Vì vậy, vấn đề cần thiết đặt ra là cần có một công trình nghiên cứunghiêm túc, chuyên sâu về các vấn đề xung quanh việc kinh doanh vận tải đường thủy của cáccông ty, đặc biệt là các công
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
- -PHAN THỊ THU
CáC CÔNG TY VậN TảI Đờng thủy ở bắc kỳ
từ cuối thế kỷ xix đến đầu những năm 30 của thế kỷ xx
Chuyờn ngành: Lịch sử Việt Nam
Mó số: 9.22.90.13
TểM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ
HÀ NỘI - 2020
Trang 2TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
GS.TS NGUYỄN NGỌC CƠ
Phản biện 1: PGS.TS Nguyễn Văn Nhật
Phản biện 2: PGS.TS Vũ Văn Quân
Phản biện 3: PGS.TS Phan Ngọc Huyền
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp cơ sở
họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
vào hồi … giờ … ngày … tháng … năm 2020
Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: Thư viện Quốc Gia, Hà Nội
hoặc Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Giao thông vận tải nói chung, giao thông đường thủy nói riêng đóng vai trò quantrọng đối với sự phát triển kinh tế Giao thông vận tải là ngành sản xuất vật chất đặc biệt,mặc dù không trực tiếp tạo ra sản phẩm nhưng nó làm tăng giá trị sản phẩm Vì vậy nghiêncứu hoạt động kinh doanh ngành giao thông vận tải ở khu vực Bắc Kỳ sẽ giúp làm rõ bứctranh kinh tế ở Bắc Kỳ
Bắc Kỳ là nơi có nhiều tài nguyên khoáng sản, làng nghề nổi tiếng, có ý nghĩa quantrọng về kinh tế và chính trị Hệ thống sông ngòi dày đặc kết nối sâu vào các vùng giàu tiềmnăng, đông dân Đường bờ biển trải dài, có cảng Hải Phòng, Quảng Yên (nay là Quảng Ninh)rất tiềm năng Tuy vậy, dịch vụ vận tải chỉ thật sự trở nên sôi nổi từ cuối thể kỷ XIX, khi nhữngcuộc thám hiểm của người Pháp mở ra con đường thương mại nối liền từ Vân Nam (TrungHoa) ra cảng biển Hải Phòng
Cuối thế kỷ XIX, nhằm hỗ trợ cho việc vơ vét sức người sức của, vận chuyển thư từ ởViệt Nam, Pháp đã khuyến khích vận tải đường thủy Các công ty vận tải đường thủy của ngườiPháp dần xuất hiện ở khu vực Bắc Kỳ hoạt động theo phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩacạnh tranh mạnh mẽ với những tư sản người Hoa và các đối thủ khác Trên mặt sông, biển Bắc
Kỳ ngày càng xuất hiện nhiều những tàu hơi nước chạy bằng nguyên liệu than đốt, bến cảngvới quy mô lớn, máy móc hiện đại
Vận tải đường thủy trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX đến đầu những năm 30 của thế
kỷ XX, xét trong tương quan với các hình thức vận tải đường bộ, đường hàng không… là cólợi thế hơn và hoạt động sôi động hơn Bởi điều kiện tự nhiên về sông ngòi, mặt biển ở khuvực Bắc Kỳ thuận lợi cho phát triển; các tàu thuyền thời điểm đó có khả năng chở đượckhối lượng hàng hóa lớn hơn rất nhiều so với vận tải đường bộ và không tốn kém như vậntải đường hàng không
Giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, thực dân Pháp coi trọng hoạt động giaothông vận tải đường thủy của ở Bắc Kỳ còn có lý do về chính trị Bởi Bắc Kỳ chiếm một vị tríquan trọng trong việc củng cố vùng biên giới Việt - Trung, với tay xâm nhập vào thị trườngTrung Quốc đầy tiềm năng Hơn nữa, ở giai đoạn này, Trung Quốc đang bị chia năm xẻ bảybởi các thế lực phương Tây Trong đó thực dân Pháp đang có phần ở Vân Nam, Quảng Tây,Quảng Đông và thực dân Pháp mong muốn kết nối phần tô giới đó với lãnh thổ thuộc địa củamình ở Đông Dương
Kinh doanh vận tải đường thủy ở Bắc Kỳ giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu XX, tư sảnngười Hoa đã có lợi thế trường vốn dày kinh nghiệm nhưng tư sản người Pháp với sự hỗ trợcủa chính quyền Pháp đã nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường Các công ty vận tải người Việt rađời muộn, vấp phải sự cạnh tranh quyết liệt từ các công ty vận tải người Hoa và người Pháp.Nhưng với sự nỗ lực và có chiến lược, công ty của người Việt cũng đã khẳng định được têntuổi của mình Vấn đề này cần được làm rõ và nghiên cứu khoa học một cách nghiêm túc,chuyên sâu
Việc kinh doanh vận tải đường thủy đem lại sự thay đổi quan trọng cho bộ mặt phát triểnkinh tế ở Bắc Kỳ thời điểm cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX Vận tải đường thủy có vai tròlớn trong việc vận chuyển được số lượng hàng hóa và hành khách khi mà ngành vận tải đường
bộ chưa phát triển Nhưng chưa nhà khoa học nào có công trình chuyên khảo về vấn đề này,đặc biệt là ở Bắc Kỳ Vì vậy, vấn đề cần thiết đặt ra là cần có một công trình nghiên cứunghiêm túc, chuyên sâu về các vấn đề xung quanh việc kinh doanh vận tải đường thủy của cáccông ty, đặc biệt là các công ty có hoạt động ở khu vực Bắc Kỳ
Trang 4Nghiên cứu đề tài trên là cơ hội để tác giả luận án tiếp tục sưu tầm và lưu giữ những tàiliệu lịch sử quý giá nhằm phục vụ công tác nghiên cứu lịch sử Vì các lý do trên, tác giả quyết
định chọn đề tài “Các công ty vận tải đường thuỷ ở Bắc Kỳ từ cuối thế kỷ XIX đến đầu những năm 30 của thế kỷ XX” làm đề tài luận án.
