xây dựng một Nhà nước thực sự của dân, do dân và vì dân

Ba là, Đảng lãnh đạo xây dựng, hoàn thiện Nhà nước bằng công tác cán bộ

Đảng lãnh đạo xây dựng, hoàn thiện Nhà nước bằng công tác cán bộ là việc Đảng giới thiệu những đảng viên ưu tú có đủ phẩm chất và năng lực vào hoạt động trong các cơ quan nhà nước để biến quá trình thực hiện nghĩa vụ của cán bộ, công chức, viên chức Nhà nước thành thực hiện nhiệm vụ của Đảng Đồng thời, Đảng lãnh đạo việc tuyển dụng công chức, nhân viên công

vụ có phẩm chất, năng lực tốt vào làm việc trong hệ thống chính trị và các cơ quan nhà nước

Đảng chỉ đạo thành lập các tổ chức đảng trong cơ quan nhà nước để việc thực hiện các chủ trương, nghị quyết của Đảng về xây dựng, hoàn thiện Nhà nước được thực hiện một cách liên tục, xuyên suốt và toàn diện Thông qua những đảng viên của Đảng hoạt động trong cơ quan nhà nước và các tổ chức đảng trong cơ quan nhà nước mà Đảng thực hiện sự lãnh đạo của mình trong việc xây dựng, hoàn thiện Nhà nước Đây là một phương thức lãnh đạo

quan trọng trong quá trình xây dựng, hoàn thiện Nhà nước vì phương thức này mang tính chất trực tiếp Việc giới thiệu các đảng viên của Đảng và thành lập tổ chức đảng trong cơ quan Nhà nước là nhằm mục đích nắm được bộ máy Nhà nước, từ đó thực hiện xây dựng và hoàn thiện Nhà nước theo ý chí của Đảng

Bốn là, Đảng lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước bằng công tác kiểm tra, giám sát

Đảng lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước bằng công tác kiểm tra, giám sát là việc thông qua các cơ chế kiểm tra, giám sát Đảng sẽ phát hiện

ra những ưu điểm, bất cập, hạn chế từ mô hình hoạt động, cơ cấu tổ chức bộ máy đến việc thực hiện vai trò, chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước; để từ

đó đưa ra các phương án củng cố và hoàn thiện Nhà nước cho phù hợp Ngoài

ra, việc lãnh đạo bằng công tác kiểm tra, giám sát việc thực hiện các chủ trương, đường lối của Đảng về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước sẽ giúp Đảng kịp thời chấn chỉnh, giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ về xây dựng, hoàn thiện Nhà nước

Năm là, Đảng lãnh đạo bằng việc phát huy vai trò của các tổ chức trong thiết chế Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội

và của nhân dân vào quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước

Đảng xác định nhiệm vụ xây dựng và hoàn thiện Nhà nước là trách nhiệm của toàn Đảng, toàn dân và toàn xã hội Vì vậy, việc phát huy vai trò của cả hệ thống chính trị và nhân dân trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước

là cần thiết để quá trình này được thực hiện hiệu quả, nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động của Nhà nước Bởi, suy cho cùng xây dựng và hoàn thiện Nhà nước cũng là để Nhà nước phát huy vai trò, chức năng của mình thực hiện nhiệm vụ mà Đảng và nhân dân giao phó

Nội dung và phương thức lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước

Cương lĩnh, đường lối của Đảng trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể Nội dung

và phương thức lãnh đạo xây dựng, hoàn thiện Nhà nước Việt Nam của Đảng phản ánh mối quan hệ giữa mục tiêu và phương tiện, giữa chức năng của hệ thống và cơ chế thực hiện

