Thái độ của giáo viên trung học cơ sở về chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC TRẦN THỊ THANH TÂM THÁI ĐỘ CỦA GIÁO VIÊN TRUNG HỌC CƠ SỞ VỀ CHƯƠNG TRÌNH HUẤN LUYỆN NÂNG CAO HIỂU BIẾT VỀ SỨC KHỎE TÂM THẦN HỌC ĐƯỜNG

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ THANH TÂM

THÁI ĐỘ CỦA GIÁO VIÊN TRUNG HỌC CƠ SỞ

VỀ CHƯƠNG TRÌNH HUẤN LUYỆN NÂNG CAO HIỂU BIẾT

VỀ SỨC KHỎE TÂM THẦN HỌC ĐƯỜNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

HÀ NỘI – 2020

i

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ THANH TÂM

THÁI ĐỘ CỦA GIÁO VIÊN TRUNG HỌC CƠ SỞ

VỀ CHƯƠNG TRÌNH HUẤN LUYỆN NÂNG CAO HIỂU BIẾT

VỀ SỨC KHỎE TÂM THẦN HỌC ĐƯỜNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC Chuyên ngành: Tâm lý học lâm sàng trẻ em và vị thành niên

Mã số: 8310401.05

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Trần Thành Nam

HÀ NỘI – 2020

ii

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập và nghiên cứu để hoàn thành chương trình học

và luận văn thạc sĩ Tâm lý học, tôi đã nhận được vô vàn sự hỗ trợ và giúp đỡ của các cá nhân và các tập thể

Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến PGS TS Trần Thành Nam – người thầy đầy trí tuệ, nhiệt huyết và luôn tận tình hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu đề tài luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn tất cả các thầy cô trong khoa Các khoa học giáo dục và Trung tâm Thông tin Hướng nghiệp, Nghiên cứu và Ứng dụng Tâm lý luôn nhiệt tình giảng dạy, hướng dẫn và truyền lại những tri thức quý giá tới các học viên trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Tôi xin cảm ơn TS Mai Quốc Khánh – giảng viên trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã nhiệt tình giúp đỡ trong quá trình thực hiện khảo sát online

và các thầy cô giáo đến từ 64 trường trung học cơ sở trên địa bàn 17 tỉnh, thành phố trong cả nước, đã nhiệt tình tham gia khảo sát

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp – những người luôn động viên, khích lệ và hỗ trợ tôi trong suốt hơn 2 năm hoàn thành chương trình học thạc sĩ

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 14 tháng 6 năm 2020

Tác giả luận văn

Trần Thị Thanh Tâm

iii

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN ii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC BẢNG vii

DANH MỤC BIỂU ĐỒ viii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 6

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 6

1.1.1 Tổng quan các chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường 6

1.1.2 Tổng quan các nghiên cứu về chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường 15

1.2 Các hướng nghiên cứu về thái độ 17

1.2.1 Các hướng nghiên cứu về thái độ 17

1.2.2 Các thang đo dùng để nghiên cứu về thái độ 18

1.3 Các khái niệm công cụ 20

1.3.1 Khái niệm thái độ 20

1.3.2 Khái niệm sức khỏe tâm thần (SKTT) 30

1.3.3 Khái niệm sức khỏe tâm thần học đường 31

1.3.4 Chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường 33

1.3.5 Giáo viên trung học cơ sở 36

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 42

CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 43

2.1 Tổ chức nghiên cứu 43

2.1.1 Địa bàn nghiên cứu 43

2.1.2 Mẫu nghiên cứu 46

iv

2.2 Tiến trình nghiên cứu 47

2.2.1 Giai đoạn nghiên cứu lý luận 47

2.2.2 Giai đoạn khảo sát thực tế 48

2.3 Phương pháp nghiên cứu 48

2.3.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu 48

2.3.2 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi 49

2.3.3 Phương pháp thống kê toán học 52

2.4 Đạo đức nghiên cứu 52

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 54

3.1 Thực trạng thái độ của GV THCS về chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường 54

3.1.1 Thực trạng nhận thức của GV THCS về chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường 54

3.1.2 Cảm xúc của GV THCS khi tham gia hoặc được mời tham gia chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường 69

3.1.3 Hành vi của GV THCS đối với chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường 71

3.2 Những yếu tố ảnh hưởng đến mức độ nhận thức về SKTT học đường của GV THCS 78

3.2.1 Mối quan hệ giữa sự hiểu biết của GV về SKTT học đường với kinh nghiệm tham gia chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường 78

3.2.2 Mối liên hệ giữa nhận thức về sự cần thiết của chương trình huấn luyện với sự hiểu biết đầy đủ về SKTT học đường 79

3.2.3 Mối quan hệ giữa nhận thức về lợi ích khi tham gia chương trình tập huấn về SKTT học đường với sự hiểu biết đầy đủ về SKTT học đường 80

v

3.2.4 Mối quan hệ giữa giới tính, trình độ học vấn và số năm kinh

nghiệm, số tuổi của GV THCS với sự nhận thức về SKTT học đường 83 3.3 Những yếu tố ảnh hưởng đến cảm xúc của GV THCS về các vấn đề

SKTT học đường 84

3.4 Những yếu tố ảnh hưởng đến đến mức độ sẵn sàng tham gia các nội dung trong chương trình tập huấn nâng cao hiểu biết về SKTT học đường 86

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 88

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

PHỤ LỤC 97

vii

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Số lượng khách thể nghiên cứu 43 Bảng 2.2 Một số đặc điểm khách thể nghiên cứu 46 Bảng 3.1 Nhận thức của GV THCS về khái niệm sức khỏe tâm thần 54 Bảng 3.2 Nhận thức của GV về mức độ cần thiết của chương trình nâng cao hiểu biết về SKTT trong công việc của mình 56 Bảng 3.3 Lý do GV tham gia chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường 57 Bảng 3.4 Nguồn thông tin mà các GV có thể tiếp cận các chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường 60 Bảng 3.5 Nhận thức của GV về lợi ích của chương trình nâng cao hiểu biết

về SKTT học đường 62 Bảng 3.6 Nhận thức chung của GV THCS về các vấn đề SKTT học đường 66 Bảng 3.7 Cảm xúc của GV THCS khi tham gia hoặc được mời tham gia chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường 70 Bảng 3.8 Kinh nghiệm tham gia các chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường 72 Bảng 3.9 Hành vi của GV THCS về các vấn đề SKTT học đường 73 Bảng 3.10 Mức độ sẵn sàng của GV THCS khi được mời tham gia vào từng nội dung của một chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường cụ thể 77 Bảng 3.11 Mối quan hệ giữa nhận thức về lợi ích khi tham gia chương trình tập huấn về SKTT học đường với sự hiểu biết đấy đủ về SKTT học đường 81

viii

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1: Nhận thức của GV THCS về khái niệm SKTT học đường 55 Biểu đồ 3.2: Nhận thức của GV THCS về mức độ cần thiết của chương trình nâng cao hiểu biết về SKTT học đường 57 Biểu đồ 3.3 Lý do GV tham gia chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết

về SKTT học đường 59 Biểu đồ 3.4: Nguồn thông tin mà GV THCS có thể tiếp cận các chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường 61 Biểu đồ 3.5: Nhận thức của GV THCS về lợi ích của chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường 65 Biểu đồ 3.6 Nhận thức chung của GV THCS về các vấn đề SKTT học đường 69 Biểu đồ 3.7: Cảm xúc của GV THCS khi tham gia hoặc được mời tham gia chương trình huấn luyện nâng cao hểu biết về SKTT học đường 71 Biểu đồ 3.8: Kinh nghiệm tham gia chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường 73 Biểu đồ 3.9: Hành vi của GV THCS về vấn đề SKTT học đường 76 Biểu đồ 3.10 Mức độ sẵn sàng của GV THCS khi được mời tham gia vào từng nội dung của một chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường cụ thể 78

Sức khỏe tâm thần học đường được hiểu là những vấn đề về sức khỏe tâm thần ở lứa tuổi học đường Theo một nghiên cứu của Ủy ban Y tế Hà Lan – Việt Nam (MCNV) phối hợp với Sở GD-ĐT tỉnh Quảng Trị tiến hành khảo sát thực trạng SKTT tại 3 trường THPT, trường THPT Vĩnh Linh, THPT A Túc (Đakrông) và THPT Đông Hà Kết quả của cuộc khảo sát ở Trường THPT Vĩnh Linh cho thấy, có 104 em (9,03%) có vấn đề về SKTT, 56 em (5,01%) rối loạn về cảm xúc, 27 em (2,42%) có rối loạn về hành vi, 21 em (1,88%) tăng động, 19 em (1,7%) có vấn đề về bạn bè và 22 em (1,97%) có vấn đề về tiền xã hội

