Tiểu luận NGHIÊN cứu TRUYỀN THÔNG vai trò của truyền thông với vấn đề bảo vệ môi trường

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài: Bảo vệ môi trường là nhiệm vụ quan trọng, cấp thiết, cần sự chung tay và nhiệt tâm của cả cộng đồng xã hội, cả nhân loại trên toàn cầu. Trong rất nhiều nhiệm vụ và thách thức đặt ra thì truyền thông về bảo vệ môi trường vẫn giữ một vai trò quan trọng, là mắt xích không thể thiếu để tuyên truyền, giúp nâng cao ý thức của người dân về bảo vệ, gìn giữ môi trường, từ đó giúp việc bảo vệ môi trường trở nên hiệu quả nhờ sự thống nhất ý chí và hành động trên phạm vi rộng rãi nhất. Báo chí là phương tiện truyền thông chủ lực. Dù thế giới đang phát triển mạng xã hội và vô vàn những hình thức truyền tải thông tin khác, liên kết xã hội thông minh đến đâu đi chăng nữa thì báo chí vẫn giữ vị trí vững chắc bởi có được niềm tin mà cộng đồng gửi gắm vào ý thức và đạo đức nghề nghiệp của nhà báo. Từ đó, những người làm nhà báo, làm truyền thông về môi trường sẽ phải có trách nhiệm hơn với bài viết của mình đưa ra những bài viết hay, ý nghĩa về môi trường, giúp người dân hiểu được tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường. 2. Tính cấp thiết của đề tài: Môi trường có tầm quan trọng đặc biệt đối với đời sống của con người. Nếu môi trường sống bị hủy hoại thì loài người có nguy cơ bị hủy diệt. Cuộc sống của con người luôn gắn bó mật thiết với môi trường: Môi trường tạo không gian sinh sống cho con người, là nơi cung cấp nguồn tài nguyên cần thiết cho sự sống và hoạt động sản xuất của con người, là nơi chứa đựng, hấp thụ và trung hòa các chất thải ra từ quá trình sinh sống và sản xuất của con người. Tuy vậy, quá trình hoạt động của con người đã vi phạm nghiêm trọng các yếu tố cân bằng của tự nhiên một cách liên tục và ngày càng lớn, đã và đang làm cho thế giới ngày càng biến đổi: Đó là sự ô nhiễm của môi trường, sự cạn kiệt của tài nguyên, sự mất đi của rừng, sự biến đổi của khí hậu, sự biến mất hay tuyệt chủng của nhiều loài,… Thực trạng môi trường ô nhiễm do nhiều nguyên nhân, nhưng chủ yếu vẫn là do ý thức con người, do nhận thức không đúng đắn và đầy đủ về môi trường và trách nhiệm bảo vệ môi trường. Bảo vệ môi trường đã, đang và sẽ là vấn đề sống còn đối với mỗi con người, mỗi gia đình, mỗi cộng đồng dân cư; là việc phải làm thường xuyên, liên tục và là trách nhiệm của mọi công dân.Các hình thức của giáo dục môi trường rất đa dạng, phong phú như giáo dục theo cá nhân, theo nhóm, theo cộng đồng; tuyên truyền giáo dục qua các phương tiện thông tin đại chúng, phổ biến chính sách, pháp luật về môi trường; thực hiện các dự án môi trường; tiến hành các hoạt động thông qua các tổ chức đoàn thể, giáo dục trong nhà trường,…

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Bảo vệ môi trường là nhiệm vụ quan trọng, cấp thiết, cần sự chung tay vànhiệt tâm của cả cộng đồng xã hội, cả nhân loại trên toàn cầu Trong rất nhiềunhiệm vụ và thách thức đặt ra thì truyền thông về bảo vệ môi trường vẫn giữ mộtvai trò quan trọng, là mắt xích không thể thiếu để tuyên truyền, giúp nâng cao ýthức của người dân về bảo vệ, gìn giữ môi trường, từ đó giúp việc bảo vệ môitrường trở nên hiệu quả nhờ sự thống nhất ý chí và hành động trên phạm vi rộngrãi nhất

Báo chí là phương tiện truyền thông chủ lực Dù thế giới đang phát triểnmạng xã hội và vô vàn những hình thức truyền tải thông tin khác, liên kết xã hộithông minh đến đâu đi chăng nữa thì báo chí vẫn giữ vị trí vững chắc bởi có đượcniềm tin mà cộng đồng gửi gắm vào ý thức và đạo đức nghề nghiệp của nhà báo