2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích nghiên cứu
Thông qua việc nghiên cứu về các công ty vận tải đường thủy ở Bắc Kỳ từ cuối thế kỷXIX đến đầu những năm 30 của thế kỷ XX, luận án đưa ra cái nhìn cụ thể về thực tế ngành dịch
vụ vận tải đường thủy ở Bắc Kỳ và làm sinh động thêm bức tranh kinh tế Việt Nam từ cuối thế
kỷ XIX đến đầu những năm 30 của thế kỷ XX Đồng thời, luận án góp phần đánh giá mục tiêu,
tổ chức, năng lực và hiệu quả hoạt động của từng nhóm công ty vận tải người Việt, người Hoa
và người Pháp Qua đó, làm rõ những ảnh hưởng của các hoạt động vận tải đến nền kinh tế, vănhóa – xã hội Bắc Kỳ
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tìm hiểu những điều kiện cho sự ra đời và hoạt động của các công ty vận tải đườngthủy ở Bắc Kỳ từ cuối thế kỷ XIX đến đầu những năm 30 của thế kỷ XX
- Tìm hiểu quá trình ra đời và hoạt động của các công ty vận tải đường thủy ở Bắc Kỳ từcuối thế kỷ XIX đến đầu những năm 30 của thế kỷ XX
- Nhận xét khách quan về các công ty vận tải đường thủy ở Bắc Kỳ từ cuối thế kỷ XIXđến đầu những năm 30 của thế kỷ XX Từ đó nêu nên những ảnh hưởng đến tình hình kinh tế -
xã hội của Bắc Kỳ
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Các công ty vận tải đường thủy tiêu biểu hoạt động ở Bắc Kỳ
gồm các nhóm công ty của người Việt, nhóm công ty của người Hoa, nhóm công ty của ngườiPháp và một số công ty của các nước khác quá cảng ở khu vực Bắc Kỳ
- Phạm vi nghiên cứu:
+ Về nội dung: Nghiên cứu sự ra đời và hoạt động của các công ty vận tải đường thủytiêu biểu ở Bắc Kỳ theo nhóm người Việt, người Pháp, người Hoa Bắc Kỳ là thị trường củanhiều nhóm kinh doanh vận tải người Pháp, người Việt, người Hoa và một số nhóm hoạt độngquá cảng tại cảng Hải Phòng như tàu của Anh, Nhật, Đức nhưng số lượng hạn chế hơn và tầmảnh hưởng cũng chưa nhiều nên tác giả luận án sẽ tập trung nghiên cứu ba nhóm công ty vận tảiđường thủy hoạt động chính ở Bắc Kỳ là nhóm người Pháp, người Việt và người Hoa Trên cơ
sở đó, đề tài đưa ra một số đánh giá, nhận xét về mục tiêu hoạt động, tổ chức hoạt động, nănglực và hiệu quả hoạt động của các công ty trên
+ Về không gian: Đề tài được giới hạn về không gian nghiên cứu là các công ty có hoạtđộng kinh doanh vận tải thường xuyên hoặc quá cảng trên địa bàn Bắc Kỳ (bao gồm các tỉnh từNinh Bình trở ra) Tuy nhiên để đảm bảo tính logic của vấn đề, luận án có mở rộng không giansang các nơi khác để so sánh, làm rõ thêm không gian nghiên cứu chính của luận án
+ Về thời gian: Luận án giới hạn về thời gian nghiên cứu là từ cuối thế kỷ XIX đến đầunhững năm 30 của thế kỉ XX Luận án xác định thời gian bắt đầu từ năm 1886 với việc công tyMarty và Abbadie của người Pháp lần đầu có mặt ở Hải Phòng Sự xuất hiện của phương thứckinh doanh mới của người Pháp đã làm hiện đại hóa các hoạt động vận tải và kinh doanh Sựxuất hiện của các nhóm công ty người Pháp, người Hoa, người Việt tạo nên sự sôi động tronghoạt động kinh doanh vận tải đường thủy mà tư sản người Hoa độc chiếm Luận án chọn mốckết thúc vào đầu những năm 30 của thế kỷ XX, sau cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 1929 -
1933 và sự phát triển của hệ thống giao thông đường sắt, đường ôtô dẫn tới sự phá sản hàngloạt của các công ty dịch vụ vận tải người Pháp, người Hoa và người Việt
Trang 54 Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu
4.1 Nguồn tài liệu
- Tài liệu lưu trữ gồm các tài liệu bản gốc về điều kiện pháp lý, báo cáo thanh tra, hoạtđộng của những công ty vận tải đường thủy của chính quyền thực dân Pháp ở Đông Dương.Các tài liệu của một số công ty vận tải đường thủy và cá nhân về điều khoản thành lập công ty,các báo cáo về hoạt động kinh doanh, báo cáo tài chính, tờ trình gửi chính quyền Pháp của cáccông ty vận tải đường thủy ở Bắc Kỳ Các tờ báo được phát hành vào những năm đầu thế kỷ
XX như: Hà Thành ngọ báo, Thực nghiệp dân báo (tờ báo của doanh nhân tàu thủy Nguyễn Hữu Thu), Khai hóa nhật báo (tờ báo của doanh nhân tàu thủy Bạch Thái Bưởi)… được lưu
trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I và Thư viện Quốc gia Việt Nam
- Tài liệu tham khảo, sách tham khảo về lịch sử Việt Nam, lịch sử kinh tế Việt Nam
- Tài liệu chuyên khảo có đề cập đến vấn đề giao thông vận tải đường thủy ở ĐôngDương nói chung và dịch vụ vận tải đường thủy ở Bắc Kỳ nói riêng
- Các bài viết trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, Nghiên cứu Đông Nam Á.
4.2 Phương pháp nghiên cứu
Luận án đã nghiên cứu dựa trên quan điểm chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch
sử Mác xít với góc nhìn đa dạng, toàn diện và phát triển
Tác giả chủ yếu sử dụng phương pháp lịch sử, phương pháp logic, phương pháp đốichiếu và so sánh Sử dụng những phương pháp trên, tác giả đã đặt vấn đề các công ty vận tảiđường thủy ở Bắc Kỳ trong bối cảnh chung của nền kinh tế Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX đếnđầu những năm 30 của thế kỷ XX, để thấy sự phát triển của bộ mặt kinh tế nói chung và dịch
vụ vận tải đường thủy nói riêng Mặc dù luận án nghiên cứu về các công ty vận tải đường thủy
ở một địa bàn cụ thể là Bắc Kỳ nhưng không vì thế mà nó hoàn toàn khu biệt với khung cảnhchung của tình hình kinh tế Việt Nam Vì vậy, phương pháp so sánh cũng được luận án đặt ra
để có sự đối chiếu với khu vực Trung Kỳ và Nam Kỳ
Ngoài ra, tác giả sử dụng một số phương pháp khác như: Sưu tầm, thống kê, tổng hợp nhằm đảm bảo tính chính xác, khoa học của luận án Phương pháp phân tích các sự kiện, sosánh, đối chiếu hệ thống các bảng, biểu đồ về quá trình hoạt động của các công ty vận tảiđường thủy được sử dụng để rút ra một số nhận xét về ảnh hưởng về kinh tế, văn hóa – xã hội
mà trong quá trình hoạt động của các công ty vận tải đường thủy mang lại, qua đó giải quyếtcác nhiệm vụ nghiên cứu mà luận án đã đặt ra
5 Đóng góp của luận án
Thứ nhất, Luận án góp phần làm rõ quá trình ra đời và hoạt động của các công ty vận tảiđường thủy ở Bắc Kỳ từ cuối thế kỷ XIX đến đầu những năm 30 của thế kỷ XX một cách có hệthống Qua đó, khắc họa rõ hơn bức tranh kinh tế Việt Nam, về sự chuyển biến lớn trong phươngthức kinh doanh vận tải đường thủy, phương tiện vận tải đường thủy từ cuối thế kỷ XIX đến đầunhững năm 30 của thế kỷ XX, phân tích ảnh hưởng của các công ty vận tải đường thủy đối với nềnkinh tế - xã hội và văn hóa ở Bắc Kỳ
Thứ hai, Luận án làm rõ thực tế cạnh tranh giữa các nhóm công ty vận tải đường thủy củangười Pháp, người Hoa, người Việt Từ đó nhận thấy rõ tinh thần yêu nước của một số tư sản dân tộcnhư Bạch Thái Bưởi, Nguyễn Hữu Thu… dám lên tiếng đòi quyền lợi cho tư sản Việt Nam, ý thứcphát triển kinh tế dân tộc Qua đó, chúng ta có cách đánh giá đúng về giai cấp tư sản người Việt,phân tích toàn diện hơn những chính sách của thực dân Pháp và tình hình kinh tế - xã hội Việt Nam
Thứ ba, Luận án rút ra những nhận xét về quá trình ra đời, hoạt động của các công ty vận tảiđường thủy tiêu biểu ở Bắc Kỳ: mục tiêu, hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh, tổ chức hoạtđộng Luận án xem xét sự ảnh hưởng của các hoạt động dịch vụ vận tải đường thủy đối với nền kinh
tế - xã hội Bắc Kỳ
Thứ tư, Luận án làm tài liệu tham khảo để nghiên cứu, giảng dạy và học tập các chuyên đề
Trang 6liên quan đến lịch sử Cận đại Việt Nam.
