TÀI LIỆU HỌC TẬP MÔN CỜ VUA TMU

TÀI LIỆU HỌC TẬP MÔN CỜ VUA TÀI LIỆU HỌC TẬP MÔN CỜ VUA TÀI LIỆU HỌC TẬP MÔN CỜ VUA TÀI LIỆU HỌC TẬP MÔN CỜ VUA TÀI LIỆU HỌC TẬP MÔN CỜ VUA TÀI LIỆU HỌC TẬP MÔN CỜ VUA TÀI LIỆU HỌC TẬP MÔN CỜ VUA TÀI LIỆU HỌC TẬP MÔN CỜ VUA TÀI LIỆU HỌC TẬP MÔN CỜ VUA TÀI LIỆU HỌC TẬP MÔN CỜ VUA TÀI LIỆU HỌC TẬP MÔN CỜ VUA

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI

BỘ MÔN TDQS

TÀI LIỆU HỌC TẬP MÔN CỜ VUA

(Dành cho đối tượng sinh viên Đại học Thương mại)

HÀ NỘI, 2010

MỤC LỤC Trang

BÀI 1 NHỮNG TRI THỨC CƠ BẢN CỦA MÔN THỂ THAO CỜ VUA 41.1 Bàn cờ, quân cờ và cách thức đi quân trong Cờ Vua 41.2 Nguồn gốc, lịch sử phát triển, xu hướng phát triển, đặc điểm tính

chất, tác dụng của môn Cờ Vua

6

1.3 Các thuật ngữ chuyên môn trong Cờ Vua 91.4 Những thông tin quy ước trong Cờ Vua 101.5 Cách thức ghi chép biên bản trong Cờ Vua 11

BÀI 2 LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY CÁC GIAI ĐOẠN VÁN

BÀI 3 LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY - TẬP LUYỆN CỜ VUA 223.1 Mối tương quan giữa nội dung và phương pháp giảng dạy Cờ Vua 223.2 Các nguyên tắc về phương pháp trong giảng dạy Cờ Vua 233.3 Hình thức tổ chức giảng dạy - tập luyện trong Cờ Vua 26

5.1 Nguyên tắc chung về phương pháp tổ chức thi đấu và trọng tài Cờ Vua 295.2 Phương pháp tổ chức thi đấu và trọng tài Cờ Vua 29

Bài tập chiếu hết 1 nước 33

Bài tập chiếu hết 2 nước 36

LỜI NÓI ĐẦU

Cờ Vua là môn thể thao có tác dụng phát triển tư duy lôgic, luyện trí thôngminh, giáo dục những phẩm chất tốt đẹp như tính tổ chức kỷ luật, kiên cường bìnhtĩnh, luyện mưu trí, óc sáng tạo, luyện cách nhìn xa trông rộng biết phân tích, tổnghợp tình hình một cách khách quan khoa học, rèn luyện cách làm việc có kế hoạch,tính quyết đoán và táo bạo trong xử lý tình huống

Chơi Cờ Vua chính là góp phần xây dựng con người mới Xã hội chủ nghĩa,nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân, thực hiện việc trao đổi văn hóaTDTT với các nước trên thế giới

Cờ Vua ngày càng đóng vai trò quan trọng trong xã hội hiện đại Theo cácnhà nghiên cứu, thời kỳ cách mạng khoa học - kỹ thuật đòi hỏi lao động trí óc caotrong mọi lĩnh vực, thì vấn đề phát triển khả năng phân tích của con người để sử lý

và rút ra những điều cần thiết trong khối lượng thông tin đồ sộ và tổng quát là điều

có ý nghĩa đặc biệt Phần lớn các thế cờ xuất phát đều mang tính tình huống riêngbiệt Nghĩa là, không thể tìm ra một lời giải duy nhất tuyệt đối đúng Do đó, ngườichơi luôn rơi vào tình huống thay đổi liên tục, đòi hỏi phải tập trung tư duy sángtạo để giải quyết hợp lý như trường hợp giải các bài toán khác nhau

Xuất phát từ nhu cầu và thực tế phát triển môn thể thao này ở Việt Nam,cũng như trong các nhà trường các cấp, đòi hỏi phải có sự quan tâm đặc biệt củaNhà nước, ngành TDTT cũng như ngành Giáo dục - Đào tạo Hiện nay, tại cáctrường Đại học TDTT, các trường Đại học và Cao đẳng sư phạm trên toàn quốcđều đã tiến hành giảng dạy môn học này Nhưng việc tiến hành giảng dạy chưamang tính thống nhất, tài liệu phục vụ giảng dạy chưa được đáp ứng đầy đủ.Nhằm đáp ứng những nhu cầu nêu trên, chúng tôi đã tiến hành biên soạn tập giáotrình giảng dạy này Trong quá trình biên soạn chắc chắn sẽ không tránh khỏinhững khiếm khuyết Chúng tôi hy vọng sẽ thu được những ý kiến đóng góp từcác nhà sư phạm, các nhà chuyên môn để chúng tôi tiếp tục hoàn thiện

BÀI 1 NHỮNG TRI THỨC CƠ BẢN CỦA MÔN CỜ VUA

Quân cờ Biểu tượng

1.1 Bàn cờ, quân cờ và cách thức đi quân trong Cờ Vua

a Bàn cờ - quân cờ và vị trí ban đầu

- Quân cờ và vị trí ban đầu của các quân: Khi bắt đầu ván cờ, một đấu thủ

có 16 quân màu sáng, đấu thủ kia có 16 quân màu sẫm (Hình 1)

b Cách di chuyển quân

-Nguyên tắc đi quân: Không được di chuyển một

quân tới ô có quân cùng màu đang đứng Nếu một quân đi tới một ô cờ đang cóquân của đối phương đứng thì quân của đối phương bị bắt, được bỏ ra khỏi bàn cờ

và tính là một phần của nước đi đó

- Quân Tượng: Quân Tượng có thể đi tới bất cứ ô cờ nào trên cùng đường

chéo mà nó đang đứng (Hình 2)

- Quân Xe: Quân Xe có thể đi tới bất cứ ô cờ nào trên cùng cột dọc hoặc

hàng ngang mà nó đang đứng (hình 3)

- Quân Hoàng Hậu (gọi tắt là Hậu): Quân Hậu có thể đi tới bất cứ ô cờ nào trên

cùng cột dọc, hàng ngang hoặc đường chéo mà nó đang đứng.(hình 4)

- Quân Mã: Quân Mã có thể đi theo đường chéo của hình chữ nhật gồm 6 ô

cờ (hình 5)

Hình 4 – Cách đi của quân Hậu

Hình 6 – Cách đi của quân Tốt

Hình 7- Cách đi quân Vua

Hình 5 – Cách đi của quân Mã

- Tốt: Đi thẳng, ăn chéo

+ Nước đi đầu tiên của mình Tốt có thể đi 1 hoặc 2 ô cờ

+ Bắt quân: ăn chéo 1 ô

+ Bắt Tốt qua đường: Khi Tốt đối phương từ vị trí ban đầu tiến hai ô vượtqua ô cờ đang bị Tốt bên có lượt đi kiểm soát, thì Tốt bên có lượt đi có thể bắt Tốtđối phương vừa đi hai ô như khi Tốt đó thực hiện nước đi một ô (hình 6)

- Phong cấp: Khi một Tốt tiến tới hàng ngang cuối cùng nó phải được đổithành Hậu, hoặc Xe, hoặc Tượng, hoặc Mã cùng màu, ngay trong nước đi này Sựlựa chọn để đổi quân của đấu thủ không phụ thuộc vào các quân đã bị bắt trước đó

Sự đổi Tốt thành một quân khác được gọi là “phong cấp” cho Tốt và quân mới cóhiệu lực ngay

- Quân Vua: Quân Vua đi từ ô cờ nó đang

đứng tới một ô bất kỳ liền bên nếu ô cờ đó không bị

quân nào của đối phương tấn công (Hình 7)

- Quân Vua được coi là “bị chiếu” nếu như nó

bị một hay nhiều quân của đối phương tấn công.Việc

thông báo nước chiếu Vua là không bắt buộc

Các quân không được phép di chuyển nếu

nước đi đó đặt Vua hoặc để Vua của mình ở thế bị

chiếu

- Nhập thành: Nhập thành đây là một nước đi

của Vua và một trong hai Xe cùng màu, và được thực hiện như sau: Vua di chuyểnngang hai ô từ vị trí ban đầu sang phía Xe tham gia nhập thành, tiếp theo Xe nóitrên di chuyển nhảy qua Vua tới ô cờ quân Vua vừa đi qua

Điều kiện để nhập thành:

+ Giữa Vua và Xe không có quân nào cản trở

+ Vua và Xe nhập thành phải chưa di chuyển

+ Vua không bị chiếu

+ Không có quân kiểm soát ô cờ mà Vua đi qua khi thực hiện nước nhậpthành

- Chiếu hết: Nếu quấn của một đấu thủ thực hiện nước đi tấn công Vua đối

phương (chiếu Vua) mà bên kia không thể chống đỡ được nước đi đó bằng nước đihợp lệ thì bị coi là chiếu hết

c Bài tập thực hành

Bài 1: Tượng trắng có thể bắt quân

những quân Đen nào ở hình dưới đây

Bài 2: Xe trắng có thể bắt được những

quân Đen nào ở hình dưới:

Bài 3: Hậu trắng có thể bắt được

những quân Đen nào ở hình dưới:

quân Đen nào ở hình dưới

1.2 Nguồn gốc, lịch sử phát triển, xu hướng phát triển, đặc điểm tính chất, tác dụng của môn Cờ Vua

a Nguồn gốc của môn Cờ Vua

Cờ Vua xuất hiện ở Ấn Độ vào thế kỷ thứ VI sau Công nguyên Cho đếnngày nay người ta không biết chính xác ngày tháng nào và ai là người khởi xướng

ra trò chơi này, chỉ biết rằng đây là một trò chơi phức tạp về đủ mọi phương diện:Bàn cờ, hình thức quân, nhất là luật chơi, phong cách, đường lối, chiến thuật vàchiến lược Ở Ấn Độ, người ta gọi trò chơi này là Chatugara có nghĩa là "4 thànhviên" phù hợp với 4 loại binh chủng của quân đội thời bấy giờ đó là: Chiến xa,Tượng xa, Kỵ binh và Lục quân

b Lịch sử phát triển môn Cờ Vua trên thế giới

Từ Ấn Độ trò chơi này được chuyển sang Trung Á Ở Ả rập, nó được mangtên mới là Satơrăng và cũng từ Ả rập, Satơrăng theo những cuộc chiến tranh, buônbán du nhập vào Tây Ban Nha, Italia rồi lan rộng ra khắp châu Âu

Ở châu Âu, Satơrăng lại được mang những tên mới ở mỗi nước như: Schanh(Đức), Sacch (Tiệp), Szchung (Ba lan), Chess (Anh), Echess ở Pháp v.v

Đến thế kỷ thứ XIX, Luật chơi Cờ Vua được hoàn thiện cơ bản như ngàynay Cũng trong thời kỳ này (thế kỷ XVI - XVII), các trường phái cờ bắt đầu xuấthiện như trường phái Italia (1600 - 1634), trường phái Kalabri - Pôlôria, Xenviô,

Klêva Với tư tưởng chủ đạo là phối hợp chiến thuật Sang thế kỷ thứ XVIII, hệ

thống lý thuyết Cờ Vua cũng đạt đến đỉnh cao và vào thời kỳ này A.Philiđô (1726 1795), vận động viên Cờ Vua kiệt xuất người Pháp, đã đưa ra cho công chúng một

-lối chơi mới - -lối chơi thế trận liên hoàn.

Thế kỷ thứ XIX là sự kết hợp hài hoà giữa lối chơi phối hợp chiến thuật

và lối chơi thế trận liên hoàn do các VĐV Cờ Vua nổi tiếng như: Vimhem

Xtâynic, Alecxanđơ Pêtơrốp, Mikhain Trigôrin đưa ra, và đây cũng chính là mộttrong những trường phái mạnh của Cờ Vua hiện đại

Cũng trong thời kỳ này Philíp Xtamma đã đi vào lịch sử môn Cờ Vua - là

người đã có công nghiên cứu để hoàn thiện các ký hiệu trên bàn cờ (hàng, cột, ô).Năm 1883, một thợ đồng hồ người Anh tên là Uynxơn đã sáng chế ra đồng hồchuyên dụng trong thi đấu Cờ Vua và loại đồng hồ này vẫn được sử dụng trong cáccuộc thi đấu Cờ Vua hiện nay

Năm 1886, bắt đầu tổ chức giải vô địch Cờ Vua thế giới giành cho Nam, vàtới năm 1927 giải vô địch giành cho Nữ mới được tổ chức Cho đến nay đã có 14nhà vô địch nam và 8 nhà vô địch nữ

Năm 1824, Liên đoàn Cờ Vua thế giới (Fédération Internationale DesÉchecs - viết tắt là FIDE) được thành lập

Thế vận hội Ôlimpic Cờ Vua được tổ chức tách biệt với thế vận hội của cácmôn thế thao khác, thế vận hội Cờ Vua được thiết lập vào năm 1927, sau đó cứ 2năm tổ chức một lần

c Xu hướng phát triển Cờ Vua trên thế giới

Điểm lại sự phát triển của phong trào Cờ Vua thế giới trong những năm gầnđây cho thấy có 2 xu hướng đặc biệt cần quan tâm:

- Thứ nhất: Việc huy động các nguồn lực của xã hội cho sự phát triển của

môn thể thao này có thể gọi theo xu hướng "thương mại hoá Cờ Vua" Chúng ta đều

biết rằng, cho đến thời điểm hiện tại, trị giá các giải thưởng trong các giải vô địch

Cờ Vua thế giới đã lên đến con số hàng triệu - điều mà trước nay không hề có Đặc

biệt, sự ra đời của "hiệp hội Cờ Vua nhà nghề thế giới - PCA" là minh chứng rõ nhất

cho xu thế này Và vì vậy, dường như trên thế giới tồn tại 2 dạng Cờ Vua "lớn" và

"nhỏ" mà trong đó Cờ Vua "lớn" chỉ giành cho những VĐV có trình độ cao vớitính chất chuyên nghiệp, và được sự bảo trợ của các tập đoàn tài chính kinh tế lớn,còn Cờ Vua "nhỏ" có thể coi như Cờ Vua quảng đại quần chúng

- Thứ hai: Căn cứ vào thành tích đỉnh cao của các VĐV Cờ Vua trên thế giớitrong những năm gần đây, có thể khẳng định rằng, xu hướng thứ hai của Cờ Vua

thế giới hiện nay là: "xu hướng quay về cội nguồn" Thực tế đã cho thấy, trong số 14

nhà vô địch thế giới nam về Cờ Vua thì có tới 11 là người châu Âu, 2 là ngườichâu Mỹ và nhà vô địch thế giới thứ 14 là người châu Á Còn trong 8 nhà vô địch

nữ thì hai nhà vô địch thứ 6 và 7 là người châu Á (thuộc hệ thống giải của FIDE)

Và hiện nay, trong giải Cờ Vua thế giới lứa tuổi trẻ (dưới 20) thì các VĐV Cờ Vua

châu Á cũng chiếm những vị trí cao nhất, trong đó có hai nhà vô địch là người Việt

Nam (Đào Thiện Hải - vô địch thế giới lứa tuổi 16; Nguyễn Thị Dung - vô địch thế

giới lứa tuổi 12)

d Sơ lược lịch sử phát triển môn Cờ Vua ở Việt Nam

Liên đoàn Cờ Việt Nam (tiền thân là hội Cờ Tướng Việt Nam) được thànhlập ngày 14/02/1965 tại Nhà khai trí kiến thức (nay là Trung tâm phương pháp Câulạc bộ - 14 Lê Thái Tổ Hà Nội) Trong hoàn cảnh chiến tranh chống đế quốc Mỹ,Hội Cờ tướng Việt Nam đã tổ chức được 3 giải vô địch toàn miền Bắc và mời đoàn

Cờ Tướng Trung Quốc sang thi đấu hữu nghị Tháng 8 năm 1976, Việt Nam nhậnđược thư mời tham dự cuộc thi đấu Cờ Vua tổ chức tại thành phố Tôvipôli (thủ đôLibi) do Liên đoàn Cờ của các nước Ả Rập tổ chức và Libi là nước đăng cai.Tổngcục TDTT đã cử một đoàn đến tham dự với tư cách là quan sát viên Đại hội lầnnày có 44 nước tham gia với đủ các thành phần lứa tuổi nam, nữ, có VĐV nữ 13 -

14 tuổi, có vị là nghị sỹ quốc hội ở tuổi 60

Năm 1978 Tổng cục TDTT đã ra chỉ thị số 73/CT để hướng dẫn phong trào

Cờ Vua trong mọi tầng lớp nhân dân, nhất là đối với thanh thiếu niên, học sinh

Ngày 05/08/1980 Bộ Giáo dục đã ra văn bản số 1787/TDQS về việc chínhthức đưa Cờ Vua vào giảng dạy trong các trường phổ thông, các trường Cao đẳng,Đại học sư phạm và trường Đại học TDTT trên phạm vi toàn quốc

Ngày 15/12/1980, Hội Cờ được thành lập lại, lấy tên là Hội Cờ Việt Nam, và

Cờ Vua Việt Nam bước đầu đã phát triển sâu, rộng ở mọi đối tượng trong xã hội

Tháng 10/1984, Hội Cờ Việt Nam chính thức là thành viên của Liên đoàn

Cờ châu Á và năm 1988, Việt Nam được chính thức công nhận là thành viên củaLiên đoàn Cờ Vua thế giới (FIDE)

Cuối năm 1991, Hội Cờ tổ chức Đại hội toàn quốc lần II và đổi tên thànhLiên đoàn Cờ Việt Nam Cũng từ Đại hội này, môn Cờ Tướng được đưa vào thiđấu Như vậy, quá trình tồn tại và phát triển của Liên đoàn Cờ Việt Nam đã có một

bề dày thời gian và lịch sử hào hùng, tuy bước hội nhập của môn Cờ vào làng Cờkhu vực và thế giới còn ngắn ngủi (Cờ Vua năm 1988, Cờ Tướng năm 1993),nhưng Liên đoàn Cờ Việt Nam đã đóng góp cho làng Cờ khu vực và thế giới 18Kiện tướng FIDE, Kiện tướng quốc tế, và 2 Đại kiện tướng