Năm 2011, một nghiên cứu về các vấn đề sức khỏe tâm thần của trẻ em

và vị thành niên trên thế giới đã đưa ra con số thống kê có khoảng 10-20% trẻ

em và vị thành niên chịu ảnh hưởng của các vấn đề sức khỏe tâm thần [16]

Theo thông tư 31 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành ngày 18/12/2017 về việc hướng dẫn thực hiện công tác tư vấn tâm lý cho học sinh trong trường phổ thông chứng tỏ rằng vấn đề sức khỏe tâm thần học đường đã được quan tâm hơn Trong điều 8 vể tổ chức, cán bộ đã yêu cầu nhà trường cần có Tổ tư vấn, có giáo viên kiêm nhiệm để thực hiện công tác tư vấn cho học sinh, những giáo viên đó phải là người có kinh nghiệm và được đào tạo, bồi dưỡng về chuyên môn nghiệp vụ tư vấn tâm lý (có chứng chỉ nghiệp vụ tư vấn tâm lý học đường theo chương trình do Bộ GD&ĐT ban hành) Như vậy, các thầy cô sẽ là người tham gia trực tiếp vào quá trình hỗ trợ tâm lý cho học

là những người có kiến thức để phát hiện sớm và có những sự hỗ trợ sớm cho những HS đó, tránh gây ra những hậu quả nặng nề

Ngày 22/3/2019 ở trường THCS Phù Ủng (Hưng Yên) đã xảy ra vụ việc 5 em học sinh nữ đánh hội đồng một bạn học sinh khác cùng lớp, ngoài

ra nhóm học sinh này còn quay clip lại và gửi clip cho một số bạn khác cùng lớp như khoe một chiến tích của mình Được biết bạn học sinh bị đánh có hoàn cảnh rất khó khăn, là học sinh hiền lành và trước kia đã từng bị bắt nạt rất nhiều lần: bắt chép bài hộ, viết bản tường trình, trực nhật lớp … Sau khi sự việc xảy ra, bạn học sinh đó đã bị sốc tâm lý và phải nhập viện điều trị ở bệnh viện tâm thần Hưng Yên

Từ những lý do trên tôi quyết định thực hiện đề tài: “Thái độ của giáo viên trung học cơ sở về chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường” Luận văn kì vọng có thể trả lời câu hỏi: Thái độ

của thầy cô về tính cấp thiết của việc nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường? Mức độ sẵn sàng tham gia của thầy cô đối với những nội dung có trong một chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần cụ thể là the Guide? Những yếu tố nào ảnh hưởng đến thái độ của giáo viên về chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường? Trên cơ sở đó đề ra các giải pháp và xây dựng chương trình phù hợp giúp nâng cao hiểu biết của GV THCS về các vấn đề SKTT học đường

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện nhằm tạo tiền đề để xây dựng chương trình

3

tập huấn nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường cho giáo viên trung học cơ sở trong bối cảnh hiện nay Từ đó góp phần nâng cao hiệu quả trong công tác tư vấn tâm lý cho học sinh trong trường phổ thông nói riêng và trong công tác chăm sóc sức khỏe tâm thần trong nhà trường và cộng đồng nói chung

3 Giả thuyết nghiên cứu

Các GV THCS đều nhận thức được tầm quan trọng của chương trình và

có cảm xúc tích cực nếu được mời tham gia vì vậy các GV THCS sẵn sàng tham gia vào các nội dung của chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu lý luận

- Tổng quan các chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường

- Tổng quan các nghiên cứu về chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường

- Tổng quan các hướng nghiên cứu và các thang đo nghiên cứu về thái

độ

- Thao tác các khái niệm liên quan đến đề tài: Thái độ, giáo viên trung học cơ sở, chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường, sức khỏe tâm thần, sức khỏe tâm thần học đường

- Nghiên cứu các quy định, thông tư của nhà nước về các hướng dẫn thực hiện hỗ trợ tâm lý cho học sinh phổ thông

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu thực tiễn

- Nghiên cứu nhận thức của GV THCS về khái niệm SKTT học đường, mức độ cần thiết của chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường, lợi ích của chương trình nâng cao hiểu biết về SKTT học đường

- Nghiên cứu cảm xúc của GV THCS khi được mời tham gia chương

4

trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường

- Nghiên cứu mức độ sẵn sàng tham gia vào từng nội dung của chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường

- Tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức, cảm xúc và hành vi của GV THCS đối với chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường

- Ngoài ra, chúng tôi cũng nghiên cứu lý do mà GV sẽ tham gia chương trình, nguồn thông tin mà GV có thể tiếp cận được các chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường và thời điểm nào phù hợp để tổ chức chương trình sao cho có nhiều GV tham gia nhất

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Thái độ của GV THCS về chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết

về sức khỏe tâm thần học đường

5.2 Phạm vi nghiên cứu

345 GV THCS ở các trường THCS trên cả nước, có đại diện ở cả ba miền Bắc – Trung – Nam, có đại diện trường ở khu vực nông thôn, thành phố, bán đô thị, miền núi

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

Phương pháp này để khai thác tài liệu, báo, tạp chí khoa học, các công trình nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam từ đó xây dựng cơ sở lý luận cho luận văn

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Chúng tôi sử dụng bảng hỏi để điều tra về thái độ chung về việc nâng cao hiểu biết về SKTT học đường và thái độ về một chương trình nâng cao hiểu biết về SKTT học đường cụ thể của GV THCS

5

6.3 Phương pháp xử lý số liệu

Chúng tôi sử dụng phần mềm SPSS phiên bản 23.0 để sử lý số liệu

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Tổng quan và cơ sở lý luận

Chương 2: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

6

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Tổng quan các chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường

Trên thế giới

Ngay từ những năm đầu thế kỉ 21, ở một số nước trên thế giới đã có nhiều chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần (SKTT) ở trường học và đã đạt được thành công nhất định

- Một số chương trình ở Australia: MindMatters, Schools Research Initiative, Mental Illness Education, Mental health first aid, Sucide Intervention Project, Mental health first aid treining for high school teachers

- Một số chương trình ở Hoa Kì: The Science of Mental Illness curiculum supplemant, Mental Illness Awereness Week program, The Guide

- Một số chương trình ở Anh và Đức: Mental Health Awareness in Action program, “Crazy? So what! It’s normal to be different”

- Malawi và Tanzania: The African Guide: Malawi version (AGMv)

- Campuchia: The Guide

- Canada: the Guide

7

Chương trình Mental Illness Awareness Week nhằm nâng cao nhận thức của thanh thiếu niên với việc tìm kiếm sự giúp đỡ cho các vấn đề SKTT Các chủ đề được nói đến trong chương trình gồm có: tâm thần học, ma túy, rượu, tự tử, trầm cảm Hầu hết các học sinh đã tham gia chương trình đều hứng thú và bày tỏ sự quan tâm đến việc tìm hiểu thêm về các chủ đề SKTT Các học sinh tham gia chương trình đã có thái độ tích cực với việc tìm kiếm

sự giúp đỡ của các bác sĩ tâm thần Như vậy, bước đầu chương trình cũng đã

có sự thành công nhất định trong việc nâng cao hiểu biết về một số vấn đề SKTT và giúp thay đổi thái độ về việc tìm kiếm sự giúp đỡ từ các bác sĩ tâm thần giúp cho việc can thiệp được thuận lợi hơn [12]

Chương trình MindMatter cung cấp một khung chương trình nhấn mạnh vào việc thúc đẩy sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên trong môi trường học đường theo hướng tiếp cận toàn trường Đây là chìa khóa giúp nâng cao sức khỏe thanh thiếu niên vì nó có tiềm năng phát triển các phản ứng cộng đồng tích hơn với các nhu cầu của thanh thiếu niên Thông qua việc

to ra môi trường tiếp cận toàn trường có lợi cho sức khỏe tinh thần và có kết nối với những lực lượng trong cộng đồng khác, trường học trở thành chìa khóa để giải quyết các vấn đề sức khỏe tâm thần cho thanh thiếu niên trên tất

cả khía cạnh của cuộc sống Chương trình đã giúp nhận ra vai trò quan trọng của nhà trường trong việc giải quyết các vấn đề sức khỏe tâm thần của học sinh và giúp cho quá trình sàng lọc học sinh có vấn đề để có hướng can thiệp kịp thời [25]