6 Bố cục của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung chính của đề tài gồm 5 chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và nguồn tư liệu liên quan đến đề tài luận án Chương 2: Những điều kiện cho sự ra đời và hoạt động của các công ty vận tải đường
thủy ở Bắc Kỳ
Chương 3: Hoạt động của các công ty vận tải đường thủy ở Bắc Kỳ từ cuối thế kỷ XIX
đến năm 1914
Chương 4: Hoạt động của các công ty vận tải đường thủy ở Bắc Kỳ từ năm 1914 đến
đầu những năm 30 của thế kỷ XX
Chương 5: Nhận xét về các công ty vận tải đường thủy ở Bắc Kỳ
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN TƯ LIỆU
LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
1.1 Những công trình nghiên cứu về giao thông vận tải ở Đông Dương và Việt Nam
Vấn đề giao thông vận tải đường thủy ở Đông Dương và Việt Nam đã được nhiều nhànghiên cứu tìm hiểu: Cuốn sách “Các công trình giao thông công chính Đông Dương” do Kỹ sưtrưởng A.A Pouyanne - Tổng thanh tra Công chính Đông Dương viết đã được kỹ sư NguyễnTrọng Giai dịch sang tiếng Việt năm 1994; Cuốn sách “Lịch sử Việt Nam 1919 – 1929” của HồSong viết năm 1972; Cuốn sách “Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ XX” (Ngườidịch: Nguyễn Nghị) của tác giả Lê Thành Khôi xuất bản năm 2016; Tác giả Nguyễn Khắc Đạmviết cuốn sách “Những thủ đoạn bóc lột của tư bản Pháp ở Việt Nam” năm 1957; Cuốn “Tìmhiểu giai cấp tư sản Việt Nam thời Pháp thuộc” của tác giả Nguyễn Công Bình xuất bản năm1959; Tác giả Châu Hải viết trong cuốn sách “Các nhóm cộng đồng người Hoa ở Việt Nam”năm 1992; Cuốn “Một số vấn đề về lịch sử kinh tế Việt Nam” do tác giả Lê Quốc Sử biên soạnđược xuất bản năm 1998; Cuốn “Lịch sử giao thông vận tải Việt Nam” do nhóm tác giả Phan
Văn Liên, Trường Giang, Nguyễn Đình Thuận biên soạn năm 1999; Cuốn “Việt Nam dưới thời
Pháp đô hộ” của Nguyễn Thế Anh xuất bản năm 1970; Bài nghiên cứu “Sự phát triển củangành dịch vụ vận tải trong những năm 20 của thế kỷ XX” của Tạ Thị Thúy đăng trên Tạp chíNghiên cứu Lịch sử số 2 năm 2007; Tiếp tục nghiên cứu về kinh tế Việt Nam thời cận đại, tácgiả Tạ Thị Thúy công bố nghiên cứu “Nền kinh tế thương nghiệp ở Việt Nam những năm đầu
thế kỷ XX” trên Tạp chí nghiên cứu lịch sử số 6 năm 2013; Bài nghiên cứu “V ị trí người Hoa
trong nền thương mại Việt Nam thời Pháp thuộc” của Trần Khánh năm 2002 đã phân tích mối
quan hệ giữa người Hoa với tư bản Pháp trong giai đoạn đầu thời Pháp thuộc
1.2 Những công trình nghiên cứu có đề cập đến giao thông vận tải đường thủy ở Bắc Kỳ
Cuốn sách “Xứ Bắc Kỳ ngày nay” do Trần Văn Quang dịch năm 1924 của tác giả Henri
Cucherousset đã đề cập đến tình hình Bắc Kỳ trong những năm đầu thế kỷ XX, đánh giá nănglực vận tải của các cảng biển ở Bắc Kỳ; Cuốn sách “Địa dư các tỉnh Bắc Kỳ” của Đỗ ĐìnhNghiêm, Ngô Vi Liễn, Phạm Văn Thư năm 1930 đề cập đến điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hộitừng tỉnh ở Bắc Kỳ Cuốn sách miêu tả quá trình và hướng dẫn di chuyển đến các địa phươngbằng đường sông và đường bộ làm cơ sở thúc đẩy các hoạt động giao lưu kinh tế và du lịch.Cuốn sách “Nước Đại Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa” của Yoshiharu Tsuboi (Ngườidịch: Nguyễn Đình Đầu) năm 2011; Cuốn sách “Người nông dân châu thổ Bắc Kỳ” (ngườidịch: Nguyễn Khắc Đạm) của Pierre Gourou xuất bản năm 2015; Cuốn sách “Thế lực khách trú
và vấn đề di dân vào Nam Kỳ” của Đào Trinh Nhất năm 1924; Cuốn sách “Chế độ thuế củathực dân Pháp ở Bắc Kỳ từ 1897 đến 1945” của tác giả Hồ Tuấn Dung viết năm 2003; Cùng
Trang 7tìm hiểu về cảng Hải Phòng, tác giả Martinez Julia T đã công bố nghiên cứu “Chinese ricetrade and shipping from the North Vietnamese Port of Hai Phong” năm 2007; Bài nghiên cứu
tạp chí: “Sự hình thành của cảng thị ở miền Bắc Việt Nam thời kỳ đầu thuộc địa - lịch sử Hải
Phòng (1802 - 1888)” của Vũ Đường Luân được công bố năm 2009; Bài nghiên cứu “Tinh thần dân tộc trong kinh doanh của các nhà doanh nghiệp Việt Nam dưới thời Pháp thuộc: Trường hợp Bạch Thái Bưởi” của Phạm Xanh năm 1998; Đóng góp vào quá trình nghiên cứu
vấn đề, tác giả luận án cũng đã có sự đầu tư nghiên cứu nghiêm túc với sản phẩm là bài viết
“Kinh nghiệm kinh doanh vận tải của các công ty người Việt ở Bắc Kỳ những năm đầu thế kỷXX” đăng trên Tạp chí kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương số 450 - tháng 8/2015; Ngoài ra,một số bài báo đề cập đến vấn đề giao thông vận tải trên các khía cạnh khác nhau như: “HộiBắc Kỳ Công thương đồng nghiệp và Hữu thanh tạp chí với vấn đề bảo vệ quyền lợi của giới tưsản Việt Nam”, của nhóm tác giả Phạm Xanh - Nguyễn Dịu Hương, Tạp chí Nghiên cứu lịch
sử, số 381 (1/2008), tr.10 - 19; “Hoạt động chấn hưng thực nghiệp của tư sản Việt Nam đầu thế
kỷ XX”, của tác giả Trần Viết Nghĩa đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 7-2008; “Vài nét
