Hoàn thiện vai trò quản lý kinh tế của nhà nước đối với các loại doanh nghiệp bằng việc tăng cường sử dụng công cụ pháp luật kinh tế

C hư ơng ỉi : Nhiỉng kiến nghị về ph áp lu ạ l kinh Lê đổ tạo môi trường pháp lý clio hoạL động của các doanh nghiệp... VAI TRÒ QUẢN LY CỦA NHÀ NƯỚC TRONG NỀN KINH TÉ T ilỊ TRƯỜNG VÀ CÁ

E Ộ G ! Á o D Ụ C V A 0 * 0 T Ạ O

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC K INH TẾ QUỐC DÂN

+ * -1:

N g u y ễ n H ợ p T o à n

HOÀN THIỆN VAI TRÒ QUẢN LÝ K INH TẾ CỦA

N H À NƯỚC ĐỐI VỚI CÁC LOẠI D O ANH NG H IỆP

-NI lử n g n g u ô i ÌIUÒIIỊ' đ ả n k h o a h ọ c :

1 - GS-PTS Va Dinh lìách - T ruông Dại hục KTQD

2 - PÍÌS-PTS NguyỄn Kim Truy - Viộu Dại học inửc

H À N Ộ I 1 0 9 «

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đáy là công l ù n l i nghiên cứu của riêng Lôi

Các số liệu d ẫ n theo n h ũ n g nguồn đa công bố K ết quả nêu trong lu ậ n án là t r u n g thực và chưa từng dưực ai cỏng bố trung

bấ t kỳ công t r ì n h nào khác

Tác giả luận án

Nguyễn Hụp T o à n

48

5355

N h ủ n g đặc tr u n g chủ yốu cda n ền kin h tế Ihị Lrưòng

N h ữ n g ưu điểm và k h u y ế t t ậ t vốn có của li nh tế thỊ trường

Q u a n điổm của Đ ả n g về đổi mói n ền kinh tế Việt N am

Khái niộm và vai U'ò cda d o an h nghiệp

S ự h ì n h t h à n h và h o ạ t động của các ỉoại doan h nghiệp ở

VAI T ttỏ QUẢN LÝ NUÀ NƯỚC VẺ KINH TÉ VÀSỤ HOÀN

THIỆN CÁC CÔNG CỤ QUẢN LÝ CỦA NHÀ NƯỚC

T ă n g cưỏỉig hiệu lực cùa N h à nuóc trong q u ả n lý xả hội,

V P H Á P LUẬT KINH T Ế TR O N G NỀN KINH TÉ

T H Ị T RƯ ỜNG V IỆ T NAM

PHÁP LUẬT KlNli TÉ TllơNU C11ÍN11 SẬOli KINH TẾ CÙA

-K hái niộm p h á p l u ậ t lúnh lô'

2.1.2 Vai trò củ a p h ậ p l u ậ t k i n h tế

2.2 NHỮNCÌ liÀi liỌC UÚT UA TỪ LịC ll s ử XÂY DỤNG VÀ PiiÁT

TRIỂN PHẤP LUẬT KINH TẾ Ỏ NƯỚC TA NHÌN TỪ GỐC DỘ

HOẠT DỘNG CỦA CÁC DOANH NCUÍIỆP Ở VIỆT NAM.

3.1.1 P h á p l u ậ t k i n h l ế p h á i đề cập đ ầ y đ ủ n h ữ n g nội d a n g của 112

các q u a n hệ k i n h Lê liên q u a n đốn d o a n h n g h iệ p

3.1.2 P h á p l u ậ t k i n h t ế p h ả i bảò đ ả m l í n h đồng bộ, Ihống n h ấ t ] 183.1.3 P h á p l u ậ t k i n h t ế p h ả i đ ạ t đuực s ự ổu đ ị n h và có tínli k h ả 121

Ihi

3.2.1 Đối vói nội d u n g c ủ a p h á p l u ậ t k i n h t ế VẦ3

3.2.2 Đôi vói việc tổ chức Lhựe h iệ n p h á p l u ậ t k in h tế 138

P ÍI Ầ N MỎ ĐẦU

1- T ín h c ấ p th iế t c ủ a d ẻ tài

Ở nước ta, n ề n k i n h t ế h à n g hoá n h i ề u I h à n h p h ầ n h o ạ t dộng

theo cơ chế thị trường có s ự q u ả n lý củ a N h à nước.

N h à nước tiiực h iệ n chức năxig q u ả n lý vĩ mô đôi vói n ề n kin h lế

b ằ n g cư chế q u ả n lý Lhích hựp bao gồm các phư ơn g p h á p và cônj( cụ ' n h ấ t địnii Trong đó, p h á p l u ậ l dược xác địn h là công cụ h à n g đÀu

P h á p l u ậ t nói chưng inà cụ th ể ỉà p h á p l u ậ t k i n h tế đả t h a m gia diều

c h ỉ n h loàn điộn các mối q u a n hộ k i n h tố giila N h à nưỏc với các ch ả thổ

k i n h d o a n h và các q u a n hệ k i n h d o a n h giứa các ch ủ Ihề k i n h d u an h với

n h a u Duanh ngh iệp là chủ Ihể k i n h d o a n h CƯ b ả n chiếm da s ố Irung các chủ Lhổ k in h d o a n h củ a n ề n k i n h tế P h á p l u ậ t k i n h t ế dã trở

t h à n h cư sở p h á p lý ch ủ y ế u để giải q u y ế t q u a n hệ giữa N h à nước vói các d o a n h nghiộp và n h ữ n g q u y địnli p h á p l u ậ t điều ch ỉ n h inối q u a n

hệ n à y đã li ử t h à n h nội d u n g c h í n h cấ u t h à n h n ê n pỉiáp l u ậ t k i n h tế

Vì sự p h á t tr i ể n ổn đ ị n h củ a n ề n kin h Lế cầ n phải n g à y càng

h o à n th iệ n vai trù q u ả n lý k i n h Lế củ a N h à nưức C ứ n g vì vậy m à cần

p hải tiếp tục n g h iê n cứu d ẩ y đ ù về p h á p ỉ u ậ t k i n h t ế d ứ n g t r ẽ n giác độ

là m ộ t công cụ th ực h iệ n chức n ă n g tạo môi t r ư ờ n g p h á p lý cho hoạt động của các d o a n h nghiệp

ĩ

2- M ục d íc h n g h i ê n c ứ u

J T i ê n cư sử n g h i ẻ n cứu s ự h ì n h t h à n h cda hệ th ố n g d o a n h nghiệp

th u ộ c các t h à n h p h ầ n k i n h tẽ ở nưức la, l u ậ n á n t ậ p t r u n g n g h iê n cứu

q u á t r ì n h p h á i tr iể n t r ê n p h ư o n g d iệ n lý l u ậ n cd n g n h ư th ực l ế cửa

p h á p l u ậ l kinh t ế vói ý n g h ĩ a là công cụ q u á n lý củ a N h à nưóc, là môi

tr ư ờ n g p h áp lý chơ h o ạ t động củ a các d o a n h nghiệp T ừ đó xác

đ ịn h n h ú n g y ê u cầu cư b ả n và n h ữ n g giải p h á p cần Ihiết để tiếp Lục

h o à n t h i ệ n hệ Lhtíng p h á p ỉ u ậ t k in h tế

3- Đ ố i t u ự ỉlg v à p h ạ m v i n g h i ê n c ứ u

N h à nước Lhực h iệ n chức n ă n g q u ả n lý vĩ mô n ền k in h Lế bằng

n h i ề u công cụ k h á c n h a u , n h ư n g đồ t à i t ậ p t r u n g nghiê n cứu công cụ

p h á p l u ậ t và cụ th ể là p h á p l u ậ t k i n h tế P h á p l u ậ t kin h tế và cư chế tổ chức Ihực h iệ n c h ú n g có liên q u a n tr ự c tiếp đ ế n h o ạ t động CIÌ4 d o anh

P h ạ m vi n g h iê n cihi bao gồm cả 2 i n ặ t h o ạ t động xây dựng ban

h à n h và tổ chức Lliực h iệ n p h á p l u ậ t kinli tế q u a các thời kỳ n h ư n g đậc biệt ìà Ihời kỳ đổi mới n ề n k i n h lê (1986-1996) N h ú n g kiến nghị và

y êu cầu về xu h ư ớn g p h á t t r i ể n củ a p h á p l u ậ l k i n h tế đ ặ t Irong điều kiệ n tiếp tụ c đổi rniVi nồn k i n h l ế c ủ a n h ữ n g n ă m trước m ắ t đến n ă m

2000

4- P h ư ơ n g p h á p n g h i ê n c ứ u ,

V ậ n đ ụ n g phương p h á p d u y v ậ t bi ệ n chứng , duy v ậ t lịch sử kfil hợp với việc q u á n t r i ệ t kịp th òi đư ờng lối ch ủ trương của Đ ả n g đối chiếu so s á n h với th ực tiễ n để n g h i ê n cứu và giải quyết n h ữ n g mục

T rô n cư sỏ' lổng kốt Ijuứ t r ì n h h ì n h t h à n h và p h á i triổn của phiip

l u ậ t k in h l ế Việl N a m q u a 10 n ă m đổi múi nồn kin h lố, luận á n da dál

t h à n h Iilục tiêu n ^ lú ê n cứu và tfóp p h á n vào việc tliựe hi ệ n n h ữ n g nội

d u n g s a u :

- Đưa ra n h ữ n g q u a n điếm lý lu ậ n và n h ữ n g d ẫ n liệu thực Lê dể

k h ẳ n g định vai u ò hàntf đ á u cùa côn/í cụ pliáp l u ậ t k in h tẽ IronịỊ viộc Ihựo hiện chúc n ă n g q u ả n iý vỉ II1Ô củ a N h à nưức đối vói n ề n k in h lế ổ' nưức ta

- Tổng hụp, liộ thống lióa q u á Li ì 1 ỉI) lùnl) Lliành và p h á t tr iể n cúa 'hệ Lhống pháp l u ậ l kinh Lố Viộl N a m vói việc p h à n tích n h ữ n g ưu điểm

và nhược tliểm vồ các m ặ t xây dựntf b an h à n h và ló chức thực hiộii pháp luật Quá Irinh p lia l Iriốn của p h á p l u ậ t lúitl) tỏ q u a các giai đoạn khảo sáL với ý Ihức liên hệ c h ặ l chẽ vói q u á t r i n h h ì n h Ihànli và

p h át lii ển cứa hộ th ống d o a n h n g h iệ p Việt Nam

- Nêu lỏn n h ữ n g kiế n nghị dế h o à n th iệ n hệ th ống p h á p luậl kinh Lê vói mục liêu Lảng cưòiiịí s ử d ụ n y p h á p l u ậ t làin công cụ lliực hiện aự q u á u ly cứa N h a nước dôi với lioạl dộng k i n h (loanh ciia các doan h nghiệp

(ì- N ội d u n g luẠii á n

T ấ n Ị u à u ÚM :

Hoàn th iệ n vai trò tịUiin lý k i n h Lế ciia N h à nước đối vứi các loại

do anh nghiệp b à n g viộc Lrlng cuôn g s ử cỉụiiị' công cụ p h á p luẠl kinh tế"

K ế t cấu IIIẠ11 á n : N^oài phÀn »ÚV d ầ u và kốt l u ậ n , l u ậ n á n 3 chưtịng :

C hương ỉ : Vai li-ù lỊiiản lý cua Nlíà nước l io n g n ền k i n h lê Lhị Lrường

và'các công cụ q u à n lý vĩ mô nồ.n k in h lố

iJlỉ£Ịì£ịg É : Piiáp lu ậ l kin h Lố l.iontf n ền k in h l ế tlìị tr ư ờ n g Việt Nam.