Chương trình “Crazy? So what! It’s normal to be different” được thực hiện với mục đích nâng cao nhận thức về SKTT cho những người trẻ và giảm

kì thị đối với người mắc tâm thần phân liệt dành cho học sinh THCS từ 14 –

18 tuổi Hoạt động chính của dự án là buổi gặp mặt với bệnh nhân tâm thần phân liệt Chương trình đã giúp làm giảm lối suy nghĩ tiêu cưc, và tăng xu

8

hướng tích cực trong việc cải thiện khoảng cách xã hội Chương trình có một tên gọi gây tò mò cho người nghe vì vậy có thể thu hút được học sinh tham gia chương trình Ưu điểm của dự án này là chú trọng đến việc tìm bệnh nhân tâm thần phân liệt có độ tuổi tương đồng với những người tham gia để người tham gia dễ dàng xác định dấu hiệu của người mắc tâm thần phân liệt [30]

Chương trình phòng ngừa tự tử (Sucide Intervention Project) được thiết

kế dựa trên chiến lược giáo dục đồng đẳng nhiều lớp nhằm mục đích sử dụng phương pháp phòng ngừa và can thiệp sớm như một biện pháp nâng cao năng lực phản ứng với vấn đề tự tử trong trường đại học Những người tham gia được đào tạo để có thể nhận ra các vấn đề SKTT ở người khác và họ cảm thấy thoải mái khi nói chuyện với các sinh vên khác về các vấn đề SKTT và có kiến thức về các dịch vụ hỗ trợ SKTT dành cho sinh viên Nhìn chung, chương trình có hiệu quả trong việc nâng cao sức khỏe tâm thần bằng cách cải thiện sự tự tin của những người tham gia chương trình trong việc phản ứng với những sự đau khổ của những người khác [24]

Chương trình Mental Health Awareness in Action program thực hiện nghiên cứu trên 472 học sinh các trường THCS ở Anh Các học sinh được tham dự hai hội thảo và hoàn thành khảo sát liên quan đến kiến thức, thái độ

và hành vi về SKTT Trong giai đoạn đầu, các học sinh có phản ứng khá tiêu cực về các vấn đề SKTT, ở giai đoạn sau thái độ tích cực tăng lên đáng kể Qua quá trình nghiên cứu nhận thấy có sự thay đổi lớn đối với những học sinh

nữ và những học sinh có mối quan hệ cá nhân với người có vấn đề về SKTT Kết quả của chương trình đã tạo ra những thay đổi tích cực về thái độ của những người tham gia với những người có vấn đề về SKTT [26]

Chương trình The Science of Mental Illness curiculum supplement nghiên cứu trên 1500 học sinh THCS trên toàn nước Mỹ nhằm đánh giá tác động của một chương trình can thiệp về thái độ kì thị liên quan đến các vấn đề

9

SKTT Hai câu hỏi nghiên cứu được kiểm tra là (1) Những kiến thức và thái

độ cơ bản về SKTT của nhóm học sinh này là gì? (2) tham gia vào khóa học này có giúp nâng cao hiểu biết và cải thiện thái độ của học sinh về các vấn đề SKTT hay không? Đây là một chuỗi các hoạt động trong chương trình được

hỗ trợ bởi rất nhiều đơn vị liên quan và được công nhận trên nhiều nước Ưu điểm của chương trình là nội dung kết hợp các khám phá khoa học tiên tiến,

dữ liệu khoa học chính xác và nghiên cứu trường hợp thực tế Chương trình chức các thông tin bao quát và sử dụng các chiến lược học tập tích cực, áp dụng tư duy sáng tạo Các module bao gồm cả các hoạt động trên lớp dựa vào sách vở và hoạt động trên trang web, mỗi phần gồm 5-6 bài học được thiết kế trong khoảng 45 phút được viết dưới dạng kế hoạch bài học để các giáo viên không chuyên cũng có thể thực hiện được [32]

Chương trình Mental Illness Education góp phần đáng kể giúp tăng nhận thức của học sinh về sức khỏe tâm thần, và cũng giúp giảm đáng kể sự

kì thị của những người tham gia đối với những người có vấn đề về sức khỏe tâm thần Tuy nhiên, chương trình chưa thực sự thành công trong việc khuyến khích học sinh tìm kiếm sự trợ giúp [28]

Chương trình Beyondblue Schools Research Initiative được thiết kế để

đánh giá tác động của cách tiếp cận toàn diện đối với việc ngăn ngừa trầm cảm ở thanh thiếu niên, thông qua sự tăng cường các yếu tố bảo vệ từ phía môi trường và cá nhân trong bối cảnh trường học Các yếu tố bảo vệ từ phía môi trường gồm có: an ninh và an toàn, sự hỗ trợ xã hội và mối quan hệ xã hội tích cực, sự tham gia và kết nối xã hội Các yếu tố bảo vệ từ phía cá nhân gồm có: kỹ năng giải quyến vấn đề, kỹ năng ứng phó và kỹ năng xã hội, phong cách suy nghĩ tích cực Nói chung chương trình đã có hướng tiếp cận khá toàn diện và đầy đủ đối với việc ngăn ngừa trầm cảm ở thanh thiếu niên [31]

10

Chương trình Mental health first aid đào tạo những thành viên trong cộng đồng để trợ giúp sớm cho những người mắc các vấn đề về SKTT Khóa học gồm 12 giờ chia làm 4 bài, mỗi bài 3 giờ Chương trình cung cấp năm bước để sơ cứu tâm lý bao gồm: (1) đánh giá rủi ro vấn đề tự tử hoặc tự hại, (2) lắng nghe không phán xét, (3) trấn an và cung cấp thông tin, (4) khuyến khích thân chủ tìm kiếm sự giúp đỡ chuyên nghiệp, (5) khuyến khích những chiến lược tự lực Chương trình đã mang lại kết quả khả quan cho những người tham gia chương trình: có sự cải thiện phù hợp với các chuyên gia y tế

về phương pháp điều trị, cải thiện những hành vi giúp đỡ, tự tin hơn trong việc cung cấp sự trợ giúp và giảm khoảng cách xã hội giữa những người có vấn đề SKTT Tuy nhiên chương trình chưa có sự đánh giá hiệu quả ở những thân chủ được sự trợ giúp từ những người đã từng tham gia chương trình [17]

Chương trình Mental Health First aid for high school teachers là một chương trình đã được chỉnh sửa sao cho phù hợp với đối tượng tham gia là những giáo viên THCS và THPT và phù hợp với đối tượng giúp đỡ hướng tới

là các học sinh trong trường học Quy trình đánh giá và đào tạo người tham gia chương trình khá chặt chẽ, suốt cả quá trình thực hiện chương trình, những người tham gia phải thực hiện 3 bài khảo sát: khảo sát đầu vào, khảo sát đầu ra và khảo sát theo dõi sau 6 tháng; đồng thời để đánh giá tác động của chương trình đến học sinh thì cũng đã có một khảo sát dành cho học sinh sau quá trình theo dõi 6 tháng Chương trình đào tạo đã giúp giáo viên có thêm kiến thức, thay đổi niềm tin về việc trị liệu, trở nên giống như các chuyên gia về SKTT, giảm sự kì thị và tăng sự tự tin trong việc giúp đỡ học sinh và đồng nghiệp Hiệu quả của chương trình cũng tác động gián tiếp đến các học sinh, học sinh đã báo cáo rằng họ nhận được nhiều thông tin về SKTT hơn từ những nhân viên nhà trường Hầu hết các thay đổi được tìm thấy trong

11

6 tháng theo dõi sau khóa học Tuy nhiên đối với những học sinh có vấn đề SKTT thì chưa tìm thấy có hiệu quả [13]

Chương trình The Guide là một trong những chương trình giáo dục kiến

thức về SKTT đầu tiên được triển khai trong trường học ở Canada Qua kết quả đánh giá hiệu quả thực hiện chương trình, các nhà nghiên cứu thấy rằng,

chương trình The Guide có thể được thực hiện bởi các giáo viên trong trường

học, không nhất thiết phải là các chuyên gia về SKTT Vì vậy, góp phần nhanh chóng lan tỏa và mở rộng mô hình thực hiện giúp chứng minh tác động tích cực của chương trình và cải thiện hiểu biết, thái độc của học sinh về các vấn đề SKTT [12]