1.3 Cơ sở chính trị trong hoạt động lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước hiện nay

1.3.1 Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước kiểu mới

Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh không có một công trình nghiên cứu riêng biệt và cụ thể nào về vấn đề xây dựng nhà nước nhưng những giá trị trong tư tưởng về xây dựng nhà nước được phản ánh trong các văn bản pháp lý do Hồ Chí Minh trực tiếp chắp bút soạn thảo hoặc chỉ đạo soạn thảo như: Tuyên Ngôn độc lập năm 1945, Hiến pháp 1946, Hiến pháp 1959; tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước còn được thể hiện trong các hoạt động thực tiễn của Người về điều hành, quản

lý đất nước, xây dựng tổ chức bộ máy nhà nước và kiểm soát quyền lực nhà nước…

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhà nước kiểu mới khác hoàn toàn về mặt bản chất với nhà nước quân chủ phong kiến và nhà nước thuộc địa tồn tại trước đó ở Việt Nam Nhà nước kiểu mới là một nhà nước thật sự dân chủ, đó

là nhà nước do nhân dân xây dựng và thực hành dân chủ với nhân dân, nhà nước được xây dựng trên cơ sở hợp Hiến và hoạt động dựa vào các quy định của pháp luật

Xây dựng nhà nước kiểu mới phải thực sự là nhà nước của dân, do dân

và vì dân

Quan điểm xuyên suốt của Hồ Chí Minh là tất cả mọi quyền lực trong

cả nước đều thuộc về nhân dân Nhân dân lao động làm chủ Nhà nước có nghĩa là nhân dân có quyền kiểm soát Nhà nước Nhân dân bầu ra Quốc hội

và hội đồng nhân dân các cấp, đây là quyền làm chủ gián tiếp song song với

các quyền làm chủ trực tiếp của người dân Quyền làm chủ và kiểm soát của nhân dân được thể hiện ở việc nhân dân bầu ra nhưng cũng chính nhân dân có quyền bãi miễn các đại biểu không còn xứng đáng với sự tin cậy của nhân dân

và không còn đại diện cho ý chí, nguyện vọng của dân Hồ Chí Minh nêu ra quan điểm dân là chủ và dân làm chủ Bằng thiết chế dân chủ, Nhà nước phải

có trách nhiệm bảo đảm quyền làm chủ của dân, để cho nhân dân thực thi quyền làm chủ của mình trong hệ thống quyền lực của xã hội Một nhà nước như thế là một nhà nước tiến bộ trong bước đường phát triển của nhân loại

Nhà nước của dân là nhà nước mà “Bao nhiêu quyền hạn đều của dân”

[48,tr.698]

Nhà nước do dân là nhà nước do nhân dân xây dựng và do nhân dân tham gia quản lý Trong điều kiện của nhà nước Việt Nam mới sau khi thành lập, một trong những điều đầu tiên hướng đến xây dựng Nhà nước kiểu mới là phải có một Hiến pháp để đảm bảo cơ sở pháp lý cho hoạt động của Nhà nước

và quyền lợi của nhân dân Chính vì thế, Hiến pháp 1946 đã được ra đời, ngay trong Điều 1, Chương 1 của bản Hiếp pháp đầu tiên của nước Việt Nam mới

đã khẳng định: “Tất cả quyền bính trong nước là của nhân dân Việt Nam,

không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo” [58, tr.1]

Có thể thấy rằng, nhà nước Việt Nam mới là nhà nước của nhân dân, do nhân

dân mà hoạt động, được nhân dân trao quyền để thực hiện việc “mưu cầu

hạnh phúc cho nhân dân”

Nhà nước vì dân là nhà nước hoạt động vì lợi ích của nhân dân, tư tưởng vì dân không những là kim chỉ nam trong tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước kiểm mới mà còn là phương châm trong tất cả các hoạt động của Người trên cương vị là người đứng đầu Nhà nước Tất cả đều vì nhân dân Hồ Chí

Minh đã từng nhắc nhở cán bộ, đảng viên rằng “Việc gì có lợi cho dân thì

phải hết sức làm, việc gì có hại cho dân thì phải hết sức tránh”

Nhân dân chính là chủ thể của quyền lực nhà nước Hồ Chí Minh nhận thấy, để quy định tính pháp lý của chủ thể quyền lực nhà nước thì nhân dân phải là người tham gia xây dựng nhà nước đó và phải ý thức được quyền làm chủ của mình thông qua việc trực tiếp thực hiện quyền lực của mình trong việc xây dựng chính quyền cách mạng Trong lời kêu gọi toàn dân đi bỏ phiếu