Đại hội toàn quốc lần thứ IV của Liên đoàn Cờ Việt Nam đã được tổ chứcvào ngày 28/09/1997 Đại hội đã tổng kết và đề ra phương hướng hoạt động đổi mớinhằm đẩy mạnh sự phát triển môn Cờ Vua, Cờ Tướng nước ta trong giai đoạn mới

Hàng năm, giải Cờ Vua cho các đối tượng được tổ chức rộng rãi Đỉnh cao

về qui mô phong trào là các giải Cờ Vua A1, A2, giải các đấu thủ mạnh, cũng nhưgiải Cờ Vua cho học sinh, sinh viên được tổ chức định kỳ và đặc biệt giải Cờ Vuatrong khuôn khổ Hội khỏe phù đổng II (1992), Hội khỏe phù đổng III (1996), mỗigiải đều có trên 500 VĐV nam nữ tham gia Ngoài các giải trong nước, đội tuyển

Cờ Vua quốc gia với các lứa tuổi đã được hình thành thông qua các giải toàn quốc.Các đội tuyển đó thường xuyên tham dự các giải thi đấu quốc tế và đã gặt hái đượckhông ít những thành công: Đạt 4 huy chương vàng lứa tuổi từ 12 đến dưới 20 vàđược FIDE phong cấp Đại kiện tướng thế giới cho 2 VĐV, cùng với gần 20 VĐVkhác đạt danh hiệu Kiện tướng thế giới, Kiện tướng FIDE Gần đây nhất tại các

giải vô địch Cờ Vua châu Á, giải trẻ thế giới, các VĐV Việt Nam một lần nữa lạichứng tỏ được khả năng và trình độ của mình trong môn thể thao này

e Xu hướng phát triển môn Cờ Vua ở Việt Nam

Đến nay, Cờ Vua là một trong 10 môn thể thao mũi nhọn của nước ta vàđang được đầu tư, quan tâm phát triển để phục vụ cho mục tiêu chiến lược màngành TDTT đã đề ra

Ngày 28/09/1997, Đại hội toàn quốc Liên đoàn Cờ Việt Nam lần thứ IIIđược tổ chức tại thành phố Hà Nội, đại hội đã đề ra 2 mục tiêu của môn Cờ VuaViệt Nam và đây cũng là hai xu hướng phát triển của Cờ Vua Việt Nam trong giaiđoạn tới là:

- Phải có phong trào phổ biến, sâu rộng trong cả nước, đặc biệt là trong các

trường học Đây cũng là xu hướng thứ nhất của Cờ Vua Việt nam: Xu hướng

quần chúng hoá môn Cờ Vua.

- Giành huy chương từ 2 đến 3 hạng tuổi ở các giải trẻ thế giới; Đạt thứ hạng

10 nước hàng đầu đối với đội nữ và 20 nước hàng đầu đối với đội nam trong giảiOlimpic Cờ Vua thế giới; Đạt thứ hạng 5 giải đồng đội và giải vô địch cá nhân châu

Á, riêng đội nữ và giải cá nhân phấn đấu có huy chương Đây là xu hướng phát triển

thứ hai của Cờ Vua Việt Nam: Xu hướng hội nhập trình độ thế giới.

f Đặc điểm, tính chất và tác dụng của môn Cờ Vua

Cờ Vua là môn thể thao có tác dụng phát triển tư duy lôgic, luyện trí thôngminh, giáo dục những phẩm chất tốt đẹp như tính tổ chức kỷ luật, kiên cường bìnhtĩnh, luyện mưu trí, óc sáng tạo, luyện cách nhìn xa trông rộng biết phân tích, tổnghợp tình hình một cách khách quan khoa học, rèn luyện cách làm việc có kế hoạch,tính quyết đoán và táo bạo trong xử lý tình huống

Chơi Cờ Vua, chính là góp phần xây dựng con người mới Xã hội chủ nghĩa,nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân, thực hiện việc trao đổi văn hóaTDTT với các nước trên thế giới Chơi cờ là một môn giải trí tao nhã, tạo ra cảmgiác sảng khoái của sự sáng tạo và mưu trí, bởi có sự biến hóa kỳ diệu trong mỗinước cờ, mỗi thế biến

1.3 Các thuật ngữ chuyên môn trong Cờ Vua

- Pát: Là trường hợp hòa cờ do hết nước đi và Vua không bị chiếu Khi một

thế cờ trong đó đến lượt đi của mình đấu thủ không thể thực hiện được nước điquân hợp lệ (theo luật)

- Xucxvăng: Là tình thế bó buộc - tức là bên có lượt đi bắt buộc phải thực

hiện nước đi dẫn tới một thế cờ kém hơn Nguồn gốc bắt nguồn từ tiếng Đức xuc

là nước đi, xvăng là bắt buộc

- Temp: Là nhân tố thời gian của một nước đi Vì vậy có nước đi lợi temp có

nước đi thiệt temp Lợi một temp tương đương với lợi một nước đi và ngược lại,khi nói bị thiệt temp có nghĩa là thiệt nước đi

- Chiếu mát: Khi đối thủ đến lượt đi của mình, không thể đưa Vua của mình

thoát khỏi nước chiếu của đối phương bằng một trong 3 cách:

+ Tiêu diệt quân đang chiếu

+ Dùng quân cờ khác che chắn cho Vua

+ Di chuyển Vua đến một ô cờ khác hợp lệ

1.4 Những quy ước thông tin trong Cờ Vua (dùng trong nghiên cứu tài liệu

chuyên môn Cờ Vua)

Quân Tốt Không có ký hiệu, mà ký hiệu chính là ô quân Tốt đó đứng

b Các ký hiệu để ghi chép ván đấu và nghiên cứu tài liệu (xem bảng ký hiệu thông tin quy ước)

BẢNG KÝ HIỆU THÔNG TIN QUY ƯỚC TRONG CỜ VUA

Bên Trắng có ưu thế nhỏ  Ô yếu, điểm yếu

Bên Đen có ưu thế nhỏ Chuyển về tàn cuộc

Bên Trắng có ưu thế lớn Ưu thế hai Tượng

Bên Đen có ưu thế lớn Hai Tượng khác màu

+  Bên Trắng có ưu thế quyết định Hai Tượng cùng màu

 + Bên Đen có ưu thế quyết định Tốt liên kết

 Thế cờ không rõ ràng Tốt chồng

Thế cờ có bù đắp về chất Tốt thông

 Với việc phát triển ưu thế Nước đi duy nhất

Xuxvăng (tình thế bó buộc) Hàng ngang

Chiếu hết (chiếu Mat) Đường chéo

!! Nước đi rất mạnh  Cánh Vua

!? Nước đi đáng chú ý + Nước chiếu

?! Nước đi gây tranh luận : Ăn quân, nước đi ăn quân

1.5 Cách thức ghi chép biên bản trong Cờ Vua

Là chỉ ghi thứ tự nước đi cùng với vị trí mà quân cờ nào đó dịch chuyển tới.Trong trường hợp nhiều quân tới được vị trí đó, thì cần thiết phải sử dụng thêm

hàng ngang hoặc cột dọc của quân cờ đó ở vị trí ban đầu để làm sáng tỏ nước đi.

Ví dụ:

- Tốt Trắng ở ô e2 đi lên ô e4 ở nước đi thứ sáu được ghi là 6 e4

- Mã từ ô g1 lên ô f3 ở nước đi thứ năm của Trắng được ghi là: 5 Mf3

Hai quân Mã, một ở ô f3, một ở b1 cùng đến được ô d2, thì phải ghi rõMfd2, hoặc Mbd2 Tương tự như vậy, nếu nó cùng nằm ở trên một cột thì dùnghàng ngang để biểu thị nước đi: M1d2 hoặc M3d2

1.6 Giá trị tương đối của các quân

Qua lý luận và thực tiễn thi đấu Cờ Vua, giá trị tương đối của các quân đượcđánh giá theo thang điểm như sau:

Tốt: 1 điểm; Mã: 3 điểm; Tượng: 3 điểm; Xe: 4,5 điểm ; Hậu: 9 điểm

Với giá trị các quân như vậy Mã, Tượng được liệt vào loại quân nhẹ; Hậu

địch Cờ Vua thế giới đã viết: " Đòn phối hợp đã bác bỏ hoàn toàn giá trị giả dối

của các quân cờ" Tại mỗi thế cờ cụ thể các quân cờ sẽ được đánh giá khác đi Có

những quân như Hậu bằng 9 điểm, thì đôi khi lại không có giá trị bằng Xe hoặc

Mã, hoặc Tượng

BÀI 2 LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY

CÁC GIAI ĐOẠN CỦA VÁN ĐẤU

2.1 Giai đoạn khai cuộc

a Khái niệm khai cuộc

Khai cuộc là giai đoạn đầu của ván đấu, tại đây hai bên đều nhanh chóng phát triển lực lượng sao cho phù hợp với ý đồ chiến lược và chiến thuật đã định trước trong mỗi dạng thức khai cuộc.