về vận chuyển hàng hóa quá cảnh giữa Hồng Kông và Vân Nam qua đường sông Hồng từ 1889đến 1899 (qua báo cáo của Sở thuế quan và độc quyền Đông Dương)” của tác giả Lê TrungDũng công bố trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 7 năm 2009; “Quan hệ mậu dịch ở biên giớiViệt - Trung từ cuối thế kỉ XIX đến giữa thế kỉ XX” của Chương Thâu đăng trên Tạp chíNghiên cứu Lịch sử số 5 năm 2000;
Luận án Tiến sĩ Lịch sử “Nội thương Bắc Kỳ thời kỳ 1919 - 1939” của tác giả Vũ Thị
Minh Hương được bảo vệ năm 2002 tại Viện Sử học; Luận án “Tư sản Việt Nam ở Bắc Kỳ trong
ba thập niên đầu thế kỷ XX” của tác giả Trần Thanh Hương được bảo vệ Trường Đại học sưphạm Hà Nội năm 2012; Luận án “L’industrialisation de la ville de Haiphong de la fin du xixesiècle jusqu'à l’année 1929 (Công nghiệp của thành phố Hải Phòng từ cuối thế kỷ 19 đến năm1929)” của tác giả Trần Văn Kiên được bảo vệ năm 2017 tại trường Đại học Aix-Marseille
Các công trình nghiên cứu trên đều có đề cập đến lĩnh vực có liên quan đến đề tài Tuynhiên, chưa có công trình nghiên cứu nào chuyên sâu, đầy đủ về hoạt động của các công ty vậntải đường thủy ở Bắc Kỳ từ cuối thế kỉ XIX đến 30 năm đầu của thế kỉ XX
1.3 Các tài liệu lưu trữ liên quan đến đề tài luận án
Nhật báo đương thời: “Khai hóa nhật báo” số ra đầu tiên ngày 15/7/1921 đến ngày10/9/1927 thì đình bản “Hà thành ngọ báo” từ năm 1927 đến năm 1952 thì đình bản “Thựcnghiệp dân báo” xuất bản trong những năm 1920 – 1935 “Trung hòa nhật báo” xuất bản từnăm 1924 đến năm 1945 đình bản
Các hồ sơ bằng tiếng Pháp lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I: Phông Nha trước
bạ, tài sản, tem Đông Dương có 4 hồ sơ liên quan đến đề tài, Phông Công ty Đường sắt VânNam - Đông Dương có 2 hồ sơ, Phông Sở Tài chính Đông Dương có 15 hồ sơ, Phông Hạm độiĐông Dương có 12 hồ sơ, Phông Tòa Đốc lý Hà Nội có 2 hồ sơ, Phông Phủ Thống sứ Bắc Kỳ
có 171 hồ sơ, Phông Phủ Toàn quyền Đông Dương có 16 hồ sơ, Phông Tổng Thanh tra côngchính Đông Dương có 1 hồ sơ … Một số hồ sơ đã được số hóa tức đọc được trên máy tínhnhưng một số hồ sơ vẫn ở dạng văn bản giấy viết cách ngày nay hàng thế kỷ nên không tránhkhỏi mục nát, mối mọt, chữ mờ, chữ viết tay khó dịch Tác giả luận án đã phải có quá trìnhtrao đổi học thuật với Giáo sư sử học người Pháp, ông Henri Eckert - Phó giám đốc, hướng dẫnviên chuyên ngành lịch sử Đại học Antilles - Đại học đào tạo giảng viên và giáo dục vùngMartinique để có được bản dịch ra tiếng Việt chính xác nhất những hồ sơ tiếng Pháp trên
Tóm lại, những công trình đã công bố nêu trên là những tài liệu tham khảo quý giá chotác giả khi nghiên cứu đề tài của mình Tác giả luận án hy vọng kết quả nghiên cứu của mình sẽkhắc họa lại bức tranh về hoạt động kinh tế vận tải đường thủy ở Bắc Kỳ cuối thế kỷ XIX đếnđầu những năm 30 của thế kỷ XX một cách đầy đủ, có hệ thống và đánh giá đúng vai trò của nóđối với sự phát triển kinh tế ở Bắc Kỳ và mức độ ảnh hưởng, giao lưu kinh tế mà hoạt động vận
Trang 8tải đường thủy mang lại.
1.4 Những vấn đề luận án kế thừa và tập trung giải quyết
1.4.1 Những vấn đề luận án kế thừa
Thứ nhất, các công trình nghiên cứu đã tập trung làm rõ vai trò của giao thông vận tải,
cung cấp hướng tiếp cận tổng quan cho đề tài luận án Từ đó có thể so sánh, đánh giá tình hìnhhoạt động của các công ty vận tải đường thủy ở Bắc Kỳ so với các khu vực khác
Thứ hai, phân tích các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của Bắc Kỳ có tác động trực
tiếp hoặc gián tiếp đến hoạt động vận tải đường thủy Những điều kiện trên quyết định loại hìnhvận tải, hướng vận tải, phương thức kinh doanh vận tải và môi trường cạnh tranh của các công
ty vận tải đường thủy ở Bắc Kỳ
Thứ ba, phản ánh hoạt động của một số công ty vận tải ở Bắc Kỳ và các tuyến đường
quan trọng Cơ sở hạ tầng vận tải, số lượng các con tàu, thuyền di chuyển trên các con sông lớn
đã được đề cập Đặc biệt là hệ thống cảng biển được đầu tư phát triển ở: Hải Phòng, Hòn Gay,Nam Định
Thứ tư, phân tích hoạt động vận tải của một số công ty/hãng buôn của các nhóm người
Pháp, người Hoa và người Việt từ cuối thế kỷ XIX đến 30 năm đầu của thể kỷ XX
Thứ năm, làm rõ ảnh hưởng của các hoạt động vận tải đến nền kinh tế Đông Dương,
phân tích những chuyển biến của nền kinh tế - xã hội của Bắc Kỳ gắn với sự phát triển của hoạtđộng vận tải
Thứ sáu, số liệu tổng hợp về hoạt động của một số công ty vận tải: tuyến đường, hoạt
động, nhân sự, khối lượng chuyên chở… đã được một số công trình đề cập tới Tuy chưa đầy
đủ và còn nhỏ lẻ nhưng những số liệu trên là cơ sở quan trọng để luận án đi sâu nghiên cứu
Tóm lại, qua tìm hiểu các tài liệu nghiên cứu có liên quan, tác giả nhận thấy rằng cho đếnthời điểm hiện tại chưa có một đề tài nào tập trung nghiên cứu chuyên sâu về các công ty vận tảiđường thủy ở Bắc Kỳ từ cuối thế kỷ XIX đến đầu những năm 30 của thế kỷ XX Đây được đánhgiá là giai đoạn thịnh vượng nhất của những công ty vận tải đường thủy hoạt động ở Bắc Kỳ
Bên cạnh những vấn đề đã được nghiên cứu, một số nội dung có liên quan đến các công
