Luận văn vấn đề điều tra tội phạm mua bán người

Trong xã hội hiện đại, vấn đề quyền con người ngày càng được quan tâm, bảo vệ. Tuy nhiên, vấn đề mua bán người tại Việt Nam nói riêng và trên toàn thế giới nói chung hiện vẫn đang gây bức xúc trong xã hội, làm hoang mang quần chúng nhân dân. Ở Việt Nam, việc mua bán người đã xảy ra từ cuối những năm 80 của Thế kỷ XX, nhưng chỉ diễn ra lẻ tẻ ở một vài nơi, nguyên nhân bắt nguồn từ sự mở cửa trao đổi, buôn bán hàng hóa dọc theo biên giới Việt Nam và Trung Quốc. Tệ nạn này càng ngày càng phát triển, nhất là vào những năm 90 trở đi cho đến bây giờ, khi Việt Nam thực hiện chính sách kinh tế mở cửa, mở rộng giao lưu và hợp tác kinh tế quốc tế, thì bên cạnh những thành tựu to lớn từ sự phát triển nền kinh tế xã hội, cũng đã kéo theo sự gia tăng về tính chất, mức độ nguy hiểm ngày càng cao, hậu quả ngày càng lớn, thủ đoạn ngày càng tinh vi và ngày càng có nhiều vụ mang tính chất tổ chức xuyên quốc gia 12, tr.1. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, trước đây chủ yếu là mua bán phụ nữ, trẻ em, xảy ra nhỏ lẻ, ở những địa bàn xa xôi, hẻo lánh; đối tượng bị buôn bán chủ yếu là phụ nữ có hoàn cảnh kinh tế khó khăn, quá lứa lỡ thì, nhận thức hạn chế… Hiện nay hoạt động này đã xảy ra ở cả những thành phố lớn, lan rộng ra nhiều khu vực khác trong cả nước, với đủ các thành phần, kể cả học sinh sinh viên, con nhà khá giả; độ tuổi của các nạn nhân ngày càng thấp; trước đây chủ yếu là buôn bán phụ nữ ra nước ngoài vì mục đích mại dâm, làm vợ bất hợp pháp, bóc lột sức lao động, nay đã xuất hiện cả việc mua bán nam giới, mua bán trẻ em, trẻ sơ sinh, tàn tật (nghi buôn bán để lấy nội tạng). Mặt khác tính chất, quy mô, mức độ hoạt động của loại tội phạm này đã có biểu hiện của loại tội phạm có tổ chức, xuyên quốc gia, cấu kết chặt chẽ trong ngoài biên giới 23, tr.1. Như đã đề cập trong Nghị định thư về buôn bán người của Liên Hợp Quốc, số quốc gia đã hình sự hóa các hình thức cơ tăng từ 33 vào năm 2003 lên đến 158 quốc gia vào năm 2016. Sự gia tăng nhanh chóng như vậy rất đáng được hoan nghênh và nó đã giúp đỡ các nạn nhân cũng như truy tố những đối tượng buôn người. Tuy nhiên, số lượng người bị kết án vẫn rất thấp, Văn phòng Liên hợp quốc về chống Ma túy và tội phạm chỉ ra rằng cần phải mất thời gian, nguồn lực và chuyên môn để có thể điều tra, truy tố, xét xử tội phạm buôn bán người. Với tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm mua bán người, Đảng và Chính phủ Việt Nam đã có những chủ trương, biện pháp đấu tranh phòng chống, ngăn chặn loại tội phạm này, thành lập Ban Chỉ đạo chương trình hành động phòng chống tội phạm buôn bán trẻ em từ tháng 7 năm 2004 (nay là Ban Chỉ đạo phòng, chống tội phạm của Chính Phủ), có những biện pháp, chế tài cụ thể, kiên quyết đấu tranh, ngăn chặn tội phạm mua bán người, thông qua các quy định của pháp luật Hình sự, Luật Phòng chống mua bán người, Chương trình hành động quốc gia phòng, chống mua bán người giai đoạn 20112015, Chương trình phòng, chống mua bán người giai đoạn 2016 2020…, đồng thời đẩy mạnh việc hợp tác, xúc tiến ký kết các hiệp định song phương về hợp tác đấu tranh phòng chống tội phạm buôn bán người giữa Việt Nam với các tổ chức, các quốc gia trong khu vực như Thái Lan, Campuchia, Lào, Trung Quốc…, được sự hỗ trợ tài chính của nhiều cơ quan quốc tế như ILO, USAID, IOM…nhằm ngăn chận tệ nạn này, do đó đạt được những kết quả đáng khích lệ. Tuy nhiên, theo số liệu thống kê của Ban Chỉ đạo phòng, chống tội phạm, tính từ năm 2011 đến tháng 7 năm 2017, các cơ quan chức năng đã điều tra, khám phá trên 2.740 vụ, bắt 4.068 đối tượng, tổ chức giải cứu, tiếp nhận gần 6000 nạn nhân của tội phạm mua bán người. Với mong muốn nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh, phòng chống tội mua bán người. Khóa luận “Vấn đề điều tra tội phạm mua bán người” tập trung nghiên cứu, phân tích đặc điểm hình sự, phương pháp điều tra tội phạm mua bán người và những khó khăn, vướng mắc, giải pháp nâng cao chất lượng điều tra tội phạm mua bán người. Qua nghiên cứu dưới góc độ tội phạm học và điều tra tội phạm về tội mua bán người, bước đầu khóa luận đã cố gắng làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận và thực tiễn để từ đó tìm ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự cũng như nhằm nâng cao hiệu quả điều tra tội phạm mua bán người. Kết quả mà Khóa luận đạt được cho phép đi đến một số kết luận chung dưới đây: Một là, ở Việt Nam, trong thời gian qua, tình hình tội phạm mua bán người, đặc biệt là mua bán phụ nữ và trẻ em diễn ra ngày càng phức tạp, thủ đoạn hoạt động ngày càng nghiêm trọng, tinh vi, xảo quyệt và có chiều hướng gia tăng cả về số lượng lẫn tính chất và mức độ nguy hiểm. Số vụ mua bán người của Việt Nam đã tập trung vào các trường hợp xuyên biên giới liên quan đến Trung Quốc, Lào, Campuchia. Tuy nhiên, dữ liệu toàn cầu cho thấy, khoảng một phần ba nạn nhân trên thế giới bị buôn bán trong nội địa, nên việc điều tra các vụ án mua bán người trong nước cần phải được tăng cường. Mặt khác, số lượng vụ mua bán người của Việt Nam đã không phản ánh xu hướng mua bán người trên thế giới vì Việt Nam chủ yếu truy tố tội mua bán người vì mục đích cưỡng bức tình dục chứ chưa truy tố vì mục đích cưỡng bức lao động, trong khi các vụ án vì mục đích cưỡng bức lao động chiếm gần một nửa các trường hợp được phát hiện trên toàn thế giới. Do sự thay đổi gần đây trong khung pháp lý của Việt Nam, các trường hợp mua bán của Việt Nam có thể dần dần tương tự với các xu hướng buôn bán người quốc tế trong những năm tới, có khả năng Việt Nam sẽ thấy nhiều nạn nhân là nam giới trong tương lai. Hai là, người bị hại, các đối tượng phạm tội mua bán người có những đặc điểm đặc trưng về giới tính, độ tuổi, dân tộc, trình độ học vấn, nghề nghiệp… CQĐT cần nắm vững các đặc điểm này cũng như các vấn đề cần phải chứng minh, từ đó có phương pháp điều tra thích hợp để phát hiện, xử lý, cụ thể qua các hoạt động như tiếp nhận, xử lý tin báo, tố giác về tội phạm, khởi tố vụ án, khởi tố bị can, hỏi cung bị can, lấy lời khai người bị hại, người làm chứng, tiến hành bắt các đối tượng phạm tội và các hoạt động điều tra khác. Ba là, thực tiễn hoạt động điều tra tội phạm mua bán người ở Việt Nam đang gặp nhiều những khó khăn, vướng mắc, từ những quy định của pháp luật, hoạt động của các cơ quan chức năng đến những khó khăn trong công tác điều tra, công tác tuyên truyền, giáo dục sự hiểu biết cho nhân dân, hỗ trợ cho nạn nhân và vấn đề hợp tác quốc tế. Do vậy, đòi hỏi chúng ta phải có các biện pháp để đấu tranh, ngăn chặn tội phạm mua bán người như hoàn thiện các quy định của pháp luật về tội mua bán người nhằm đưa pháp luật Việt Nam hòa nhập với pháp luật khu vực và pháp luật quốc tế cũng như nâng cao hiệu quả áp dụng những quy định của pháp luật hình sự; tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức cho người dân về thủ đoạn, hậu quả của tội phạm mua bán người; giúp đỡ, tạo điều kiện để đưa những nạn nhân bị mua bán, lừa gạt về đoàn tụ với gia đình và tái hòa nhập cộng đồng; nâng cao chất lượng các hoạt động phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử cũng như chất lượng nguồn nhân lực thực hiện các khâu công tác này, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế trong đấu tranh phòng, chống tội phạm mua bán người. Với những nỗ lực và giải pháp cụ thể, chất lượng hoạt động điều tra cũng như truy tố, xét xử tội phạm mua bán người ở nước ta sẽ ngày càng được cải thiện và tạo môi trường sống an toàn cho mỗi người dân.

VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TỐI CAO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIỂM SÁT HÀ NỘI

VẤN ĐỀ ĐIỀU TRA TỘI PHẠM MUA BÁN

VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TỐI CAO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIỂM SÁT HÀ NỘI

VẤN ĐỀ ĐIỀU TRA TỘI PHẠM MUA BÁN

- Ban Giám hiệu Trường Đại học Kiểm Sát Hà Nội.

- Phòng Đào tạo và quản lý sinh viên

- Khoa tội phạm học và Điều tra tội phạm

- Toàn thể các Thầy, Cô giáo và các bạn sinh viên trong nhà trường.Đặc biệt, em xin chân thành cảm ơn Thầy giáo hướng dẫn- Thạc sĩ VũĐức Hạnh đã tận tình, chu đáo hướng dẫn em thực hiện khóa luận này

Mặc dù đã có nhiều cố gắng để thực hiện đề tài một cách hoàn chỉnhnhất, song do bước đầu làm quen với công tác nghiên cứu khoa học cũng nhưbản thân em còn hạn chế về kiến thức, thiếu kinh nghiệm thực tế nên Khóaluận này khó tránh khỏi những thiếu sót Em rất mong nhận được sự góp ýcủa quý Thầy, Cô giáo và các bạn sinh viên để khóa luận được hoàn chỉnhhơn

Cuối cùng, em xin kính chúc Quý Thầy, Cô giáo sức khỏe, hạnh phúc

và công tác tốt Kính chúc Trường Đại học Kiểm Sát Hà Nội đạt được nhiềuthành công trong công tác giáo dục

Em xin chân thành cảm ơn!

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

b) Mặt khách quan của tội mua bán người 11

c) Mặt chủ quan của tội mua bán người 12

1.3.3 Đặc điểm về nhân thân các đối tượng phạm tội mua bán người 16 1.3.4 Đặc điểm về địa bàn sinh sống, hoạt động 17

1.3.5 Đặc điểm về thủ đoạn gây án và che giấu tội phạm 19

Chương 2 24

PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA TỘI PHẠM MUA BÁN NGƯỜI 24 2.1.Những vấn đề phải chứng minh trong điều tra vụ án mua bán người 24

2.2.Phương pháp tiến hành các hoạt động điều tra 27

2.2.1 Giai đoạn điều tra ban đầu nhằm xác định tội phạm và người

a) Tiếp nhận, xử lý tin báo tố giác về tội phạm 27

e) Lấy lời khai thân nhân nạn nhân và người làm chứng 36

2.2.2 Giai đoạn điều tra tiếp theo nhằm chứng minh tội phạm và người

Chương 3 55 NHỮNG KHÓ KHĂN VƯỚNG MẮC VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG ĐIỀU TRA TỘI PHẠM MUA BÁN NGƯỜI 55 3.1.Những khó khăn, vướng mắc trong điều tra tội mua bán người 55

3.2.Một số giải pháp nâng cao chất lượng điều tra tội phạm mua bán

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong xã hội hiện đại, vấn đề quyền con người ngày càng đượcquan tâm, bảo vệ Tuy nhiên, vấn đề mua bán người tại Việt Nam nóiriêng và trên toàn thế giới nói chung hiện vẫn đang gây bức xúc trong

xã hội, làm hoang mang quần chúng nhân dân Ở Việt Nam, việc muabán người đã xảy ra từ cuối những năm 80 của Thế kỷ XX, nhưng chỉdiễn ra lẻ tẻ ở một vài nơi, nguyên nhân bắt nguồn từ sự mở cửa traođổi, buôn bán hàng hóa dọc theo biên giới Việt Nam và Trung Quốc

Tệ nạn này càng ngày càng phát triển, nhất là vào những năm 90 trở đicho đến bây giờ, khi Việt Nam thực hiện chính sách kinh tế mở cửa,

mở rộng giao lưu và hợp tác kinh tế quốc tế, thì bên cạnh những thànhtựu to lớn từ sự phát triển nền kinh tế xã hội, cũng đã kéo theo sự giatăng về tính chất, mức độ nguy hiểm ngày càng cao, hậu quả ngày cànglớn, thủ đoạn ngày càng tinh vi và ngày càng có nhiều vụ mang tínhchất tổ chức xuyên quốc gia [12, tr.1]

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, trước đây chủ yếu là mua bánphụ nữ, trẻ em, xảy ra nhỏ lẻ, ở những địa bàn xa xôi, hẻo lánh; đốitượng bị buôn bán chủ yếu là phụ nữ có hoàn cảnh kinh tế khó khăn,quá lứa lỡ thì, nhận thức hạn chế… Hiện nay hoạt động này đã xảy ra ở

cả những thành phố lớn, lan rộng ra nhiều khu vực khác trong cả nước,với đủ các thành phần, kể cả học sinh sinh viên, con nhà khá giả; độtuổi của các nạn nhân ngày càng thấp; trước đây chủ yếu là buôn bánphụ nữ ra nước ngoài vì mục đích mại dâm, làm vợ bất hợp pháp, bóclột sức lao động, nay đã xuất hiện cả việc mua bán nam giới, mua bántrẻ em, trẻ sơ sinh, tàn tật (nghi buôn bán để lấy nội tạng) Mặt kháctính chất, quy mô, mức độ hoạt động của loại tội phạm này đã có biểuhiện của loại tội phạm có tổ chức, xuyên quốc gia, cấu kết chặt chẽ

trong ngoài biên giới [23, tr.1].

Như đã đề cập trong Nghị định thư về buôn bán người của LiênHợp Quốc, số quốc gia đã hình sự hóa các hình thức cơ tăng từ 33 vào

năm 2003 lên đến 158 quốc gia vào năm 2016 Sự gia tăng nhanhchóng như vậy rất đáng được hoan nghênh và nó đã giúp đỡ các nạnnhân cũng như truy tố những đối tượng buôn người Tuy nhiên, sốlượng người bị kết án vẫn rất thấp, Văn phòng Liên hợp quốc về chống

Ma túy và tội phạm chỉ ra rằng cần phải mất thời gian, nguồn lực vàchuyên môn để có thể điều tra, truy tố, xét xử tội phạm buôn bán người

Với tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm mua bán người,Đảng và Chính phủ Việt Nam đã có những chủ trương, biện pháp đấutranh phòng chống, ngăn chặn loại tội phạm này, thành lập Ban Chỉ đạochương trình hành động phòng chống tội phạm buôn bán trẻ em từtháng 7 năm 2004 (nay là Ban Chỉ đạo phòng, chống tội phạm củaChính Phủ), có những biện pháp, chế tài cụ thể, kiên quyết đấu tranh,ngăn chặn tội phạm mua bán người, thông qua các quy định của phápluật Hình sự, Luật Phòng chống mua bán người, Chương trình hànhđộng quốc gia phòng, chống mua bán người giai đoạn 2011-2015,Chương trình phòng, chống mua bán người giai đoạn 2016- 2020…,đồng thời đẩy mạnh việc hợp tác, xúc tiến ký kết các hiệp định songphương về hợp tác đấu tranh phòng chống tội phạm buôn bán ngườigiữa Việt Nam với các tổ chức, các quốc gia trong khu vực như TháiLan, Campuchia, Lào, Trung Quốc…, được sự hỗ trợ tài chính củanhiều cơ quan quốc tế như ILO, USAID, IOM…nhằm ngăn chận tệ nạnnày, do đó đạt được những kết quả đáng khích lệ Tuy nhiên, theo sốliệu thống kê của Ban Chỉ đạo phòng, chống tội phạm, tính từ năm

2011 đến tháng 7 năm 2017, các cơ quan chức năng đã điều tra, khámphá trên 2.740 vụ, bắt 4.068 đối tượng, tổ chức giải cứu, tiếp nhận gần

6000 nạn nhân của tội phạm mua bán người

Với mong muốn nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh, phòng

chống tội mua bán người Khóa luận “Vấn đề điều tra tội phạm mua bán người” tập trung nghiên cứu, phân tích đặc điểm hình sự, phương

pháp điều tra tội phạm mua bán người và những khó khăn, vướng mắc,giải pháp nâng cao chất lượng điều tra tội phạm mua bán người

2 Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu

 Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu phương pháp điều tội phạm mua bán người trên cơ sở phápluật hình sự, thông qua đó nhận thức được các đặc điểm hình sự pháp lý củatội phạm mua bán người, nắm vững các phương pháp điều tra tội phạm muabán người, những khó khăn, vướng mắc và giải pháp nâng cao chất lượngđiều tra tội phạm mua bán người

 Đối tượng nghiên cứu

Những vấn đề lý luận liên quan đến phương pháp điều tra tộiphạm mua bán người và những khó khăn, vướng mắc trong thực tế điềutra

 Phạm vi nghiên cứu

Khóa luận tập trung nghiên cứu, phân tích về phương pháp điều tra tộiphạm mua bán người theo quy định của pháp luật hình sự và các văn bảnnghiệp vụ liên quan; Thực trạng điều tra tội phạm mua bán người trong phạm

vi số liệu tập trung phân tích là từ năm 2011-2017

3 Phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của khóa luận là quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta vềcải cách tư pháp, cũng như thành tựu của các chuyên ngành khoa họcpháp lý khác có liên quan

-Trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng của chủ nghĩaMác – Lê Nin, các phương pháp cụ thể được sử dụng để nghiên cứu đềtài gồm: Phương pháp quy nạp, phương pháp diễn dịch, phương phápphân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp so sánh và tổng kếtkinh nghiệm