Theo quan điểm chung nhất, khai cuộc là sự tập trung huy động cácquân của hai bên tham chiến Trong giai đoạn này, cần phải tiến Tốt lên chiếm giữtrung tâm và tạo không gian để phát triển Tượng và Mã Sau khi các quân nhẹ nhưTượng và Mã phát triển, thì có thể nhập thành (đưa Vua vào vị trí an toàn), đưa Xe

ra các cột mở Đến đây, về cơ bản thì lực lượng hai bên đã phát triển xong

Tất cả các điều vừa trình bày ở trên, đã được tổng kết thành một số nguyêntắc mà người mới học chơi cờ phải tuân thủ để tránh xảy ra những sơ xuất ngay từnhững nước đi đầu tiên Nếu tuân thủ triệt để những nguyên tắc này thì sẽ nhậnđược những thế cờ tốt, ngay cả trong những phương án không quen biết

b Các nguyên tắc khai cuộc

Các nguyên tắc này là những lý luận đã được đúc rút ra từ thực tiễn thi đấu.Nếu không tuân thủ chúng thì sẽ dễ dàng bị thất bại

Dù ý đồ chiến lược có khác nhau như thế nào trong mỗi dạng thức, nhưngtrong giai đoạn khai cuộc những người chơi cờ đều phải tuân thủ theo các nguyêntắc sau:

- Nguyên tắc 1: Nhanh chóng khống chế khu trung tâm.

Trong khai cuộc, việc tranh giành quyền kiểm soát trung tâm đóng vai tròquan trọng Bởi vì, ở trung tâm các quân có thể phát huy tối đa sức mạnh của mình

Từ trung tâm, lực lượng có thể huy động tới tất cả các hướng nhanh nhất và khốngchế được các ô cờ ở mức tối đa Quân Hậu đứng ở trung tâm sẽ khống chế được 27

ô cờ, còn ở góc chỉ khống chế được 23 ô Mã ở trung tâm khống chế được 8 ô cờ,còn ở góc chỉ khống chế được 2 ô cờ Vì vậy, trung tâm chính là điểm xuất phát đểtấn công hay phòng thủ Trong cuộc chiến giành khu trung tâm, các Tốt đóng vaitrò đặc biệt Tiến Tốt vào trung tâm sẽ dồn các quân đối phương vào các vị trí bấtlợi, tạo điều kiện cho các quân của mình chiếm giữ những vị trí tích cực Từ đó,cho phép chúng tự do cơ động ở bất cứ khu vực nào của bàn cờ dù ở chính trungtâm hay các cánh Đó chính là lý do tại sao các ván cờ thường bắt đầu bằng các

nước tiến Tốt vào trung tâm: 1 e4; 1 d4 hoặc 1 c4.

Ví dụ: 1 e4 e5 2 Mf3 f6? Nuớc đi yếu! Tốt Đen đã chiếm một vị trí kiểm

soát trung tâm rất mạnh của Mã g8, thêm vào đó là làm yếu mặt Vua và cản trở cácquân phát triển Sau nước đi này, Trắng có ưu thế lớn

3 Me5 Trắng thí Mã 3 ef 4 Hh5+ Bây giờ nếu 4 g6 thì 5.He5+ và 6.Hh8 4 Ve7 5.He5+ Vf7 6.Tc4+ Vg6 7.Hf5+ Vh6 8.d4+ g5 9.h4 Te7 10.hg+ Vg7 11.Hf7 .

- Nguyên tắc 2: Triển khai nhanh chóng và hài hoà toàn bộ lực lượng.

Để đảm bảo nguyên tắc này, người chơi cần tiến hành phát triển lực lượngcủa mình theo trình tự sau:

+ Tiến Tốt (cột c, d, e) lên chiếm giữ và khống chế trung tâm Mở đườngcho Hậu và Tượng triển khai

+ Phát triển các quân nhẹ về hướng trung tâm(Tượng và Mã)

+ Nhập thành (đưa Vua vào vị trí an toàn)

+ Đưa các quân nặng (Hậu và Xe) ra những vị trí thuận lợi để tham chiến.Người mới học chơi cờ, hay coi thường việc phát triển lực lượng theonguyên tắc Thực hiện nhiều nước đi bằng một quân, hoặc tham ăn Tốt đốiphương Như vậy, rất dễ thất bại Ví dụ sau sẽ chứng minh rõ điều đó:

1.e4 e5 2.Mf3 Mc6 3.Tb5 Mf6 4.0-0

Trắng thí Tốt nhằm phát triển lực lượng thật nhanh (nuớc thí là tình nguyện

bỏ Tốt hoặc quân cho đối phương nhằm phát triển nhanh lực lượng để tổ chức tấncông hoặc làm mạnh hơn thế cờ của mình) Lối chơi này, ở giai đoạn đầu của ván

cờ được gọi là: "Gambít"

4 Me4? Đáng lẽ Đen phải nhanh chóng phát triển quân bằng cách lên

Tượng để chuẩn bị nhập thành

5.d4 Trắng vừa kết hợp phát triển vừa khống chế đối phương triển khai lực

lượng của mình Bằng nước đi này, Trắng buộc Đen phải tiếp tục đi một quân, nóicách khác là dậm chân tại chỗ

5 Md6 6.Tb6 bc 7.de Mb7 Sau 7 nước đi, bên Đen đã đi Mã tới 4 lần, lực

lượng còn lại triển khai quá chậm

8 Md4 Te7 9 Mf5 Tf8? Nuớc đi quá yếu! Sau 9 nước đi, Đen chỉ đưa

được Mã đến ô b7 Trong khi bên Trắng đã có đủ lực lượng để tấn công

10.Xe1 g6? 11.Md6! Td6 12.ed+ Vf8 134.Th6+ Vg8 14.Hd4 f6 15.Hc4 .

Càng có nhiều quân tham gia vào cuộc chiến, vị trí đứng của các quân tíchcực, hài hòa, thì khả năng tổ chức tấn công vào đối phương càng có hiệu quả.Ngược lại, khi chưa phát triển đủ lực lượng đã ham tấn công sớm sẽ gặp thất bại

Một trong những sai lầm thường gặp khi phát triển quân là đưa Hậu lêntham gia tấn công quá sớm Hậu là quân rất mạnh, vì thế việc đưa Hậu tham giatấn công thiếu suy nghĩ, rất dễ bị các quân yếu hơn của đối phương tấn công Hậu

sẽ mất thời gian (temp) chạy, tạo điều kiện cho đối phương triển khai lực lượngcủa mình

- Nguyên tắc 3: Xây dựng cấu trúc Tốt vững chắc.

Tuy là quân cờ yếu nhất và kém cơ động nhất, nhưng Tốt có ảnh hưởng rấtlớn đến tính chất của thế cờ Tốt là yếu tố tích cực khi cơ động quân, chưa nói đếnkhả năng phong cấp của chúng Khi di chuyển về phía trước,Tốt hạn chế sự cơđộng của các quân đối phương, nhất là ở trung tâm Vì vậy, trong giai đoạn đầucủa ván cờ, điều quan trọng là phải bố trí cấu trúc Tốt như thế nào cho hợp lý, vừachiếm được không gian, vừa mở đường cho các quân khác triển khai Nếu đi Tốtthiếu suy nghĩ sẽ dẫn đến hậu quả rất lớn

Ví dụ: 1 d4 c5 2 dc Đen tạm thời hy sinh Tốt để phá vỡ áp lực của Tốt Trắng ở trung tâm 2 e6, một trong những cách bắt lại Tốt 3 b4? Nước đi yếu,

trái với nguyên tắc xây dựng cấu trúc Tốt vững chắc Bởi vì, Tốt dâng quá cao sẽ làmục tiêu cho đối phương tấn công và làm suy yếu thế trận của mình Mạnh nhất là

nên chơi 3.Mf3 hoặc 3.Mc3 hay 3.e4 Ván cờ tiếp diễn như sau: 3 a5 4.c3 Trắng tìm mọi cách giữ Tốt 4 ab 5 cb Hf6! Hậu xuất trận sớm trong trường hợp này là

chính xác vì có mục tiêu rõ ràng Xe yếu trên đường chéo a1 - h8, Trắng mấtTượng hoặc Mã và xin thua

Trong thế cờ ban đầu, điểm yếu nhất của cả 2 bên là Tốt f2 và Tốt f7, bởi lẽchúng chỉ được bảo vệ bằng Vua, nên khi chưa kịp nhập thành sẽ rất dễ bị tấncông

Trong ván đấu với Lixuxin năm 1944, nhà vô địch thế giới M Bốtvinnhíchcầm quân Đen đã bố trí các Tốt của mình rất hoàn hảo (Hình 3)

Các Tốt Đen khống chế các ô trung tâm, các quân ở sau được bố trí rất thuậnlợi Còn các quân của bên Trắng thì rất gò bó Và Bốtvinnhích đã giành được thắnglợi không mấy khó khăn

c Phân loại khai cuộc

Thuật ngữ "Khai cuộc" dùng để chỉ giai đoạn ra quân, có hàng loạt các kiểu

ra quân với tên gọi khác nhau như phòng thủ Ấn Độ, phòng thủ Xixilia, phòng thủAlêkhin Và mỗi loại khai cuộc trên đều có nguồn gốc, xuất xứ tên gọi của nó

Người ta chia khai cuộc ra thành 3 hệ thống: Hệ thống khai cuộc thoáng, hệthống khai cuộc nửa thoáng và hệ thống khai cuộc kín

+ Hệ thống khai cuộc thoáng là những khai cuộc được bắt đầu bằng nước

đi 1.e4 e5

+ Hệ thống khai cuộc nửa thoáng là những khai cuộc được bắt đầu bởi

Trắng đi 1 e4 nhưng Đen đáp lại khác e5 (1.e4 # e5)

+ Hệ thống khai cuộc kín là những khai cuộc được bên Trắng bắt đầu bằng

nước đi không phải là 1.e4 (1.# e4 )

d Một số khai cuộc cụ thể

* Ván cờ Ý (Khai cuộc thoáng):

1.e4 e5 2.Mf3 Mc6 3.Tc4 Tc5.