C hư ơng ỉi : Nhiỉng kiến nghị về ph áp lu ạ l kinh Lê đổ tạo môi trường

pháp lý clio hoạL động của các doanh nghiệp

VAI TRÒ QUẢN LY CỦA NHÀ NƯỚC TRONG NỀN KINH TÉ T ilỊ TRƯỜNG VÀ CÁC CỒNG c ự QUẢN LÝ v ỉ MỒ N ỀN KINH TÉ

1.1- NẺN KINH TÉ THị THƯỜNG VÀ DOANii NGlilỆP TUQNG NẺN

KỈNH TẾ THỊ TRUỒNG V1ÊT NAM.

1.1.1 Những tlàc Irunư chủ y j ụ ciid nỏn k inh lẽ thi trường

Lịch sử p h á t triể n s ẩ n x u ấ t của xã hội loài người đã tr ả i qua nhiồu phưưng thứtí s ả n xuấL khác nhau T r o n g b ấ t cứ phương liiức sả n

x u ấ t nào, cộng đồng loài n^ưòi đều phải giải qu yết ba vấn dê cơ bản của cuộc sổng h à n g ngày : 1/ S ẩ n x u ấ t các h à n g hóa và dịch vụ nào ? 2/

S ả n x u ấ l các h àn g hóa và dịch vụ đó n h ư t h ế nào ? Vil 3/ S ầ n x u ấ l các

h ả n g hóa và lỉịcli vu đó cho ai ? Ba v ấn đề kin h lế cư bản dó có liên

q u a u vói n h a u và chính cách khúc giải quyết chún g ỉá CƯ sở dể p h à n biệt các h ìn h thức k in h tế - k in h t ế tự nhiên h a y kinh tế h à n g hốa -

H ì n h thức kin h t ế đ ầ u tiên lả nồn kin h tế tự nhiên Mụi sả n

p h ẩ m đưọc sả n x u ấ t ra có mục đích là trực tiếp thỏa m ẫ n n h ữ n g n hu cầu cá n h ả n của chính n h ữ n g người s ả n x u ấ t ra nó chứ kh ông phải là

để trao đổi tr ê n thị trường Q u a n hệ sả n x u ấ t là q u a n hệ giữa n h ữ n g người chú với các t h à n h viôn Lự q u y ế t địn h việc s ả n xuất và s ử dụ n g

n h ữ n g s ả n p h ẩ m m à họ làm ra P h à n công lao động ử tr ìn h độ thấp

T í n h c h ấ t xả hội của lao động chỉ ỏ' p h ạ m vi giứi h ạ n l ấ t hẹp Quy mô

s ả n x u ấ t nhỏ bé và m a n g Lính c h ấ t khóp kín Kinh tíí tự n hiê n vứi sự

C h u ư n g i

trì t r ệ và bảo Ihủ đã tồn Lại Irong mộl thòi gia n dài của lịch sử N h u n g

s ự p h á t triển l ấ l yếu cùa xã hội đã làm cho k in h Lê Lự n h iô n bị Ihay

t h ế bă ng h ì n h th úc kin h t ế h à n g hóa

Kinh lế h à n g hỏa là cách lliức tổ chức kin h tế xà hội Uong đó các

r

s ả n p h ẩ m s ả n x u ấ t ra được đem trao đổi giũa n h ử n g ngưòi s ả n x u ấ t ra

nó, tức là Irỏ' thànli h à n g hóa i l à n g hóa, lúc d ầ u chỉ là n h ữ n g vật

p h ẩ m cụ Ihể n h ư n g cung vói sự p h á i triển cda xã hội, s a u n ày còn bao gồm cả n h ữ n g ilịcli vụ, đ ấ l đai, lài nguyên, sức lao độnjí, c h ã i xám ( p h á i minh, tíáng chế, công ngỉiệ, kin h nghiệm s á n xnấL và q u á n lý v.v ) Điều CO' L)ảu plỉàn biệt vtýi n h ữ n g sả n p h ẩ m Irong kinh lê lự nlũôn lả ỏ' chỗ h à n g lióa là n h ữ n g tíảa p h ấm cùa lau dộng cú hai thuộc

t i n h : giá Lrị sử dụ ng và giá trị Giá trị sứ d ụ n g là công d ụ n g của vật

p h ẩ m hoặc dịch vụ cỉo lao dộng cụ Lliổ Lạo ra dể Ihuả m ã n nln ln g nhu cầu vậl c h ấ l và linli llián cứa cun lìgnỏi tìự x ư ấ l hiện của n h ữ n g q u a n

hệ trao đổi đã làm clio n h ú n g v ật p h ẩ m và dịch vụ cỏ thuộc l í n h giá liị Giá trị của h à n g hóa (iu lao động tr ừ u luọng tạo ra

S ả n x u ấ t h ả n g hóa là tíản x u ấ t ra n h ữ n g t h ứ clui yế u k h ổ n g phải

là để cho n h ữ n g ngưòi s ả n x u ấ t ra nó trực tiếp tiêu d ù n g inà là để trao đổi, để bán Q uá Liinli Uao đổi h a n g hóa đi d ầ n từ trao đổi h iệ n vậl (h àng đổi hàng) đến lưu thông h à n g hóa (hàn g - Liền - hàng) G iữ a s ả n

x u ấ t h à n g hóa và trao đổi h à n g hóa có q u a n hệ l à n g buộc c h ặ t chẽ vói

n h a u Sự x u ấ l hiện và Lăng cường của các q u a n hệ trau đổi h à n g hóa

và mối q u a n hộ lác dộng q u a lại ciia nó vtVi Bản x u á t h à n g hóa là đạc

tr ư n g chu ng ciia nồn kin h tế h ả n g hóa

Kinh lế liàng hóa ra đừi, lồn tại và p h á t triển vói n h ữ n g điều

k i ệ n CO' b ả n \ ầ : I / C ó Hự p h â n c ủ n g l a o đ ộ n g v à a ự Liicli b i ộ l g i ử a c á c

đ u i Ihổ kinh tế; 2/ C'ác ch á thể kinh tế ilưực dộc lập và lự c h ú trong

s ả n xuấL và trao đổi N ền kinh tẽ hàng hóa hoạt động chịu sự tác động,

chi phối cùa i:ác quy l u ậ t khách q u a n vốn cớ cửa nó là : 1/ Quy l u ậ l giá tri, 2/ Quy l u ậ t cung cầu - giá cả, 3/ Quy l u ậ t cạ nh tran h

Trung kinh tế h à n g hóa, vì cỏ n h ữ n g q u a n hệ trau đổi nên cũng

x u ấ t hiện khái niệm Ihị trưừng Các q u a n hệ k in h lế giũa con ngưòi vói

n h a u đưọ'c thực hiện th ông q u a trao đổi vả m u a bán h à n g hóa tr ê u Lhị tnr ờn g N h ư vậy, thị tr u ò n g là m ột p h ạ m t r ù k hác h quan, là yếu tố nội

Thị Uưòng, thuo nghĩa hẹp là "vị Iri địa lý" vói ý nghĩa không

g i a n và thoi gian m à thòng qua dớ người m u a và người b án gặp n h a u

để trao dổi lỉàng hóa Thuo nghĩa rộng, lliị Lrưón^ là noi Irao đổi quyền sỏ' h ữ u ciia hà ng hóa giũ a các bôa cung và cầu về mội loại h à n g hoá

n ào dú n h ầ m diỉp ứng n h u cáu ciia ìnổi bên theo dứng tiiông lệ và lu ậ l

p h á p hiệu liành.Tliị trường ngày càn tí trử t h à n h mội k h â u l à l yếu, ià

t r u n g Làm cùa quá Irìnii Lái s á n x u ấ l xđ hội, là "cầu nối" giửa người

s ả n x u ấ t vói ngưòi liêu dùng.Thị trường Ihưà n h ậ n và Ihực hiện lưu Lhông các luại hàng hóa, dồng Ihời 11Ú cung cấp Lhững tin và điồu tiết, kích llúclí q u á Lrinh s ả n xuấl.Thị Lrưừng củng biểu hiện mức độ p h á t

t r i ể n của nồn kinh tế h ả n g hỏa q u a các giai đoạn của xả hội loài ngưòi Xã hội ngày càng p h á t triển, đặc biệl dến chú nghĩa tư bản, kinh

tế h à n g hóa càng ngày càng mỏr rộng và p h á t Iriển đa dạng Giai đoạn

p h á t t r i ể n cau của k in h l ế lìàng hóa là kin h lế Lhị truờng Ở giai đoạn

n à y cung cầu h àn g hóa gặp gỡ, cân bàng vói n h a u t r ê n thị trường Các

q u a n hệ h à n g hóa tiền tộ được p h á i Lriổn mở r ộ n g bao q u á t n hiề u lỉnh vực và iáụi mối q u a n hộ kinh lế.Các q u a n hệ kin h lế của cá nliân các d o a n h n^lìiộp đồu biểu hiện thônK q u a ' m u a hán h à n g hóa, dịch vụ

tr ô n thị ti uùng và Lliái độ cư xử của mỏi d ú i thổ kinh lế là hưởng vào

yiệc Lìm kiếm lụi ích cda chính mình Ihtìu sự dắt dản cda giá cá thị

trường Các quy lu ậ t của kin h t ế h à n g hóa có sự lác dộng phổ biến dối vói q u á tr ìn h lái s ả n x u ấ l xã hội [28]

Kinh lế tliị Irưòìig có n h ữ n g đặc trư n g ch á yếu sa u : ^

- Cáo mối q u a n hệ kin h t ế đưựe Liền tệ hóa, lọi n h u ậ n k in h doanli

là dộng lực chù yốu cứa sự pliál Iriổu tíản xuất

- Troiiị' lliị Irưôìig, các nhà doanh nghiệp giữ vai trù Irung lã 111

và là clni thổ co- báu ciia n h ữ n g q u a n hộ kinh Lố đưực pluíl sinli vá giiii

q u y ế t trên Ihị trường

- Quy luật cung cáu - giá cả chi phối việc sử dụng và phán bố các

lài ng uyẽ n cũng n h ư các nguồn lực ciia xá hội

- Cùng vói sự Lăng Irưởng kinh tế, các dòi hỏi về lự (lo cá nhâu,

công bằng xả hội, an loàn xã hội cũng llirty dổi nộúclung và p h á i triển Lưưng ứng [ 29 j

1.1.2 Nhiĩnư ưu diểm và Uliuyốl l à l ỵốỊỊ cổ cứa kin h Lẽ t h ikúSoíÍL

Kinh lế Lhị trường lạo cư chế và dộng lực pliál Li íển m ạ n h mẽ dối vói các doanh nghiệp trong sàn xu ất, lưu thông h à n g hóa và đối với nguòi tiêu dùng Su vói kin h lê tự nh iê n và luiih tổ h à n g lióa ỏ' giai

đ ọ ạn đầu, kin h tế thị trường có nhữỊU£ ưu điểm là :

- Quyền tự do (V p h ạ m vi lớn và cạ nh Iranli ở mức độ cao đả kích

lliích các n h à s ả n x u ấ t nói liê n g và các n h à kinh d oanh nói c h u n g ứng

d ụ n g kịp Lhỏ'i n h ữ n g Liến l)ộ khoa liọc và còng ugliệ, tâ n g n ă n g s u ấ t lao dộntí, hạ giá Ih ành, n â n g cao c h ấ l lượng, không ngừng cải liến mứ lộn g

m ặ t h àn g để kịp thòi đáp ứntf các m ặ t nh u CÀU của kh ách hàng

- Trốn co' tíở |)hál l.iiổn Uliôntí ngừng của Scin x u a t và lưu thông

h à n y hứa, kiuh Lố lliị liui)Mtf Lạt) ra Iilúồu lian^í iíóa, đặc liiộl là n h ữ n g

dịch vụ iitfày cànịỉ da dạng để kích thích và (lúp ứng như cầu vô eùnjí phung phú và biốn động n h a n h chóng của ngưòi tiôu dùng

- Nồn kinh lế Lhị trường có LÍ11Ỉ1 tự điều chỉ nh cao du các n h à sản

x u ấ t b ắ t buộc phải thích ứng vỏi n h ữ n g nh u cầu của thị trường Thị trư ò n g là tr u n g Làm và cớ vai trò điều tiết quá trìn h tái sả n x u ấ t xã hội.Thị trường là điều kiện và là môi trường cho h o ạ t động kin h d oanh

cù a ciic d o anh nghiệp

Vì n h ữ n g ưu điểm nêu Irỏn nên trung Ihời đại ngày nay k in h lế thị trưòn g là sự p h á t triển t ấ t yếu, khách q u a n và đany đưọc áp dụn*í

Lại hầu hủi các Iiưóc Liỏu Lliê giúi cũng như ử Viộl Nam.