ty vận tải đường thủy ở Bắc Kỳ từ cuối thế kỷ XIX đến 30 năm đầu của thế kỷ XX chưa đượcgiải quyết như sau:
Thứ nhất, những công trình có liên quan đến các công ty vận tải thường phản ánh một số
lĩnh vực như: thương mại, tài chính, nông nghiệp, công nghiệp Một số tác giả nghiên cứu đãđặt dịch vụ vận tải như một ngành mang tính bổ trợ và chỉ phản ánh hoạt động của các lĩnh vựckinh tế chứ không tự mang lại lợi nhuận cho chính nó
Thứ hai, những công trình nghiên cứu trực tiếp đến giao thông vận tải thường tập trung
phản ánh một số hướng vận tải mà chính quyền thực dân đầu tư phát triển sau chiến tranh thếgiới thứ nhất: đường bộ, đường sắt Vận tải đường thủy tập trung chủ yếu vào cảng Hải Phòng(đường biển) mà chưa quan tâm đến lĩnh vực vận tải đường sông, chưa xem xét tính kết nốigiữa đường sông với đường biển, do đó chưa thể đánh giá đầy đủ, toàn diện về ngành giaothông vận tải đường thủy trong giai đoạn này
Thứ ba, những công trình đề cập đến công ty vận tải thường chỉ điểm qua, chưa khái
quát và làm rõ quá trình ra đời, hoạt động và sức cạnh tranh của các công ty trên So với cáclĩnh vực khác, ngành dịch vụ vận tải là lĩnh vực duy nhất mà tư sản người Việt đã bước đầu xâydựng được vị thế để cạnh tranh với tư sản nước ngoài
Thứ tư, những đánh giá của các công trình trên đứng ở góc độ của một chủ thể kinh tế
gắn với người Việt, người Hoa và người Pháp, do đó chưa đánh giá dưới góc độ một phươngthức sản xuất kinh doanh mới mà các chủ thể đó tham gia Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài luận
án sẽ góp phần làm rõ thêm những góc độ nghiên cứu mới của lịch sử trong giai đoạn này
1.4.2 Những vấn đề luận án tập trung giải quyết
Thứ nhất, tìm hiểu những điều kiện cho sự ra đời và hoạt động của các công ty vận tải
Trang 9đường thủy ở Bắc Kỳ từ cuối thế kỷ XIX đến đầu những năm 30 của thế kỷ XX Qua đó làm rõbản chất của chủ nghĩa thực dân Pháp ở Việt Nam và đánh giá những mặt thuận lợi và khókhăn cho dịch vụ vận tải đường thủy.
Thứ hai, Phản ánh quá trình ra đời và hoạt động của các công ty vận tải đường thủy ở
Bắc Kỳ từ cuối thế kỷ XIX đến đầu những năm 30 của thế kỷ XX được thể hiện chủ yếu qua 3nhóm công ty: người Việt, người Pháp và người Hoa
Thứ ba, Đưa ra một số nhận xét khách quan về các công ty vận tải đường thủy ở Bắc Kỳ
từ cuối thế kỷ XIX đến đầu những năm 30 của thế kỷ XX Từ đó chỉ ra những ảnh hưởng củacác hoạt động vận tải đường thủy của những công ty trên đến tình hình kinh tế - xã hội của Bắc
Kỳ giai đoạn này
CHƯƠNG 2 NHỮNG ĐIỀU KIỆN CHO SỰ RA ĐỜI VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC
CÔNG TY VẬN TẢI ĐƯỜNG THỦY Ở BẮC KỲ
2.1 Điều kiện tự nhiên
Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, có lượng mưa nhiều nên có nhiều sôngsuối, kênh đào phân bố dày đặc trên khắp đất nước Vùng biển cũng thuộc vùng biển nóng,quanh năm không bị đóng băng nên rất thuận tiện cho việc đi lại trên mặt biển bằng tàu thuyền
Hệ thống các dòng sông ở Bắc Kỳ được phân chia thành 2 hệ thống: Hệ thống sông Hồng và hệthống sông Thái Bình, chảy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam khá thuận lợi cho các phươngtiện vận chuyển hàng hóa với giá rẻ Chính phủ Pháp đã đầu tư khá nhiều cuộc thám hiểm trêncác dòng sông Bắc Kỳ với kỳ vọng xuất khẩu hàng hóa đến Vân Nam (Trung Quốc) thông quađường sông ở Bắc Kỳ Hà Nội trở thành trung tâm luân chuyển hàng hóa nội địa Vận tảiđường biển tập trung ở cảng Hải Phòng được Pháp xây dựng từ sớm Và được coi là trung tâmcho các hoạt động ngoại thương của Bắc Kỳ và trung chuyển hàng hóa quốc tế tới Hồng Kông,Singapo hoặc chuyển về Pháp
Tuy nhiên, vào mùa nước lũ hoặc nước cạn cộng với lượng phù sa, cát bồi ở các sôngBắc Kỳ khá nhiều khiến cho chiều dài vận chuyển bị rút ngắn Phía thượng nguồn con ngườicũng không thể can thiệp quá sâu do nguy cơ dẫn thay đổi dòng chảy Bắc Kỳ thường phải đốimặt với nhiều cơn bão và áp thấp nhiệt đới gây ra lũ lụt, mực nước dâng cao Những cơn mưagây vỡ đê trên các con sông, tạo ra sự biến động trên biển, ảnh hưởng mạnh mẽ đến các hoạtđộng kinh tế và giao thông vận tải đường thủy
2.2 Điều kiện kinh tế - xã hội
Trong thời kỳ các hoạt động trao đổi, mua bán ngày càng sôi động, giao thông vận tảiđược coi là khâu tiếp nối sản xuất và lưu thông, thúc đẩy các hoạt động sản xuất kinh doanh.Hoạt động giao thông vận tải đường thuỷ ra đời tương đối sớm vì tính hiệu quả và không cầnxây dựng quá nhiều đến các cơ sở hạ tầng Nhiều phương tiện vận tải mới xuất hiện như: sà lúp(Chaloupe), sà lan (Chaland), tàu vận tải biển (bateau), phà (Bac), canô… tăng khả năng trọngtải lên rất nhiều lần