Ván cờ Italia xuất hiện vào khoảng cuối thế kỷ XVI và đầu thế kỷ thứ XVII.Danh thủ kiệt xuất Gekinô Grêcô là người đề xướng, Ông đã để lại nhiều bài phântích mang tên ván cờ Ý Ý đồ chiến lược chung của bên Trắng là tấn công trungtâm bằng các Tốt và đe dọa các điểm yếu f7 và h7 Từ đó đến nay, ván cờ Ý đãđược nghiên cứu rất kỹ và đến gần đây người ta cho rằng khó mà tìm ra những conđường mới trong khai cuộc này Các Kiện tướng và Đại kiện tướng ít khi sử dụngkhai cuộc này trong thi đấu Tuy nhiên, theo truyền thống, thông thường việc họckhai cuộc thường bắt đầu với khai cuộc ván cờ Ý Các tư tưởng chiến lược, các kếhoạch chơi điển hình, các đòn chiến thuật đặc trưng cho ván cờ Ý tương đối đơngiản, dễ hiểu, dễ nhớ và đã được nghiên cứu kỹ lưỡng Sau nước đi thứ 3, bênTrắng có 2 phương án chơi chính: Phương án thứ 1 gắn liền với sự phát triển đốixứng, yên tĩnh Phương án thứ 2 đặt cơ sở trên những cố gắng của Trắng nhằm đạtđược ưu thế trong khai cuộc bằng cách chiếm trung tâm, cuộc chiến do đó thành ragay gắt, sôi động

Phương án này sôi động với ý đồ chiến lược chơi của Trắng là mở trung tâmbằng nước đi d4 sau khi đẩy Tốt c3 Kết thúc khai cuộc, thông thường bên Trắngtấn công cánh Vua còn bên Đen phản công ở trung tâm và cánh Hậu

6 Tb4+

7.Td2 Td2

* Phòng thủ Pháp:

Phòng thủ Pháp là thuộc loại khai cuộc nửa thoáng nên nhịp độ trận đấu cóchậm hơn so với các loại khai cuộc thoáng

1.e4 e6 2.d4 d5

Bên Đen củng cố vững chắc các ô trung tâm - ô d5 bằng e6, Đen có thế cờchặt chẽ Khuyết điểm vốn có ở khai cuộc này là Tượng c8 của Đen rất khó pháttriển, vì thế bên Đen phải thường xuyên chú ý đến việc tăng cường tính tích cựccủa quân Tượng này Đặc điểm của cuộc đấu được thể hiện qua các hệ thống pháttriển quân Khai cuộc này có tên gọi như vậy từ sau khi trận đấu của Pazit - VĐV

cờ người Pháp thắng lợi tại Luân đôn năm 1934

3.e4 -e5.

Cách bố trí Tốt đặc biệt ở trung tâm thường quyết định đặc điểm của ván cờtiếp sau Bây giờ bên Trắng tích cực hoạt động trên cánh Vua bằng cách sử dụngtiền đồn e5, còn bên Đen bắt đầu tấn công vào các Tốt trung tâm của Trắng

3 c5 4.c3

Hy sinh Tốt 4.Mf3 Mc6 5.Td3 cd 6.0-0 dẫn đến thế trận phức tạp, và nhờ hy

sinh Tốt, bên Trắng có ưu thế phát triển quân và bên Đen phải thận trọng, có thểchơi 6 Tc5 7.Mbd2 Mge7 8.Mb3 Tb6 9.Tf4 Mg6

4 Mc6 5.Mf3 Hb6

Trong phòng thủ Pháp, ta thường gặp lối chơi chống trả bằng cách tăngcường sức ép lên điểm d4 và tạo nguy cơ đe dọa Tốt b2 Mục đích như vậy biệnbạch được việc đưa Hậu vào cuộc chiến sớm

Nước đi thứ 2.c4 Trắng thí tốt Nước đi này thể hiện đặc tính của gambít làthí quân để giành lấy ưu thế về việc phát triển lực lượng

3 Mf3 a6 4.e4 b5 5.a4 Tb7 6.b3

Nếu 6.Mc3 b4 7.Tc4 e6 (nếu 7 bc thì 8.Hb3 ed 9.Md5) 8.d5 bc 9.Hb3 bd10.Hb7 dc 11.Ha8 cb 12.Tb2 Tb4 13.Vf1 c3 14.Ve2! cb 15.Xad1 Md7 16.Hd8Vd8 17.Me5  17 Ve8! hoặc 17 Mf6!

6 Te4

7.Mc3 Tb7 8.ab ab 9.Xa8 Ta8 10.bc e6 11.Mb5 Tb4 12.Td2 Tf3 13.gf Td2 14.Hd2 c6 15.Mc3 Me7 =

Bù lại cấu trúc Tốt rời rạc, Trắng có Tượng hoạt động mạnh trên đường chéoa1 - h8

Kế hoạch chơi tiếp theo như sau: Bên Trắng sử dụng Tượng mạnh cùng với

Xe, Hậu, đẩy Tốt lên phong cấp

Bên Đen cản trở sự đẩy Tốt và tấn công vào vị trí yếu của Vua bị khuyếtTốt

2.2 Giai đoạn trung cuộc

a Khái niệm: Trung cuộc (còn gọi là giai đoạn giữa của ván cờ) là giai đoạn

quan trọng nhất của ván cờ Tại đây diễn ra cuộc tranh đấu gay gắt nhất trên tất cảcác mặt tâm lý, kỹ - chiến thuật, chiến lược các mưu kế và các thủ pháp quyếtđịnh để giành ưu thế buộc đối phương phải đầu hàng

b Các nhân tố chiến thuật trong giai đoạn trung cuộc

Trung cuộc là giai đoạn căng thẳng nhất của ván đấu, nên các nhân tố chiếnthuật được sử dụng trong giai đoạn này cũng chính là các nhân tố chiến thuật trongván đấu Cờ Vua

Chiến thuật trong Cờ Vua chính là tổ hợp một loạt các nước đi có địnhhướng nhằm giải quyết một mục đích nào đó, tại tình huống đã được định trướctrong diễn biến của ván cờ

Các nhân tố chiến thuật trong Cờ Vua bao gồm: Tình thế bó buộc, sự đe doạ,thời gian

* Tình thế bó buộc:

- Khái niệm: Tình thế bó buộc là tình thế cờ mà trong đó ở một thời điểm

nào đó của ván cờ, một đấu thủ sử dụng một tổ hợp các nước đi có định hướng (kể

cả thí quân) để buộc đối phương phải trả lời bằng một loạt các nước đi bắt buộc, dùnhững nước đi đó làm xấu đi tình thế hiện tại của mình

- Ỳ nghĩa: Là phương tiện củng cố và phát triển ưu thế động đã có.

- Các định hướng chiến thuật trong tình thế bó buộc:

+ Chiếu hết Vua đối phương

+ Đạt ưu thế hơn quân

+ Đạt thế cờ đơn giản và thuận lợi cho mình

+ Cứu nguy cho thế cờ dưới các dạng: Pat, chiếu vĩnh viễn, lặp lạinước đi

- Phương tiện tạo tình thế bó buộc: Đòn phối hợp, hoặc tổ hợp các nước đi

"dồn ép" nhằm gây căng thẳng cho đối phương

Việc sử dụng tổ hợp các nước đi định hướng như vậy gọi là: "Các đòn chiếnthuật"

- Các dạng thức của đòn chiến thuật: Thu hút; Đánh lạc hướng (khỏi ô bảo

vệ, khỏi cột bảo vệ, khỏi mục đích đã định ra); Tiêu diệt quân phòng thủ Vua (sửdụng khi tấn công vào Vua); Giằng quân; Che chắn; Giải phóng ô; Giải phóngđường; Giải toả và phá huỷ (hy sinh Tượng để phá huỷ, lôi kéo Vua, chiếm ô);Đòn đánh đôi (đánh trực diện, mở quân tạo đòn)

* Sự đe doạ: Tạo ra những mối đe doạ chiến thuật.