Từ đó, những người làm nhà báo, làm truyền thông về môi trường sẽ phải có tráchnhiệm hơn với bài viết của mình đưa ra những bài viết hay, ý nghĩa về môi trường,giúp người dân hiểu được tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường

2 Tính cấp thiết của đề tài:

Môi trường có tầm quan trọng đặc biệt đối với đời sống của con người Nếumôi trường sống bị hủy hoại thì loài người có nguy cơ bị hủy diệt Cuộc sống củacon người luôn gắn bó mật thiết với môi trường: Môi trường tạo không gian sinhsống cho con người, là nơi cung cấp nguồn tài nguyên cần thiết cho sự sống vàhoạt động sản xuất của con người, là nơi chứa đựng, hấp thụ và trung hòa các chấtthải ra từ quá trình sinh sống và sản xuất của con người Tuy vậy, quá trình hoạtđộng của con người đã vi phạm nghiêm trọng các yếu tố cân bằng của tự nhiên mộtcách liên tục và ngày càng lớn, đã và đang làm cho thế giới ngày càng biến đổi: Đó

là sự ô nhiễm của môi trường, sự cạn kiệt của tài nguyên, sự mất đi của rừng, sựbiến đổi của khí hậu, sự biến mất hay tuyệt chủng của nhiều loài,…

Thực trạng môi trường ô nhiễm do nhiều nguyên nhân, nhưng chủ yếu vẫn là

do ý thức con người, do nhận thức không đúng đắn và đầy đủ về môi trường vàtrách nhiệm bảo vệ môi trường Bảo vệ môi trường đã, đang và sẽ là vấn đề sốngcòn đối với mỗi con người, mỗi gia đình, mỗi cộng đồng dân cư; là việc phải làmthường xuyên, liên tục và là trách nhiệm của mọi công dân.Các hình thức của giáodục môi trường rất đa dạng, phong phú như giáo dục theo cá nhân, theo nhóm, theocộng đồng; tuyên truyền giáo dục qua các phương tiện thông tin đại chúng, phổbiến chính sách, pháp luật về môi trường; thực hiện các dự án môi trường; tiếnhành các hoạt động thông qua các tổ chức đoàn thể, giáo dục trong nhà trường,…

3 Mục đích, ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài:

Bài viết tập trung làm rõ các vấn đề sau: môi trường, thực trạng và nguyênnhân gây ô nhiễm môi trường, bảo vệ môi trường, chương trình hành động, phongtrào và các giải pháp cụ thể để bảo vệ môi trường

Bài viết nhằm đưa ra cách hiểu và quan điểm của mình về khái niệm bảo vệmôi trường, đặc biệt là vai trò của truyền thông đối với vấn đề bảo vệ môi trường,tác động của ô nhiễm môi trường đến con người và thiên nhiên

Bài viết bổ sung vào lý luận báo chí nói chúng và truyền hình nói riêng, gópphần trong việc hoàn thiện hơn về quan niệm và khái niệm bảo vệ môi trường, vàđịnh hướng dư luận theo chiều hướng tích cực

Làm rõ thực trạng môi trường và đề xuất giải pháp về công tác tuyêntruyền giáo dục để góp phần nâng cao hơn nữa hiệu quả bảo vệ môi trường

4 Phương pháp nghiên cứu:

Thực hiện đề tài này, người viết đã sử dụng phương pháp tổng hợp thông tintrên các loại sách nghiên cứu, sách nghiệp vụ báo chí, chuyên ngành truyền hình,các phương tiện thông tin đại chúng như truyền hình, báo in, báo mạng điện tử,internet…v.v

Ngoài ra, trong bài viết này, tác giả còn sử dụng phương pháp thống kê (đểlấy những số liệu cụ thể), tổng hợp, phương pháp quan sát, so sánh, phân tích, đánhgiá, khảo sát thực tiễn của người viết dựa trên cơ sở những dẫn chứng thực tế vàphương pháp điều tra xã hội học (lấy những ý kiến của khán giả về chươngtrình) Đó là những phương pháp, cơ sở quan trọng giúp tác giả khái quát đưa ranhững nhận định có tính thuyết phục trong bài viết

Ba là, Qua các phương tiện thông tin đại chúng, hướng dẫn, tổ chức để nhândân nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi theo hướng tích cực bảo vệ môitrường, phòng chống suy thoái, ô nhiễm và sự cố môi trường