Chương trình The African Guide: Malawi version (AGMv) là chương trình The Guide đã được chỉnh sửa sao cho phù hợp với điều kiện nghiên cứu

ở Malawi và Tanzania Chương trình mang đến một cách tiếp cận hiệu quả và bền vững để nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần cho các nhà giáo dục và học sinh trên toàn cầu Góp phần thúc đẩy sức khỏe tâm thần tích cực, giảm

sự kì thị Với quy trình đánh giá 3 vòng: đánh giá đầu vào, đánh giá đầu ra và đánh giá theo dõi sau 3 ngày, chương trình cho thấy có hiệu quả trong việc nâng cao hiểu biết và thái độ của các nhà giáo dục với các vấn đề SKTT Có thể nói đây là một chương trình khá mới mẻ ở thời điểm đó đối với Malawi nói riêng và những nước đang phát triển nói chung [18]

Chương trình School–base mental health literacy programs là một chương trình mới được thích ứng ở Campuchia, chương trình được thiết kế, đánh giá qua nhiều bước, sử dụng thang đo được thiết kế sẵn có trong chương trình The Guide Thông qua quá trình thực nghiệm đã cho thấy kết quả tích cực trong việc nâng cao nhận thức, thái độ của GV và HS về các vấn đề SKTT [25]

12

Tóm lại, hầu hết các chương trình giáo dục SKTT trên thế giới đã đạt được mục tiêu, chứng minh tính hiệu quả khi đã làm tăng nhận thức, giảm thái độ kỳ thị, qua đó thúc đẩy hành vi tìm kiếm trợ giúp chuyên nghiệp cho người dân, GV cũng như HS

Thông qua tổng quan các chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết

về SKTT trên thế giới, tôi thấy rằng chương trình Mental Health & High School Curriculum Guide (The Guide) là chương trình đã được thực hiện ở nhiểu quốc gia và đã có những bằng chứng chứng minh hiểu quả của chương trình Vì vậy, tôi chọn The Guide là chương trình mẫu để tìm hiểu thái độ của

GV THCS về một chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về SKTT học đường cụ thể

Ở Việt Nam

Cho đến thời điểm hiện tại, ở Việt Nam chưa có nhiều chương trình nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần nói chung và sức khỏe tâm thần học đường nói riêng Có thể kể đến một vài chương trình điển hình như: Chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần học sinh trường học thành phố Hà Nội của bệnh viên tâm thần ban ngày Mai Hương, chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần toàn diện “Nối kêt”, chương trình “The Guide” thích ứng ở Việt Nam trong khuôn khổ luận án tiến sĩ của Bùi Thị Thanh Diệu (chương trình Tâm lý học lâm sàng trẻ em và vị thành niên, trường Đại học Giáo dục)

Chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần học sinh trường học thành phố Hà Nội Chương trình được thực hiện tại 6 trường học ở 3 quận/ huyện của Hà Nội: Đống Đa, Hai Bà Trưng và Từ Liêm, thời gian thực hiện chương trình từ tháng 1/2005 – 1/2007 do bệnh viện tâm thần ban ngày Mai Hương thực hiện Với mục tiêu dài hạn là thành lập mô hình dịch vụ chăm sóc SKTT học sinh trường học có thể nhân rộng về sau và mục tiêu ngắn hạn là khảo sát

13

thực trạng các vấn đề SKTT học sinh trên mẫu nghiên cứu tại Hà Nội; xây dựng mạng lưới can thiệp sớm, tuyên truyền giáo dục, bảo vệ và chăm sóc SKTT trẻ em lứa tuổi học đường tại các tuyến y tế cơ sở, y tế trường học và tại bệnh viện tâm thần ban ngày Mai Hương [1]

Chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần học sinh trường học thành phố Hà Nội có các hoạt động để thúc đẩy sức khỏe tâm thần dưới dạng các buổi tập huấn: tập huấn cho những cán bộ đảm nhận công tác tập huấn, tập huấn kiến thức về SKTT cho giáo viên, tập huấn kiến thức vể SKTT cho cha

mẹ học sinh, tập huấn kiến thức về SKTT cho nhân viên y tế trường học và nhân viên y tế cộng đồng, tập huấn kiến thức về SKTT cho cán bộ lãnh đạo các cấp Có thể thấy, chương trình đã có sự tiếp cận toàn diện các nguồn lực xung quanh học sinh để có thể hỗ trợ tốt nhất cho các vấn đề SKTT học đường của học sinh

Năm 2015, chương trình “Nối kết” do Trung tâm Thông tin hướng nghiệp và Nghiên cứu, Ứng dụng tâm lý (CRISP), trường Đại học Giáo dục

thích ứng từ chương trình Reach Educators, Children and parent – RECAP

của Hoa Kì cho Weiss và Han thiết kế [34] Để phù hợp với điều kiện thực tế

ở Việt Nam, các tác giả chỉ giữ lại một số thành tố: can thiệp lớp học cho toàn

bộ học sinh dựa trên chương trình can thiệp kĩ năng xã hội, hỗ trợ giáo viên thông qua tư vấn quản lý lớp học, can thiệp cá nhân Chương trình gồm 35 bài học về các kĩ năng NỐI KẾT cho HS (40 phút/ bài/ tuần) với các nội dung về xây dựng nội quy lớp học, kĩ năng thân thiền, kĩ năng lựa chọn hành vi, kĩ năng bộc lộ và kiểm soát cảm xúc, kĩ năng tự chủ do cán bộ tâm lý thực hiện và được GV củng cố trong tuần [4]

Kết quả nghiên cứu cho thấy mức độ thực hiện các kĩ năng xã hội sau thực nghiệm của lớp thực nghiệm cao hơn lớp đối chứng và có ý nghĩa thống

kê, chứng tỏ rằng chương trình NỐI KẾT có hiệu quả trong việc cải thiện các

14

mức độ thực hiện kĩ năng xã hôi, cụ thể là các kĩ năng tự khẳng định, hợp tác

và tự kiểm soát Tuy nhiên, nghiên cứu cũng có một số hạn chế: số lượng mẫu quá nhỏ (chỉ làm ở trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm) không thể khái quát cho toàn bộ trường Tiểu học ở Việt Nam, các diễn giải về hiệu quả trực tiếp của chương trình chăm sóc SKTT NỐI KẾT đến việc cải thiện kĩ năng xã hội cần cẩn trọng vì nghiên cứu này chỉ xem xét mức độ thay đổi kỹ năng xã hội như một kết quả đầu ra [4]

Tác giả Bùi Thị Thanh Diệu cũng đã nghiên cứu tác động của chương trình “The Guide” đến hiểu biết về SKTTT của GV và HS Quy trình nghiên cứu chặt chẽ, đảm bảo tính khoa học, có nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng, các tập huấn viên và trợ lý nghiên cứu đều là những người có chuyên môn: bác sĩ chuyên khoa 2, nhà tâm lý học, nhà tham vấn, nhân viên công tác

xã hội Kết quả nghiên cứu cho thấy, trước tập huấn, giữa nhóm GV thực nghiệm và nhóm GV đối chứng không có sự khác biệt trong hiểu biết về SKTT, sau khi tham gia chương trình khả năng nhận diện và tìm kiếm thông tin về rối loạn tâm thần của GV trong nhóm thực nghiệm tăng lên ngay sau tập huấn và được duy trì sau 3 tháng Cùng với dự gia tăng về kiến thức thì thái độ kì thị đối với bệnh tâm thần của các GV cũng giảm xuống, yếu tố nhiềm tin vào sự trợ giúp chuyên nghiệp ở nhóm GV thực nghiệm cũng có xu hướng gia tăng Kết quả này cũng tương tự như ở nhóm học sinh, trong khi

HS ở nhóm thực nghiệm có sự thay đổi tích cực thì HS ở nhóm chứng không

có sự thay đổi [2]

Sau quá trình nghiên cứu và thực nghiệm, tác giả đã đề xuất một số giải pháp nhắm nâng cao hiệu quả chương trình giáo dục SKTT trong trường học như sau:

- Về thời lượng tập huấn: nên là 3 ngày, trong đó 2 ngày tập huấn lý thuyết và 1 ngày thực hành việc giảng dạy nội dung chương trình