Bên cạnh n h ữ n g ưu diểm, kin h lẽ lliị Lrường cũng có n h ữ n g

k h u y ế t t ậ t vốn có.(/húng ttì áp d ụ n g kin h lế Lliị Ẽrườnt' trong điều kiện ihùi dại và diều kiện của Vjộl Naiti hiện tại Kinh lẽ l,hị Lrường không

có m ột k h u ô n m ả u và càng không phải là liẻu Ihuốe vạn n ă n g giúp

ch ú n g ta khắc phục h ậ u qu á cuộc k h ù n g hoảng kin h tố xả hội n áy binh

t ừ cuối th ậ p kỷ 70 đến n à m 1991 và cho sự p h á t triển lảu dài cùa nưóc k

La Vì thế, cần phải n h ả n Ihức rõ n h ữ n g k h u y ế l l ậ t h ẩ m sinh cứa nó

N hđntĩ k h u v ê L t à l dỏ ià :

- Thị Uuóng phát triổn d ẫ n đến độc quyền và độc quyền áp đảo cạnỉì t r a n h lảm giảm động lực p h á i triển Vì mục đích lọi n h u ậ n tủi da, các n h à kin h doanh tìm mụi biện p h á p vã thủ đoạn để tồn tại và p h ả t

t r iể n trong cạnh Iranh Khi cần Lhiếl, hụ sẵii sà n g vưựt q u a h à n g ẵ'ào

p h á p Ịuật, t h ậ m chí sử d ụ n g cả n h ừ n g biộn pháp plú dạo lý

- Cứ ng vì mục đícli lựi n h u ậ n , các n h à kin h doanh có xu hưứng xem nhẹ các loại h à n g liỏa công cộng là n h ũ n g h à n g l»ớa cần Ihiốl chu

đa số d â n cư t r o n g ‘xả hội n h ư n g miíe l ọ i ' n h u ậ n thấp Nếu vậy, nền

kin h tế quốc dản sẽ có một bối cảnh là co' cấu kinh lế chung khổng CÁU

đối, có những lãng plú lớn Liong quá trình lái sản xu ấ l xã hội.

d o a n h nghiệp Lự p h á i liên kết, liêu d uauh lạo lliành các Lập đ o à n llieu

xu hướng độc quyền dể có lliể chi phối, khống chế Iihửng m ả n g tliị Lruòng lún Lrong va n^oài nưức T ừ dó lạo khả n ă n g chi phối, lũ n g doạn của các Lập đoàn này vồ mặL chính li ị, xã hội

- Kinh lố Lliị trướng củ xu Ihế d ẫu đến bự là n ph a và ỉà m hư hỏng môi Lrường bống của cun ngưỏi Các chũ doanh nghiộp ao chạy Iheo lụi ích cục bộ của m ìn h mà không cần q ư au là m đến nliửng lợi ích chung của luàn CỘIIỊ' đồng

- Nhìn từ góc độ ngưỏi kinh d oanh thị trường không bao h à m trong nó các cơ’ chế báo vộ vỏ m ặ t xã hội N h ư n g sự pliál tr i ể n k h á c h

q u a n không thể loại li ừ m â u t h u ầ n giữa yếu tố kinh t ế và xã hội Điều

q u an trọng là khôntf đổ các mAu IhuÃn đó l.rỏ' Ih ành khôny t h ể điồu hòa được Một xã hội đ u n ' c h ũ , văn m in h là xã hội giữ dưọc s ự câ a băng, hài huà và (In (lịnh Uontí sự p h á i t i i ổ n d i ứ a các yếu l-ố kin h tô va

xã hội khung Lliổ loại bủ 111ỘI yếu lố nào Phái hảo đảm lựi ích mọi mặ t của con ngưoi, vi C0 11 ngưừi tliông qua việc pliát triển Lhị truòng Dày

là một trong n h ữ n g yếu Lố đòi hỏi chún g ta phải xét tói vai trò của N h à nưức Irong nền k in h t ế thị trường

Kinh tế thị trưòng là xu Lhế p h á t triển chung N h ư n g để p h á t liuy n h ủ n g m ặ l Lích cực, khác pliục h ạ n chế n h ữ n g m ặ t liêu cực thì lùy điều kiện cụ Lhd cứa từ n g nước cần phải có mô hìn h thích hựp T rong

đó, sự can Lhiệp q u ả n lý cũa Nlià nưứti là một t ấ t yếu N h ữ n g vai trò ciia N h à nưức liu ng n ền kin h Lô ủ' lừng nưứi: cụ Lhể lại cú nội d u n g

k h á c n h a u cần phải đ ầ u lư nghiên cứu

Theo kin h nghiệm cúa các nưó'c đưực m ệ n h danli là nh ững con

l ồ n g C h ả u A, nếu kết h</p được các m ặ t ìnạnli cửa kin h lê Ihị trưòng vói n h ữ n g chức năn{' đ ú n g và pán th iế t cũa N há nưức tlù nền kin h lê

sõ lả n g Lnrởiig n h a n h , xa hội tíẽ ổn đị nh và dõi sống của n h à n d â n sẽ đưực cãi thiện ( 46 Ị

1.1.3 Quan diổằằi cứa Dịku' vỏ dối mới Hỏn kiuli lú Viỏl N a m.

Vào nh ữ n g n ă m cuói ciia lliập niên 70, Dảng và N hà nưức la dã

n h ậ n Iháy rànịí cán phai Ihay (lối mó hình q u ả n lý nền kinh lê theo kiểu kế lioạcli lióu lặp U iiiig bau cấp.Vi Lhế, dã có mội aố vảa b ản

m a n g Lí 111i cl*ảl t h ứ nghiệm và giái p h á p lình Lhỗ được áp dựng Uoug

n h ũ n g n ă m 1981-1985 Đó là Nghị quyếl TW 6 khỏa IV (9/1979; dồ cập đến Ittộl số vấn dổ cấp bácli trong cải liến q u ả n lý kin h lế.Chỉ thị sỏ

100 cùa Ban bí lliư (11/1981) vồ Llìực hiện chế độ khoán sản pliám đến

n h ú m và ngưừi laơ 'ộỉig lio n g các liựp lác xã iiỏng nghiệp Nghị q u y ếl (dự thảo) số 30(j cda liộ C hí nh trị (1984) về trao quyền tự chủ Lài chính

và tự chù l.rong KiUi x u ấ t kinh d oanh cho các xí nghiệp quốc doanh

N h ữ n g Lhử nglúộm ban dáu dã liuóìig trụng làm vàu q u y ết vân đề

bảo đ ả m s ự q u ả n 1> tập t r u n g của N h à nưức đối vói nền k i n h t ế và mở rộng q u y ền tự chủ cùa C Á C địa phương, các đưn vị CO' sử, lúc đó là các xí

n g h iệ p quốc d u a n h và các họp tác xã nông nghiệp

Dù có n h ữ n g cải tiến về m ộ t số m ặ t của q u ả n lý kin h tế n h ư n g

n ề n k i n h tố chưa có n h ữ n g Ihay đổi co’ bản Ngoài ra, sức ép quốc tế đối với n ề n k in h tế nưức ta l ấ t lớn vì ng uồn viện tr ự tù' các nưóc XHCN

m ấ t đi, trừ Liên xô cũng dã giảin mạnh, Mỹ Liếp tục cấm vận NỒ11

k i n h tẽ Việt N a m làm vào k h u n g huủng T in h hì nh đó đòi hỏi phái có giải p h á p cải cách Lriộl dế hun để đ u a nền kinh tế Ihoál khỏi k h ả n g

h o ả n g và cú Ihể lun lại pliál Iriốn trung linh h ìn h mỏi

Đại hội Đảng lán Ihứ VI (12-1986) đã lốiiịí kết và đi đến qu yết

định phải đổi mó'i toàn diện nền kinh tế Dường lối đổi mói đưực Liếp

tục k h à n g địn h va n à n g cao lại Dại hội lần lliứ V‘ll ( íi- iy y i) và Hội nghị giửa nhiệ m kỳ khóa Vll (1-L994) Đỏ là : xày dựng và phá t tr iể n

n ền kinh lé hảng hóa nhiều Ihành phán Iheu cư chê thị liu'0'ng có sự

q u ả n lý của N h à nưức, Llieu địn h hướng XHCN 14lj

Công cuộc dổi mới bao gồm nliiồu inặl, nhiều nội dưng Về inặl

k in h tế, nội d u n g cốt yếu cũa q u a n điề m đổi mới là lliừa n h ậ n và tạo điều kiện h ì n h t h à n h nền kinli tế nhiỏu t h à n h p h ầ n vói sự ra đời của

n h i ề u loại hìn h d oanh nghiệp thuộc các hì nh Ihức sỏ' hữu k h á c n h a u

Cơ ch ế q u ả n lý kin h lế Ihay đổi lưưng ứng vói sụ' thay đổi cư cấu nền

V

k i n h tế T rong các văn kiện cùa Đảng và các văn bản của N h à nước,

n h ũ n g vấn đồ l ấ t dược quan Lảm giải quyết và dần dán đưọ'c làin l ù là chức nă ng và phương pháp quản lý nền kinh tế cua nhà nưỏc và

qu yề n tự do kinh doanh cùa các loại doanh nghiệp Cùng vói sự ph ái triển những nội dung đó trong quá trình đoi mói, plìáp luât đưực