Bốn là, lồng ghép nhiệm vụ bảo vệ môi trường với các phong trào, các cuộcvận động như cuộc vận động toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khudân cư; tôn vinh, nhân rộng các mô hình, các gương điển hình bảo vệ môi trường;

đồng thời, phê phán mạnh mẽ các hành vi, thói quen, tập quán sinh hoạt lạc hậugây tác hại đến môi trường

Năm là, đẩy mạnh hơn nữa phong trào: “Toàn dân tham gia bảo vệ môitrường” Qua phong trào, nâng cao ý thức trách nhiệm bảo vệ môi trường; tuyêntruyền, vận động, thuyết phục người xung quanh cùng tham gia bảo vệ môi trường,giữ gìn, xây dựng môi trường xanh - sạch - đẹp

NỘI DUNG Chương I: Khái quát về môi trường và truyền thông môi trường

1 Khái quát về môi trường:

“Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanhcon người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của conngười và sinh vật” (Mục 1, điều 3 Luật Bảo vệ môi trường năm 2005 được Quốchội nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá XI kỳ họp thứ 8 thông quangày 29 tháng 11 năm 2005)

Khái niệm môi trường chung này tùy theo mục tiêu nghiên cứu mà đượcphân chia một cách chi tiết hơn Theo cách phân chia tương đối theo nguồn gốc thìmôi trường được quan niệm thành 3 dạng là môi trường tự nhiên, xã hội và nhântạo:

- Môi trường tự nhiên: bao gồm các nhân tố vật lý, hoá học, cònđược gọi là môi trường vật lý, tồn tại khách quan ngoài ý muốn của conngười

+ Môi trường vật lý (Physical environment): để chỉ các yếu tố nhiệt độ,bức xạ, áp suất khí quyển, màu, mùi, vị

+ Môi trường hoá học (Chemical environment) : chỉ những nguyên tố vàcác hợp chất hoá học Đây là dạng môi trường “vô sinh” (abiotic)

+ Môi trường sinh học (Biological environment): gồm động vật, thực vật,

vi sinh vật Đây là dạng “biotic” Khái niệm “môi trường sinh thái” được sửdụng nhiều vì suy cho cùng m ọi vấn đề môi trường đều do nguyên nhân suygiảm sinh thái

- Môi trường xã hội: phản ánh mối quan hệ giữa con người vàcon người tạo nên sự thuận lợi hay cản trở cho sự phát triển xã hội

- Môi trường nhân tạo: môi trường của tất cả các yếu tố vât lý hoá học - sinh học và xã hội, chịu sự chi phối của con người và sự biến đổi

-do hoạt động của con người

- Ngoài cách phân loại dựa trên nguồn gốc ở trên, môi trườngcòn có thể được hiểu theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp

+ Theo nghĩa rộng: môi trường bao gồm tất cả các yếu tố tự nhiên, xãhội có ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống của con người và các nguồn tàinguyên phục vụ cho đời sống con người Theo nghĩa này khái niệm môi trườngbao g ồm cả nghĩa tài nguyên

+ Theo nghĩa hẹp: môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và xã hội, ảnhhưởng tới chất lượng sống của con người mà không xem xét đến vấn đề tàinguyên Theo nghĩa này thì môi trường chỉ “chất liệu môi trường”

Tuy nhiên, sự phân chia các khái niệm này chỉ là tương đối, phục vụ chocác mục tiêu nghiên cứu chuyên ngành Các hợp phần và yếu tố của môi trườngluôn có mối liên hệ và quy ước với nhau

2 Khái niệm truyền thông môi trường:

trước, liên quan đến các bên liên quan và đặc biệt là những người chịu ảnh hưởngcủa chính sách hay dự án

- Truyền thông đóng một vai trò quan trọng trong lập chương trình hay xácđịnh dự án, ban hành, thực thi, kiểm soát, đánh giá chính sách hoặc dự án và duytrì sự điều khiển ở mỗi phần khác nhau của một dự án, một chiến lược hay chínhsách, truyền thông có những vai trò khác nhau Điều quan trọng là cần xác định dự

án, chiến lược, chính sách đang ở giai đoạn nào để có những hoạt động truyềnthông thích hợp