- Về điều kiện thực hiện chương trình: cần phải có sự đồng ý của các cấp quản lý, bên cạnh đó cần các công cụ hỗ trợ: máy chiếu, bảng, giấy, bút màu, tài liệu phát tay vì vậy cần có kinh phí

Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường dành cho giáo viên còn khá mới

mẻ Vì vậy để một chương trình huấn luyện được triển khai cần phải có những nội dung như sau: Sự kì thị đối với các bệnh tâm thần; hiểu biết về sức khỏe tâm thần và bệnh tâm thần; thông tin cụ thể về bệnh tâm thần; kinh nghiệm về bệnh tâm thần; tìm kiếm sự giúp đỡ; tầm quan trọng của sức khỏe tâm thần tích cực Với những nội dung như vậy chúng tôi sẽ khảo sát với các thầy cô về sự sẵn sàng tham gia của các thầy cô với những nội dung này và cách thức tổ chức phù hợp sao cho có nhiều thầy cô tham gia nhất có thể

1.1.2 Tổng quan các nghiên cứu về chương trình huấn luyện nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần học đường

Hiện nay, các chương trình nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thần dựa vào trường học có hai nhóm: một nhóm tập trung vào sức khỏe tâm thần

và các rối loạn tâm thần phổ biển, nhóm thứ hai tập trung vào các rối loạn tâm thần cụ thể Tuy nhiên, có rất ít đánh giá một cách có hệ thống về hiệu quả của các chương trình đó [33]

Năm 2007, Kelly và các cộng sự đã nghiên cứu tổng quan các can thiệp

16

nâng cao hiểu biết về sức khỏe tâm thân cho thanh thiếu niên Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ tóm tắt các đặc điểm của chương trình can thiệp và độ mạnh của bằng chứng được xác định bởi Hội đồng nghiên cứu Sức khỏe và Y học Úc (Australian National Health and Medical Research Council) Họ không đánh giá hiệu quả của các chương trình can thiệp mà họ đã xem xét, và một số can thiệp không có sẵn kết quả ở thời điểm công bố [15]

Schachter (2008) và các cộng sự đã tiến hành nghiên cứu một cách có

hệ thống những tài liệu khoa học đã được công bố và chưa được công bố, có liên quan đến những lợi ích và những tổn hại của các can thiệp dựa vào trường học, dành cho đối tượng học sinh dưới 18 tuổi để ngăn chặn và loại bỏ

sự kì thị Nhóm nghiên cứu xác đinh có bốn mươi công trình nghiên cứu có liên quan nhưng chỉ có một tổ hợp định tính được coi là phù hợp Năm hạn chế trong cơ sở bằng chứng đã tạo ra rào cản để đưa ra kết luận về hiệu quả

và tác hại của các can thiệp ở trường học: chất lượng báo cáo kém, bằng chứng thử nghiệm ngẫu nhiên có kiểm soát, phương pháp thiết kế nghiên cứu kém, không đồng nhất đáng kể trên mặt lâm sàng, kết quả không nhất quán hoặc vô giá trị [29]

Năm 2012, các tác giả Wei, Hayden, Kutcher, Zymunt và McGrath đã tiến hành một nghiên cứu nhằm mục đích đánh giá một cách có hệ thống về hiệu quả của các chương trình hiểu biết về sức khỏe tâm thần để nâng cao nhận thức, giảm thái độ kì thị và cải thiện hành vi tìm kiếm sự giúp đỡ ở nhóm thanh thiếu niên (12-25 tuổi).Với phương pháp tìm kiếm và đánh giá độc lập các công trình nghiên cứu trên các thư viện điện tử có uy tín như PubMed, PsycINFO, Cochrane Library, CINAH, ERIC, grey literature và danh mục tài liệu tham khảo Nghiên cứu nàu là kết quả của 27 bài báo trong

đó 5 nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, 13 nghiên cứu thực nghiệm và 9 nghiên cứu có kiểm soát trước – sau Trong khi hầu hết các

17

nghiên cứu bao gồm các chương trình kiến thức về SKTT dựa trên trường học giúp nâng cao hiểu biết, thái độ và hành vi tìm kiếm sự giúp đỡ, có 17 nghiên cứu có nguy cơ sai lệch cao, 10 nghiên cứu có nguy cơ sai lệch vừa phải, không có nghiên cứu nào có nguy cơ sai lệch thấp Những hạn chế của các nghiên cứu bao gồm: thiếu ngẫu nhiên, thiếu kiểm soát các yếu tố gây nhiễu, thiếu độ hiệu lực của thang đo và thiếu báo cáo về sự tiêu hao trong hầu hết các nghiên cứu Chất lượng chung của bằng chứng về đầu ra của sự hiểu biết

và hành vi tìm kiếm sự giúp đỡ ở mức độ rất thấp và đầu ra của thái độ ở mức

ưu điểm và nhược điểm của các chương trình hiểu biết về SKTT hiện tại để làm căn cứ quyết định thực hiện chương trình khả thi [33]

1.2 Các hướng nghiên cứu về thái độ

1.2.1 Các hướng nghiên cứu về thái độ

Thái độ là một trong những phạm trù có lịch sử nghiên cứu từ lâu và có rất nhiều khía cạnh của thái độ đã được khai thác và nghiên cứu Các hướng nghiên cứu về thái độ gồm có: các nghiên cứu ban đầu và các nghiên cứu mới

về định nghĩa, cấu trúc, chức năng, vai trò của thái độ; các nghiên cứu xây dựng các học thuyết thái độ và các nghiên cứu về thái độ trong các ngữ cảnh

Các nghiên cứu về về định nghĩa, cấu trúc, chức năng, vai trò của thái

độ được tiến hành trong giai đoạn nhiều giai đoạn với những đặc trưng nghiên

1950, các nhà khoa học chủ yếu nghiên cứu vai trò của thái độ trong việc chỉ đạo hành vi, tiêu biểu là các tác giả: Trianodis, Marten, Traver, Fillmore và Kalat Giai đoạn từ những năm 1950 đến nay, giai đoạn này có nhiều ý tưởng, quan điểm mới nhưng cũng có tình trạng khủng hoảng

Các tác giả cũng nghiên cứu các thuyết về thái độ: thuyết bất đồng nhận thức (Leon Festinger), thuyết tự nhận thức (Daryl Bem), thuyết tự thể hiện (Parye Beny), thuyết hành động hợp lý (Aen và Fishbein), thuyết cân bằng (Heider), thuyết đồng hóa tương phân (Sherif và Hovland), thuyết tâm thế (Uzantze), thuyết định vị (Iadov)

Trong giai đoạn từ năm 2010 – 2017, các tác giả tập trung nghiên cứu thái độ trong ba ngữ cảnh quan trọng Ngữ cảnh thứ nhất là con người, là những thay đổi của thái độ có liên quan đến các giá trị, mục tiêu chung, ngôn ngữ, cảm xúc và sự phát triển của con người Ngữ cảnh thứ hai là các mối quan hệ xã hội, liên kết thay đổi thay đổi thái độ với người truyền đạt các thông điệp thuyết phục, phương tiện truyền thông xã hội và văn hóa Ngữ cảnh thứ ba mang tính xã hội và làm nổi bật ảnh hưởng của các sự kiện độc đáo, bao gồm các sự kiện xã hội, kinh tế và khí hậu [10]

1.2.2 Các thang đo dùng để nghiên cứu về thái độ

Thái độ của một người có liên quan đến hình ảnh của bản thân và sự chấp nhận của xã hội, vì vậy để giữ hình ảnh bản thân tích cực những câu trả lời về thái độ có thể bị ảnh hưởng bởi mong muốn của xã hôi, họ có thể không

19

nói rõ về thái độ thực sự của họ nhưng họ sẽ trả lời theo cách mà họ cảm thấy được xã hội chấp nhận Với vấn đề này, các phương pháp đo lường thái độ khác nhau đã được phát triển, tuy nhiên tất cả đều có ưu nhược điểm riêng[20]

Các phương pháp đo lường về thái độ có thể chia thành hai loại cơ bản:

đo lường trực tiếp (thang đo likert và kĩ thuật phân biệt ngữ nghĩa) và đo lường gián tiếp (kĩ thuật phóng chiếu và thử nghiệm liên kết ngầm)