* Thời gian trong chiến thuật: Thời gian trực tiếp (thời gian thực hiện ván

đấu), và thời gian gián tiếp (temp)

Mặc dù có rất nhiều các dạng thức đòn chiến thuật được sử dụng trong giai

đoạn trung cuộc, nhưng ở đây chúng ta chỉ đi sâu tìm hiểu về đòn phối hợp Đây

cũng là những nét đặc trưng nhất ở giai đoạn giữa của ván cờ

2.2.1 Đòn phối hợp

a Khái niệm

Đòn phối hợp là một thế biến bó buộc có thí quân Khái niệm này chỉ thể

hiện được bản chất, hiện tượng của nó song chưa nêu lên được các đặc tính quan

+ Lý do xuất hiện đòn phối hợp

+ Phương tiện để thực hiện đòn phối hợp

+ Chủ đề của đòn phối hợp

+ Thực hiện đòn phối hợp

d Một số dạng thức đòn phối hợp cơ bản

Sau đây là 15 đòn phối hợp cơ bản theo các chủ đề:

1 Đòn thu hút: Là đòn phối hợp thu hút quân đối phương vào một ô cờ bất

lợi sau đó tấn công vào quân đó Trong Cờ Vua, đòn phối hợp này được sử dụngnhiều nhất trong các chủ đề của đòn phối hợp

2 Đòn đánh lạc hướng: Là đòn phối hợp đánh lạc hướng quân của đối

phương ra khỏi một vị trí phòng thủ hay một điểm quan trọng, sau đó mới tấn côngvào điểm hay vị trí quan trọng đó Đòn đánh lạc hướng được chia làm 3 dạng:

a Đánh lạc hướng ra khỏi ô bảo vệ

b Đánh lạc hướng ra khỏi đường bảo vệ

c Đánh lạc hướng Vua

3 Đòn thắt cổ: Đòn thắt cổ là đòn phối hợp buộc các quân của đối phương

khóa chặt Vua của mình sau đó dùng Mã chiếu hết

4 Đòn giằng quân: Là một thủ pháp hữu hiệu để hạn chế sự cơ động của

quân đối phương

5 Đòn cối xay: Đòn cối xay là đòn phối hợp được tạo dựng bởi các nước

chiếu và mở chiếu một cách tuần tự

6 Đòn phục kích: Là loại đòn phối hợp phức tạp, nó mang tính bí mật, quân

đánh thường nấp ở phía sau quân mình

7 Đòn săn bắt quân: Là đòn đánh một quân của đối phương, chủ yếu là Hậu

vào trong một vòng vây kín sau đó dùng lực lượng đe dọa bắt chết quân đó (trong

nhiều dạng của biến trận khai cuộc, Hậu Đen thường lên b6 sau đó tấn công vàob2 và thế là sập bẫy)

8 Đòn bắt đôi (đòn kép): Là đòn đánh của một quân tấn công cùng một lúc

vào 2 quân của đối phương (đòn chiếu đôi là một trường hợp đặc biệt của đòn bắtđôi, khi mở đường đồng thời lại có nước chiếu đối phương)

Có 2 nhân tố cơ bản tạo nên đòn bắt đôi:

+ Quân không được bảo vệ hoặc bảo vệ không chắc

+ Sự bố trí các quân không hợp lý

9 Đòn quá tải: "Quá tải" là trường hợp một quân cùng một lúc thực hiện hai

nhiệm vụ phòng thủ trở lên Nếu đối phương tập trung lực lượng đánh vào quânquá tải đó thì gọi là đòn quá tải

10 Đòn phong tỏa: Là đòn phối hợp dùng lực lượng của mình phong tỏa các

quân của đối phương buộc họ lâm vào tình trạng nguy hiểm không có lối thoát (cótrường hợp dùng quân của đối phương phong tỏa đối phương)

11 Đòn cắt đường: Khi đối phương chiếm giữ một đường quan trọng nào

đó trong việc phòng thủ, và vô hiệu hóa bằng cách ngăn cản trên đường quantrọng đó (có thể là hàng ngang, cột dọc hay đường chéo)

12 Đòn giải phóng đường: Là đòn phối hợp thực hiện bởi việc mở một

đường quan trọng nào đó để tấn công đối phương

13 Đòn giải phóng: Là đòn phối hợp được thực hiện gắn với việc giải

phóng một ô cờ quan trọng cho quân khác chiếm đóng (thường là Mã)

14 Đòn phong cấp: Đòn phong cấp là đòn phối hợp được tạo dựng bởi việc

sử dụng các nước đi phong cấp của Tốt

15 Đòn cầu hòa: Là đòn phối hợp nhằm mục đích đạt được thế cờ hòa (có

thể là dẫn tới Pát hoặc bất biến hoặc không đủ lực lượng để chiếu hết)

2.3 Giai đoạn tàn cuộc

a Khái niệm: Trong quá trình diễn biến trận đấu trên phạm vi bàn cờ, lực

lượng đôi bên dần dần hao mòn thể hiện ở số lượng quân trên bàn cờ giảm hẳn Vìvậy thế trận sẽ trở nên giản đơn hơn Và ván cờ sẽ chuyển sang giai đoạn quyết

định cuối cùng, đó là giai đoạn tàn cuộc Tùy vào từng thế trận ở tàn cuộc mà các

đấu thủ phải giải quyết 1 trong 3 nhiệm vụ:

- Nếu có ưu thế về số quân hoặc thế trận thì phải cố gắng tận dụng để giànhphần thắng

- Nếu đối phương chiếm ưu thế ấy, thì phải tự vệ thật vững vàng và dẫn ván

cờ về kết quả hòa cuối cùng

- Nếu phần trung cuộc không phá được thế cân bằng, thì phải cố gắng giành

ưu thế ở giai đoạn cuối này

b Đặc tính của tàn cuộc

Trong tàn cuộc thường xuất hiện thêm một mục tiêu chiến lược đó là dẫnTốt lên phong cấp Từ đó, rất dễ khẳng định thêm các điểm đặc trưng của cờ tàn.Nếu Vua không bị đe dọa chiếu hết, thì Vua có thể thoát khỏi nơi trú ẩn và trựctiếp tham gia vào cuộc chiến đang tiếp diễn Điều đó có ý nghĩa rất quan trọng

trong tàn cuộc Vua cũng trở thành lực lượng tấn công và phòng thủ tích cực, có

khả năng tấn công đối phương và nó thường là quân đầu tiên đánh sang phòng tuyến địch.

Trong tàn cuộc, số lượng quân còn lại trên bàn cờ ít, nên giá trị của chúng

được tăng lên rất nhiều Mục tiêu chiến lược trong tàn cuộc là dẫn Tốt lên phong cấp, nên giá trị của các quân Tốt trong phần tàn cuộc tăng đột ngột Nếu ở phần

trung cuộc, việc hơn một quân Tốt thường chưa đóng vai trò quyết định, thì trongtàn cuộc phần lớn các trường hợp hơn một Tốt cũng là nhân tố đủ đảm bảo chochiến thắng

Thông thường ở phần giữa của ván cờ, kế hoạch tác chiến của các đấu thủ

được xác định bằng sở thích và tài tưởng tượng của họ, thì ở tàn cuộc chủ yếu kế

hoạch được đặt ra từ đặc tính của thế trận, và không phụ thuộc vào sở trường hay phong cách chơi Mỗi đấu thủ đều cũng phải chọn một biện pháp như nhau, mỗi biện pháp thường là chuẩn mẫu cho từng dạng thế cờ tàn cuộc và chỉ có biện pháp

ấy mới dẫn tới việc đạt được mục tiêu đã đề ra.

Như vậy, chúng ta có thể đi đến kết luận rằng: So với phần trung cuộc,trong cờ tàn vai trò của lý thuyết, vai trò của sự hiểu tăng lên rất nhiều Trong thực

tế, nhiều thế trận tàn cuộc lại là những thế cờ lôgic với lời giải duy nhất

c Các nguyên tắc trong tàn cuộc

Để có thể dẫn dắt ván đấu có hiệu quả trong giai đoạn này, thì người chơicần thiết phải nắm vững và tuân thủ các nguyên tắc cần thiết phải áp dung tronggiai đoạn này Đó là những nguyên tắc:

1 Tối ưu hoá vị trí của Vua (tích cực hoá Vua trong tàn cuộc)

2 Đẩy mạnh tối đa sự hoạt động các lực lượng còn lại trên bàn cờ

3 Tổ chức phối hợp chính xác sự hoạt động của các quân

d Phân loại tàn cuộc

Dựa vào đặc tính của thế trận, tàn cuộc được chia làm 2 loại: Tàn cuộc kỹthuật và tàn cuộc chiến thuật - chiến lược

* Tàn cuộc kỹ thuật: Khi một đấu thủ nào đó chiếm được ưu thế tuyệt đối về

lực lượng so với đối phương, đang cố gắng kết thúc ván cờ bằng cách chiếu hết, và

dĩ nhiên Vua bên yếu tìm cách tránh khỏi bị diệt vong Chúng ta gọi những thế tàncuộc này là tàn cuộc kỹ thuật Thế tàn cuộc kỹ thuật đã được nghiên cứu từ lâu, vàngày nay lý thuyết cờ đã biết chúng rất rõ Nhóm này gồm hầu hết các thế cờ tàngiản đơn như: Vua + Hậu chống Vua, Vua + Xe chống Vua

- Chiếu hết bằng Xe.