- Truyền thông đóng một vai trò tích cực để đưa thông tin vào trong cuộctranh luận nhằm đạt được sự chấp thuận từ phía những người lãnh đạo, nhà chínhtrị, cũng nhằm sắp xếp các vấn đề trong chương trình nghị sự của xã hội và chuẩn

bị những bước khởi đầu cho sự phát triển xã hội Truyền thông được sử dụng nhưnhau trong việc bày tỏ sự quan tâm của mọi tầng lớp trong xã hội từ những ngườidân đến các nhà hoạch định chính sách hay những người cung cấp dịch vụ Mộtphần quan trọng của truyền thông là lắng nghe, làm rõ vấn đề, sự tiếp thu, thái độ,thiện chí tham gia của mọi người, các hoạt động thực tiễn, những trở ngại dễ thayđổi và các lợi ích tiềm ẩn Điều này cho phép có thể dựa vào những nỗ lực truyềnthông để giải quyết các vấn đề dẫn tới những hoạt động không phù hợp gây ra do

sự thiếu kiến thức, thái độ hay khả năng thực hiện hành động Truyền thông sẽ cóhiệu quả nhất khi được kết nối với các vấn đề cụ thể mà nhờ đó các hoạt động khảthi và thuận lợi có thể thấy rõ được

* Sự khác nhau giữa thông tin và truyền thông

Thông tin và truyền thông là hai lĩnh vực không hoàn toàn giống nhau.Thông tin là sự chuyển giao tín hiệu một chiều từ người gửi đến người nhận.Truyền thông còn bao gồm cả phương tiện truyền thông, bối cảnh xã hội, đối thoại

và quan trọng nhất là ý nghĩa “chia sẻ” giữa hai hay nhiều người, đó là mối tươngtác xã hội dài hạn.

* Truyền thông bảo vệ môi trường :

Truyền thông môi trường là một quá trình tương tác hai chiều, giúp cho mọiđối tượng tham gia vào quá trình đó cùng tạo ra và cùng chia sẻ với nhau các thôngtin bảo vệ môi trường, với mục đích đạt được sự hiểu biết chung về các chủ đề cóliên quan, và từ đó có năng lực cùng chia sẻ trách nhiệm bảo vệ môi trường vớinhau Hiểu biết chung sẽ tạo ra nền móng của sự nhất trí chung, và từ đó có thể đưa

ra các hành động cá nhân và tập thể để bảo vệ môi trường

Truyền thông môi trường có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp làm thay đổinhận thức, thái độ, hành vi của người dân trong cộng đồng, từ đó thúc đẩy họ thamgia vào các hoạt động bảo vệ môi trường; không chỉ tự mình tham gia mà còn lôicuốn những người khác cùng tham gia, để tạo ra những kết quả có tính đại chúng.Truyền thông môi trường góp phần cùng giáo dục môi trường để:

+ Nâng cao nhận thức của người dân về bảo vệ môi trường

+ Thay đổi thái độ của người dân về bảo vệ môi trường

+ Xác định tiêu chí và hướng dẫn cách lựa chọn hành vi bảo vệ môi trường

có tính bền vững

Truyền thông môi trường rất đặc biệt vì:

Môi trường là một hệ thống phức tạp;

Tác động và hậu quả của các hành vi không phù hợp với môi trường không

thể dễ dàng thấy được ngay;

Các hành vi gây tác hại tới môi trường đã trở thành thường xuyên, thói

quen, tập quán trong xã hội;

Những hành vi phù hợp với môi trường không mang lại lợi nhuận trực tiếp

Đối tượng truyền thông là những người có học vấn, chuyên môn, kinh

nghiệm sống, vị trí xã hội, rất khác biệt nhau

Tại sao cần truyền thông môi trường ?

- Các dự án/chương trình môi trường thường đem lại kết quả hạn chế, vìnhững sự đổi mới và giải của dự án hay chương trình đưa ra không được nhữngngười có liên quan hiểu rõ và cùng tham gia

- Những người thực hiện các dự án hay chương trình môi trường thườngnghĩ rằng các sự kiện khoa học và sự quan tâm của họ đến môi trường có sứcthuyết phục Tuy nhiên người dân thường nhận thức vấn đề thông qua xúc cảm vàgiao tiếp xã hội hơn bằng lý lẽ và kiến thức

- Nhiều cấp ra quyết định không biết cách làm thế nào để lồng ghép một chiến lược truyền thông vào các dự án bảo vệ môi trường

Chương II: Mục tiêu, yêu cầu và vai trò của truyền thông đối với vấn đề

bảo vệ môi trường

1 Mục tiêu

Nâng cao nhận thức của công dân về bảo vệ môi trường, sử dụng hợp lý tàinguyên và bảo vệ môi trường, thay đổi thái độ, hành vi về môi trường, tạo lập cáchứng sử thân thiện với môi trường, tự nguyện tham gia các hoạt động bảo vệ môitrường Phát hiện các tấm gương, mô hình tốt, đấu tranh với các hành vi,hiện tượng tiêu cực xâm hại đến môi trường