Bên cạnh mục đích quân sự, cảng Hải Phòng được xây dựng với mục đích trở thành nơitrung gian trong quá trình vận chuyển hàng hóa từ Sài Gòn đi Hồng Kông, kết nối với tô giớiQuảng Châu (được chính quyền Mãn Thanh cho Pháp thuê lại năm 1898), địa điểm tập kếthàng hóa ở Bắc Kỳ trước khi chuyển đi Vân Nam theo phương thức: Từ Hồng Kông trên cáctàu hơi nước hoặc các công ty đường biển Đông Dương tới Hải Phòng, chuyển hàng lên cáccon tàu nhỏ qua đường sông Hồng của các công ty đường sông đến Hà Nội, di chuyển đến LàoCai bằng các thuyền nhỏ hơn, từ Lào Cai chuyển hàng xuống để vận tải bằng con la hoặc cáctàu, bè mảng đến Vân Nam
Trang 10Các hoạt động khai phá và mưu đồ xâm lược của thực dân Pháp đã vô hình chung thúcđẩy ngành dịch vụ vận tải Ở Đông Dương, khi lên kế hoạch xâm lược Việt Nam, thực dânPháp đã tập trung đầu tư vào cơ sở hạ tầng giao thông, đặc biệt là hệ thống giao thông đườngsắt và đường thuỷ với mong muốn nhanh chóng vận chuyển hàng hoá về chính quốc cũng như
dễ dàng vận chuyển hàng hoá, quân đội đến các khu vực quan trọng, đảm bảo sự cai trị củamình Các tài nguyên vơ vét được xuất khẩu đa phần đều được vận chuyển bằng đường sông,biển bởi sẽ ít tốn chi phí hơn các loại hình khác như đường sắt, đường bộ
Chính quyền thực dân hết sức quan tâm đến việc kết nối giao thông đường sông đến cáckhu vực giàu tài nguyên, phát triển hệ thống cảng biển để hàng hoá, khoáng sản về chính quốchoặc mua bán, trao đổi với nước ngoài Với sự đầu tư cơ sở hạ tầng, nằm trong chính sách khaithác thuộc địa, chính quyền thực dân hi vọng có thể thu hút nhiều hơn những thương nhânngười Pháp đến Bắc Kỳ kinh doanh và sinh sống Vận tải hàng hoá vẫn là chủ yếu so với hànhkhách Cho đến khi vận tải đường bộ trở nên phổ biến, chính quyền thực dân vẫn cố gắng duytrì công ty vận tải đường thủy bởi hệ thống đường bộ không đủ khả năng vươn tới các khu mỏ,đồng thời khi mùa mưa tới nhiều tuyến đường bị ngập, vận tải đường bộ bị gián đoạn, nhữngtuyến đường sông vẫn phát huy giá trị nhất định, đặc biệt ở khu vực Bắc Kỳ
Ở Bắc Kỳ, vấn đề trị thủy được chính quyền thực dân tiếp tục coi trọng sau khi khảosát ý kiến của các địa phương Khơi thông dòng chảy, nạo vét lòng sông cần sự chung sứccủa nhiều doanh nghiệp Mở rộng các hoạt động vận tải đường thủy là cách để chính quyềntiết kiệm chi phí nạo vét, thu thuế và giảm chi phí trung gian cho các loại tài nguyên khoángsản, nông sản
Để tiết kiệm chi phí, chính quyền thực dân sử dụng giao thông vận tải đường thuỷ đểchuyên chở tài nguyên, khoáng sản và tập kết về cảng Hải Phòng, sau đó đưa lên các con tàulớn để xuất khẩu Hoạt động thương mại ở Bắc Kỳ hoàn toàn nằm trong tay của chính quyềnthực dân, các loại thuế nhập khẩu tăng lên chủ yếu đánh vào các hàng hoá của Nhật Bản vàTrung Quốc Sự du nhập của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đã làm nền kinh tế ViệtNam có sự chuyển biến sâu sắc Một số ngành kinh tế mới xuất hiện như: khai thác khoáng sản,một số nhà máy nhiệt điện, dệt, xi măng ra đời Các trung tâm kinh tế, thành thị và tụ điểm dân
cư được hình thành đặt ra yêu cầu phải đầu tư và phát triển hệ thống giao thông vận tải Lầnđầu tiên lĩnh vực giao thông vận tải được tách bạch thành một ngành kinh doanh riêng, manglại lợi nhuận kinh tế lớn Chợ phục vụ nhu cầu trao đổi hàng hoá được xây dựng: Chợ ĐồngXuân (Hà Nội), chợ Bưởi (Hà Nội), chợ Sắt (Hải Phòng), chợ Rồng (Nam Định) kích thíchgiao thương các vùng miền Hoạt động xuất khẩu chủ yếu là than đá, quặng Nhập khẩu sợibông, lương thực thực phẩm
Ngân hàng Đông Dương tìm cách lấn sân đầu tư sang lĩnh vực giao thông, bắt đầu xuấthiện sự liên kết giữa các thế lực tài chính và kinh tế ở Bắc Kỳ nhằm thôn tính lĩnh vực chủ chốtnày Sự có mặt của Ngân hàng Đông Dương ở cảng Hải Phòng (1885), Hà Nội (1886), NamĐịnh (1926) thu hút các công ty Sự liên kết giữa 2 lĩnh vực mang tính trung gian là tài chính
và giao thông đã tạo ra chất xúc tác thúc đẩy các hoạt động kinh tế ở Bắc Kỳ Các hệ thốngdịch vụ hậu cần giao thông vận tải đường thuỷ được xây dựng như các kho vận, trạm trungchuyển, xưởng sửa chữa tàu thuyền xuất hiện ở cảng Hải Phòng, Hà Nội, Nam Định Cácxưởng đóng tàu, sửa chữa xuất hiện ở Bắc Kỳ có khả năng sửa chữa nhiều con tàu lớn, hiện đại
mà không cần đưa về chính quốc: xưởng nhà Marty và nhà Porchet, xưởng cơ khí Robert Guérin – Théard công ty xưởng hàng hải Hải Phòng, công ty chế tạo cơ khí, xưởng cơ khí tàubiển của Hãng Đầu Ngựa
-Để quảng bá cho các công ty và tạo thế lực cho hoạt động kinh doanh, một số nhà tư sản
đã tìm cách đầu tư vào lĩnh vực báo chí, coi đó là kênh quảng cáo, khuếch trương thanh thế, tạolợi thế cạnh tranh cho công ty của mình Từ hình thức tổ chức kinh doanh nhỏ lẻ, thiếu tínhcạnh tranh, các doanh nhân đã phải nâng tầm hình thức kinh doanh thành các công ty có cơ sở
Trang 11pháp lý được luật định, có chiến lược kinh doanh rõ ràng, có tư cách pháp nhân và bộ máy pháplãnh đạo - điều hành chuyên nghiệp Cảng biển, tàu cơ khí chạy bằng hơi nước xuất hiện ngàycàng nhiều đã trở thành biểu tượng cho sức mạnh của chính quốc Cách quản lý kinh tế tư bảnchủ nghĩa đã làm thay đổi bộ mặt nền kinh tế Bắc Kỳ, từ đó tạo ra nền tảng cho các hoạt độngvận tải đường thuỷ cơ giới lớn, hiện đại.