4 Kết cấu của đề tài

Chương 1 Những vấn đề chung về điều tra tội phạm mua bánngười

Chương 2 Phương pháp điều tra tội phạm mua bán ngườiChương 3 Những khó khăn, vướng mắc và giải pháp nâng caochất lượng điều tra tội phạm mua bán người

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐIỀU TRA TỘI PHẠM MUA BÁN NGƯỜI

1.1 Khái quát về tội phạm mua bán người

Mua bán người là một hiện tượng xã hội đã xuất hiện từ khi xãhội loài người bước vào giai đoạn phát triển hình thái kinh tế xã hộichiếm hữu nô lệ Ban đầu mua bán người là việc mua bán nô lệ trongcác cuộc chiến tranh, sau đó là các cuộc trao đổi phụ nữ vì lợi ích chínhtrị, kinh tế… giữa các quốc gia thời phong kiến Cho đến nay, tệ nạnmua bán người mà chủ yếu là mua bán phụ nữ, trẻ em vẫn tồn tại vàcòn có chiều hướng gia tăng đáng lo ngại trên phạm vi toàn thế giới,với các mục đích phi nhân đạo như: bóc lột tình dục, bóc lột sức laođộng, kết hôn trái ý muốn, lấy đi một bộ phận cơ thể người…[16, tr.6]

Pháp luật hình sự Việt Nam không đưa ra khái niệm về mua bánngười mà chỉ quy định những hành vi được coi là mua bán người Điều

119 BLHS 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009 không quy định cụ thểhành vi khách quan của tội mua bán người Khoản 1 Điều 150 vàKhoản 1 Điều 151 BLHS 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017 quy địnhnhư sau:

“Điều 150 Tội mua bán người

1 Người nào dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, lừa gạt hoặc bằngthủ đoạn khác thực hiện một trong các hành vi sau, thì bị phạt tù từ 05năm đến 10 năm:

a) Chuyển giao hoặc tiếp nhận người để giao, nhận tiền, tài sảnhoặc lợi ích vật chất khác;

b) Chuyển giao hoặc tiếp nhận người để bóc lột tình dục, cưỡngbức lao động, lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân hoặc vì mục đích vônhân đạo khác;

c) Tuyển mộ, vận chuyển, chứa chấp người khác để thực hiệnhành vi quy định tại điểm a hoặc điểm b khoản này.”

“Điều 151 Tội mua bán người dưới 16 tuổi

1 Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây, thì bị phạt

tù từ 07 năm đến 12 năm:

a) Chuyển giao hoặc tiếp nhận người dưới 16 tuổi để giao, nhậntiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác, trừ trường hợp vì mục đích nhânđạo;

b) Chuyển giao hoặc tiếp nhận người dưới 16 tuổi để bóc lột tìnhdục, cưỡng bức lao động, lấy bộ phận cơ thể hoặc vì mục đích vô nhânđạo khác;

c) Tuyển mộ, vận chuyển, chứa chấp người dưới 16 tuổi để thựchiện hành vi quy định tại điểm a hoặc điểm b khoản này.”

Căn cứ quy định trong các điều 150, 151 BLHS cho thấy, cáchành vi sau đây được xác định là hành vi phạm tội mua bán người:

- Về hành vi: Chuyển giao hoặc tiếp nhận; tuyển mộ, vận chuyển,

chứa chấp người khác để thực hiện hành vi chuyển giao hoặc tiếp nhận;

- Về thủ đoạn: Luật hình sự Việt Nam không quy định các thủ

đoạn thực hiện hành vi mua bán người mà chỉ quy định mục đích củahành vi mua bán người trong cấu thành tội phạm Như vậy có thể hiểu,một người phạm tội mua bán người chỉ cần thỏa mãn dấu hiệu về hành

vi và mục đích của hành vi mà không quan tâm đến thủ đoạn của ngườithực hiện hành vi mua bán người

- Về mục đích: Mục đích của hành vi mua bán người là để giao,

nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác; để bóc lột tình dục, cưỡngbức lao động, lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân hoặc vì mục đích vônhân đạo khác

Điều 3 Nghị định thư về ngăn ngừa, trấn áp và trừng trị tội phạmbuôn bán người, đặc biệt là buôn bán phụ nữ và trẻ em đưa ra khái

niệm Buôn bán người: “Buôn bán người nghĩa là việc mua, vận

chuyển, chuyển giao, chứa chấp và tiếp nhận người bằng cách sử dụng hay đe dọa sử dụng vũ lực hay các hình thức ép buộc, bắt cóc, gian lận, lừa gạt, hay lạm dụng quyền lực hoặc vị thế dễ bị tổn thương bằng việc đưa hay nhận tiền, lợi nhuận để đạt được sự đồng ý của một người đang có quyền kiểm soát một người khác nhằm mục đích bóc lột Hành

vi bóc lột sẽ bao gồm, ít nhất, việc bóc lột mại dâm những người khác hay những hình thức bóc lột tình dục khác, các hình thức lao động hay

phục vụ cưỡng bức, nô lệ hay hình thức tương tự nô lệ, khổ sai hoặc lấy các bộ phận cơ thể”.

Căn cứ vào khái niệm mua bán người được quy định trong Nghịđịnh thư về ngăn ngừa, trấn áp và trừng trị tội phạm buôn bán ngườicho thấy những đặc điểm pháp lý sau:

- Về hành vi: Đều là hành vi mua, vận chuyển, chuyển giao, chứa

chấp và tiếp nhận

- Về thủ đoạn thực hiện hành vi: sử dụng hay đe dọa sử dụng vũ

lực hay các hình thức ép buộc, bắt cóc, gian lận, lừa gạt, hay lạm dụngquyền lực hoặc vị thế dễ bị tổn thương; bằng việc đưa hay nhận tiền, lợinhuận để đạt được sự đồng ý của một người đang có quyền kiểm soátmột người khác

- Về mục đích: Mục đích của mua bán người là nhằm bóc lột mại

dâm hay những hình thức bóc lột tình dục khác; các hình thức lao độnghay phục vụ cưỡng bức, nô lệ; hình thức tương tự nô lệ, khổ sai hoặclấy các bộ phận cơ thể

Từ sự phân tích nêu trên, có thể đưa ra khái niệm mua bán người

như sau: Tội mua bán người là hành vi chuyển giao hoặc tiếp nhận

người hoặc tuyển mộ, vận chuyển, chứa chấp người khác để thực hiện hành vi chuyển giao hoặc tiếp nhận nhằm giao, nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác hoặc để bóc lột tình dục, cưỡng bức lao động, lấy

bộ phận cơ thể của nạn nhân hoặc vì mục đích vô nhân đạo khác.

1.2 Điều tra tội phạm mua bán người

Xét ở góc độ TTHS, điều tra vụ án hình sự là giai đoạn tố tụng hình sựthứ hai mà trong đó CQĐT căn cứ vào các quy định của pháp luật TTHS vàdưới sự kiểm sát của Viện kiểm sát tiến hành các biện pháp cần thiết nhằmthu thập và củng cố các chứng cứ, nghiên cứu các tình tiết của vụ án hình sự,phát hiện nhanh chóng và đầy đủ tội phạm, cũng như người có lỗi trong việcthực hiện tội phạm tội để truy cứu trách nhiệm hình sự, đồng thời bảo đảmcho việc bồi thường thiệt hại về vật chất do tội phạm gây nên và trên cơ sở đóquyết định: Đình chỉ điều tra vụ án hình sự hoặc là Chuyển toàn bộ các tài

liệu của vụ án đó cho Viện kiểm sát kèm theo kết luận điều tra và đề nghị truy

tố bị can

Để tìm hiểu về điều tra tội phạm nói chung ở góc độ điều tra tố tụng thìcần tìm hiểu các nội dung sau:

Thứ nhất, về cơ quan có thẩm quyền điều tra.

Theo quy định của Luật tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015, hệthống CQĐT bao gồm: CQĐT của Công an nhân dân; CQĐT trong Quân độinhân dân; CQĐT của Viện kiểm sát nhân dân tối cao Ngoài ra còn các cơquan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra như:

- Các cơ quan của Bộ đội biên phòng được giao nhiệm vụ tiếnhành một số hoạt động Điều tra gồm Cục trinh sát biên phòng; Cụcphòng, chống ma túy và tội phạm; Đoàn đặc nhiệm phòng, chống matúy và tội phạm; Bộ chỉ huy Bộ đội biên phòng cấp tỉnh; Ban chỉ huyBiên phòng Cửa khẩu cảng; Đồn biên phòng

- Các cơ quan của Hải quan được giao nhiệm vụ tiến hành một sốhoạt động Điều tra gồm có Cục Điều tra chống buôn lậu; Cục Kiểm trasau thông quan; Cục Hải quan tỉnh, liên tỉnh, thành phố trực thuộctrung ương; Chi cục Hải quan cửa khẩu

- Các cơ quan của Kiểm lâm được giao nhiệm vụ tiến hành một

số hoạt động Điều tra gồm có Cục Kiểm lâm; Chi cục Kiểm lâm vùng;Chi cục Kiểm lâm cấp tỉnh; Hạt Kiểm lâm

- Các cơ quan của lực lượng Cảnh sát biển được giao nhiệm vụtiến hành một số hoạt động Điều tra gồm có Bộ Tư lệnh Cảnh sát biển;