Tổng tuyển cử năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “Ngày mai, là một

ngày sẽ đưa quốc dân ta lên con đường mới mẻ Ngày mai, là một ngày vui sướng của đồng bào ta, vì ngày mai là ngày tổng tuyển cử, vì ngày mai là một ngày đầu tiên trong lịch sử mà nhân dân ta bắt đầu hưởng dụng quyền dân chủ của mình” [49, tr.145] Như vậy, bộ máy nhà nước Việt Nam hiện đại với

những thiết chế dân chủ đầu tiên đã được hình thành thông qua việc nhân dân tham gia bầu cử để xây dựng chính quyền cách mạng

Nhà nước kiểu mới được tổ chức và hoạt động trên cơ sở Hiến pháp và

pháp luật

Hoạt động của một nhà nước bao giờ cũng phải được bảo đảm trên cơ

sở Hiến pháp và pháp luật Một nhà nước không được tổ chức và hoạt động trên cơ sở những quy định của Hiến pháp là một nhà nước bất hợp pháp và vi hiến Hiến pháp với tư cách là đạo luật gốc của mỗi quốc gia, gồm những quy định có giá trị pháp lý cao nhất điều chỉnh các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của nhà nước, hình thức nhà nước, mối quan hệ giữa nhà nước với nhân

dân: “Hiến pháp là tất cả những quy tắc pháp lý quan trọng nhất ấn định

hình thể quốc gia, ấn định các cơ quan điều khiển quốc gia, cùng những thẩm quyền của các cơ quan ấy Hiến pháp là văn bản phản ánh tổ chức chính trị của quốc gia” [19, tr.10] Trong Chương I của Hiến pháp 1946 xác định

chính thể của nhà nước Việt Nam mới gồm 3 điều trong đó nêu rõ: “Nước

Việt Nam là một nước dân chủ cộng hòa” [58, tr.1]; Hiến pháp 1959 một lần

nữa xác định và nhấn mạnh hơn chính thể nhà nước dân chủ nhân dân: “Nước

Việt Nam dân chủ cộng hòa, thành lập và củng cố do thắng lợi mà nhân dân

Việt Nam đã giành được trong cách mạng tháng Tám vẻ vang và kháng chiến anh dùng, là một nước dân chủ nhân dân” [59, tr.2]

Hồ Chí Minh chú trọng đến việc xây dựng nhà nước kiểu mới mà ở đó quyền lực nhà nước phải được tổ chức theo quy định của Hiến pháp và pháp luật Trong hai bản Hiến pháp mà chủ tịch Hồ Chí Minh tham gia với cương

vị là Trưởng ban soạn thảo Hiến pháp 1946 và Hiến pháp 1959, bộ máy nhà nước đều hoạt động theo nguyên tắc thống nhất ở tính nhân dân và có sự phân công, phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp Điều này thể hiện, mọi hoạt động của nhà nước phải trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật, không một nhà nước nào được đứng trên pháp luật và cũng không có một nhà nước nào đứng ngoài pháp luật Vì Nhà nước được tổ chức và hoạt động trên cơ sở những quy định của pháp luật nên nhà nước cũng phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về hoạt động của mình, điều này đồng nghĩa với việc Nhà nước phải chịu trách nhiệm trước nhân dân - chủ thể tối cao của quyền lực nhà nước

1.3.2 Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nước pháp quyền

Trước hết cần phải khẳng định, nhà nước pháp quyền là một mô hình tổ chức nhà nước chứ không phải là một kiểu nhà nước Bàn về vấn đề nhà nước pháp quyền là nói đến phương thức tổ chức, xây dựng và vận hành bộ máy nhà nước do pháp luật quy định; thừa nhận tính tối thượng của luật pháp; phát triển nền dân chủ, nhân quyền Trên thực tế nhà nước pháp quyền được tiếp cận dưới nhiều góc độ và ở mỗi quốc gia khi xây dựng nhà nước pháp quyền lại có cách định nghĩa khác nhau về mô hình nhà nước này

Đảng Cộng sản Việt Nam trong quá trình lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Việt Nam ở mỗi thời kỳ cũng đã có những nhận thức, quan điểm khác nhau về nhà nước pháp quyền, dù trực tiếp hay gián tiếp nhắc đến

“nhà nước pháp quyền” nhưng đều khẳng định xây dựng nhà nước Việt Nam

Trước thời kỳ đổi mới, Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước Việt Nam chưa sử dụng thuật ngữ nhà nước pháp quyền, nhưng các nội dung và yêu cầu khách quan của nhà nước pháp quyền đã từng bước được nhận thức, diễn đạt và thể hiện ngày càng rõ nét trong các bản Hiến pháp và những văn bản pháp lý quan trọng