Một mình Xe không thể chiếu hết được Vua đối phương nếu như không có

sự hỗ trợ của Vua mình Phương pháp chiếu là cùng với Vua dồn Vua đối phương

vào một góc hoặc cạnh bàn cờ, buộc Vua đối phương đến lượt đi của mình phải vào thế đối mặt Vua rồi dùng Xe chiếu hết Thông thường, điều đó thực hiện ở

hàng ngang thứ nhất hay thứ 8 hoặc các cột "a", "h" Ví dụ: (Hình 8)

1.Xh4 Xe Trắng cắt đường để chuẩn bị dồn Vua Đen về hàng ngang thứ 8 1 Ve5 2 Ve2 Trắng đưa Vua tới trung tâm để hỗ trợ Xe 2 Vf5 3.Ve3 Ve5 Vua

Đen không tự ý rút lui nhưng bây giờ xuất hiện thế cờ đòi hỏi sự lưu ý đặc biệt "khi

hai Vua đứng vào thế đối diện nhau, Xe có khả năng đẩy lui Vua đối phương về

cạnh bàn cờ thêm một hàng nữa" 4.Xh5+ Vd6 5.Ve4 - Thời điểm đáng lưu ý nữa:

Vua Trắng chiếm chỗ đứng tương quan với Vua Đen như nước đi của Mã Để khi

Đen chơi 5 Ve6 sẽ lại chiếu bằng Xe, đẩy Vua đối phương lui thêm một hàng

nữa 5 Vc6 6 Vd4 Vb6 7 Vc4

Bây giờ nếu Đen chơi 7 Va6 thì 8 Xb5 Vua Đen sẽ bị cắt tại cột "a"

7 Vc6 8.Xh6+ Vd7 9.Vc5 Ve7 10 Vd5 Vf7 11 Ve5 Ve7 12 Xh7+ Vd8 13 Ve6 Vc8 14 Vd6 Vb8 15 Vc6 Va8 16 Vb6 Vb8 17 Xh8 #

Hậu là quân mạnh nhất có thể cơ động được như Xe và Tượng, nên chiếuhết bằng Hậu đơn giản hơn chiếu hết bằng Xe Truớc hết là phải đi Hậu sao chogiảm đến mức thấp nhất các nước di chuyển của đối Vua đối phương Phương pháp

cụ thể giống như cờ tàn Xe nhưng cần phải lưu ý tránh đưa Vua đối phương vào

Hình 8

Hình 9 - Chiếu hết bằng Hậu

thế "Pát" Để thực hiện tốt thế tàn cuộc loại này người ta đưa ra quy tắc "bậc thang",

đó chính là sơ đồ đường đi của Hậu dồn Vua đối phương Ví dụ: (Hình 9)

1 He3 Vg4 2 Hf3+ Vg5 3 Vg3 Vg6 4 Hf4 Vh5 5 Hg4 Vh6 6 Vf4 Vh7 7 Vf5 Vh8 8 Vf6 Vh7 9 Hg7 #.

Đường đi của Hậu theo sơ đồ hình bậc thang (He3 - f3 - f4 - g4 - g5) Sau

đó chiếu hết cùng với sự hỗ trợ của Vua (đây chỉ tính đến các khả năng chống đỡmạnh nhất của bên yếu)

* Tàn cuộc chiến thuật - chiến lược: Là nhóm lớn hơn, gồm hầu hết các thế

cờ tàn mà thông thường 1 đấu thủ chưa đủ sức chiếu hết đối phương ngay, cho nênphải tìm cách khác để đánh thắng Cách trung gian có thể là đưa Tốt lên phong cấp,tạo ưu thế về lực lượng để đủ sức chiếu hết đối phương Những thế tàn cuộc ấyđược gọi là thế cờ tàn chiến thuật - chiến lược Trong tàn cuộc chủ yếu là nghiêncứu loại này

Dạng thức Vua chống Vua + Tốt:

Trong dạng thế cờ tàn cuộc loại này thì nhiệm vụ của bên mạnh hơn là thựchiện ưu thế Tốt của mình với mục tiêu chiến lược

là đưa Tốt lên phong cấp Còn bên yếu thì tìm cách

cản trở đối phương thực hiện ý đồ chiến lược đó và

cố gắng đưa vào thế "Pát" Để tìm hiểu các dạng

thế tàn cuộc này, chúng ta cần nắm vững các quy

tắc sau:

- Quy tắc 1: Thế đối Vua: Bên nào chiếm được thế

đối Vua thì bên đó có lợi (có lợi ở đây nghĩa là đối

với bên có Tốt sẽ thắng cuộc, đối với bên không có

Tốt thì sẽ hoà cuộc)

Thế đối Vua là 2 Vua đứng đối diện nhau theo

hàng ngang hoặc cột dọc Có nhiều dạng đối Vua,

đối Vua theo hàng ngang, cột dọc, đối Vua theo đường chéo, đối Vua gần (hai Vuađứng cách nhau một ô cờ), đối Vua xa Nhưng ở đây chúng ta chỉ xét đến trườnghợp đối Vua gần, theo cột dọc

Ví dụ: Hình 10

Với thế cờ này, mặc dù Trắng đi trước thì kết quả vẫn là hòa cuộc bởi vì Đen

luôn chiếm được thế đối Vua, chẳng hạn 1.Ve4 Vd7! 2.Ve5 Ve7! Đen chiếm

được thế đối Vua trước

3 d6+ Vd7 4 Vd5 Vd8 ! 5 Vc6 và tới đây một lần

Hình 11Hình 10

nữa Đen sử dụng hữu hiệu quy tắc này 5 Vc8! buộc Trắng phải đi 6 d7+ Vd8

7 Vd6 "Pát" Nếu 7 Vc5 thì 7 Vd7 "Pát".

- Quy tắc 2: Ô hiệu quả: Bên nào chiếm được ô hiệu quả thì bên đó có lợi.

Ô hiệu quả là ô trước Tốt cách 1 hàng ngang và 2 ô bên cạnh nó Nếu Tốtdịch chuyển lên phía trước thì ô hiệu quả của nó cũng được tịnh tiến theo Cần lưu

ý nước đi đầu tiên, Tốt có thể dịch chuyển được 2 ô Ví dụ ở hình 11: Tốt Trắng ở

vị trí e3 thì ô hiệu quả của nó là e5, f5, d5 Ô hiệu quả hay còn gọi là "ô xung yếu"

Để thấy rõ quy tắc trên chúng ta hãy xem ví dụ cụ thể (hình 12)

Trắng đi trước, dùng thế đối Vua chiếm ô hiệu

quả, và giành thắng lợi 1.Vf6! chiếm thế đối Vua 1 Ve8 (hoặc1 Vg8) 2.Vg7

Trắng thắng cuộc vì chiếm được ô hiệu quả

Người ta dùng thế đối Vua để chiếm ô hiệu quả và theo như quy tắc trên thìnhiệm vụ đặt ra đối với bên yếu là phải tuyệt đối không cho đối phương chiếmđược 1 trong 3 ô hiệu qủa đó Thông thường, mỗi Tốt có 3 ô hiệu quả nhưng Tốt

biên chỉ có 2 ô hiệu quả Đại đa số các thế tàn cuộc mà chỉ còn lại một Tốt biên,trong khi Vua bên yếu ở vị trí tích cực thì kết quả là hòa cuộc vì bên phòng thủ chỉlọt vào góc có Tốt tiến lên để chờ thế Pát

- Quy tắc 3: Hình vuông của Tốt: Nếu Vua đối phương đứng trong hình

vuông của Tốt thì cản được Tốt của đối phương (ở đây không tính đến sự hỗ trợcủa Vua đối phương và Vua đối phương ở vị trí bất lợi nhất)

Hình vuông của Tốt là một hình vuông được tạo bởi các cạnh, có chiều dài

là số ô cờ được tính từ vị trí đứng của Tốt đến hàng ngang cuối mà Tốt sắp tiến lên

để phong cấp Ví dụ: Hình 13

Hình 13

22

Đối với Tốt d5 thì hình vuông của nó có đỉnh là: d5, a5, a8, d8 và d5, g5, g8,d8 (tất nhiên Tốt biên chỉ có 1 hình vuông).

Ở ví dụ trên: Bên Trắng đi trước sẽ thắng, còn nếu bên Đen đi trước thì hòavì: 1 Vg5 Vua Đen đã lọt vào hình vuông của Tốt d5 Trong trường hợp Trắng

đi trước thì: 1 d6 Vg5 và Vua Đen nằm ngoài hình vuông của Tốt Trắng thắng

Quy tắc này có giá trị rất lớn cho người chơi trong việc tiết kiệm thời giansuy nghĩ, giảm nhẹ được sự tính toán

Ba quy tắc trên không những chỉ áp dụng trong trường hợp Vua chống VuaTốt, và nó còn được coi như những phương tiện để tiến hành các mục đích chiếnlược, các đòn chiến thuật trong tàn cuộc

BÀI 3 LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY CỜ VUA

3.1 Mối tương quan giữa nội dung và phương pháp trong giảng dạy - tập luyện Cờ Vua

Trong quá trình dạy học, một nhân tố quan trọng có ảnh hưởng trực tiếp đến

hiệu quả của quá trình - đó là phương pháp giảng dạy Phương pháp giảng dạy là

cách thức tác động đến các đối tượng khác nhau để truyền thụ những kiến thức, trithức, kỹ năng cần thiết và tạo điều kiện cho các đối tượng đó tiếp thu lượng kiếnthức, tri thức, kỹ năng đó một cách có chất lượng nhất