Bộ Tư lệnh vùng Cảnh sát biển; Cục Nghiệp vụ và pháp luật; Đoàn đặcnhiệm phòng, chống tội phạm ma túy; Hải đoàn; Hải đội; Đội nghiệpvụ

- Các cơ quan của Kiểm ngư được giao nhiệm vụ tiến hành một

số hoạt động điều tra gồm có Cục Kiểm ngư, Chi cục Kiểm ngư vùng

- Các cơ quan của Công an nhân dân được giao nhiệm vụ tiếnhành một số hoạt động Điều tra gồm có Cục Quản lý xuất nhập cảnh;các cục nghiệp vụ an ninh ở Bộ Công an; Phòng Quản lý xuất nhậpcảnh; các phòng nghiệp vụ an ninh thuộc Công an tỉnh, thành phố trực

thuộc trung ương và Đội An ninh ở Công an huyện, quận, thị xã, thànhphố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trungương; Cục Cảnh sát giao thông; Cục Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy

và cứu nạn, cứu hộ; Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môitrường; Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao;Phòng Cảnh sát giao thông; Phòng Cảnh sát phòng cháy, chữa cháy vàcứu nạn, cứu hộ; Phòng Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môitrường; Phòng Cảnh sát phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao;Cảnh sát phòng cháy và chữa cháy tỉnh, thành phố trực thuộc trungương; Trại giam

- Các cơ quan khác trong Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụtiến hành một số hoạt động Điều tra gồm có Trại giam, đơn vị độc lậpcấp trung đoàn và tương đương

Các cơ quan này trong phạm vi thẩm quyền của mình theo quyđịnh của BLTTHS để tiến hành điều tra hoặc tiến hành một số hoạtđộng điều tra theo quy định của pháp luật

Điều 163 BLTTHS 2015 quy định: CQĐT của Công an nhân dânđiều tra tất cả các tội phạm, trừ những tội phạm thuộc thẩm quyền điềutra của CQĐT trong Quân đội nhân dân và CQĐT Viện kiểm sát nhândân tối cao CQĐT có thẩm quyền điều tra những vụ án hình sự mà tộiphạm xảy ra trên địa phận của mình Trường hợp tội phạm được thựchiện tại nhiều nơi khác nhau hoặc không xác định được địa điểm xảy ratội phạm thì việc điều tra thuộc thẩm quyền của CQĐT nơi phát hiệntội phạm, nơi bị can cư trú hoặc bị bắt

Như vậy, thẩm quyền điều tra tội mua bán người thuộc về CQĐTcủa Công an nhân dân Tuy nhiên, để kịp thời khởi tố, điều tra tộiphạm, Điều 164 BLTTHS 2015 quy định:

- Khi phát hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm trong lĩnh vực vàđịa bàn quản lý của mình thì các cơ quan của Bộ đội biên phòng, Hảiquan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển, Kiểm ngư được giao nhiệm

vụ tiến hành một số hoạt động điều tra có nhiệm vụ, quyền hạn: a) Đốivới tội phạm ít nghiêm trọng trong trường hợp phạm tội quả tang,chứng cứ và lý lịch người phạm tội rõ ràng thì quyết định khởi tố vụ án

hình sự, khởi tố bị can, tiến hành điều tra và chuyển hồ sơ vụ án choViện kiểm sát có thẩm quyền trong thời hạn 01 tháng kể từ ngày raquyết định khởi tố vụ án hình sự; b) Đối với tội phạm nghiêm trọng, tộiphạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội phạm

ít nghiêm trọng nhưng phức tạp thì quyết định khởi tố vụ án hình sự,tiến hành hoạt động điều tra ban đầu và chuyển hồ sơ vụ án cho CQĐT

có thẩm quyền trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày ra quyết định khởi tố

vụ án hình sự, tiến hành hoạt động điều tra ban đầu và chuyển hồ sơ vụ

án cho CQĐT có thẩm quyền trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày raquyết định khởi tố vụ án hình sự

- Các cơ quan của Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lựclượng Cảnh sát biển, Kiểm ngư, cơ quan khác trong Công an nhân dân,Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt độngđiều tra phải thực hiện đúng nhiệm vụ, quyền hạn quy định tại Điều 39

và Điều 40 của BLTTHS và thực hiện đúng nguyên tắc, trình tự, thủ tục

tố tụng đối với hoạt động điều tra do Bộ luật này quy định Viện kiểmsát có trách nhiệm thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theopháp luật trong hoạt động điều tra của các cơ quan này

Thứ hai, về các biện pháp điều tra tố tụng.

Theo quy định của BLTTHS, khi tiến hành điều tra, CQĐT đượctiến hành các biện pháp điều tra tố tụng sau:

- Lấy lời khai người làm chứng, người bị hại, nguyên đơn dân sự,

bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án; hỏicung bị can;

- Đối chất, nhận dạng, nhận biết giọng nói;

- Khám xét, thu giữ, tạm giữ tài liệu, đồ vật;

- Khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm tử thi, xem xét dấuvết trên thân thể, thực nghiệm điều tra;

- Giám định và định giá tài sản.

Ngoài ra, đối với các vụ án được áp dụng biện pháp điều tra đặcbiệt, CQĐT còn được áp dụng thêm các biện pháp điều tra sau:

- Ghi âm, ghi hình bí mật;

- Nghe điện thoại bí mật;

- Thu thập bí mật dữ liệu điện tử

Thứ ba, mục đích của điều tra tội phạm và hoạt động điều tra.

Điều tra tội phạm là hoạt động có mục đích khám phá sự thậtkhách quan phục vụ nhu cầu của con người Trong lĩnh vực phòng,chống tội phạm, điều tra là hoạt động khám phá, phát hiện tội phạm

Theo quy định của BLTTHS thì điều tra tội phạm là hoạt độngchứng minh của các cơ quan tiến hành tố tụng về những nội dung sau:

Có hành vi phạm tội xảy ra hay không, thời gian, địa điểm và nhữngtình tiết khác của hành vi phạm tội; ai là người thực hiện hành vi phạmtội; có lỗi hay không có lỗi, do cố ý hay vô ý; có năng lực trách nhiệmhình sự hay không; mục đích, động cơ phạm tội; những tình tiết giảmnhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo và đặc điểm vềnhân thân của bị can, bị cáo; tính chất và mức độ thiệt hại do hành viphạm tội gây ra; nguyên nhân và điều kiện phạm tội; những tình tiếtkhác liên quan đến việc loại trừ trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệmhình sự, miễn hình phạt

Hoạt động điều tra là một công cụ, phương tiện khám phá tộiphạm, có bản chất và nội hàm của hoạt động nhận thức Để làm rõnhững vấn đề cần chứng minh trong vụ án hình sự, CQĐT được sửdụng các biện pháp điều tra theo quy định của BLTTHS để thu thậpchứng cứ chứng minh

Từ sự phân tích trên có thể đưa ra khái niệm điều tra tội phạm như sau:Điều tra tội phạm là hoạt động có mục đích của Cơ quan điều tra, các cơ quanđược giao tiến hành một số hoạt động điều tra, Viện kiểm sát để bằng cách ápdụng các biện pháp điều tra theo quy định của pháp luật TTHS để thu thậpchứng cứ làm rõ những vấn đề cần chứng minh trong vụ án hình sự

Như vậy, có thể hiểu: Điều tra tội phạm mua bán người là hoạt

động khám phá, phát hiện tội phạm mua bán người của Cơ quan điều tra có thẩm quyền trong TTHS thông qua các biện pháp điều tra TTHS.

1.3 Đặc điểm hình sự của tội phạm mua bán người

1.3.1 Cấu thành tội phạm tội mua bán người

a) Khách thể của tội mua bán người

Khách thể của tội phạm là quan hệ xã hội được luật hình sự bảo

vệ khỏi sự xâm hại của tội phạm và bị tội phạm xâm hại đến [28, tr.74]

Trong luật hình sự Việt Nam, tội mua bán người xâm phạm đếnsức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người Hơn hết, tội phạm nàyxâm phạm đến quyền tự do, quyền bất khả xâm phạm về thân thể củacon người, đã được Hiến pháp và các văn bản pháp luật khác quy định,đồng thời xâm phạm an toàn, trật tự công cộng, gây ảnh hưởng xấutrong nhân dân, làm tan vỡ hạnh phúc gia đình, xâm phạm đến chínhsách đối ngoại của Nhà nước Việt Nam với các nước trên thế giới

b) Mặt khách quan của tội mua bán người

Mặt khách quan của tội phạm là những biểu hiện của tội phạmdiễn ra hoặc tồn tại bên ngoài thế giới khách quan [28, tr 87], bao gồm:

- Về thủ đoạn phạm tội: Thủ đoạn của người phạm tội mua bán người

có thể là dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, lừa gạt hoặc bằng thủ đoạn khác vàđây là dấu hiệu bắt buộc trong cấu thành tội phạm cơ bản của tội mua bánngười theo Điều 150 BLHS Còn đối với tội mua bán người dưới 16 tuổi theoĐiều 151 BLHS, dấu hiệu thủ đoạn phạm tội không được quy định là dấu hiệubắt buộc Việc quy định này cũng phù hợp với các quy định của pháp luậtquốc tế về buôn bán người, cụ thể là đã tiếp thu những quy định của Nghịđịnh thư về ngăn ngừa, trấn áp và trừng trị tội phạm buôn bán người, đặc biệt

là phụ nữ và trẻ em và Công ước về hành động chống buôn người [30, tr.28]