Quan điểm của Đảng về nhà nước pháp quyền từ Đại hội VII cho đến nay

Đại hội lần thứ VII (1991) Đảng Cộng sản Việt Nam chưa nêu ra thuật ngữ nhà nước pháp quyền mà chỉ nêu ra phương hướng cải cách nhà nước

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội được

thông qua tại Đại hội này đã nêu ra những nội dung quan trọng về xây dựng

nhà nước mang tư tưởng của nhà nước pháp quyền: “xây dựng nhà nước pháp

quyền XHCN, nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, lấy liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức làm nền tảng, do đảng cộng sản lãnh đạo Thực hiện đầy đủ quyền dân chủ của nhân dân, giữ nghiêm kỷ cương xã hội, chuyên chính với mọi hành động xâm phạm lợi ích của Tổ quốc và của nhân dân” [29, tr.228].

Đến Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII của Đảng năm 1994, Đảng Cộng sản Việt Nam chính thức sử dụng và đưa vào văn kiện

thuật ngữ “nhà nước pháp quyền” Văn kiện khẳng định: “Tiếp tục xây dựng

và từng bước hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Việt Nam Đó là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, quản lý mọi mặt đời sống xã hội bằng pháp luật, đưa đất nước phát triển theo định hướng XHCN” [29,

tr.312] Đây là lần đầu tiên Đảng xác định lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước theo mô hình nhà nước pháp quyền

Một năm sau đó, tại Hội nghị Trung ương 8 khóa VII (1995), Nghị

quyết số 08-NQ/HNTW ngày 23/1/1995 về Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện

Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, trọng tâm là cải cách một bước nền

hành chính, Đảng đã chỉ rõ 5 quan điểm cơ bản về xây dựng Nhà nước trong

đó khẳng định: Tăng cường pháp chế XHCN, xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam, quản lý xã hội bằng pháp luật, đồng thời coi trọng giáo dục, nâng cao đạo đức XHCN Đây được coi là sự phát triển trong việc xác định nhiệm

vụ xây dựng nhà nước pháp quyền so với Hội nghị đại biểu giữa nhiệm kỳ của Đảng năm 1994

Tại Hội nghị Trung ương 3 khóa VIII (6/1997) thì thuật ngữ “Nhà nước

pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân” mới chính thức xuất hiện tại Văn

kiện Khi đánh giá về quá trình xây dựng và hoàn thiện tổ chức bộ máy Nhà

nước, Đảng Cộng sản Việt Nam nêu rõ: “Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền

XHCN trong điều kiện chuyển đổi nền kinh tế là nhiệm vụ mới mẻ, hiểu biết của chúng ta còn ít, còn nhiều việc vừa phải làm, vừa phải rút kinh nghiệm”

[4, tr.40] Như vậy, đến Hội nghị Trung ương 3 khóa VIII thì việc xây dựng nhà nước pháp quyền được xác định là một quan điểm chỉ đạo xuyên suốt toàn bộ nội dung đổi mới tổ chức hoạt động của Nhà nước, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong nhận thức của Đảng về nhà nước pháp quyền

Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng lần thứ IX (2001), quan điểm về nhà nước pháp quyền tiếp tục được bổ sung, hoàn thiện và có bước phát triển

mới toàn diện hơn: “Nhà nước ta là công cụ chủ yếu để thực hiện quyền làm

chủ của nhân dân, là Nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp” [25, tr.131]

Đại hội cũng khẳng định xây dựng Nhà nước pháp quyền là tất yếu trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam đồng thời bổ sung những vấn đề

lý luận và thực tiễn trong công cuộc xây dựng nhà nước Việt Nam XHCN

Đến Đại hội X (2006) và Đại hội XI (2011), Đảng tiếp tục khẳng định xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN là một trong những nhiệm vụ trọng

hướng XHCN trong thời kỳ mới Đại hội XI nêu quan điểm: Đẩy mạnh xây

dựng nhà nước pháp quyền XHCN tập trung vào 3 nội dung: Một là, tiếp tục đổi mới tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước; Hai là, xây dựng đội ngũ

cán bộ, công chức trong sạch, có năng lực đáp ứng yêu cầu của tình hình mới;