Cư chẽ vậ n h à n h nền kinh lê h à n g hóa nhiều t h à n h p h ầ n thtìo

đ ị n h liưỏng XllON là cư chế lliị Irưừng có sự q u ả n lý của N h à nưóc

b ằ n g pháp luật, kế hoạch, chính sách và các công »ụ khác

Trong co' chế đó, các đơn vị ki nh tẽ có quyền tự chu s ả n x u ấ t

k i n h doanh, q u a n hệ bình ciẳíiy, c ạ n h t r a n h hựp pháp, hựp tác và liên

d o a n h lự nguyện, thị Lrườn^ có vai Li ò trực Liếp hướng đản các đon vị

k i n h Lê lựa chọn ỉinl) vực hoạt động và phưưng án lổ chức bản XUÚL

k i n h d oanh cỏ hiệu quả N hà nước q u ả n lý nền kin h Lế n h à m d ịn h huống, d ẩ n (lát i:ác Lhành p h ầ n kiuli lố, Lạo môi trướng và điồu kiộn

t h u ậ n lụi chu liuạl dộntí sá n x u ấ l kin h tlơanli Ihoơ CƯ chê Lhị ừ ư ứ n g

k iể m soái cliặl chẽ và xử lý các vi pliạm pháp luật trong h o ạ i động Uinli LỂ, biiu dihn tíự hãi hoa giữa pliál Iriổu kinh Lố và p h á i tr iể n xã hội.” L 41 ]

Q ua mấy liâm llỉực lũộn, Dáng, N h à nước và n h â n d ả n La đả 11Ồ lực khắc phục khỏ khá n, kiên Lrì Lim loi khai phá con dường đổi mới

chua có inộl khuôn mẩu ch<» Liuóc ('ông cuộc dổi mỏi theo hướng kinh

tế th ị trường ứ nước La dà dụl dưực mội bố t h à n h tựu bưức d ầ u q u a n

tr ọ o g 1 11]- fl'uy nhiên, t r u a ^ qu á l i ì n h p h á i Lriổn, q u ả n lý N h à nưóc đối YÓĨ n ền kinh Lố cũng n h ư sụ; liinh I h à n h và h oạt động của hộ thống

d o a n h nghiệp ử nưởc ta cũng bộc lộ nliửng thiếu SÓI, lệch lạc

Để kịp Ihừi uốn n á n nh ữ n g lộch lạc và liếp tục p h á i huy, k h ai

th á c n h ũ n g Lỉiành qu a dã d ạ l dưực, Diiiití dả liiộu Lập iiội ngiiị yiứa

n h i ệ m kỳ (Khoá VII - t h á n g 1/1994) Hội nghị đã đưa r a n h ữ n g kết

l u ậ n cụ th ể về n h ữ n g nhiệm vụ chủ yếu tr ong thời gian lứi ciia cách

m ạ n g nước ta P h á n dổi mói lỉnh vực k i n h tẽ liên q u a n đ ế n việc giải

q u y ế t q u an hệ N h à nước vói các d o a n h n g h iệ p đưực tóm t ắ t n h ự s a u :

"Tăng cường q u á n lý vĩ mô cùa N h à nưóc nhằrn đ ịn h hướng và chỉ đạo sự p h á t tr iệ n cửa loàn bộ nền k i n h t ế - xã hội, Lạo môi tr ường

k i n h tọ và k h u ô n khổ ph áp lý cho hoạt động s ả n xuất- kin h doanh, p h á t

h u y m ặ l tích cực, ngân ngừa khống chế n h ữ n g lác động t ự phát, khác

p h ụ c n h ữ n g m ặ t khiếm khuyết vốn có củ a CƯ chế thị trường làm cho

thị trường t h ậ t s ự tr ớ I h à n h công cụ q u a n trụng trong việc p h â n bố và

sử d ụ n g cú hiộu qu á các nguồn lực, p h â n phối và p h ả n phối lại t h u

n h ậ p quốc dủn, báo đ á m q u a n hệ tích lủy - tiồu dùng, điều tiết lọi ích giữa các t h à n h p h ầ n kin h Lố, các l á n g lớp d à n cá, cláp ứng yêu câu

t â n g trưởng n h a n h hon, ổn địn h vững chắc hơn, công bă ng xã hội

n h iề u hơn

Q u ả n lý ví mò cùa Nhà nưứo phải bao q u á i toàn bộ n ền k i n h tế quốc dân, các t h à n h p h ầ n kinh tế chứ k hông riêng k h u vực d o a n h

ng hiệp N h à nưức.Tăng cường Lính lậ p Lrung thống n h ấ t của C h í n h

p h ả trong điều h à n h vi mô nén kin h lế, đi đôi vói viặc m ở rộng t r á c h

n h i ệm và quyồn liạn cứa ngành và địa phưuiiị' dối vói nh ũ n g vàn đồ

m à các cấp này cú k h á năng xử lý có h iệ u q u á hưn, báu đ ả m q u y ề n tự

V

ch ủ kin h d o a n h cùa các doanh nghiệp Các Hộ chuyên n g à n h cầ n tậ p

t r u n g làm tỏl chức n ă n g huạcli địn h chiến lược, quy hoạch, c hính sá ch

p h á i triể n của toàn ngành Hưứng clản, hỗ trự, kiểm tra, kiểm so á t các

d o a n h nghiệp thuộc mọi Ihànlì plìàm t r ẽ n địa hàn Lheo đ ú n g chức n ă n g

quản lý Nhà nưóc vồ nganli kiỉlli tô - ký I h u ậ l mà Bộ phụ liá ch T ă n g eưòìig vai trò quản lý xuyen suốt, các n^ànlỉ và lĩnh vực của các Hộ lổng

họp, làm cho mọi hoại động kinh lẽ - xã hội đều nằm trong phạm vi

quản lý vi mỏ cỏ liiộu lực cua Nhà ìnróc Các cấp chính quyồn ciìn l.hực hiện chức nă ng q u ản lý N h à nước t r ê n địa bàn lãnh thổ đối với mụi doanh nghiệp thuộc các t h à n h p h ầ n k i n h tế, khô ng phân biệt kinh tế

t r u n g ương hay địa phương

Huàn chỉnh hệ th ố n g p h á p luật, làm cho p h áp l u ậ t được Ihực

h iệ n n g h iê m chỉnh" [42]

Thực sự bắl đ á u t ừ 1986, công cuộc dổi mói 10 n ă m qua đả th u

được n h a n g lliành tựu Lu lóii Tình Irạng đìnli đốn tron^ sản xuấl, lối

r e n trong lưu Ihông dưực khắc phục, Kinh lê lả n g Irưửng n h a n h , nliịp

độ t ă n g tổng sả n phá’ 11 tronj£ nước (GDP) bìnli q u ả n h àn g n ă m thời kỳ1991-1995 đ ạ l 8,2% Lạm pliál l)ị đẩy tùi Lừ 774,7% n ă m 1986 xuốngcồn 67,1% n ă m 1991 và 12,7% n ă m 1995 Đầu lư loàn xã hội bằng

n guồn vốn Lron^ và ngoài Iiưóc so vói CìDP n ă m ìy yo là 15,8%, Iiăin

1995 lá 27,4% ÌAíong Lhực không n h ữ n g d ả ăn ỐI à còn x u ấ l k h ẩ u đưực

inỗi n ă m khoáng 2 Uiệu l a n C h í n h sách kỉn h tế lihiều t h à n h p h ầ n đã

gúp p h ầ n to lớn giãi phóng và p h á i liiổ n S Á tíản xuất, đưa đến n h ữ n g

t h ả n h tự u kin h lê xá hội q u a n trụng qua 10 n ă m dổi mới Dại hội

Đ ản g l ầ n Ltuí VIII k h ả n g liịnli liỗp tục q u a n điểm và sựnghiệp dổi mỏi, liếp tục Lliực liiộn n liấ l quán, tàu dài chính sách nay,

k h u y ế n khích mọi d o a n h n^liỉộp, cá n h à n trong vá ngoải nước khai

N h ư vậy quá t r i n h dổi mói nổn k in h tế củng là quá tr ìn h Ịỉhál

Uiổn qu^iì di01 u cúa Dáuy ta vồ nền kin h Lố h à n g liủu nliiồự Lhủiíh

p h ầ n C ũ n g từ n h ữ n g q u a n điểm đó, hệ thống các d o a n h ng h iệ p thuộc các t h à n h p h ầ n k in h l ế n h ấ t là các d o a n h nghiệp ngoài quốc doan h đã đưực h ì n h t h ả n h và k h ô n g ngừng p h á t triển

1.1.4 Khái niêm và vai trò của d oanh n g h iệ p

-í

1.1.4.1- K h á i niô.ni k i n h (loanh uà d o a n h ỉiư h ’,ip.

Theo điều 3 L u ậ t công ty 'Kinh d o a n h là việc th ực liiện một, m ột

số hoặc l ấ t cả các công đoạn cua quá tr ìn h đầu tư, lứ sả n x u ấ t đến tiôư

th ụ s ả n phi m hoặc thực hiện dịch vự trôn lliị trường nliảin mục dích

s i n h lòi" Một h o ạ t dộnK xã hội đưọ'c coi là kinh d o a n h nếu có hai đặc : t r u n g cư bá n là d ầu lư lài aũn và mục đích cua đ á u Lư là Lhu đưực n h ữ n g lụi ích cũng m a n g nội d u n g Lài sản, T ro n g n ể n k i n h tế Ihị

i

trường, tài s á u bao gồm cả n h ữ n g tài s á n hữu h ì n h củng n h ư Lài s ả n vô

h ì n h n h ư quyẻn tác giả, quyén sỏ’ hữu công ng h iệ p n h a n g bí q u y ế t công nẹhệ T ấ t cả các loại Lài sả n đỏ, Lrên Ihị trư ờn g đ ề u có t h ể trỏ'

I h à n h h à n g hóa dổ Liú Lhành đối lưựng và mục đích oúa đ ầ u tư tr on g các h o ạ t dộng kin h doanh

Hoụl dộng kin h d o a n h Lrong nền kin h Lố thị trường diỗn r a trong

t ấ t cả các k h à u của q u á l i i u h lái s ả n x u ấ t xả hội : Irong s ả n xuãL, lưu thôn g h à n g hóa và ngày càng p h á i t r i ể n các h o ạ i động dịch vụ đa dạng, tvinh duan h liêu q u a n đến n h iề u chủ lliể khác n h a u , t h ứ n h à i là

n h ũ n g người trực Liếp liến h à n h kin h doanli, I h ú hai là N h à nưức với

tư cách là ngưòi quán lý và Lạo Iĩiôi Lrường cho kinh doanh và iiiýr )ìâ là

n h ú n g người Liêu ilừng

Ngưòi trực tiếp thực hiệu hoạt động kinh d o a n h dưực gọi là chú

thổ kinli doanh hoặc đou vị kinh duault.c!ó nhiồu loại chú Ihổ kinh doanh khác nhau Q u án lý Nlìà 1 1U'Ó'C đối vói liền kinh l ế có đối lưựng chủ yếu và l.rước luú I;i <■:!(’ 1.1 lổ kinh doanh dộc lập Vồ pliuonk'

diện kin h lê và pliáp lý, một chú thể kinh d u an h độc lập là n h ữ n g cá

n h â n hoặc tổ phức thực hi ệ n hạch toán kinh tế độc ì Ạ p , lự cliịu trách

n h iệ m vồ mụi h à n h vi k in h d o a n h nhấL là vẻ m ặ t tài sản và hụ cú thổ

là n g u y ê n đon h ay bị đơn trước Tòa án

Khi tự do k i n h d o a n h đá trỏ' t h à n h mội quyền CO' b ản cảa con người và lán d ầ u Liên dược c h í n h Ihức ghi n h ậ n trong Hiến p h á p 1Í392 (Điều 57) thì tr o n g n ề n k i n h t ế Việt N a m đã có r ấ t nhiồu cá n h â n và lổ

chức lliam gia lunh duaiih, trỏ' Ihành các chú thổ ltinh doanh Dốn nay,

c h u a có Lài liệu huậc v ă n b ả n c hính thức nào cùa N h á nước trung việc

p h à n lóại các ch li t h ể k i n h d o a n h một cách đ ẩy đủ và có hộ thống

N h ư n g sụ’ p h ả n loại n ả y là cầ n Ih.iốl cho cả hai phía, nguôi k in h tluanh