- Về hành vi khách quan của tội phạm:

Theo quy định tại Điều 150, Điều 151 BLHS thì hành vi kháchquan của tội phạm mua bán người được thể hiện thông qua tuyển mộ,vận chuyển, chứa chấp người nhằm mục đích:

+ Chuyển giao hoặc tiếp nhận người để giao, nhận tiền, tài sảnhoặc lợi ích vật chất khác Tuy nhiên hành vi này đối với người dưới 16tuổi nhưng vì mục đích nhân đạo thì không cấu thành tội phạm muabán người Nhà làm luật quy định như vậy xuất phát từ nhu cầu chonhận con nuôi giữa những gia đình không có điều kiện nuôi con vànhững gia đình có lòng nhân ái muốn nhận con nuôi Việc một ngườimong muốn giúp đỡ, giới thiệu những gia đình này với nhau, sau đónhận những lợi ích vật chất nhất định sẽ không cấu thành tội phạm muabán người dưới 16 tuổi [30, tr.28]

+ Chuyển giao hoặc tiếp nhận người để bóc lột tình dục, cưỡngbức lao động, lấy bộ phận cơ thể hoặc vì mục đích vô nhân đạo khác

+ Tuyển mộ, vận chuyển, chứa chấp người để thực hiện các hành

vi trên

Tội phạm mua bán người hoàn thành từ khi người phạm tội cóhành vi mua hoặc bán người, có nghĩa là có sự thỏa thuận xong về nạnnhân và mục đích qua việc mua và bán người mà không cần đòi hỏi sựgiao nhận người hay giao nhận tiền hoặc lợi ích vật chất khác trongthực tế Địa điểm phạm tội, không gian phạm tội và thời gian phạm tộikhông phải là dấu hiệu bắt buộc, có thể ở bất kỳ nơi đâu và bất kỳ khinào [34, tr.39] Cần lưu ý, người bị mua bán có thể biết hoặc không biếtviệc người khác mua bán mình, có thể đồng tình hoặc không đồng tìnhvới việc mua bán đó

c) Mặt chủ quan của tội mua bán người

Mặt chủ quan của tội phạm là mặt bên trong của tội phạm, làtrạng thái tâm lý của người phạm tội đối với hành vi nguy hiểm cho xãhội do người đó thực hiện và đối với hậu quả nguy hiểm cho xã hội củahành vi ấy, thể hiện ở dấu hiệu lỗi, động cơ phạm tội và mục đích phạmtội [28, tr.118]

Tội mua bán người được thực hiện dưới hình thức lỗi cố ý, ngườiphạm tội nhận thức được hành vi mua bán, tuyển mộ, vận chuyển, chứachấp người khác, chuyển giao hoặc tiếp nhận nạn nhân của mình làhành vi nguy hiểm cho xã hội, trái pháp luật, đồng thời họ thấy trướcđược hậu quả do hành vi của mình gây ra, song người phạm tội mongmuốn hoặc có ý thức để mặc cho hậu quả đó xảy ra Động cơ, mục đíchphạm tội thường là vụ lợi thông qua việc mua bán, biểu hiện ở việcgiao, nhận tiền, hoặc lợi ích vật chất để bóc lột tình dục, cưỡng bức laođộng, lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân hoặc vì mục đích vô nhân đạokhác.

d) Chủ thể của tội mua bán người

Chủ thể của tội phạm là người thực hiện hành vi nguy hiểm cho

xã hội khi đạt độ tuổi nhất định do luật hình sự quy định (đạt độ tuổiphải chịu trách nhiệm hình sự) và có năng lực trách nhiệm hình sự [28,tr.103]

Căn cứ vào Điều 150, Điều 151 và Điều 12 BLHS có thể thấy,chủ thể của tội mua bán người không phải là chủ thể đặc biệt, có nghĩa

là bất kỳ người nào từ đủ 14 tuổi trở lên và có năng lực trách nhiệmhình sự đều có thể trở thành chủ thể tội phạm

Như vậy, về cơ bản, trong cấu thành tội phạm của tội mua bánngười quy định tại Điều 150, Điều 151 BLHS 2015 sửa đổi, bổ sungnăm 2017 đã có những tiến bộ hơn so với quy định tại Điều 119 BLHSnăm 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009 ở chỗ: BLHS 2015 đã quy định

cụ thể hơn về các dạng hành vi mua bán người trong mặt khách quancủa tội phạm, bao gồm các dạng hành vi như chuyển giao hoặc tiếpnhận người hoặc tuyển mộ, vận chuyển, chứa chấp người khác Thủđoạn mà người phạm tội có thể sử dụng là dùng vũ lực, đe dọa dùng vũlực, lừa gạt hoặc bằng thủ đoạn khác Bên cạnh đó, mục đích phạm tội

vì lợi ích vật chất “để giao, nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác”không còn là mục đích duy nhất của cấu thành cơ bản của tội mua bánngười mà đã bổ sung thêm mục đích “để bóc lột tình dục, cưỡng bức

lao động, lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân hoặc vì mục đích vô nhânđạo khác”.

Mức hình phạt tối thiểu mà người phạm tội mua bán người có thểphải chịu theo quy định tại Khoản 1 Điều 150 BLHS năm 2015 sửa đổi,

bổ sung năm 2017 cũng tăng lên đến 05 năm, nhiều hơn mức 02 nămquy định tại Khoản 1 Điều 119 BLHS năm 1999 sửa đổi, bổ sung năm2009

1.3.2 Đặc điểm về người bị hại

- Về độ tuổi, giới tính: Theo Báo cáo toàn cầu về buôn bán người năm

2016 của Liên hợp quốc, trên thế giới có khoảng 79% số nạn nhân bị buônbán là phụ nữ và trẻ em, cụ thể trong đó có khoảng 51% là phụ nữ, 20% là trẻ

em gái và 8% là trẻ em nam Như vậy, cần khẳng định, phụ nữ và trẻ em gái

là đối tượng thường xuyên bị buôn bán hơn nam giới và trẻ em nam, nhưngcũng cần lưu ý thực tế rằng, nạn nhân là nam giới, trẻ em nam vẫn chiếm tỉ lệlớn khi trên thế giới, trung bình cứ 5 nạn nhân bị buôn bán thì có 1 người lànam giới

Do ở Việt Nam vẫn chưa điều tra, truy tố các vụ án mua bán người vìmục đích lao động, nên các đặc thù về nạn nhân bị mua bán ở Việt Nam khácvới đặc thù nạn nhân trên thế giới, trong đó Việt Nam dường như chưa truy tốcác vụ án mua bán người mà nạn nhân là nam giới Theo số liệu của Bộ Công

an, ở Việt Nam, hơn 96% các nạn nhân trong các vụ án đã truy tố từ tháng 11năm 2011 đến tháng 11 năm 2015 là nữ, trong đó, 16% là độ tuổi dưới 16 [30,tr.54] Phụ nữ bị mua bán phần lớn ở độ tuổi từ 16 đến 30 tuổi, vì ở độ tuổinày, họ là lực lượng lao động quan trọng của gia đình và xã hội Hầu hết nạnnhân ở độ tuổi này còn chưa kết hôn, hành vi phạm tội không chỉ xâm phạmnghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người phụ nữ mà còn xâm phạm quan

hệ hôn nhân và hạnh phúc của họ Đối với trẻ em bị mua bán, độ tuổi chủ yếu

từ 13 đến 16 tuổi và trẻ sơ sinh, trẻ em có độ tuổi còn rất nhỏ, do người phạmtội mua bán với mục đích mại dâm, mặt khác lợi dụng chính sách của Nhànước cho người nước ngoài nhận trẻ em mồ côi, trẻ em bị bỏ rơi, không nơinương tựa làm con nuôi nên người phạm tội thường dùng các thủ đoạn giandối để bán trẻ em ra nước ngoài

- Đặc điểm về trình độ văn hóa, khả năng nhận thức của người bị hại:

Theo số liệu thống kê cho thấy có khoảng 26% nạn nhân không biết chữ,khoảng 71% nạn nhân học hết cấp 1, cấp 2 và chỉ có khoảng 3% nạn nhân họchết cấp 3 [27, tr.11] Như vậy, phần lớn nạn nhân trong các vụ án mua bánngười có trình độ văn hóa thấp và rất thấp, điều này khiến các nạn nhân cónhiều khó khăn trong tìm kiếm việc làm với mức thu nhập ổn định, vì vậy cácnạn nhân thường phải đi xa tìm việc làm, buôn bán, làm thuê để kiếm sống

Độ tuổi còn trẻ, lại sinh sống ở các vùng nông thôn, miền núi, chưa có sự giaotiếp xã hội nhiều, do vậy khả năng nhận thức xã hội của họ bị hạn chế, kinhnghiệm sống còn thiếu, họ thường là những người hiền lành, thật thà, chấtphác, dễ tin người, dễ bị lừa dối bằng viễn cảnh về cuộc sống sung sướng,việc làm có thu nhập cao ở các thành phố, thị xã hay cuộc sống giàu sang khilấy chồng nước ngoài…