Các phương pháp đo lường trực tiếp thường được thiết kế để cung cấp thông tin chính xác và có giá trị về thái độ xã hội của cá nhân, tuy nhiên vẫn còn tồn tại những thiếu sót trong các thang đo tự báo cáo này Có nhiều yếu tố khác nhau ảnh hưởng đến tính hợp lệ của thang đo thái độ và một trong số đó

là mong muốn của xã hội Những người trả lời thường đưa ra câu trả lời khiến

họ xuất hiện và điều chỉnh tốt, không bị đánh giá, cởi mở và dân chủ Các thang đo tự báo cáo về thái độ đối với chủng tộc, tôn giáo, tình dục bị ảnh hưởng nặng nề bởi sự thiên vị và mong muốn xã hội Những người được hỏi

có thái độ tiêu cực đối với một nhóm đặc thù có thể không muốn thừa nhận với nhà nghiên cứu (hoặc chính bản thân họ) rằng học có những cảm xúc này

Do đó, các câu trả lời trong thang đo thái độ không phải lúc nào cũng phản ánh đúng thực tế 100%

Các phương pháp đo lường gián tiếp thường được dùng để tránh các vấn đề do mong muốn xã hội khiến họ không nhận thức được vấn đề đang được đo hoặc họ không chú ý ảnh hưởng của những vấn đề đang được đo Các biện pháp phóng chiếu chỉ có thể cung cấp thông tin chung chung, không đưa ra được một phép đo chính xác về sức mạnh, thái độ vì nó là thang đo định tính chứ không phải thang đo định lượng Nhược điểm của phương pháp

đo lường gián tiếp là sự thiếu khách quan và liên quan đến vấn đề đạo đức vì

20

nghiệm thể nghiên cứu thường không biết thái độ của họ đang được nghiên cứu

1.3 Các khái niệm công cụ

1.3.1 Khái niệm thái độ

1.3.1.1 Lịch sử nghiên cứu khái niệm thái độ

Trong lịch sử các công trình nghiên cứu về thái độ, người đầu tiên nghiên cứu về thái độ là Lagiurxki (1874 - 1917), trong một số tác phẩm của mình ông đã đề cập đến khái niệm thái độ chủ quan ở con người với môi trường Theo ông, đời sống tâm lý thực của con người được chia thành 2 lĩnh vực:

- Cái tâm lý bên trong: khí chất, tính cách và một loạt các đặc điểm tâm sinh lý khác

- Cái tâm lý bên ngoài: hệ thống thái độ của nhân cách với môi trường xung quanh

Như vậy, thái độ là sự biểu hiện ra bên ngoài của tâm lý, phản ứng với

sự tác động của môi trường xung quanh Ông hiểu thái độ với môi trường xung quanh là nghĩa rộng, bao gồm thái độ với thiên nhiên, với sản phẩm lao động, với những cá nhân khác, với các nhóm xã hội và với những giá trị tinh thần

Ở phương Tây, năm 1918 – 1920, Thomas và Zaniecki cho rằng: Thái

độ là trạng thái tinh thần của cá nhân đối với một giá trị Như vậy hai ông đã đồng nhất thái độ với định hướng giá trị của cá nhân

Còn Allport vào năm 1935 đã cho rằng: Thái độ là trạng thái sẵn sàng

về mặt tinh thần và thần kinh được tổ chức thông qua kinh nghiệm, có khả năng điều chỉnh hoặc ảnh hưởng năng động đối với phản ứng của cá nhân hướng đến các khách thể và tình huống mà nó quan hệ Như vậy, thái độ được coi như một trạng thái tâm lý và thần kinh của hoạt động, tuy nhiên ông chưa

21

nói đến vai trò của môi trường xã hội, của nhu cầu trong quá trình hình thành thái độ

Newcome cho rằng: Thái độ của cá nhân đối với một đối tượng nào đó

là thiên hướng hành động, nhận thức, tư duy, cảm nhận của chủ thể với khách thể liên quan Theo đó, ông cho rằng thái độ với khách thể sẽ quy định sự sẵn sàng phản ứng của chủ thể

Phillmore định nghĩa: Thái độ là sự sẵn sàng phản ứng tích cực hay tiêu cực đối với đối tượng hay các ký hiệu (biểu tượng) trong môi trường Thái

độ là sự định hướng của cá nhân đến các khía cạnh khác nhau của môi trường

và là cấu trúc có tính động cơ Triandis đã cho rằng: Thái độ của con người bao gồm những điều người ta suy nghĩ và cảm thấy về đối tượng cũng như sự

xử sự của họ đối với nó

Như vậy các tác giả trên đều định nghĩa thái độ dựa trên điểm tựa chức năng của nó Thái độ thực hiện việc định hướng hành vi ứng xử của con người, thúc đẩy và tăng cường tính sẵn sàng phản ứng của con người hướng tới đối tượng

Còn trong từ điển các thuật ngữ Tâm lý và Phân tâm học xuất bản tại New York năm 1996 lại cho rằng: “Thái độ là một trạng thái ổn định bền vững, do tiếp thu được từ bên ngoài, hướng vào sự ứng xử một cách nhất quán đối với một nhóm đối tượng nhất định, không phải như bản thân chúng

ra sao mà chúng được nhận thức ra sao Một thái độ được nhận biết ở sự nhất quán của những phản ứng đối với một nhóm đối tượng Trạng thái sẵn sàng

có ảnh hưởng trực tiếp lên cảm xúc và hành động có liên quan đến đối tượng Định nghĩa này xem thái độ như một khái niệm chủ yếu thuộc về tâm lý học

cá nhân

Theo đại từ điển Tiếng Việt:

Theo từ điển xã hội do Nguyễn Khắc Viện chủ biên cũng nhấn mạnh:

“tâm thế - thái độ - xã hội đã được củng cố có cấu trúc phức tạp, bao gồm các thành phần nhận thức, xúc cảm, hành vi”

Trong đề tài này, chúng tôi sử dụng khái niệm thái độ là: cách nhìn nhận, đánh giá của chủ thể về một đối tượng nào đó, có vai trò định hướng hành vi ứng xử của con người, thúc đẩy và tăng cường tính sẵn sàng phản ứng của con người hướng tới đối tượng

1.3.1.2 Cấu trúc của thái độ

Tuy có nhiều quan điểm khác nhau về thái độ nhưng khi đề cập đến cấu trúc của thái độ thì hầu hết các nhà tâm lý học lại nhất trí với nhau ở cấu trúc

3 thành phần của thái độ là: Nhận thức; xúc cảm - tình cảm và hành vi do Smith đưa ra năm 1942

Mặt nhận thức: Nhận thức là một trong ba mặt của đời sống tâm lý của con người (nhận thức, tình cảm và hoạt động), có chức năng phản ánh sự vật hiện tượng trong thế giới khách quan, làm sáng tỏ sự vật hiện tượng giúp cho quá trình hoạt động của con người trở nên thống nhất hơn Khi phản ánh về thái độ thì nhận thức thể hiện giá trị, ý nghĩa của đối tượng dù phản ánh đó có phù hợp hay không phù hợp, đúng hay không đúng, Cá nhân có thể đạt đến những mức độ nhận thức khác nhau về giá trị, ý nghĩa của đối tượng tùy vào

sự hiểu biết đối tượng đó Do đó, nhận thức là nhân tố không thể thiếu trong việc hình thành nên thái độ cá nhân

23

Mặt xúc cảm – tình cảm: Xúc cảm – tình cảm là sự rung cảm của cá nhân đối với sự vật hiện tượng trong thế giới khách quan Có thể là sự thỏa mãn hay không thỏa mãn, hài lòng hay không hài lòng về nhu cầu con người Đây là yếu tố thúc đẩy hoạt động tinh thần của con người Tình cảm là yếu tố

vô cùng quan trọng trong cấu trúc của thái độ vì nếu tình cảm tích cực sẽ thúc đẩy chủ thể hành động tích cực từ đó hình thành nên thái độ tích cực và ngược lại nếu tình cảm tiêu cực sẽ gây ra sự cản trở hoạt động cá nhân

Trong quan hệ với các mặt biểu hiện của thái độ, xúc cảm – tình cảm thể hiện các mức độ khác nhau: về trạng thái: say mê, xúc động, tâm trạng; tính chất: tích cực, trung tính, tiêu cực; về cường độ: mạnh, vừa phải, yếu

Vì vậy, khi nghiên cứu về thái độ thì xúc cảm – tình cảm là một trong những chỉ báo không thể thiếu được