-Ị ỹ-yà N h à nưức Dối vói ngưòi k in h doanh, việc xác định tư cách p h á p lý

lò r à n g tìõ gidp họ tì m được n h ữ n g quy chế lliích hợp, n h ữ n g "luật chưi" chơ hoạt động củ a m ì n h Liên Ihưưng trường Đối vứi N h à nước, việc thống kê và p h ả n loạii lõ r à n g về chủ Ihể lú n h d oanh là cư sở trong mụi hoại, ỡọiig q u á n lý, Lổ chức n ẻ n kin h tế quốc đàu Sự diều liêi vỉ mô của N h à nước từ n g thời kỳ sẽ t ậ p t r u n g vào n h ữ n g đối tuựng, n h ữ n g chù t h ổ n h ấ l định ,

Hiện tại ử nưức ta, cỈầií lltể kin h d o a n h dược chiu t h à n h ba nhóm

Giữa các n h ó m có Llìể có s ự chuyển hóa lản n h au T h ự c lẽ ch ưa có

n h ữ n g tiẽu Lliức th ố n g n h ấ t chơ sự phải) biệt giửa các nlìốm.Sự pliàn biệt mỏi chi dựa t r ê n n h đ n g d ấ u hiệu đưn ỉẻ do các cơ q u a n N h à nước

TRƯỜNG ©Ai HOC luật ha l ó ị

quy đ ịn h và sự chấp n h ậ n , đ ă n g ký của người kinh d o an h về m ặ t quy

mô (vốn, lao động và doanh thu)

Hệ thống văn bản ph áp l u ậ t k in h d o an h và cư chế Lổ chức lliực hiện q u ả n lý N h à nước, lúện nay inúi tậ p tru n g vào nliorn doanh ngh iệp (nhóm 1) và Lhực lố cũng chỉ ỏ' k h à u đ àng ký lli àn h lập, đăng

ký kin h doanh, lúc là chi n h ũ n g t h ủ tục ban đ ầ u "vào sàn" Cùn việc theo dõi cả quá (rình các doan h lỉghiộp lỉoạl động kinh do an h l.rên Ihưưng trường Ihì có Lliổ nói, chua cỏ co' q uan nào chịu tr á c h nlũộm chính Ngh ĩa là có quá nhiẻu Lrọng í ải m à Không thể chỉ rõ ai là trọng tài chính, ai là trọng lài liiên l iô n "sản cỏ" thương trường M ạ t khác,

N h à nưóc đ ang buôiỉií lóng q u ả n lý dối vói các hộ kinh d o an h và n h ấ t

là n h ữ n g ngưòi kin h d o an h Iihỏ Vói các hộ kinh doanh, theo nhữ n g qui đ ịn h hiện h à n h của Nghị đ ịn h số 66-HĐ14T ngày 2-3-1992 của llội đổng Bộ trưởng (nay là t h i n h ph ủ) và Thòng tư số 07-TM.DL ngày 18- 5-19ÍỈ2 của Bộ Thương m ại và du lịch, đỏ mói chỉ là n h ữ n g Ijuy định về

t h ủ tục đăn g ký ban đ ầ u vói mục đích ch ính là để lliu đưựi: Ihuê ,các

lệ phí chu n gản sách N hà imóc.Vói n h ữ n g người kinh doanh nhỏ, Ihực

lê mói chi có r ấ l íl quy định m a n g mội nội đ ung q u á n lý h à n h chín h để bảo đáin t r ậ t tự xã hội mà các biện p h á p không m a n g Lính cliấl kinh

tế Hiện Lại, n h ữ n g ngưòi kinh do a n h nhó kh ôn g thực hiộn đà n g ký

liuạL dộng và không bị aự lúổm so á i của b ấ l kỳ cư q u a n N h à nước nào

về n^ành nghề và d i ấ l iưựntỉ liànk' hóa, dịch vụ Song tliực tố, số người

k i n h doan h nho r a i Uun^ iiicu iNien giuin lliuiig kè ]DÍJ4, liê ng Liong lĩnh vực ăn uống công cộng và địch vụ tư uliân, ưới: lưựng số ngươi Lham gia là 1.1.15,7 ngàn người, số hộ llui công nghiộp và cá Ihổ lù

37 6.000(1990) tăng lèn 452.8(36 í 1993) liộ kinh doan h và nl|iing người buôn l)án nhỏ là phương llu u ‘ giai 4Liyel cuộc: HốMg chi) mội lượny II^ƯOI

đá ng kế và đang cú xu hưứng còn lã ng lên nứa Ngưừi tiêu d ùng h àng ngày trực Liếp m u a bán và địch vụ vói họ, nhất là n hữ ng n h u cầu sinh

h o ạt h à n g ngày Bỏ:i vậy, vì cũng là n h ữ n g hoại động kinh d o an h tr ê n thị tr ư ờn g nên Nhà; nước cần phái có quy chế chặt chẽ để, Ihứ n h ậ t là bảo đ ả m sự công băng trong kinh d o an h giữa các nhóm, th ứ hai là bảo

đ ả m s ự báo hộ đầy đii của N h à nuúc đối với ngưòi Liêu dùng, t h ứ bạ la

t ậ n Ih u t h u ế cho n g ân sách N h à nưóc

Doanh nglỉiộp lả t h u ậ t ngũ’ được d ùng pliít biến đổ cliỉ p h ầ n lớn các ch ủ th ể kinh d o an h độc lập trong nền kinh tế thị trường N h ư n g đây củ ng là một khái niộm đ a n g có n h iề u cách hiểu khác nhau

Khoa liọc kinh Lố và p h á p lý ó’ nưúc la hiộn nay d a n g cỏ xu hướng đồng n h ấ t khái niệ m d o an h nghiệp với khái niệm elm th ể k in h doanh Tại Diều 3 L u ậ l công Ly lầ n đ ầu Liên từ doanh nghiệp được

d ù n g vói định nghĩa "là đưn vị kinh d o an h được t h à n h lập n h ằ m mục đích c h ả yếu là lliực hiện C Á C h o ạt dộng kinh doanh" Theo đỏ, do anh nghiệp bao gồm n h ữ n g đưn vị kinh d o an h n h ư các công ty cơ phần , công ty tr á c h n h iệ m h ử u h ạ n và s a u này trong thực lế rnử rộng cả

n h ũ n g d o an h nghiệp N h à nưức ,các hựp látí xá và các duanh ng hiệ p Lư

n h à n Khái niệm d o an h nghiệp không bao hàin n h ữ n g cá n h ả n vả

nh óm kinlỉ doan h (nhóm 2) mà tliực c h ấ l hụ là nhữ ng doanh n ghiệ p tư

n h â n có mức vốn Ihấp hon vốn pliáp địnli quy dịnlì cho luại h ìn h doanh nghiệp tư uhàn

- T ro n g SUỐI mội Lhời kỳ dài cùa cư chế củ, pháp lu ậ t của N h à nước t a p h à n biệt dối xử l á i rõ l à n g đối vói hoạt động ciia k i n h tế Lư

n h ả n và cá thể, t h ậ m chí có lúc d ùng cả n h ữ n g biện p h á p chuyên chín h

để n g à n cản và h ạ n cliế s ự lơn lại ciía chúng N hư ng l.rên Ihực lê kinh

tồ t ư n h à n và cá thổ chưa hao giờ L)j loại khỏi đỏ Hống kinh l ế - xã

hội-li)

Ngày nay, v ấ n đề đã lliay đổi, c h úng ta chii Irưưng xảy dự n g n ề n kinh

l ế n h iề u t h à n h phàn N h u n g cá n h â n và nhóm kinh doanh c ũ n g đã là

n h ữ n g ch ủ thổ kin h doan h thực lế.Vậy nếu đồng n h â l k h á i n iệ m chủ

th ể k i n h d o a n h với khái niệm d o a n h nghiệp thì cũng phải cui cả n h ả n

và n h ó m lcinli doanli nhu' một loại h ì n h d oanh nghiệp ij' nu'ó'c La

Mội điẲm cáu chú ý là, địn h nghĩa vồ doan h nghiệp Irung L u ậ l

công ty chỉ đề cập đến những chu Lliể kinlt doanh "dược Lhànli lập"

theo n g h ĩa p h á p lý Tlioo nghĩa này, d o anh Iiylũộp phải là Ìíhữntí cliú

N ề n k i n h Lế thị Lrường với dặc tín h lự diều tiếl tíẽ k í d i llú ch sự

x u ấ t hiện theo liưóìiị' da đ ạ n g hóa các loại lùnli d oanh lìghiệp.Giữa các n h ó m đun vị kin h d oanh lại ihưõiềg xuyôu cỏ sự c h u y ể n hỏa lản

n h a u V ì thế, k h ổ n g tliể Iiói hệ t h ố n g cúc cliii lliể kinh doan h chỉ là CÍẲC

loại d o a n h nghiộp mà vào l.hòi điổm Iiày dà có quy chế p h â p lý TI lực tiề n n ồ n k in h lế IIước la dã và d a n g liên lục x u ấ t hiện n h ữ n g loại h ĩn h đưn vị k i n h doanh mới, dõi hỏi pliải Lhườug xuyên hoan t l ú ệ n n h ậ n

th ứ c vồ d o a n h nghiệp vá bổ sưng, bừa đổi quy chò pliáp lý dối vói các

d o a n h nghiệp

1.1.4.2 Nhciìi (lang (loanh míẨlíầií íi nuóc la

Ở 11 ước ta c ũ n g n l i ư ỏ' các nưỏc k h á c , sỏ’ dĩ có ntiiồu ý k i ế n k h á c

n h a u về khái niệm do anh n^lii.ộp là vì doan h nghiệp phái dược nhìn

n h ậ n l i ê n cá hai phuưng diộiầ ; kinh lế và pháp lý i)ổ n l i ậ n d ạ n g

d o a n h nghiệp IroiiỊí số J.ini l ỉ lố kmii (li)iuili (liíiiịí Lhani m Li

2 ì

kinh doanh cán phải dựa vào nluĩng dấu hiệu lỉhàl định Khái quái chung nh ũng dấu hiộu dó là :

T h ư n h ấ t , doanh nghiệp ph ái là một đưn vị kinh d o a n h (lả cá

n h â n h ay một tổ chức) Viện th ống kê vả nghiên cứu k i n h tế lJh áp (IN S E E ) llù coi doanh nghiộp là m ộ i lác n h à n kinlì Lê m à chức n ă n g

ch ín h của nó là s ả n x u ấ t ra các uủa cái vật chấ t hoặc các dịcl) vụ d ù n g

để b á n [17J Đó là q u an diổm đ ú n g dán vồ doan h nghiệp trong điều

So' d ồ ỉ : Kliái q u á t v ồ d o a n h n g h i ệ p t l i e o Ỉ N S E E

Đưưny nlỉiỏn, lioyt ilộug kin h d o anh dưực cui lả chức n ă n g chù yếu ciia d o anh nghiệp phái là n h ũ n g h à n h vi kin h (loanh ằiựp pháp,

tr on g k h u ô n khổ quy định của pháp luật 1

N h ư vậy Lhuậl ngũ' doanlì nghiệp, có lín h quy ước để p h à n biệt

vói n h ữ n g người lcinh doa nh cá Lliể, ngưòi lao động hoặc hộ gia đình,

tổ hựp Lác.-Những chủ Llỉổ này cưng đồu trực Liếp t h a m gia k in h

d oan h, n h ư n g quy chế lioạt dộng khô ng dừng quy chế dơi vỏ'i doanlì nghiệp Oilng khổiìtf l.lul tfọi IA (loanh nglũộị) n h ữ n g 1(1 chức xã hội mà