- Nghề nghiệp, hoàn cảnh gia đình: Phần lớn nạn nhân bị mua bán

sống ở các vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa, điều kiện kinh tế khó khăn,thiếu việc làm [2, tr.1] Có khoảng 88% số nạn nhân bị mua bán có hoàn cảnhkinh tế khó khăn, khoảng 11,7% số nạn nhân có hoàn cảnh kinh tế trung bình

và chỉ khoảng 0,3% có kinh tế khá [27, tr.12] Theo Báo cáo của Ban chỉ đạo130/CP cũng nhận định “Về nghề nghiệp: 4% là học sinh, sinh viên, 63% làm

ruộng, 33% không có nghề nghiệp hoặc làm nghề tự do…” [3, tr.1]

Như vậy, do đặc điểm hoàn cảnh kinh tế khó khăn, kết hợp trình

độ văn hóa, khả năng nhận thức còn nhiều hạn chế, nhiều người cònlười lao động, học tập, chạy theo cuộc sống đua đòi, hưởng thụ, đồngthời có những xử sự bất cần, mất cảnh giác như đi chơi, đi du lịch, đếnnhững nơi xa lạ với những người mới quen lần đầu… Sự nhẹ dạ, mấtcảnh giác, lối sống buông thả của nạn nhân trong những trường hợp nàycũng là yếu tố góp phần tạo thành nguyên nhân, điều kiện của tội phạm

về mua bán người ở Việt Nam trong những năm gần đây

- Về thành phần dân tộc: Các số liệu thống kê của Bộ Công an cho

thấy một xu hướng đáng lo ngại ở Việt Nam, khi nhóm người dân tộc thiểu sốchỉ khoảng 18% dân số của Việt Nam, nhưng trong giai đoạn từ tháng 11 năm

2011 đến tháng 11 năm 2015, số nạn nhân là người dân tộc thiểu số bị mua

bán được phát hiện là hơn 43% tổng số nạn nhân [32, tr.16] Tỉ lệ này tươngđối cao, do đó có thể khẳng định, người dân tộc thiểu số của Việt Nam cónguy cơ bị mua bán đáng kể hơn người Kinh.

- Về hậu quả của tội phạm: Thực tế thấy rằng, sau khi bị mua bán, nạn

nhân phải gánh chịu những hậu quả nặng nề, họ bị bóc lộc tình dục, bóc lộtsức lao động là chủ yếu, ngoài ra họ còn có thể bị cưỡng ép kết hôn, ép đi ănxin, ép đóng phim khiêu dâm, bị cho nhận làm con nuôi bất hợp pháp, thamgia các hoạt động lừa đảo, chiến tranh có vũ trang… và đặc biệt gần đây nổilên tình trạng buôn bán nội tạng Các nạn nhân cũng có thể bị bóc lột kết hợp,

ví dụ như phụ nữ và trẻ em gái vừa bị cưỡng bức lao động tại các quan bar,vừa bị bóc lột tình dục Do các trường hợp bị bán đều trong tình trạng nhập cưbất hợp pháp nên ở nước ngoài họ phải sống lén lút, mất quyền lợi, danh dự,nhân phẩm bị chà đạp Có người may mắn thoát khỏi, trở về nước, nhưng khi

về hai bàn tay trắng, sức khỏe bị suy giảm, mắc các bệnh xã hội, tâm lý xấu

hổ, mặc cảm…

Theo kết quả một đợt khảo sát đối với trẻ em bị xâm phạm tình dục vìmục đích thương mại thì nhiều em đã rơi vào trạng thái chấn thương về tinhthần như: sợ hãi 48,8%; căm phẫn 14,29%; hổ thẹn 19,7%; tuyệt vọng14,29%; buông thả, bất cần đời 12,32 % Phần lớn các em bị mắc bệnh đườngsinh dục, sức khoẻ giảm sút [33, tr.6] Như vậy, mua bán người là loại tộiphạm nguy hiểm không chỉ xâm hại trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng, danh

dự, nhân phẩm của con người mà còn ảnh hưởng đến hạnh phúc gia đình, gâymất trật tự an toàn xã hội, an ninh quốc gia, gây phẫn nộ trong nhân dân Muabán người đã vi phạm quyền con người, làm tăng nguy cơ lây nhiễm các bệnh

xã hội, đặc biệt là HIV/AIDS, làm mất đi nguồn nhân lực lao động đáng kể,gây thiệt hại về kinh tế cho gia đình, xã hội và ảnh hưởng đến sự phát triểnbền vững của đất nước [27, tr.3]

Các đặc điểm của nạn nhân trên đây có quan hệ chặt chẽ với phươngthức, thủ đoạn thực hiện hành vi phạm tội Các đặc điểm này có ý nghĩa quantrọng trong việc nghiên cứu nguyên nhân, điều kiện phạm tội và đưa ra cácbiện pháp để nâng cao hiệu quả điều tra, đấu tranh phòng ngừa tội phạm muabán người

1.3.3 Đặc điểm về nhân thân các đối tượng phạm tội mua bán người

- Về giới tính, độ tuổi: Các đối tượng phạm tội thường có độ tuổi từ

20- 45 tuổi Theo số liệu thống kê của Ban chỉ đạo 130/CP, mặc dù trên toànthế giới, người phạm tội là nữ chỉ chiếm khoảng 15% tổng số chung, nhưngriêng đối với tội phạm mua bán người, phụ nữ chiếm khoảng 30%, và đặc biệt

ở Việt Nam, số lượng tội phạm là nữ lên đến 41% [32, tr.17], do đặc thù tộiphạm này được thực hiện chủ yếu nhờ vào sự gần gũi, thông cảm hoàn cảnh

để câu nhử, lừa gạt, dụ dỗ, lôi kéo… Người bị hại và gia đình cũng có cảmgiác yên tâm, tin tưởng gửi gắm con cái họ vào chị, vào cô hơn là vào anh,vào chú Vì vậy với đặc điểm này, nữ giới có điều kiện và ưu thế hơn namgiới

- Về dân tộc: Nếu như nạn nhân của tội mua bán người là người dân

tộc thiểu số chiếm tỉ lệ rất cao trong tổng số nạn nhân (khoảng hơn 43%) thìngười dân tộc thiểu số phạm tội mua bán người chỉ chiếm khoảng 15%, trongkhi đó người Kinh chiếm đến 85%, con số này cho thấy, các thành phần dântộc của người phạm tội là không đáng kể, trong khi thành phần nạn nhân làngười dân tộc thiểu số lại rất đáng lưu ý [32, tr.17]

- Về nghề nghiệp, hoàn cảnh gia đình: Hầu hết các đối tượng phạm tội

không có nghề nghiệp ổn định, tỉ lệ thất nghiệp, thất học cao, nhiều bị cankhông được gia đình quan tâm, gia đình không hạnh phúc, có người phạm tộihoặc bỏ bê dẫn đến lối sống buông thả, hưởng thụ, coi thường pháp luật, thamlam, toan tính vật chất Một số đối tượng trong đó có cả những người đã từng

là nạn nhân của tội phạm mua bán người, đã lấy chồng nước ngoài hoặc hoạtđộng mại dâm ở nước ngoài nay trở về Việt Nam để thực hiện tội phạm, lừa

cả những người thân quen, bạn bè để bán ra nước ngoài

- Về đặc điểm hình thành hành vi phạm tội: Quá trình hình thành hành

vi phạm tội, người phạm tội mua bán người xuất hiện những nhu cầu thườngmang tính nhỏ nhen, nghiêng về vật chất, thực dụng Người thực hiện hành viphạm tội thường là những người lười lao động, thích ăn chơi, do đó, cần cótiền để tiêu xài, xuất hiện nhu cầu cần được thỏa mãn bằng nhiều cách khácnhau, trong đó có cách là tham gia vào đường dây mua bán người Từ nhucầu, lợi ích về hành vi đó đem lại đã thôi thúc thực hiện hành vi phạm tội,hoặc cũng có thể họ bị mua chuộc, lôi kéo, rủ rê, thuyết phục hoặc tự tìm đến,được giới thiệu, được những kẻ chủ mưu bày cho thủ đoạn, kết hợp với việc

xuất hiện đối tượng khách quan như những nạn nhân gặp những hoàn cảnhkhác nhau, cần tiền, cần việc làm, bị bắt cóc…, điều kiện khách quan nhưkhông gian, thời gian…, người phạm tội quyết định thực hiện hành vi phạmtội bằng lừa đảo, mồi chài, rủ rê, thuyết phục, thỏa thuận hợp đồng lao động,

đi giúp việc, học tập, cho nhận con nuôi…

1.3.4 Đặc điểm về địa bàn sinh sống, hoạt động

Theo Báo cáo toàn cầu về mua bán người năm 2016 của Liên hợp quốc,trên thế giới, địa bàn hoạt động của tội phạm mua bán người rất rộng, nạnnhân bị mua bán trên nhiều tuyến khác nhau, ở nội địa các quốc gia, giữa cácquốc gia láng giềng và thậm chí cả trên các châu lục khác nhau Từ năm 2012đến năm 2014 đã phát hiện trên 500 tuyến buôn người khác nhau Ở các nướcTây Âu và Nam Âu đã phát hiện nạn nhân có 137 quốc tịch khác nhau Cáckhu vực khác như Bắc Mỹ, Trung Đông phát hiện nạn nhân từ một số lượnglớn các quốc gia vòng quanh thế giới Tội phạm mua bán người mang tínhchất xuyên quốc gia, mang đậm tính quốc tế, điều này chứng minh cuộc đấutranh phòng, chống tội phạm mua bán người mang tính toàn cầu