Xây dựng nguồn nhân lực và mạng lưới truyền thông môi trường, góp phầnthực hiện thành công xã hội hoá công tác bảo vệ môi trường

2 Yêu cầu

Truyền thông môi trường có một số yêu cầu sau:

+ Tuân thủ luật pháp, kể cả các quy định cấp quốc tế, quốc gia và cấpđịa phương về bảo vệ môi trường

+ Đảm bảo tính hiện đại, chính xác của các kiến thức về môi trường

+ Truyền thông môi trường phải có hệ thống, kế hoạch và chiến lược Mỗimột chương trình cần là bước đệm cho các chương trình sau, cao hơn về nội dung

và mới hơn về hình thức

+ Phù hợp với đối tượng truyền thông, đặc biệt là phù hợp về văn hoá, trình độ học vấn và kinh tế

+ Tạo dựng sự hợp tác rộng rãi giữa truyền thông môi trường với các chương trình, dự án truyền thông của các ngành khác, đặc biệt là sự hỗ trợ của lực lượng truyền thông môi trường tình nguyện

Như vậy, truyền thông cần phải rất cụ thể nhằm nâng cao kiến thức, tácđộng đến thái độ và hành vi của cộng đồng và truyền thông cũng cần phải gắn bóđối với cộng đồng liên quan đến môi trường Bởi lẽ, cộng đồng vừa là đối tượngcủa truyền thông, và hành vi của họ cũng là thước đo hiệu quả của truyền thông đốivới vấn đề môi trường Và đây cũng là chủ thể tác động lên vấn đề truyền thông vàquá trình truyền thông đối với việc bảo vệ môi trường

Trong truyền thông môi trường, sự tham gia của cộng đồng vào tất cảcác bước có ý nghĩa quan trọng đối với sự thành công của một chiến lược, kếhoạch truyền thông Sự tham gia ở đây chính là quá trình tạo điều kiện cho cộngđồng có thể sử dụng nguồn lực của mình, huy động nguồn lực đó cho quá trìnhthiết kế, vận hành và duy trì hoạt động của chương trình truyền thông môi trường

Các vấn đề môi trường thường là vấn đề liên ngành, có phạm vi ảnh hưởng

và tác động tới mọi tầng lớp trong xã hội và tới mọi mặt của đời sống con người

Vì thế, đối tượng truyền thông môi trường là những người có trình độ học vấn,chuyên môn, kinh nghiệm sống, vị trí xã hội… chênh lệch rất khác biệt

Những tác động và hậu quả của các hành vi không phù hợp với môi trường

là không thể dễ dàng thay thế được Thậm chí, nhiều hành vi đã trở thành thói quen

và tập quán trong xã hội Trong khi đó, những hành vi phù hợp với môi trườngkhông đem lại lợi nhuận trực tiếp, không đáp lại những kết quả có thể nhìn thấyđược (Nguyễn Nguyên Cương và cs, 2001)

3 Vai trò của truyền thông môi trường trong vấn đề bảo vệ môi trường

Nhu cầu mong muốn hưởng thụ một môi trường trong lành, an toàn luônmâu thuẫn với nhu cầu hưởng thụ một đời sống vật chất sung túc gắn với các hoạtđộng gây tác động tiêu cực đến môi trường Từ đó cũng đang đặt ra những tháchthức trong công tác quản lý môi trường khi phải đối mặt với thái độ, hành vi củamỗi người trong cộng đồng Vì vậy, truyền thông môi trường cần phải được xemnhư là một công cụ cơ bản trong công tác đưa xã hội hoá đến với bảo vệ môitrường Nó tác động trực tiếp hoặc gián tiếp làm thay đổi thái độ, hành vi của conngười trong cộng đồng, từ đó thúc đẩy họ tự nguyện tham gia vào các hoạt độngbảo vệ môi trường và không chỉ tự mình tham gia mà còn lôi cuốn những ngườikhác cùng tham gia, tạo nên những kết quả chung của toàn xã hội

+ Ngoài ra, truyền thông còn là một quá trình tương tác xã hội hai chiều,giúp cho mọi đối tượng tham gia vào quá trình đó cùng tạo ra và cùng chia sẻ vớinhau các thông tin về môi trường, với mục đích đạt được sự hiểu biết chung về cácvấn đề môi trường có liên quan, từ đó có khả năng chia sẻ trách nhiệm bảo vệ môitrường