Vỏn p h á p địn h du N hà 1ÌUỨC quy địnli chu lừng n g à n h n g h ề kin h

d o a n h và đối vói Lừntí loại hì nh d o a n h nghiệp N hà nưóc xác địali mức vốn p h á p d ịn h d ụ a UỎI1 co' aỏ' n h ữ n g mục liỏu, nhiộm vụ của kế huạch

pl iá l t r iể n kinli tố xà hội, qua đó Lliực hiộn vai Lrò đióu liếL Irong việc

tổ chức s ả n x u ấ t đối vói nền kin h lế

Dối vứi mỗi doan h nghiệp, mức vốn ph áp dịnli bằng lổng số cácvốn p h á p đ ịn h quy định cho các n g à n h nghề mà nó>đăng ký h o ạ t động.Chỉ n h ữ n g đơn vị kinh d o an h nào có số vởn kin h d o anh đ ă n g ký vói

N h à nuức lớn hun huặc Lối th iều phải băng mức vốn pliáp đ ị n h Lhì mớiđưực công n h ậ n là các (loanh nghiệp N h ư vậy, vốn p h áp đ ịn h chỉ có ý

n g h ĩ a Irong việc d â n g ký t h à n h lập vói N h à nưứe va là d ấ u iiiệu để

n h ậ n d ạ n g đơn vị kinh d o an h có phải lả d u a n h nghiệp hay không Còn

trong quan hộ giứa các duauli nghiộp vứi nhau, vốn ị)liáp định khúng

có ý n g h ĩa gì Cái mà một d o anh nghiệp cần q u a n tâ m khi xem x é t đối

tá c cù a m ì n h là mức vốn kin h d oanh đ ă n g ký với Nhà nước m à khi đã

Mỗi luại doan h nghiệp đã và tíẽ có riênỉ' I11ỘL vàn bản lu ậ t để điều

c hỉnh, đó là LuộL doanh Ìighiộp N h à nưóc (20-4-1995), L u ậ t doanh

n g h iệ p tư n h à n (21-12-1990) , LuậL công ty (2.1-12-1990) , L u ậ t đầu Lu nước ngoài tại Việl N a m (29-12-1987) , L u ậ t họp tác xã (20-3-1996)

T r ê n CO’ sở nhữ ng lu ậ t riêng vồ từ n g loại hìn h d o anh nghiệp, tại nhiều nưức còn cú mội l u ậ l chung về d o a n h nghiệp Một chú lliể kin h doanh

đ ư ự c g ọ i l à ( l o a n h n g h i ộ p k h i n ó l à c h ả t h ổ p l i á p lý t r u n g CÍỈC q u a n h ệ

t h u ờ n g đưực điều chỉnh bỏ'i các v ă n bán có giá krị pháp lý là văn bản

lu ật Các chú Lhổ kin h doanh khác không phải là doanh nghiệp thì viêc

đ ă n g ký và hoạL động đưỢc điều c h ỉ n h hoặc bằng các văn bản ph áp quy dưói l u ậ t n h ư các Nghị định của C h í n h plíả, các văn bản cùa các Bộ, cơ

q u a n n gang Bộ hoặc l u à n theo n h ữ n g quy địn h cliung của L u ậ t đ ản

sự, LuạL Lau động, L u ậ l thương mại chứ khổng có v ân bản lu ậ l

T hông qua viộo đăng ký t h ả n h lập và đ a n g ký kinh doanh, N h ànước kiểm soát và lưu Lrử nhửiig tài liệu chứ yếu vẻ h o ạt dộng kin h

d o a n h của Lừng d o an h ngliiộp tại CÍẮC cư q u a n Nhà nước có th ẩ mquyền Ò nưức ta, đó là các cư q u a n q u ả n lý thuộc hệ Ihống các cư q u a n

h à n h p h á p như Bộ chú quản, ủ y b a n n h à n d ả n Linh, t h à n h phố Irựcthuộc t r u n g ưưng N h ữ n g lài liệu đó cần đưực cônỊỊ khai một cáchIhưòìig xuyên và kịp thời để không chỉ phục vụ cho việc q u ả n lý N h à

nưứe m à còn phục vụ chu quan hộ giữa các d o anh nghiệp vói n h a u Tại

n h i ề u nước khác, đó là việc p h á t h à n h d a n h bạ d o a n h nghiệp quốc gia

D a n h bạ doanh ngtiiộp quốc gia có thổ p h â n cống cho nhiồu cấp khác

n h a u p h á i h àn h dịnli kỳ hang tu ầ n , h á n g th á n g hay h à n g năm N h ữ n gđon vị k in h doanh dưực ylii Lũn trong các d an h ljụ đoanli nghiệp dó thì

có t ư cách tà doanh nghiộp Khi mội doanh nghiộp bị Ihay dổi uhủ sử

2 li

hữ u, bị giải th ể h a y bị p h á sả n , dơ a nh nghiệp đó bị xóa tê n trong danli

bạ d o an h nghiệp D a n h bạ d o a n h nghiệp quốc gia là vãn b ả n pháp lý

c h í n h thú c l ả m CO' sỏ' tr un g q u a n hệ giữa doanh nghiệp vói N h à nước và giửa các d o a n h nghiộ p Lrong và'ngo ài nưỏc vòi nhau

T h ứ t ư , d o a n h n g h iệ p có một nghĩa vụ p h á p lý đặc t r ư n g đối vói

N h à nuức là p h ả i Ihực hiện dầy đũ chế độ hạch Loán kê t o á n và llìống kê

Chố độ hạcli toán kế to á n và hạch loán Ihống ké hiệ n nay đa ng

c ó n h iẻ u Ihay dổi vố liiậl nội d u n g và nghiệp vụ Hạch lo án kê toán

n h ằ m ph ả n á n h tréui các cliứnịỊ tử, lài kh oả n và sổ kế to á n mụi lìoạt động kinh doanh, clúí yốií phục vụ cho yêu cẩu quán lý, điồư hàiih của

cbMìh các d o a n h nghi ệp cũ ng n h ư yốu cáu kiếm soát của N h à nuóc đối vỗi d o a n h n g h iệ p Lrony Ijuá t r i n h lioạt động kinh* doanh Hạch toán

t h ống kê cỏ m ụ c đích c hính là đổ N hà nước lổng họp, điều h a n h chun g

t o à n bộ n ề n k i n h tế Hiện h à n h chế độ hạch loán kê t.oán và th ốn g kê cùa d o a n h n g h iệ p dược quy đ ị n h Lrong iJh áp iệnh về k ế lo á n v à thống

kê đá đưực Hội đồng N h à nước thũng qua ngày 10-5-1988 N g h ĩa vụ cùa Lất cả d o a n h n^hiộị), đù thu ộc loại hìiilỉ doan h nghiộp nào, kin h

d o a n h tr on g n g à n h n g h ề gi ỉá phái thực hiộn n h a n g quy đ ịn h vồ hạch

t o á n và th ố n g kê (/lui d o a n h nghiệp có quyền tự do lựa chọn mô hình

tổ chức h o ạ i động của d o a n h nghiộp, n h u n g trung l ấ t cả các d o an h

Ị

ng hiệ p b ắ t buộc phải có bộ p h ậ n kế toán, thống kẽ N h ũ n g chủ thể

k i n h d o a n h k h á c k hông p h ả i là tioanli nghiệp, n h ư n h ũ n g hộ kin h

d o a n h thì k hông cỏ ng h ĩa vụ này

1.1.4.3- V a i trỏ cúa (loan/ì uulù£u

Xác đ ịn h d ứ ng VÍU Irú cúu doanh nghiộp có ý nglũu q“Lun Lrụng

tr o n g YÌệe tác độiỊK, diêu ch i n h hoạt (lộng kinh (loanh cứa đ u i ỈU'

Quy mô và n g à n h nghề hoại động cda các d o a n h nghiệp co Lliể

r ấ t k h á c nhau N h u n g mụi doanh nghiệ p đều đưọc Lhành lập với mục đích là k in h doanh nên chúng có c h u n g n h ữ n g đặc điểm n h ấ t định

nợ

Người cung ứng

D o a n h nghiệp là n h ữ n g lê bàu cư b ả n câu t h à n h n ê n n ề n kinli tế

1

Có th ổ coi mỗi doanli nglìiộp n h ư m ộ t cơ llìổ tíống, ng h ía là nỏ củng củ một chu kỳ sống Irải qu a các giai đ o ạ n Lừ khi Ihànlì lập, Lăng Irưửng hoặc suy giám và có th ể giải thể, hoặc bị p h á sản

: T r o n g chu kỳ sống dỏ, các d o a n h n g h iệ p phải giải q u y ết các q u an

hộ đ ầ u vào, đ ầ u ra, chịu các sức ép t ừ n h iồ u phía và đưưng nhiên, aự tồn tại, p h á i triển hay diệt vong của m ộ t d o a n h nghiệ p phải đ ặ t trong

n h ữ n g môi trường n h ấ t định, trong đó có môi trư ờn g p h á p lý Sự can

*

thiệp củ a N hà nước biểu hiộn ử' việc tạo n h ử n g môi t r ư ờ n g t h u ậ n lọi

cho h o ạ t dộng kinh d o anh cứa C Á C d o a n h nghiệp

Một nền kinh lế được vàn h à n h , lioặt động b ìn h th ư ờ n g và liên Lục Lăng U uỏag đưưng nhiỏn la aự tổ ng hụp của aự Llìich ứng và liuạt động p h á t triển của các doanh n g h i ệ p T r á ĩ lại, tại m ộ t thừi điểm nào

đỏ, n h ư trong thời kỳ suy Ihoái, số lưựiig lớn Ciii: d o a n h ngliiộp lâm v;\o

Vẻ m ủ i k tn h tế xã liôi, d o a n h n g h iệ p là địa b àn cư tíỏ' để Lổ chức

s ả n x u ấ l của mội nồn k in h lố T ru n g điều kiện lliòi dại ngay nay, s ả n

x u ấ t h à n g h ỏ a k h ô n g Lhế c l i ù y ế u du n h ữ n g n g ư ờ i cliủ cá l l i ể , q u y m ó

nhỏ bó liốn Lành IMiần lớn h à n g hóa va đ ị đ i cụ đuọc bản x u a l Lhực

hiện bới n h ữ n g doanh nghiệp Ớ nước La Irong n h ữ n g ná m qua, hộ

k in h d o a n h và người buôn b án nhỏ có số lượng lóìi, giái quyết, được

n h ú n g như i:áu h a n g ngay và li ưóc u iă l cùa da so dãn cư Khi cliuiig la

còn đ a n g Ihực hiộn xóa đói g i ả m nghèo, đặc biệl tr o n g s ả n x u ấ l nông

ng hi ệp lliì kinh Lổ hộ gia đinh, lũnh t ế cá lliổ và íihửnt' ngưòi kinh

duanli nhỏ lả bưức p h á t tr i ể n cẩn Ihiết S ung k h ô n g Lite coi n h ũ n g dom

vị k i n h d o a n h n à y là n h ữ n g đo '11 vị co' sở cluì y ế u cùa nền kinh Lê Sự

n g h i ệ p c ô n g n g h i ệ p h ó a , h i ộ n d ạ i h ó a v ả y ê u c ả u c ạ n l i t r a n h t r o n g CƯ

ch ẽ th ị trư ờn g k h ả n g đị n h vị li í cư S(V c ủ a d o a n h n gh iệ p

D oan h n g h iệ p là noi Lập Lrưng và k ế t hợp mục đích và hoại động

cú a n h ũ n g người chii d o a n h n g h iệ p vói n h ữ n g nguòi lao động Chii

d o a n h nglúộp là n h ữ n g nguừi có vốu đ ầ u Lư chu k in h d oanh và liô u co'