Ở Việt Nam, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng về địa bàn và điều kiệnsinh sống của người phạm tội, họ sống chủ yếu ở khu vực biên giới khoảng84%, khu vực nội địa 10%, còn lại 6% là người mang quốc tịch nước ngoài[33, tr.1] Bộ Công An cho biết, tất cả 63 tỉnh thành của Việt Nam đều báocáo có tình trạng mua bán người ở địa phương mình [32, tr.14] Tuyến hoạtđộng chủ yếu là tuyến nội địa và tuyến ra nước ngoài

- Tuyến nội địa: Nạn nhân thường bị mua bán từ các vùng nông thôn,

miền núi đưa ra các thành phố, thị xã, từ thành phố, thị xã này sang thànhphố, thị xã khác hoặc các vùng miền với nhau như từ Bắc vào Nam và ngượclại

- Tuyến ra nước ngoài: Tuyến mua bán người mà người phạm tội

thường sử dụng chủ yếu là sang Trung Quốc (khoảng 70%), Campuchia(khoảng 10%), còn lại là các địa bàn khác như Singapore, Malaysia, TháiLan, Cộng hòa Liên bang Nga và một số nước Đông Âu…[7, tr.1]

Các vụ mua bán người sang Trung Quốc là nhiều nhất vì TrungQuốc là một nước lớn, đang phát triển, biên giới Việt Nam- Trung

Quốc dài 1.463 km tiếp giáp 07 tỉnh của Việt Nam, với 21 trục đườngnhựa, 109 đường cấp phối, 04 cửa khẩu quốc tế, 03 cửa khẩu quốc gia,

14 cửa khẩu địa phương và hàng trăm đường mòn, tiểu ngạch hiểmtrở…thuận lợi cho việc qua lại của người dân bản địa, nhưng khó kiểmsoát đối với lực lượng chức năng

Tuyến trọng điểm thứ hai là tuyến biên giới Việt Campuchia Tuyến biên giới này dài trên 1.200km, tiếp giáp 10 tỉnhcủa Việt Nam, gồm có 09 cửa khẩu quốc tế, 09 cửa khẩu quốc gia, 30cửa khẩu phụ và nhiều đường mòn, sông rạch Khu vực này có địa hìnhbằng phẳng với những địa danh nổi tiếng phức tạp về buôn lậu và vượtbiên trái phép

Nam-Tuyến trọng điểm khác cũng cần lưu ý là tuyến biên giới ViệtNam- Lào với đường biên giới dài khoảng 2.340km, tiếp giáp 10 tỉnhcủa Việt Nam, gồm có 07 cửa khẩu quốc tế, 08 cửa khẩu quốc gia, 20cửa khẩu phụ và hàng trăm đường mòn qua lại

Như vậy, đặc điểm chung giữa các địa phương biên giới của Việt Namvới Trung Quốc, Lào và Campuchia có thể thấy hầu hết đều là vùng sâu, vùng

xa xôi, hẻo lánh, xa trung tâm, đô thị, địa hình hiểm trở, nhiều đường mòn,tiểu ngạch qua lại Do vậy khiến cho việc tuần tra, kiểm soát biên giới gặp rấtnhiều khó khăn và là điều kiện thuận lợi cho tội phạm mua bán người hoạtđộng

Các tuyến khác cũng cần lưu ý, nhất là trong vài ba năm nay, đó làtuyến bán người sang nước ngoài thông qua hình thức môi giới hôn nhân hoặc

du lịch Địa chỉ tới chủ yếu là Đài Loan, Ma Cao, Nhật Bản, Thái Lan,Singapore…

1.3.5 Đặc điểm về thủ đoạn gây án và che giấu tội phạm

Hành vi phạm tội mua bán người có những tính chất đặc trưng cho nênngười thực hiện hành vi phạm tội có những thủ đoạn, phương thức thực hiệnphức tạp với ý thức quyết tâm cũng như sự cảnh giác cao Cụ thể:

- Thủ đoạn thiết lập đường dây, ổ nhóm phạm tội: Tội phạm mua bán

người hoạt động phổ biến mang tính tổ chức theo đường dây Xuất phát từsiêu lợi nhuận và để tránh sự trừng phạt của pháp luật, mặt khác người không

phải là “hàng hóa” bình thường có thể mua bán, trao đổi ở bất kỳ đâu, cho bất

kỳ ai Do vậy, các nhóm tội phạm phải tổ chức liên kết với nhau theo đườngdây để hoạt động, có sự móc nối giữa các đối tượng ở các tỉnh nội địa với cácđối tượng ở địa bàn biên giới, giữa các đối tượng ở trong nước với các đốitượng ở ngoài biên giới Thành phần bên bán thường có sự phân công, bố trítên tìm nguồn hàng, tuyển lựa, chuẩn bị hàng, có tên đưa đường, có tên chứachấp, môi giới và đưa tới nơi sử dụng… Bên mua cũng vậy, có tên nhận hàng,đưa hàng và có tên tiêu thụ Sau khi thiết lập đường dây, người phạm tội lên

kế hoạch cụ thể, phân tích, đánh giá địa bàn, thăm dò các tuyến giao thông đilại đồng thời chuẩn bị thực hiện các thủ đoạn phạm tội tiếp theo

- Thủ đoạn tìm nguồn hàng: Người phạm tội khi tìm kiếm nguồn hàng

có thể thông qua người quen về các địa phương hoặc chủ động đi sâu thăm dòtrong các khu lao động nghèo ở thành phố, các vùng nông thôn, miền núi hẻolánh, đời sống khó khăn, thiếu việc làm, chúng có thể vào tận gia đình, làngxóm, thôn bản, bệnh viện, trường học… để tìm hiểu, phát hiện các đối tượngtrong các nhóm nạn nhân như trên đã nêu; cũng có thể đến các động mại dâm,

vũ trường, khách sạn, quán cà phê đèn mờ, công viên, vườn hoa… để tìmtuyển gái bán hoa, tiếp viên nhà hàng lừa đưa ra nước ngoài bán

- Thủ đoạn dụ dỗ lừa gạt: Khi đã phát hiện ra nguồn hàng, trước khi

tiếp xúc với nạn nhân, bọn chúng đi sâu tìm hiểu kỹ về đặc điểm, hoàn cảnhcủa họ về đời sống kinh tế, thói quen, sở thích, đời tư, quan hệ với bố mẹ,chồng, con ra sao… Sau đó tùy theo từng loại “hàng” mà những người phạmtội sẽ tìm cách này hay cách khác nhằm đạt được mục đích của mình là lừanạn nhân đi bán

Đối với con gái nhà lành, thủ đoạn phổ biến mà đối tượng phạmtội áp dụng là thủ đoạn thuyết phục, dụ dỗ, kết hợp với lừa dối để tạolòng tin Lợi dụng tính thật thà, chất phác, cả tin, ngây thơ, tâm lýmuốn có công ăn việc làm, muốn được nhiều tiền trong khi đời sốngđang khó khăn của nạn nhân và gia đình, người phạm tội dùng lời lẽngon ngọt để rủ rê, lôi kéo, tác động cả vào đối tượng và người thân.Những thủ đoạn chúng thường dùng là rủ ra thành phố hoặc lên biêngiới để bán hàng thuê, mở ki ốt kinh doanh… Để củng cố lòng tin, một

mặt người phạm tội dùng thư từ, ảnh giới thiệu chị này, chị kia cũng đilàm ăn ở đó nay đã thành đạt, khá giả, đã đổi đời làm bà chủ, mặt khácsẵn sàng ứng trước tiền tàu xe, cho vay vốn, ứng trước lương tháng…

Nắm được tâm lý của một số người muốn lấy được chồng nướcngoài để cùng xuất ngoại hưởng cảnh giàu sang, đối tượng phạm tộithông qua các công ty môi giới hôn nhân hoặc đi du lịch ra nước ngoài

để lừa đảo và mua bán người xuyên quốc gia

Nhiều đối tượng đã đóng màn kịch yêu đương với các cô gáinông thôn và hứa hẹn đưa ra thành phố để xây dựng tổ ấm, cũng có đốitượng lùng sục các bến tàu, bến xe để tìm các cô gái trẻ từ nông thônlên thành thị kiếm việc hoặc đi thăm viếng họ hàng, bạn bè Chúng giả

vờ giúp đỡ các cô lúc nhỡ tàu, lúc bị nạn hoặc lúc mất cắp để đưa các

cô về nhà riêng trú tạm sau đó tìm cơ hội để bán ra nước ngoài

Với những người đang hành nghề mại dâm trong các nhà chứahoặc mại dâm trá hình trong các khách sạn, nhà hàng thì bọn chúng cóthể nói thẳng, không úp mở với lý do đưa đi thành phố, thị xã kháchoặc đưa ra nước ngoài hành nghề sẽ được nhiều tiền hơn [11, tr.485]

Đối với trẻ sơ sinh, các đối tượng phạm tội thường sử dụng các

“vệ tinh” tới các vùng quê để phát hiện phụ nữ trẻ có thai, hoặc giađình trục trặc, khó khăn về kinh tế, sinh con ngoài ý muốn để gạ gẫmmua bán, lừa gạt, thu gom bán ra nước ngoài

Người phạm tội cũng lợi dụng sơ hở của pháp luật về cho nhậncon nuôi có yếu tố nước ngoài để thu mua trẻ sơ sinh, rồi móc nối vớicác trung tâm núp dưới sự trợ giúp pháp lý nhân đạo, lập hồ sơ trẻ em

bị bỏ rơi để hợp pháp hóa rồi tìm cách chuyển ra nước ngoài bán

Ngoài ra, hiện nay các đối tượng phạm tội còn lợi dụng côngnghệ thông tin phát triển để hoạt động phạm tội như thông qua internet,mạng điện thoại di động để lừa những học sinh, sinh viên ở các thànhphố, thị xã ra nước ngoài bán hoặc thiết lập đường dây mua bán, đườngdây gái gọi qua mạng, qua điện thoại di động, tổ chức các chuyến dulịch tình dục xuyên quốc gia Người phạm tội cũng có thể sử dụng cácthủ đoạn khác như cưỡng ép, bắt cóc, dùng thuốc mê, thuốc ngủ liều

cao, trói, bịt mắt bịt miệng… nhằm phục vụ cho hành vi mua bán ngườiđược thuận lợi.