Trong điều kiện giao thông vận tải đường bộ và đường sắt chưa đáp ứng được yêu cầucủa chính quyền thực dân, giao thông vận tải đường thuỷ đã phát huy hiệu quả tích cực khi đảmbảo sự kết nối giữa các khu vực ở Bắc Kỳ Tuy nhiên kinh phí chi cho việc cải tạo, nạo vét vàchỉnh dòng chảy khi đến mùa cát bồi là rất hạn chế Vì vậy tàu thủy và sà lan lớn chỉ chạy trênnhững sông sâu và tương đối rộng như sông Hồng, sông Đà, sông Đáy, sông Đuống Hệ thốngcác cống âu thuyền trải dài từ Bến Thuỷ đến Hải Phòng, đi kèm với đó là nhiều trụ sở của cáccông ty xuất hiện tại các bến thuyền chính
Về mặt xã hội, giai cấp tư sản Việt Nam nói chung đã cho thấy sự trưởng thành vượt bậc
cả về số lượng và khả năng kinh doanh Hoạt động kinh doanh của họ được mở rộng và có quy
mô lớn hơn Những tư sản bước vào nghề kinh doanh vận tải đã trải qua khá nhiều lĩnh vựckinh doanh, tích lũy được nhiều kinh nghiệm và cách ứng phó với tư sản ngoại quốc cũng nhưchính quyền thực dân Tuy nhiên trong quá trình kinh doanh của mình, họ luôn chịu sự chèn ép,cản trở từ nhiều phía của tư sản người Pháp đến người Hoa Điều này cũng khiến cho tư sảnngười Việt được thử thách rèn luyện trong những lần cạnh tranh không cân sức với đối thủnhưng đã giành thắng lợi Một số giai cấp, tầng lớp xuất hiện: Công nhân, chủ xưởng, nhàbuôn, viên chức, trí thức… Những dấu hiệu trên đã tạo ra những điểm tươi mới cho nền kinh tếViệt Nam Một số nhà buôn người Việt vươn lên và bắt đầu có tiếng nói quan trọng trong nềnkinh tế, chính trị Sau khi tích luỹ vốn, kinh nghiệm sản xuất, họ dần trở thành giai cấp tư sản.Tuy nhiên, sự hiện diện và lớn mạnh của giai cấp tư sản nước ngoài (tư sản Pháp và tư sảnngười Hoa) đã tạo những thách thức to lớn đối với giai cấp tư sản dân tộc Giai cấp tư sản ViệtNam phải cạnh tranh một cách bất bình đẳng và cô độc trong cuộc cạnh tranh với giai cấp tưsản nước ngoài Giai cấp tư sản Pháp đại diện cho lực lượng sản xuất tư bản chủ nghĩa tiến bộ,
có sự bảo hộ bởi chính quyền Giai cấp tư sản người Hoa có kinh nghiệm kinh tế, vốn đã chiếmlĩnh thị trường Bắc Kỳ từ lâu Sự phát triển của các ngành kinh tế dẫn đến sự phụ thuộc giữacác vùng miền ngày càng lớn, nhu cầu giao lưu kinh tế - văn hoá và kết nối giữa các vùng càngthúc đẩy lĩnh vực giao thông vận tải đường thuỷ phát triển mạnh mẽ Sự thành công của nhữngcông trình giao thông, sự hiện diện của những con tàu hiện đại trên các con sông ở Bắc Kỳ thểhiện cho sức mạnh của nước Pháp, là biểu tượng để Pháp truyền bá ảnh hưởng của mình đốivới cư dân ở các nước thuộc địa
Dân số ở Bắc Kỳ không ngừng tăng lên, đa dạng về quốc tịch và tập trung nhiều ở cáctrung tâm kinh tế lớn Năm 1890, số người Hoa gần bằng với cư dân bản địa, đặc biệt là ở HảiPhòng Người Hoa chiếm ưu thế hoàn toàn trong các hoạt động thương mại so với người Pháp,người Việt Chính quyền thực dân có chính sách phân biệt đối xử giữa bộ phận tư sản ngườiPháp ở bản xứ với các giai cấp còn lại tại thuộc địa Sự bảo hộ về kinh tế và chính trị của chínhquyền thực dân đã gây ra sự bức xúc đối với bộ phận tư sản người Việt và người Hoa Chínhsách áp bức, bóc lột của thực dân Pháp đối với giai cấp công nhân, nông dân và tư sản dân tộc
là nguyên nhân chính dẫn đến các phong trào đấu tranh ở Việt Nam Chủ nghĩa dân tộc đượctiếp thu những luồng tư tưởng tiến bộ từ bên ngoài đã đánh thức và khơi dậy ý chí đấu tranhcủa các giai cấp, co hẹp khoảng cách lợi ích và tìm kiếm những tiếng nói chung trong cuộc đấutranh bảo vệ lợi ích dân tộc
2.3 Điều kiện pháp lý
Ở giai đoạn này, các quy định pháp lý chủ yếu do chính quyền thực dân ban hành bởichính quyền nhà Nguyễn không còn vai trò ở Bắc Kỳ Chính quyền Pháp đã đánh thuế vào tàuthuyền đi lại trên sông ngay năm 1886 Thực dân Pháp nghĩ ra rất nhiều chiêu trò về thuế cốt
Trang 12nhằm tăng thêm nguồn thu và khiến cho các hãng vận tải người Hoa phải điêu đứng, giảm sứccạnh tranh với các công ty của người Pháp Chính quyền Pháp thắt chặt các điều kiện cấp phépđối với người Hoa muốn hoạt động thương mại đường biển tại Bắc Kỳ Năm 1887, chính phủPháp lập Lãnh sự quán ở Bắc Hải (Trung Hoa) và thành lập đội thương thuyền ở Hải Phòng Từ
đó, những người Hoa muốn đến Việt Nam buôn bán bằng đường biển phải xin giấy tờ xuấtcảnh tại Bắc Hải hoặc nhờ các hiệu buôn giàu có chứng nhận, đến “Dương Vụ Cục” cấp giấygiới thiệu rồi đến Lãnh sự quán để đổi lấy giấy tờ tùy thân xuất cảnh Việc buôn bán bằngđường biển ở Việt Nam và Bắc Hải dần dần do người Pháp thao túng
Tất cả các tàu thuyền lưu thông trên sông Hồng phải có giấy thông hành khi xuất bến.Thuế cập cảng biển Hải Phòng được chính quyền Bắc Kỳ ưu ái hơn so với mức thuế ở cảng SàiGòn do muốn tạo không gian cho các công ty của Pháp khi lấn sân vào thị trường Bắc Kỳ.Chính quyền quy định các khoản đầu tư cho các công trình giao thông đường sông và cảng biển
ở Bắc Kỳ, đặc biệt ở Hải Phòng là ngân sách đi vay Vì vậy chi trả cho việc xây các công trìnhgiao thông, nâng cấp hay khơi thông dòng chảy mỗi năm đều phải cân nhắc và xin ý kiến chỉđạo từ Thống sứ Bắc Kỳ đến Toàn quyền Đông Dương Thậm chí phải tranh thủ cả sự hợp tác,đóng góp của các công ty vận tải đường thủy Việc dùng ngân sách nhà nước để đài thọ chomột số công ty vận tải đường thủy chỉ được thực hiện đối với công ty của người Pháp
Chính quyền cũng đưa ra nhiều quy định chặt chẽ để kiểm soát trình độ của lái tàu, việctrốn thuế, chở quá số người quy định, va chạm, tranh chấp kiện cáo, quy định về việc xác địnhkích cỡ và đăng kí tàu thuyền để áp dụng trong việc cầm cố thanh lý tàu, quy định tính phápnhân của hoạt động dưới danh nghĩa là một công ty vận tải đường thủy, điều kiện thành lập cáccông ty Những quy định này tạo hành lang pháp lý chuyên nghiệp là cơ hội cho ngành giaothông vận tải đường thủy phát triển đương nhiên vẫn có sự ưu ái công ty của người Pháp hơn
CHƯƠNG 3 HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC CÔNG TY VẬN TẢI ĐƯỜNG THỦY