SỞ t ự do k i n h d o a n h , họ lựa chụn, q u y ế t đ ịn h h ì n h Lhức cúa đ ẩu tư để

1

tạo i h à n h d o a n h nghiệp N h ũ n g nguòi lao động, ẹũnf> voi quyền Lự du

t r ê n Ihị trư ờn g lao động, Ihỏa I h ụ ậ n nơi b á n súc lao dộng của m ì n h là

d o a n h nghiệp.Doa uli n g h iệ p là n h à n v ậ l Liung t á m trong hoại động

c ủ a liiị Irưừng K hông có d o a n h nglìiộp llù kliỏnịí co lliị Liuùug và co

c h ế Ihị Uường

thể đi thuê ngưòi khác; và nh ữ n g người laơ động làin công ăn lương

h à n g ngày D o a n h ng hiệ p là noi lậ p t r u n g giái q u y ế l tổng họp các

q u a n hộ giữa các ch u thổ đó.Vậy chú lliổ nào có vai Irù quyốl địlìUi ?

Theo logic chung cả a một quan liệ kinh doanh, ai la chù tíô hửư hay

k hống chế về m ặ t K(V hữu đối vói lài sán Lrong dtmnh nghiệp Lhì người

đú tíẽ chi phối quyết, d ịn h vồ m ặ t q u á n lý diều h a n h h o ạ i dộng va cũng

từ đó m à có quyồn q u y ế l đ ịn h vổ p h â n phối lọi n li u ậ n Lụi n h u ậ n là co'

sỏ' liên kốL các chả Lhổ dó với nhau MộL doanh nglnộp chi cố Lhổ lồn lại

và h o ạ t dọng đưực khi lựi n h u ậ n cũa các ch ả lliể tr o n g đó dưực Lhỏa

m ã n ở n h ữ n g mức dộ c h ấ p n h ậ n đuyc dũi vói Lùng loại ch ả llìể Khi

m à u Lhuẩiì về lựi n h u ậ n giữa các c h á lliể k hõng Lhổ giúi qu y ết đưục

b ằ n g thoả t h u ậ n Llìì d o a n h nghiệ p di đến Linh t r ạ n g ị'iải thể hoặc phá

sản Tác động Lừ phía N h à lì ước c ả n g n h ư n h ữ n g sữc ép Lrong cạnh

t r a n h từ bỗn nguài đối vói iuột d o a n h n^lìiệp sẽ trực tiếp áriỉì hưởng đến việc giai quyốL q u a n hộ lọi n h u ậ n giũ a các bôn Lrong d oanh nghiệp đó

«

D oan h ng h iệ p không chí đon t h u ầ n là m ộ i đơn vị k in h tẽ m à còn

là m ộ t chủ thổ xã hội Vói đ a 1.số n h ữ n g nguôi lau đòng làm cõng ăn lương, d o a n h ng hiệ p k hông chi là noi kiếm sống m à còn là một địa b ả n dể"thỏa m ã n n h ữ n g n h u cáu xá hội cù a họ, có khi là cả cuộc đời, t h ậ m chí củ a nhiều th ố hộ chu Lruyổn con nối T ro n g lioạt đỏng nghề nghiệp, người lao dộng do điồu kiộn lích liiy ki nh ng lú ộ m p h á t huy Lính sá n g tạo, đổng thòi hụ lưữn luỏu cú đói hỏi có đuực mức t h u n h ậ p ổn địn h và * không ngừng taiìíí lòn lươniỉ ứntf vói s ự nổ lực và hao phí lao dộng cứa

họ C h ả duanh nghiệp, vì lọi n h u ậ n c ủ a đồng vốn bỏ ra p hải chịu trách

n h iệ m vói chính mình, đỏng thòi còn p h ả i chịu t r á c h n l ũ ệ m vói những ngưòi lao động Ihuộc doan h nghiệp ciia mìnli Để phối hựp h o ạ t động

và tr ác h nhiệm cả a mọi chù th ể Irong doanli ng h iệ p t ừ đó s ử dụựig có hiệu q u á nhăíl mọi liồm n ă n g và CƯ hội cù a mỗi con ngưưi c ũ n g n h ư cùa

cả doanh nghiệp, J»krà y nay klioa h(,»c quán l u kinh (loanh đã ra đời Quản trị kinh doanh 1.1 lực ch à i là q uán Li Ị con Mgưòi li oMg các doanh

nghiệp, Uổ phối liọp liaiil) vi cứa mỗi cun ngưoi t h à n h h à n h VI chưng

Về mặt pháp lý, doanh nghiệp là chú Ihể chú yếu tham gia các quan hộ pháp luặl kinh doanli liiiu Ihưưng li ưùng .Những 4uan hộ dó

d i ể n r a t r o n g c á c l ì n h v ự c m u a b á n h à n g h ó a , d ị c h v ạ , g i ả i 4 u y ế l c á c tranh chàii, lciện Lụng, dăng kí ho ại dộng, giái Ihổ, thực h iệ n các quyền

v à u g h l a vụ trong kiiih d o an h .T h ư ơ n g I ru ờ n g cluực ví n h ư s â n cỏ, các

doanh nghiệp là nhứng cẩu thù t h a m gia l i ả n đấu đưứi s ự điổu khiển

của các trụng t à i lá N h à 11UỎC N ế u d o a n h n g h iệ p )ả don vị phối hợp

h o ạ t động cùa các lao dộn^ l iêng lẻ th ì t r ê n giác độ lo à n bộ n ề n kinh

tế, q u ả n lý N h à nước là sự diều liếl, phối hựịj h o ạ t động c ả a các duanh nghiệp T h a m gia vào các h u ạ l dọng k i n h d o a a h là l ấ t cả các n h ó m đưn

vị ki n h doanh ngoài ra con có nh ữn g cá n h â n và Lổ chức xã hội không

p hải là đưu vị kinh tluanli N h ư n g doanli ughiộp là cli th ế dưực quan

tâ m hàng đầu và những quan hệ mà dơanh nghiệp Iham gia đưục xác

%

đ ịn h là n h ữ n g đối lượng điều c hỉnh được ưu liê n vồ llỉứ lự Irong kế hoạch ban h à n h và lố chức llìực liiộn p h á p l u ậ l kinli lế của N h à nưứe

ta Việc *ác địn h l ã l à n g và ổn đ ị n h v ấn đồ lư cách c h ả Ihể củ a duanh

n g h i ệ p trong các văn bán pháp l u ậ l có lá c d ụ iiy kích l lú c h aự xưấl hiện

và đ ả n g ký hoặL động cúa nhiều loại h ìn h d o a n h nghiệp ử nưoc ta,

d ứ n g vứi Lui 11 chiít ciia một 11Ồ1Ì k in h tố h àn g hỏa ho ạt độntĩ Uiuu CO’ cliế thị trường

N h iồ u n ă m trung CƯ c h ế cũ, nồn kinh lố nước la chi có các xí

ng h iệ p quốc cỉoanli và các họp lác xã, n h ấ t là họp tác sả n x u ấ t nông

ỉ

nghiệp Cả phía N h à nưức củ ng n h ư các đơn vị kin h doanh nà y đều

k h ô n g cá n p h à n biệt rõ l à n g t ư cách p h á p lý ỉà các chú thể kinh do anh

là c h í n h h ay là các d n i th ể t h a m gia các q u a n hộ phúc lụi xã hội, các

q u a n hộ c hín h Irị, xã hội k h á c ia chính Xí ngh iệp 4LJUỐC doanh và họp

tác xã là noi sả n x u ấ l các s ả n p h ẩ m và Lhực hiện các dịch vụ n h ư n g

cũ ng là địa hàn l.liực l;iộn n h ữ n g n h iệ m vụ chính trị, xã hội khác đồu đưực giao Lỉiiìd ké hoạch p h á p lệ n h cứa N há nưức.Có sự dồng nỉiâL

trong tư cácl) pháp lý cúa doanh ngliiộp với các CƯ quan Nhá nước, các

đon vị h à n h chính aự nghiệp, các duàn Ihổ q u ả n chúng và các iổ cliức

Trong cư chù' ki1111 Lố liiộn nay, phiii liích l)iộL lõ l à n g hai chứi:

nang, h a i h o ạ i dọng là q u ả n lỹ N h à nưức về kin h lế vả hoạt động kin h

d o a n h D o a n h nghiệp tà m ộ l clui Lliể xã hội n h u n g li ước hết và chú yếu

l à c h li t h ổ cùa c á c l ị n u i ằ h ộ JJÌ1Ú|Ỉ l u Ạ L l ú n l i l i o u n l i D i ạ vị p h á p l ý của các d o a n h Ii^hiộp Lrong kiíih d o a n h (lược xác ilịnh hàng cả,c văn bản

p h áp l u ậ t của N h à nước, (/ác d o a n h nghiệp đều ỏ' vị l.rí bình đảng vứi

n h a u k h ũ n g p h à n biộl quy mô, n g à n h nghẻ kinh doanli hoặc hìn h llníc

sở h ữ ụ tài sán N h à nước v»í’i Lu' cách Iiguời Irọng Lát có trách n hiệm bảo đ ả m s ụ bình đ ả n g tr ong c ạ n h I r a n h giữa các do anh nghiệp

1.1.5 S u' hìn h t h à n h và lìo a t dô nư của các lua* doan h nn hiỏp ỏ'

1.1.5.1- Hỉịậ n loui (Ịockiiíi LIUỈÙẾU

Ở nưức ta và cung Llieo thông lệ tại các nưứi kliác, l i ê n giác độ

điều h à n h , q u ả n lý của N h à nưức, ngưòi ta lh ư ờ n g tíử dựn g hai cách

p h â n loại theo hai Liêu Lhức là hìnli thứ c sở h ữ u tài s á n và giói hạn trách nhiệm của doanh nghiệp

Theo hình thức sỏ' hưu lài s ả n , doan h ngh iệp h iệ n cỏ chia thánh

các loại sau :

1/ Doauh ligluụp N h a nước Ihuộc h ì n h Lliức sử hữu N h à nưuc: Các d o anh nghiệp Nhà nước độc lập, các lổng công ly, c á c d o a n h

n g h i ệ p t h à n h v i ê n của tổng công ly ‘

2/ Doanh nghiệp tư n h à n Ihưộc sở h ữ u cá n h à n công d ản Việt

N a m : Các ỊÚ nghiệp lư n hản.

3/ Cũng Ly Lhuộc hình Lliức sứ hữu c h u n g : Công ly cổ phán và công Ly trách nhi ệm hữu hạn.