Mặt hành vi: Là những hành động hay ý định hành động của cá nhân đối với đối tượng của thái độ Hành vi là một thành phần cấu thành nên thái

độ Thái độ và hành vi luôn có sự tác động qua lại lẫn nhau, tuy nhiên trong nhiều trường hợp hành vi và thái độ lại có sự không thống nhất, mâu thuẫn với nhau Có thể nói, mối quan hệ giữa hành vi và thái độ là mối quan hệ cái biểu hiện và cái tiềm ẩn

Khi xem xét mối quan hệ giữa 3 yếu tố trên thì theo nguyên tắc quyết định luận của tâm lý học hoạt động là sự thống nhất giữa ý thức và hành vi, nên ba thành phần trong cấu trúc của thái độ có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Vì khi nói đến hành vi thì chỉ nói đến mặt nhận thức thì chỉ là sự hiểu biết của con người với đối tượng Do vậy, thái độ phải là sự kết hợp chặt chẽ giữa nhận thức, xúc cảm – tình cảm, hành vi Trên thực tế chúng ta có thể gặp những tình huống mà ở đó có sự không cân bằng giữa các thành tố trong cấu trúc thái độ, nhưng ngay sau đó, trạng thái cân bằng được lập lại và tạo ra các mức độ và các dấu hiệu khác nhau của thái độ Từ việc xem xét và phân tích

24

chúng tôi nhận thấy đây là cấu trúc phù hợp với việc nghiện cứu thái độ của giáo viên trung học cơ sở về chương trình huấn luyện nâng cao nhận thức về sức khỏe tâm thần học đường

Hình 1: Mô hình cấu trúc của thái độ 1.3.1.3 Chức năng của thái độ

Theo các nhà nghiên cứu cho thấy thái độ có một số chức năng cơ bản sau:

- Chức năng tác động và điều chỉnh hành vi: Chức năng này giữ vai trò

quan trọng nhất, vì khi đứng trước những tình huống trong cuộc sống có những tình huống bất ngờ thì thái độ sẽ phản ứng một cách tức thời nhằm điều chỉnh hành vi của một cá nhân

-Chức năng tiết kiệm trí lực: Qua những kinh nghiệm của bản thân

trong hoạt động sống, đặc biệt nhờ có những khuôn mẫu, hành vi quen thuộc

đã hình thành, các cá nhân biết cách ứng phó trong các tình huống khác nhau một cách phù hợp, đơn giản tiết kiệm sức lực

- Chức năng thích nghi: Cá nhân luôn phải thích ứng với môi trường

xung quanh họ Để đạt được mục đích đề ra, nhiều trường hợp cá nhân thay đổi thái độ do tác động của môi trường

Nhận thức

Xúc cảm –

25

- Chức năng thể hiện giá trị: Cá nhân thể hiện những giá trị của bản

thân mình thông qua việc biểu lộ cảm xúc và hành động Nếu một cá nhân được mọi người đánh giá cao về hành động và cảm xúc, suy nghĩ thì bản thân người đó càng có giá trị với những người xung quanh

- Chức năng tự bảo vệ: Cá nhân thường bào chữa hay tự lí giải mỗi khi

có nhưng xung đột nội tâm giữa hành vi và thái độ, giữa suy nghĩ và hành động nhằm tạo ra một thái độ mới làm giảm bới nhưng mâu thuẫn trong nội tâm mình

1.3.1.4 Đặc điểm của thái độ

* Nhà tâm lý học Liên Xô Rubinstein cho rằng thái độ có những đặc điểm:

- Thái độ là hệ thống các điều kiện bên trong đáp lại nhưng tác động bên ngoài và quy định hành vi cụ thể trong sự tác động qua lại với các điều kiện bên ngoài

- Thái độ luôn phát triển trong sự phụ thuộc vào tồn tại xã hội nơi con người sống và hoạt động

- Thái độ cần được coi như các hệ thống chức năng, xem xét về mặt sinh lý học thần kinh

*Allport đã tổng kết các định nghĩa khác nhau về thái độ và đưa ra những đặc điểm của thái độ là: Thái độ có ảnh hưởng, tác động và điều khiển hành vi; Thái độ là trạng thái có tổ chức; Thái độ là trạng thái nhất định của tinh thần và hệ thần kinh; Thái độ thể hiện sự sẵn sàng phản ứng; Thái độ dựa trên kinh nghiệm được tiếp thu từ trước [9]

Theo định nghĩa chung về thái độ, thái độ có những đặc điểm sau:

- Thái độ luôn hướng tới một đối tượng cụ thể

26

- Tính bền vững tương đối là một đặc điểm khác của thái độ, khi có những tác động thì nó có thể có những thay đổi phù hợp Hoặc có sự đổi mới trong thái

độ khi cá nhân có sự thay đổi vị trí, quan điểm của mình trong xã hội

- Thái độ có các mức độ phản ứng biểu hiện khác nhau Cùng một khuynh hướng thái độ nhưng mức độ phản ứng biểu hiện có thể là không giống nhau thông qua các mức độ nhận thức, xúc cảm – tình cảm, hành vi của con người

- Thái độ quy định sự sẵn sàng hành động của chủ thể với đối tượng theo một hướng nhất định Khi cá nhân có thái độ nào đó với đối tượng thì họ

sẽ sẵn sàng hành động với đối tượng đó một cách nhanh chóng theo một hướng thống nhất

- Khi thái độ được hình thành sẽ có tác dụng điều khiển, điều chỉnh hành vi của mỗi cá nhân

Như vậy, trong những hoàn cảnh cụ thể thì thái độ sẽ sẵn sàng phản ánh, chi phối việc lựa chọn và đưa ra những quyết định của con người với đối tượng thông qua mặc nhận thức, xúc cảm – tình cảm và hành vi của con người

1.3.1.5 Cơ chế hình thành thái độ

Từ việc tìm hiểu các công trình nghiên cứu về thái độ đã chỉ ra rằng, thái độ được hình thành trong quá trình hoạt động và giao tiếp của cá nhân với người khác Hai nhà nghiên cứu người Đức là Vorwerg và Hiebsch đã đưa ra

4 cơ chế để hình thành nên thái độ

Bắt chước: Bắt chước là quá trình cá nhân hình thành thái độ thông qua con đường tự phát Những hành vi và phản ứng được thực hiện mà không cần

sử dụng đến kỹ thuật giáo dục theo một phương thức nào cả

27

Đồng nhất hóa: Tức là con người tự đặt mình vào vị trí của cá nhân khác để có những suy nghĩ và hành vi như họ Hay nói cách khác là quá trình chủ thể thống nhất bản thân mình với người khác dựa trên mối liên hệ xúc cảm – tình cảm và chuyển những giá trị, chuẩn mực vào thế giới nội tâm của mình

Giảng dạy: Là việc hình thành thái độ của con người thông quá sự tác động một cách có mục đích của người khác nhằm thông báo truyền thụ tri thức, thông tin

Chỉ dẫn: Là quá trình hình thành thái độ đòi hỏi chủ thể phải chủ động, tích cực theo sự chỉ dẫn nào đó trong quá trình tiếp thu và lĩnh hội tri thức

Trong quá trình hình thành thái độ ở cá nhân, các cơ chế không tách biệt hoàn toàn mà có sự hòa trộn, đan xen với nhau Tùy vào những tình huống cụ thể mà cơ chế này hay cơ chế khác chiếm ưu thế trong quá trình hình thành thái độ

1.3.1.6 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành thái độ

Thái độ được hiểu là cấu trúc nhận thức của cá nhân về hiện thực khách quan và cả những cảm xúc và xu hướng hành vi mà cá nhân thể hiện, tác động đến hiện thực khách quan đó Thực tế cho thấy khi cũng thời gian và cùng đối tượng tác động nhưng mỗi người lại có thái độ nhìn nhận không giống nhau, thậm chí trái ngược nhau Nguyên nhân là quá trình hình thành thái độ là một quá trình phức tạp, chịu sự tác động của nhiều yếu tố Bên cạnh yếu tố như thông tin về đối tượng thì tính chủ thể trong thái độ được biểu hiện rất rõ Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển thái độ gồm có: nhu cầu cá nhân, thông tin được cung cấp, hoạt động giao tiếp và nhân cách của cá nhân

- Nhu cầu cá nhân:

28

Con người hình thành và phát triển các thái độ trong quá trình thỏa mãn các nhu cầu của mình Người ta sẽ hình thành các thái độ tích cực đối với các khách thể có lợi, tiêu cực đối với các khách thể có hại cho họ trên con đường đạt tới mục đích nào đó để thỏa mãn các nhu cầu nhất định của họ Thực tế cho thấy, thái độ có thể phục vụ cho nhiều mục đích khác nhau Và như vậy, các nhu cầu khác nhau có thể hình thành nên một thái độ khác nhau

- Thông tin được cung cấp:

Không phải thái độ nào cũng phản ánh đúng thực tế, nó phụ thuộc rất lớn vào sự tiếp nhận thông tin Các thông tin khách quan và cập nhật sẽ hình thành nên thái độ phù hợp hơn và ngược lại những thông tin cực đoan, sai lệch sẽ hình thành nên những thái độ thành kiến, thiếu khách quan ảnh hưởng đến hoạt động của cá nhân đó

- Hoạt động giao tiếp:

Đây là yếu tố quan trọng trong quá trình hình thành thái độ Giao tiếp là hoạt động xác lập, vận hành các mối quan hệ giữa người với người nhằm thỏa mãn nhu cầu nhất định Thông qua giao tiếp các cá nhân tham gia vào các mối quan hệ xã hội, lĩnh hội nền văn hóa xã hội, đạo đức, chuẩn mực xã hội Cũng thông qua giao tiếp, cá nhân cũng chịu sự ảnh hưởng về mặt nhận thức, tình cảm, hành vi của đối phương về một vấn đề nào đó, vì vậy cũng sẽ ảnh hưởng đến việc hình thành thái độ của cá nhân về một vấn đề nào đó

- Nhân cách của cá nhân:

Mỗi cá nhân với những thông tin được tiếp cận và sự đặc biệt về nhân cách của mình sẽ có những chọn lựa thể hiện những thái độ khác nhau Với những thái độ thể hiện giá trị mà mình chọn, cá nhân vẫn có những tác động nhất định đến nhóm hoặc cộng đồng xung quanh Theo công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Khánh Ly: nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả

29

khác nhau đưa ra kết luận là các cá nhân có xu hướng tiếp cận thái độ phù hợp với nhân cách của mình Tức là phụ thuộc vào nhận thức, những tư tưởng, tình cảm và hệ giá trị mà cá nhân đang theo đuổi Sự hiểu biết hay kinh nghiệm giúp con người có khả năng khái quát hóa về một đối tượng và sẽ xem xét và chọn lựa thái độ phù hợp với những đặc điểm nhân cách như năng lực, xu hướng, tính cách, khí chất của mình Những đặc điểm nhân cách này quy định hành động kiên định của một người hay sự phản ứng đối với tình huống diễn ra có tính lặp lại Hay nói cách khác, những đặc tính tâm lý nổi bật của mỗi con người tạo ra thế ứng xử (những phản ứng đáp lại) có tính ổn định nhất định và nhất quán đối với môi trường xung quanh Vì vậy chính những đặc điểm cá nhân vốn có trong mỗi con người sẽ ảnh hưởng đến thái

độ của họ đối với một sự vật, sự việc hay một ý tưởng nào đó

1.3.1.7 Phân loại thái độ

Có nhiều cách phân loại thái độ nhưng có thể chia thái độ thành 3 loại như sau:

- Thái độ tích cực: Luôn định hướng, điều chỉnh hành vi của con người cho phù hợp với sự thay đổi của môi trường công việc Thái độ tích cực sẽ thúc đẩy cá nhân lạc quan, hứng thú trong công việc Đặc biệt, với thái độ tích cực cá nhân sẽ nỗ lực hết khả năng nhằm đạt thành tích cao nhất và có thể ứng phó với các tình huống có thể xảy ra

- Thái độ trung tính: Thái độ không thể hiện sự đồng tình hay phản đối vấn đề nào đó

- Thái độ tiêu cực: ngược lại với thái độ tích cực, thái độ tiêu cực là biểu hiện sự không đồng tình một vấn đề nào đó Khi đó, thái độ tiêu cực sẽ gây cản trở việc thực hiện công việc, gây ra tâm lý chán nản, bi quan và không nỗ lực hoàn thành công việc

30

1.3.1.8 Các yếu tố của thái độ

Thông qua những nghiên cứu về thái độ, các nhà tâm lý học đã đề xuất những thang đo để ứng dụng vào cuộc sống, nhà tâm lý học người Đức là Benesch đã đề xuất một bảng đo thái độ gồm 4 yếu tố

- Hướng: Mục tiêu để cá nhân có thái độ hướng tới

- Mức độ: Cao hay thấp, nhiều hay ít, thường xuyên hay không thường

xuyên

- Cường độ: Mạnh hay yếu, tích cực hay không tích cực, chủ động hay

không chủ động

- Ý nghĩa: Thái độ bộc lộ ra bên ngoài có giá trị như thế nào đối với

đối tượng hay sự việc mà cá nhân đó thể hiện

1.3.2 Khái niệm sức khỏe tâm thần (SKTT)

Theo quan điểm trước đây, sức khỏe tâm thần được hiểu là không có chẩn đoán với bệnh tâm thần nặng: tâm thần phân liệt, trầm cảm, động kinh (những bệnh có biểu hiện triệu chứng rõ ràng) Song hiện nay quan niệm về SKTT đã có nhiều thay đổi, nhiều nhà chuyên môn đã đồng ý rằng SKTT không chỉ là sự vắng mặt của bệnh tâm thần nặng

Trong nghiên cứu của mình, tác giả Hoàng Cẩm Tú sử dụng định nghĩa: “SKTT là một trạng thái không chỉ có rối loạn hay dị tật bẩm sinh mà còn là một trạng thái tâm thần hoàn toàn thoải mái, cân bằng về cảm xúc, hòa hợp giữa các mối quan hệ gia đình, xã hội, tình cảm và hành vi ứng xử phù hợp với nhu cầu của xã hội”

Định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), sức khỏe tâm thần bao gồm “hạnh phúc chủ quan, khả năng tự nhận thức, tự chủ, năng lực, sự phụ thuộc giữa thế hệ, và khả năng tự hiện thực hóa tiềm năng trí tuệ và tình cảm

31

của một người” WHO tiếp tục tuyên bố rằng hạnh phúc của một cá nhân được bao hàm trong việc thực hiện các tiềm năng của họ, ứng phó với căng thẳng bình thường của cuộc sống, công việc sản xuất và các đóng góp cho cộng đồng

Sức khỏe tâm thần là nền tảng cho sự khỏe mạnh và hoạt động hiệu quả của các cá nhân Sức khỏe tâm thần không chỉ là trạng thái không có rối loạn tâm thần, mà còn bao gồm khả năng suy nghĩ, học hỏi và hiểu được cảm xúc của một người và phản ứng của người khác Sức khỏe tâm thần là một trạng thái cân bằng, cả bên trong cơ thể và với môi trường Các yếu tố thể chất, tâm

lý, xã hội, văn hóa, tinh thần và các yếu tố liên quan khác đều tham gia vào việc tạo ra sự cân bằng này Có mối liên hệ không thể tách rời giữa sức khỏe tâm thần và thể chất

Tại Việt Nam, theo Bệnh viện Tâm thần TW 1, tỉ lệ mắc 10 chứng rối loạn tâm thần phổ biến trong năm 2014 là 14,2%, trong đó riêng rối loạn trầm cảm chiếm 2,45% Tỷ lệ tự sát trong năm 2015 là 5,87/100.000 người

1.3.3 Khái niệm sức khỏe tâm thần học đường

Sức khỏe tâm thần là một phần quan trọng của sức khỏe nói chung, bao gồm một phổ liên tục từ tình trạng sức khỏe rất tốt đến tình trạng bệnh nặng Sức khỏe tâm thần học đường là một bộ phận của sức khỏe tâm thần, hướng

về những đối tượng là những người học tập và làm việc trong môi trường học đường, đặc biệt là học sinh trong các trường học Ngoài việc hướng đến nhóm đối tượng khác so với sức khỏe tâm thần nói chung thì sức khỏe tâm thần học đường cũng có những hoạt động đặc thù nhằm phòng ngừa và trợ giúp cho học sinh vượt qua những vấn đề khó khăn của bản thân mình Các vấn đề sức khỏe tâm thần có tác động trực tiếp đến khả năng hoạt động, lao động và học tập của con người, đặc biệt đối với lứa tuổi học sinh Khi vấn đề mới khởi phát hoặc vấn đề nhẹ thì cơ thể có thể điều chỉnh được hoặc có thể vượt qua