Ở BẮC KỲ TỪ CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẾN NĂM 1914
Trong bối cảnh vừa mới thiết lập nền bảo hộ ở Bắc Kỳ, chính quyền thực dân chưa cóđiều kiện xây dựng cơ sở hạ tầng cho vận tải đường bộ kết nối với các vùng giàu tài nguyênthiên nhiên nên giao thông đường thủy vẫn đóng vai trò quan trọng Năm 1886, công ty Marty
và Abbadie của người Pháp lần đầu có mặt ở Hải Phòng đã tạo nên sự thay đổi lớn trong hoạtđộng kinh doanh vận tải đường thủy mà trước đó tư sản người Hoa độc chiếm Người Phápnhanh chóng chiếm vị trí số một trên thị trường kinh doanh vận tải đường thủy Khi chiến tranhthế giới thứ nhất nổ ra năm 1914, chính phủ Pháp phải tập trung toàn lực cho cuộc chiến ởchính quốc nên có sự nới lỏng trong kinh doanh vận tải nói chung và vận tải đường thủy nóiriêng Công ty người Việt và người Hoa đã tranh thủ chớp thời cơ này để vươn lên khẳng định
vị thế trong giai đoạn sau năm 1914
3.1 Công ty vận tải đường thủy của người Việt
Tư sản người Việt ra đời muộn, gặp nhiều khó khăn, hưởng ứng phong trào “gióng trốngDuy tân, giương cờ Thực nghiệp”, trong ngành kinh doanh vận tải tàu thủy, tư sản Việt Namhoạt động khá mạnh ở Bắc Kỳ, nổi tiếng nhất là Bạch Thái Bưởi với việc thành lập công ty vềvận tải; nối tiếp có tư sản Nguyễn Hữu Thu
Năm 1909 Bạch Thái Bưởi thành lập công ty vận tải, chạy tuyến đường Hà Nội - NamĐịnh, trụ sở chính ở Nam Định Hoạt động khá thường xuyên trong hai năm đầu, bất chấp sựcạnh tranh của Trung Quốc Năm 1910 mở thêm các tuyến Hà Nội - Hải Phòng, Hà Nội -Tuyên Quang, Hà Nội - Chợ Bờ Năm 1914 đánh dấu bước ngoặt lớn của Bạch Thái Bưởi Dochính phủ Pháp đang phải dồn sức cho cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất ở chính quốc Nên
Trang 13việc kinh doanh của Bạch Thái Bưởi dễ thở hơn Nhận thấy đây là cơ hội phát triển sự nghiệp,ngày 1/8/1914, ông Bạch mở thêm trụ sở ở Hà Nội Cũng năm 1914, ông Bạch bắt đầu đến HảiPhòng đặt trụ sở Tuy trước đó, Bạch Thái Bưởi đã có tuyến vận tải đến Hải Phòng, Hà Nội.Bởi trước năm 1914 thì Bạch Thái Bưởi không thể chen chân được ở thị trường vận tải cảngHải Phòng do sự độc quyền tối đa của các công ty tư bản Pháp.
Tàu của Bạch Thái Bưởi khi hoạt động đường sông coi đối thủ trực tiếp của mình chính
là tàu của người Hoa Các vụ tranh giành hành khách dẫn đến tai nạn khá phổ biến Bạch TháiBưởi và các hiệu buôn người Hoa đều không trực tiếp giải quyết các tranh chấp trong tai nạnbởi không muốn liên quan đến chính quyền trong việc xử lý các vụ việc lớn Có thể thấy rằng,
cả người Việt và người Hoa đều xác định sự khó khăn nếu phải cạnh tranh với người Pháp khi
họ được chính quyền ưu ái và hệ thống luật ở Bắc Kỳ vẫn còn nhiều vấn đề bất công với ngườibản địa nếu so sánh với người Pháp Người Pháp không chịu chế tài xử lý theo luật ở Bắc Kỳbởi chính quyền quy định họ chỉ chịu chế tài xử lý của nước Pháp Một số tai nạn hi hữu xảy ra
do thiên tai, thường rơi vào mùa nước lớn và mùa nước cạn Bạch Thái Bưởi nhận thấy rõ mốiquan hệ giữa kinh tế và chính trị, tham gia Phòng thương mại Bắc Kỳ chính là hình thức đểBạch Thái Bưởi có uy tín và lợi thế lớn hơn trong thương trường Bạch Thái Bưởi đã rất thànhcông khi nhận được những đơn hàng vận chuyển rượu (mặt hàng Pháp nắm độc quyền) chochính quyền Pháp Điều đó thể hiện sự nhanh nhạy của Bạch Thái Công ty
Nhân sự trên tàu khá đầy đủ và chuyên nghiệp, trên các tàu đều phải có chủ lái tàu, phụlái, mại bản, coi máy và cai bạch nô (maître d’équipage - cai thủy thủ tức thuyền viên) BạchThái Bưởi đã mạnh dạn thuê nhiều người Hoa, người Pháp làm công cho công ty của mình.Nhân viên làm việc trên tàu là người nước ngoài chiếm ít nhất 50% Bạch Thái Bưởi thườngmua lại cơ sở vật chất của các công ty cũ, đồng thời cũng được bảo lưu quyền kinh doanh củanhững công ty này Vì thế, Bạch Thái Bưởi tỏ ra khá tích cực khi mua lại các công ty đối thủkhông chỉ vì cơ sở vật chất mà còn vì các lợi ích to lớn từ các đặc quyền chỉ công ty ngườiPháp mới có Các đơn hàng, quyền lợi của chính quyền thực dân giao cho công ty Pháp trước
đó được bảo lưu chuyển giao cho Bạch Thái Bưởi Cách làm này đã giúp Bạch Thái Bưởi xâydựng thanh danh cho hoạt động của công ty về sau
Tóm lại, công ty vận tải của người Việt ra đời muộn song hoạt động sôi nổi, cạnh tranhmạnh mẽ với các công ty của người Hoa và người Pháp Sự lớn mạnh dù chỉ với một cá nhân làBạch Thái Bưởi đã truyền cảm hứng cho các doanh nhân người Việt tự tin, mạnh dạn tham giavào nhiều lĩnh vực kinh tế, chính trị ở Đông Dương
3.2 Công ty vận tải đường thủy của người Hoa
Các công ty vận tải của người Hoa ra đời sớm và được coi là ngành nghề mang lại chongười Hoa nhiều lợi nhuận Giống như các nơi khác, người Hoa đi đến đâu làm ăn sinh sốngcũng đều lập nên các khu phố mua bán, coi đó như “đệ nhị cố hương” - quê quán thứ hai củamình Công việc kinh doanh của họ gây dựng rất có trật tự, đoàn kết, có các hoạt động hỗ trợlẫn nhau Ngay cả khi chính quyền nhà Nguyễn đầu hàng hoàn toàn thực dân Pháp vào năm
1884 thì thị trường kinh doanh vận tải ở Bắc Kỳ vẫn nằm trong tay người Hoa kiểm soát.Người Hoa đã gửi kiến nghị đến lãnh sự Pháp ở Bắc Kỳ để yêu cầu cấp quyền tự do xuất nhậpkhẩu gạo, miễn phí cho các hoạt động vận tải đường sông Đồng thời, để hợp thức hóa các hoạtđộng thương mại ở Bắc Kỳ khi bị người Pháp kiểm soát gắt gao, thương nhân người Hoa đãtreo cờ Anh và dùng lái tàu người Anh Mối quan hệ giữa những người Hoa sang Bắc Kỳ vớingười Hoa ở Hồng Kông vẫn được duy trì trong thời kỳ Hồng Kông trở thành tô giới của Anh,
vì thế việc tìm kiếm nhân viên là người châu Âu lái các con tàu không quá khó khăn
Để công ty vận tải đầu tiên của người Pháp Marty và Abbadie đặt chân được đến HảiPhòng năm 1886 có thể kinh doanh tốt ở đây thì ngay năm sau, năm 1887 chính quyền thực dânPháp đã ban hành chính sách thuế quan đánh thuế nặng vào hàng hóa của Trung Quốc nhập vàoViệt Nam