Ba là, Tích cực phòng ngừa và kiên quyết đấu tranh phòng, chống tham

nhũng, lãng phí, thực hành tiết kiệm

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII (2016), Đảng khẳng định: “Tiếp

tục hoàn thiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức của Nhà nước theo quy định của Hiến pháp 2013, đáp ứng các đòi hỏi của nhà nước pháp quyền XHCN trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế” [31, tr.175-176] Trong văn kiện Đại hội XII, Đảng nêu rõ việc

phải hoàn thiện nhà nước để đáp ứng các yêu cầu của nhà nước pháp quyền đồng thời phải đặt việc xây dựng và hoàn thiện nhà nước trong bối cảnh mới của việc phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế sâu rộng như hiện nay

Như vậy, qua các văn kiện Đại hội và những văn bản quan trọng của Đảng và Nhà nước cho thấy quan điểm về nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

đã có những bước phát triển về nhận thức cũng như tư duy lý luận về mô hình nhà nước qua từng thời kỳ

Tiểu kết chương 1

Với vai trò là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn quan tâm tới quá trình lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Để làm căn cứ, cơ sở xuyên suốt quá trình nghiên cứu của Luận văn, trong chương 1, tác giả đã trình bày và phân tích những vấn đề lý luận về vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, cụ thể:

- Luận văn nghiên cứu những lý luận cơ bản về đảng cầm quyền ở Việt Nam hiện nay với việc đưa ra các khái niệm về đảng chính trị, đảng cầm quyền; phân tích địa vị pháp lý và vai trò chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay

- Luận văn phân tích vai trò lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước trên cơ sở xác định những khái niệm cơ bản về xây dựng và hoàn thiện nhà nước; Lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước; tác giả phân tích nội dung lãnh đạo và phương thức lãnh đạo được Đảng sử dụng trong lãnh đạo sự nghiệp xây dựng và hoàn thiện Nhà nước

- Luận văn phân tích cơ sở chính trị trong hoạt động lãnh đạo xây dựng

và hoàn thiện Nhà nước Đây cũng là cơ sở để Đảng lãnh đạo toàn diện hoạt động xây dựng và hoàn thiện Nhà nước hiện nay

Chương 2 Thực trạng và những vấn đề đặt ra trong lãnh đạo xây dựng và hoàn

thiện Nhà nước của Đảng Cộng sản Việt Nam 2.1 Thực trạng

2.1.1 Những thành tựu cơ bản trong lãnh đạo xây dựng và hoàn thiện Nhà nước

2.1.1.1 Đảng tiếp tục bổ sung và phát triển tư duy lý luận về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước

Xây dựng và hoàn thiện Nhà nước là một quá trình, vì vậy đòi hỏi phải không ngừng nâng cao nhận thức, bổ sung và phát triển tư duy lý luận, đúc kết kinh nghiệm trong thực tiễn Qua mỗi kỳ Đại hội, quan điểm về xây dựng Nhà nước của Đảng được bổ sung, phát triển và từng bước hoàn thiện đáp ứng yêu cầu của thời đại

Vấn đề xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền đã được Đảng lần đầu tiên đề cập đến trong Văn kiện Đại hội đại biểu giữa nhiệm kỳ khóa

VII năm 1994: “Tiếp tục xây dựng và từng bước hoàn thiện Nhà nước pháp

quyền Việt Nam” Ngay từ thời điểm này, quan điểm vừa xây dựng, vừa hoàn

thiện Nhà nước pháp quyền của Đảng đã được xác định với những nội dung quan trọng về xây dựng Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; quản lý xã hội bằng pháp luật, kiên định phát triển đất nước theo định hướng XHCN Sau Đại hội này, những quan điểm về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN tiếp tục được bổ sung và phát triển được thể hiện qua các nghị quyết, chỉ thị của Đảng:

- Nghị quyết về “Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Cộng hòa

XHCN Việt Nam, trọng tâm là cải cách một bước nền hành chính” của Đảng

được thông qua tại Hội nghị Trung ương 8 khóa VII (1995)

- Hội nghị Trung ương 3 khóa VIII năm 1997: xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân là quan điểm chỉ đạo, chi phối toàn bộ