4/ Doaiỉli n^tũộp Lrimg lỉnh vực cỏ vốn đ ầ u Lư Iiưức ngoài Uiuộc

sử h ữ u hỗn liựp giữa các bên Việt N a m và nuứe ntíoài hoặc cua cá

n h ả n , tổ chức nước ngoài : Các xí n g h iệ p liên d o a n h , xí ng hiệp 100%

Yốn nưóc ngơài, các khu chế xuấl, kha công nghiệp l ập trang.

■ 5/ D oanh n j j ú ộ p đoàn thổ, th u ộ c aử h ứ u ciìa ca đo àn thể cliínli

I

trị và các tổ chức chính trị xả hội.

Thực tế, các loại họp tác xã c ũ n g đưực coi là mộl loại hìn h doanh

Theo Niỏn giám thống kỏ 1994, số lượng doanh nghiệp đa ilưực

cấp íian^ ký kin h doanh Lnil) dun hốt n a m 1ÍJÍ)4 la :

»36

56.331,448.713,32.000,23.598.81.021.8 997,3

N g u ồ n : Niên g iá m th ố n g kê 1994 Tổng cục Thống kê.Hà Nội 1995

T ro n g linh vực cú vốn d à u t ư nước ngùài, aố dự án đưực cấp giấy

i

phép t í n h dến liòL n ă m liJ94 là 1.170 với Lổng số vốn đầu Lú' là 12.220.430.400 USD, l i o n g dó vốn p h á p din h là 6 376.441.900 USD Đến cuối sô xi ng h iệ p có vốn đ ầ u Lư nước ngoải dđ Lrỉổn khai hoạtđộng là 48] vói số vốn đ á u lư l.ÌầC0 giấy p!iỏ|j IA 5.580.800.000 USD,

vốn p h á p địn h là 3.(i2(i.y00.000 USD [ J

N h ư vậy, số lưựtiií các doan h nghi ệp nói chunj£ Uuiifí loàn quốc

l ă n g d á n h à n g năm N h ử n g d o a n h n g h iệ p không phải là duanh nghiộp

N h à nước lă n g lôn Ihtìo xu hướng chung Trái lại, số lưựng d o anh

ng h iệ p N h à nưức g iả m dần Các loại duanlỉ nghiệp trong nưức dược

t h à n h lập và lioạt dộng ỏ’ h ầ u h ế l các Iigành kinh lế, nh ưng lập tr u n g nhiồu vủo các n g à n h công n^liiộp c h ế biến, xảy d ự n g ,th ư ơ n g nghiệp

dịch vụ vã Lài chinh Lin dụng 'I'ại l ấ l cá íis Linh, thành phổ trực Lhuục

t r u n g UƠIIỊ* dồu có các d o a n h njj,lũộ|j dáhtf ký lioạl dụẵi^ Công ngh iệp

là n g à n h s ả n x u ấ l I r u y ề n Lliốnỉí ỏ’ nưỏc ta Nếu kể cả n h ữ n g CƯ sở kinh

d o anh k hông phải là doanh ng h iệ p thì số co’ sỏ’ s ả n x u ấ t công nghiệp đưực t h à n h lạp và hoạ t động p h ả n á n h xu hưóng p h á i tr i ể n c h u n g của

n ền k in h lế và đưực Ihể hiện trong bả ng 2 '

Loại d oanh nghiệp chịu t r á c h nliiộrn vỏ h ạ n là n h ữ n g d o a n h nghiệp tư n h â n , do một cá n h à n Việt N a m làm ch ủ sở h ữ u và tr o n g

q u a n hệ p h á p lưậl, Lu' cách p h á p lý của 11« dược xác địn h là các thổ

n h â n Đối vói các khoản 11Ợ p h á t si nh tio n g kin h d o anh, các Ihể n h à n

phải chịu Lráđi nhiệm Lhanli lo án bàng tiíàn l)ộ Lài s ả n thuộc quyền sở

hữu của chú d o a n h nghiệp, bao gồm cả tải bản đăiig ký đua vào kinh

d o an h và cả n h ữ n g tài tíản đổ Iigoài kin h doanh

N h ữ n g d o an h nghiệp chịu tr á c h nhiệ m hữ u h ạ n là các do an h ngh iệ p còn lại, t r ừ d o a n h nghiệp tư n h â n theo cách p hân loại t h ứ nhất

Đó là các do anh ng hiệ p N h à nưức, công ty cổ phần, công ty tr á c h

n h iệ m h ữ u hạn, các d o a n h nghiộp đoàn thể, các hựp tác xã và các

d o a n h ng hiệp trong lĩnh vực cỏ vốn đ ầ u t ư nước ngoài Tài sả n của các

d o a n h nghiệp này, th ông thướng du nh iề u th ành*viên là các cá n h ân

h ay tổ chức góp lại.Trong C Á C q u a n hệ p h áp lưậl kinh doanh, nhữ n g

d o a n h nghiệp này đưực xác định là có t ư cách pháp n h â n N hữ ng

doanh nghi ộp cỏ Lư cách pháp nhàn phải chịu trách nhiộm đối vói các

k h o ả n nự p h á i s i n h Irong kinh d o an h chỉ bă ng n h ử n g tài s ả n m ả các

t h à n h viên đ ăng ký đ ư a vào kinh doanh Khi xác định giói h ạn trác h

n hi ệm của các phi4p nh ản cần phàn biộL rổ l ả n g tài sản của pháp nhân (ỉủng để chịu trách nh iệm vối các khoản nự trung l i n h doanh vối Lài

s ả n củ a các tliànli viên của plicip n h à n Các t h à n h viôn của p h á p n h ả n

chỉ chịu trách nliiệin trung phạm vi số Lải s à n góp vảo doanh nghiệp.

Theo p h á p l u ậ l Việt N a m hiện h à n h , lì hứng doanh nghiệp nàođưọc công n h à n lả cỏ t ư cách p h á p n h ả n thì chịu trách nh iệ m hữ u hạn.Tại n h ữ n g nưỏe khác, trong inột số linh vực hoạ i động kinh d o an h có

th ể có tr á c h nhiộ m vũ h ạ n của mội p h á p n h â n hoặc l.rách n h i ệ m liiĩu

ĩ

h ạ n của d o a n h n ghiệ p mộl chủ sở hứu Ở nước ta, vấn đề tr á c h n h iệ m

vô h ạ n của một số d o an h nghiệp N h à nước cũng đưực đ ặ l ra n h ư n g

đ a n g ỏ1 trung p h ạ m vi nglúỏn cứu chứ chưa đưực chính thức quy định

1.1.5.2- Dăc điổm và lình hình h uttl■ ' i l ủa loai doaiill

ng hiẽ p ỏ nuớc ta

"Doanh n^luêp N h à nưúc là tổ chức kính tế do N hà nưức đầu Lư vốn, t h à n h lập và Lổ chức q u ả n lý hoạt động ki nh d oanh hoặc h o ạ t động công ích n h ằ m Lhực h iệ n các mục liêu lún h tế - xã hội do Niià

-Doanh nghiộp Nhà 11UỚC có tư cách pháp nhân, có các quyền và

n g h i ả v ụ d à n aự , l ự c h ị u t r á c h n h i ệ m v ẻ l o à n l)ộ h o ạ t đ ộ n g k i n h d u a n h

tro ng p h ạ m vi số vốn do d o a n h nghiệp q u á n lý" (Đi(ìư L L u ậ t lioanh

nghiệp N hà nưó'c) l 2 ] Tài s ả n giao cho iluunli Ììgliiộp Nlià uước vần

thuộc quyồn aỏ‘ hưu Nhủ m ic vã dciauli nghiệp có qưyồn qưảií lý tai

sản.

Thuo mục dícli hoại dộng, d u anh Ìiglúộp Nhà ìnidc dưọc cliia

t h à n h hai iuáặi, doanh nưliiép hoat d ỏntf kinh d u a n li ià các doauli

n g h i ộ p h o ạ i động cliú yỏu n h ằ m mực lióu lợi n h u ậ n và íluịiiiii lỊUh-Lẩy

h o a i dốug J b ệ icti lá n h ử n g d o a n h nghiệp lioạl độiiỊỊ s ả n xưấl, cung

ứ n g d ịc h vụ c ô n g cộ n g lliuo c á c c l ú n l i s á c h ciia N h à nuớc lioặc trực Liếp

Ihực hiện Ithiộni vụ quốc ph ung, a n ninh

Theo h ìn h 'll iứ c Lổ chức h o ạ t độn*' (loaiìli nghiệp N h à nưóc chia

t h à n h d o a n h n g h i ộ ị ) (lộc lậị>, 1.(1 lí tí c ũ n g l y v à i l o a u h n g l ú ộ p i li àn h v i ô u cda tổng công ty.

Truóc thòi kỳ dối mới, (loanh nghiệp Nlià IUÍỚC có vị lií và vai trò

q u a n trọng trong Mồn lúnli lẽ quốc dàn Qua đổi 111 ói vai Lrò và tác

*

d ụ n g của nó không m ấ t đi m à đưực điẻu hòa lại cho phù hụp vói yêu

c ầu mới đổ cùng vói các h ì n h Ihức d o anh nglũộp khác p h á i h u y tác

d ụ n g của minh Irong cu' c h ế lliị Irường.Với lư cách là một doanli

nghiệp, đồng thòi iluanh n g h iệ p Nlỉà nưức CÒ1Ì là m ộ t công cụ ciia N h à nưúc trong việc đi ỏ LI l.iếl vĩ mô nồn kinh lố Thực tế giai đoạn t ừ 1990

I

đ ế n n a y , k i n h l.ế N h à iniói: vÃn ^ i ữ vai Irò c l iú (lạu, dón^r K°p t l á i ụ ' kể

I34

trong q u á tr ìn h lãng trưởng cùa nén k i n h lê nước ta c ỉ cấu của quốc

d o a n h tro n g lổng sả n p h ẩ m trong nước (GD1J) liên tục Lăng lẽn qua các

n â i n theo số liệu tại bả ng 3 Chỉ số pliá l tr i ể n GDP của quốc doan h qua các n a m 1990, 1992, 1993, 1994 tư ơ ng ứng là 108,6, 112,4, 111,6, và 112,8 [25] Đ á n h giá vai trò của k i n h t ế quốc doanh, trước hết và chủ yếu p h ả i kể đ ế n sự đóng góp cùa các d o a n h nghiệp N h à nước

B ả n g 8 : Co' c ấ u t h à n h p h ầ n k i n h t ể t r o n g GI)P

N g u ồ n : Niôn giám Thống kê 1994 T ổ n g cục Thống kê Hà nội 1995

T u y nhiên, vị trí tác d ụ n g và s ự đón g góp của các do an h nghiệp

N h à nưó'0 trong Lùng ngành, lừng Ihòi kỳ có khác nhau Sô lưựng

d o a n h nghiệp N h à nưức có đến 1-4-1994 còn đ a n g h o ạ t động là 6.264,

Y

trong dó cỏ ‘A83 do an h nghiộp chưa có hồ sơ lliủn h lậ|) lại và Lậ| Iru ng

chủ ý ếu trong các n g à n h công nghiộp (217Ơ), xày dựng (1017) và

t hư ơng nghiệp (1674) T í n h đến 31-12-1993 tổng số nguồn vốn của các

d o an h n g h iệ p N h à nưức là 53.150 tỷ đồng, d o a n h t h u ỉả 135.966 lỷ đồng N h ư vậy bình q u â n vốn của m ộ i d o a n h nghiộp chưa đến 8,5 tỷ đổng.[ 25 ] C ầ n phái nói Ihỏm là vốn quy d ị n h cho mộl doanh nghiệp