Còn nội dung giảng dạy chính là lượng thông tin đầy đủ (bao hàm cả về mặt

chất lượng và khối lượng) của lượng kiến thức, tri thức, kỹ năng cần truyền thụ chongười học trong quá trình giảng dạy

Giữa phương pháp và nội dung giảng dạy có mối quan hệ chặt chẽ với nhau,mối quan hệ đó được giải thích bởi tương quan giữa: " Mục đích - Nội dung -Phương pháp", theo các quy luật đã định

Nếu xem xét mối riêng rẽ giữa các thành phần của mối tương quan đó chúng

ta thấy:

+ Mục đích giảng dạy là đích cuối cùng của quá trình sư phạm, nó được cấuthành bởi những đòi hỏi của giai cấp và xã hội Mục đích của nền giáo dục ViệtNam là nhằm đào tạo ra những con người phát triển toàn diện về mọi mặt, nghĩa làhình thành và phát triển con người mới XHCN

+ Nội dung giảng dạy bao gồm các kiến thức cần truyền thụ cho đối tượnggiảng dạy, ở các lứa tuổi và trình độ khác nhau Chẳng hạn, trong phần nghệ thuật

Cờ Vua - đó là tàn cuộc, các phương tiện chiến thuật, chiến lược, các dạng thứckhai cuộc

+ Phương pháp giảng dạy dưới góc độ sư phạm là cách thức truyền thụ mộtlượng kiến thức nào đó cho đối tượng giảng dạy trong những hình thức tổ chứcgiảng dạy mang tính chất sư phạm

3.2 Các nguyên tắc về phương pháp trong giảng dạy Cờ Vua

Các nguyên tắc về phương pháp là hạt nhân cơ bản trong việc chọn lựanhững phương pháp để ứng dụng vào quá trình giảng dạy, truyền thụ kiến thức chođối tượng giáo dục Nó được xây dựng trên cơ sở của các quy luật về tâm lý giáodục nói chung Qua nghiên cứu và kiểm nghiệm, thấy rằng cần thiết phải tuân thủ

các nguyên tắc mang tính lý luận - phương pháp sau: Nguyên tắc thống nhất giữagiảng dạy Cờ Vua và giáo dục toàn diện; Nguyên tắc hệ thống; Nguyên tắc vừasức; Nguyên tắc trực quan; Nguyên tắc bền vững kiến thức, và ứng dụng thực tiễn.

Trong quá trình giảng dạy-huấn luyện Cờ Vua thường hay sử dụng 3 nhóm

phương pháp giảng dạy-huấn luyện chính đó là: Nhóm phương pháp giảng dạy;

Nhóm phương pháp thực hiện nhiệm vụ sư phạm; Nhóm phương pháp thực tập sư phạm (trong đó nhóm phương pháp thực hiện nhiệm vụ sư phạm được coi

là có hiệu quả hơn cả) Có thể liệt kê ra những phương pháp thuộc các nhómphương pháp chính trên đây, và chúng bao gồm:

Phương pháp dùng lời hay phương pháp mô tả bằng lời (kể chuyện, miêu tả,giải thích, giảng bài, trò chuyện, nghiên cứu tài liệu); Phương pháp trưng bày (biểubảng, kế hoạch, biểu đồ, áp phích, đèn chiếu, bàn cờ treo); Phương pháp tham quan(tổ chức tham quan các giải thi đấu lớn, tổ chức tham quan theo các chủ đề giáodục - chính trị); Phương pháp bài tập (giải các thế cờ theo chủ đề đã được chọn lựariêng nhằm tạo ra những kỹ năng, kỹ xảo chuyên môn); Phương pháp trò chơi(chơi với bạn cùng nhóm những thế cờ đang học, hoặc các trích đoạn của ván đấu,chơi nhiều bàn cùng một lúc, thi giải cờ thế); Phương pháp thi đấu (thi đấu các giảihạn chế thời gian, chơi Blid); Phương pháp phân tích ván đấu và các thế cờ điểnhình (nghiên cứu các ván đấu của các Đại kiện tướng, Kiện tướng, nghiên cứu cácván trong học tập, nghiên cứu các ván đấu của các VĐV Cờ Vua trẻ trong các giờ

tự học hoặc các giờ học theo nhóm, phân tích các tình thế điển hình trong khaicuộc, trung cuộc và tàn cuộc )

a Nguyên tắc thống nhất giữa giảng dạy Cờ Vua và giáo dục toàn diện

Giảng dạy Cờ Vua và giáo dục toàn diện có mối quan hệ gắn bó biện chứngvới nhau

Giảng dạy có nghĩa là truyền thụ một khối lượng kiến thức kỹ năng cần thiếtmang tính chuyên môn, và đưa ra những khả năng áp dụng những kiến thức, kỹnăng đó vào thực tiễn

Giáo dục toàn diện hướng học sinh đến việc làm quen với các chuẩn độ vềchính trị, thế giới quan, đạo đức, thẩm mỹ, các quy tắc và nhận thức phù hợp với

sự hình thành các quan điểm chính trị, các nét tính cách, các chuẩn mực hành vi vàtính sẵn sàng hoạt động theo xu hướng chuyên môn đòi hỏi

Giáo dục con người phát triển toàn diện là một quá trình phức tạp và đadạng, nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố mà trong đó có sự ảnh hưởng của trí tuệ, cảmxúc và ý chí

Các hình thức tác động giáo dục là: Chủ động tạo ra theo chủ đích các tìnhhuống cụ thể, chẳng hạn, tham gia các cuộc tranh luận, phát biểu trong các buổihọp lớp hoặc của tổ chức thể thao, nhận về mình trách nhiệm mang tính xã hội;giao trách nhiệm cụ thể cho đối tượng giáo dục, trao cho họ một số nhiệm vụ sưphạm trong quá trình học tập và rèn luyện tham gia tích cực vào công tác đoànthể xã hội

Các hình thức tác động giáo dục trong phạm vi thực hành thể thao và hoànthiện trình độ điêu luyện trong các môn thi đấu khác nhau như: Tuân thủ chính xácthời gian biểu các ngày, các giờ chơi trong đội tuyển và các cuộc thi đấu; Chấphành nghiêm ngặt chế độ thể thao trong thời gian thi đấu; Chế độ thực hiện lượng

vận động thể lực (các bài tập thể thao khác nhau, các buổi đi dạo); Tham quan các

di tích lịch sử và tham dự các hoạt động văn hóa

Có thể đưa ra một số biện pháp tự giáo dục, tự học Cờ Vua như: Thực hiệncác nhiệm vụ và các bài tập ở nhà, công bố kịp thời các tư liệu có giá trị xã hội,đọc và nghiên cứu các tài liệu, tự bình luận các ván cờ thi đấu của mình, nắm bắtcác kiến thức về lý thuyết khai cuộc, hoàn thành tiêu chuẩn rèn luyện thân thể

b Nguyên tắc hệ thống

Bản chất của nguyên tắc này nằm trong một số nguyên lý có liên quan đếntính thường xuyên trong tập luyện và hệ thống luân phiên giữalượng vận động vànghỉ ngơi, cũng như tính tuần tự trong học tập - tập luyện và mối liên hệ lẫn nhaugiữa các mặt khác nhau trong nội dung học tập và tập luyện

Cơ sở của nguyên tắc này chủ yếu bao gồm các tài liệu giảng dạy và phươngpháp truyền thụ chúng

Để đảm nguyên tắc này cần tuân thủ các quy tắc sau:

Quy tắc thứ nhất - Tùy thuộc vào lứa tuổi, đặc điểm tâm - sinh lý, mục

đích giờ học mà đưa ra những phương pháp, hình thức tổ chức, và lượng kiến thứccho phù hợp

Quy tắc thứ hai - Giáo viên cần trình bày bài giảng theo một trình tự logic

nhất định trên nguyên tắc sư phạm phổ biến " từ đơn giản đến phức tạp, từ đã biết

đến chưa biết".

Quy tắc thứ ba - Các tài liệu cần được trình bày thành từng phần, theo một

hệ thống nhất định, và phải có ví dụ minh họa cụ thể

Quy tắc thứ tư - Mỗi giờ học ít nhất phải có một thời điểm mấu chốt để

giúp cho việc hiểu rõ chủ đề của bài học (chủ yếu là lý thuyết khai cuộc, cácnguyên tắc trong cờ tàn, chiến lược ở trung cuộc )

c Nguyên tắc vừa sức

Cơ sở của nguyên tắc này là cần phải tính đến những đặc điểm về cá nhânnhư: Lứa tuổi, đặc điểm tâm - sinh lý, khả năng tiếp nhận kiến thức và các đặcđiểm khác của học sinh

Ở đây cần nhấn mạnh rằng, giảng dạy vừa sức không có nghĩa là giáo viênphải loại bỏ mọi khó khăn trong quá trình học tập của học sinh, mà điều chủ yếu làtăng cường những cố gắng sáng tạo và giúp đỡ về mặt lý luận cũng như thay đổitốc độ hay nhịp độ giảng dạy, tạo cho người học phải thể hiện sự nỗ lực cố gắngcủa mình trong việc tiếp nhận những yêu cầu mà giáo viên đặt ra Từ đó phải

có cách đối sử phân biệt với từng cá nhân cũng như tìm hiểu để biết những khảnăng thiên bẩm của học sinh và tác động để hoàn thiện chúng