- Thủ đoạn đưa người qua biên giới: Biên giới nước ta là biên giới

mở, địa hình phức tạp, đồi núi vô cùng hiểm trở, nhiều đường mòn, khe suối

dễ dàng vượt qua Những nạn nhân thường được tập trung ở địa điểm nào đósát biên giới trước khi vượt biên Trong đường dây của tội phạm thường cómột vài tên là người địa phương thông thạo đường mòn biên giới hoặc địa bànhai bên dẫn đường Trường hợp vượt biên trái phép chúng thường đưa người

đi vào ban đêm hoặc những lúc mà lực lượng kiểm soát biên giới chủ quan, sơ

hở, trà trộn trong đám đông người qua biên giới hoặc đi theo đường mòn Đốivới trường hợp lợi dụng những hình thức công khai hợp pháp, đối tượngphạm tội tìm mọi cách chuẩn bị các giấy tờ cần thiết cho nạn nhân như nhậncon nuôi, ra nước ngoài để mua bán, thăm thân, du lịch, chữa bệnh hoặc lấydanh nghĩa kết hôn với người nước ngoài để xin phép xuất cảnh, xuất khẩulao động, biểu diễn nghệ thuật…[30, tr.99]

Sau khi đưa nạn nhân qua biên giới, tới nơi giao hàng, đối tượng phạmtội mới thực sự trở mặt Các nạn nhân khi biết sự thật thì đã muộn Tên bánsau khi lấy tiền đã rút đi, tên mua tùy từng trường hợp chúng có thể tuyên bốthẳng cho các nạn nhân biết là đã mua họ, sau đó nhốt họ vào những nơichúng đã chuẩn bị, có canh phòng cẩn thận, giấy tờ, tiền bạc của các nạn nhân

bị lấy hết, một số nạn nhân bị hãm hiếp dã man, bị đánh đập không thươngtiếc để khủng bố tinh thần, sau đó hoặc là họ phải vào nhà chứa để bán dâmhoặc là bị gả bán cho những người đàn ông có nhu cầu mua vợ, một số khác

bị đưa vào các nhà máy làm những công việc nặng nhọc…

- Thủ đoạn che giấu hành vi phạm tội: Sau khi thực hiện hành vi phạm

tội, người phạm tội thường xa lánh địa bàn nơi gây án và địa bàn đang diễn rahoạt động điều tra của các cơ quan chức năng để tìm môi trường sống mới,công việc mới Tuy nhiên cũng có trường hợp người phạm tội không đi đếnnơi khác mà vẫn tiếp tục cuộc sống bình thường, coi như vụ án mua bánngười đó không liên quan đến bản thân mình, nhưng thường xuyên nghengóng, quan tâm đến mọi thông tin liên quan đến nạn nhân, gia đình nạnnhân, các hoạt động điều tra nhằm đánh lạc hướng điều tra của Cơ quan chức

năng, đến khi nắm bắt được tình hình bất lợi cho bản thân sẽ cao chạy xa bay,đồng thời thường cố gắng tạo ra dáng vẻ bề ngoài bình thản, chuẩn bị mọiphương án, thậm chí chuẩn bị kĩ cung cách khai báo nếu bị bắt [30, tr.103].

Đối với tội phạm có tổ chức và quy mô lớn, tội phạm mua bánngười thường gắn liền với hoạt động tẩy rửa tiền Hoạt động của tộiphạm mang lại lợi nhuận cao, nguồn tài chính thu được rất lớn, đốitượng phạm tội thường xuyên tìm cách hợp pháp hóa nguồn tài chínhnày Chúng lợi dụng hoạt động của ngân hàng để gửi tiền vào, cung cấpvốn kinh doanh, tham gia vào thị trường chứng khoán, mua nhà đất, mởcửa hàng khách sạn, liên kết với các công ty tư nhân dưới danh nghĩaliên kết đầu tư vào sản xuất kinh doanh…[33, tr.2]

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Pháp luật hình sự Việt Nam không đưa ra khái niệm về mua bánngười nhưng đã quy định những hành vi được coi là mua bán người tạiĐiều 150, Điều 151 BLHS 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 Do vậy cóthể hiểu, hành vi phạm tội mua bán người là hành vi chuyển giao hoặctiếp nhận người; tuyển mộ, vận chuyển, chứa chấp người khác để giao,nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác hoặc để bóc lột tình dục,cưỡng bức lao động, lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân hoặc vì mục đích

vô nhân đạo khác Tội phạm mua bán người được thực hiện bởi chủ thểthường với lỗi cố ý, đã xâm phạm nghiêm trọng đến sức khỏe, nhânphẩm, danh dự, quyền tự do, quyền bất khả xâm phạm về thân thể củacon người

Người bị hại và các đối tượng phạm tội mua bán người có nhữngđặc điểm đặc trưng về giới tính, độ tuổi, dân tộc, trình độ văn hóa, nghềnghiệp, hoàn cảnh gia đình… Song họ có một số đặc điểm tương đồng,như họ thường là những người có trình độ văn hóa thấp, không có công

ăn việc làm ổn định, đời sống gặp nhiều khó khăn và họ thường sinhsống ở những vùng nông thôn, vùng xa xôi, hẻo lánh, khu vực gần biêngiới Số người phạm tội là người dân tộc thiểu số ở Việt Nam không

đáng kể, nhưng số nạn nhân là người dân tộc thiểu số lại chiếm tỉ lệtương đối cao.

Hiện nay, tội phạm mua bán người diễn ra ngày càng nhiều, diễn biếnngày càng phức tạp cả về quy mô và tính chất Đa phần tội phạm mua bánngười được tổ chức thành đường dây, ổ nhóm, có sự liên kết chặt chẽ vớinhau, các thủ đoạn để tìm đối tượng, thủ đoạn dụ dỗ, lừa gạt, đưa nạn nhânqua biên giới, thủ đoạn che giấu tội phạm ngày càng đa dạng, tinh vi

Tội phạm mua bán người ở Việt Nam xảy ra tất cả các địa phươngtrong cả nước, với tuyến mua bán trong nội địa và tuyến mua bán ra nướcngoài, chủ yếu là Trung Quốc, Lào, Campuchia, Đài Loan, Ma Cao, NhậtBản, Thái Lan, Singapore…

Để làm tốt công tác điều tra, khám phá các vụ án mua bán người,CQĐT cần nắm vững các đặc điểm trên đây, tìm ra những nguyênnhân, điều kiện của tội phạm, từ đó xây dựng những phương pháp điềutra thích hợp với từng vụ án, từng loại đối tượng, đảm bảo giải quyết vụ

án nhanh chóng, kịp thời, đúng pháp luật, bảo vệ quyền con người,quyền công dân

Chương 2 PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA TỘI PHẠM MUA BÁN NGƯỜI

2.1 Những vấn đề phải chứng minh trong điều tra vụ án mua bán người

Những vấn đề phải chứng minh trong điều tra một vụ án mua bánngười theo quy định tại Điều 85 BLTTHS 2015 bao gồm những nộidung sau:

- Có hành vi mua bán người không? Các yếu tố cấu thành tội Mua bánngười được quy định tại Điều 150, Điều 151 BLHS ĐTV cần làm rõ đượccác hành vi rủ rê, dụ dỗ, lừa dối, cưỡng ép, dùng vũ lực hoặc đe dọa dùng vũlực cũng như các thủ đoạn khác để ép buộc người hoặc lừa người đi theochúng hoặc ra nước ngoài bán cho người khác

- Ai là người thực hiện hành vi phạm tội? Có năng lực trách nhiệmhình sự hay không? Đây là vấn đề xác định chủ thể của tội phạm mua bánngười Cần phải chứng minh được vụ án có bao nhiêu bị can, vai trò, vị trí củatừng bị can trong vụ án? Kẻ chủ mưu, kẻ cầm đầu, kẻ thực hành, môi giới dẫndắt, người mua, kẻ bán… Trong đó có tài liệu chứng minh về nhân thân ngườiphạm tội như: tên, tuổi, địa chỉ, nghề nghiệp, quan hệ gia đình, tiền án tiền sự,trình độ văn hóa, quan hệ với người bị hại, quan hệ với người mua… CQĐTcần làm rõ tổ chức đường dây tội phạm này từ những tên cầm đầu đến nhữngtên chuyên về các vùng quê săn lùng dụ dỗ, tiếp đến những tên chuyên làmcông việc chuyên chở, rồi đưa đến nơi bán, những tên mua bán, trao tay chongười khác, cuối cùng là những người mua sử dụng “hàng” Giữa những mắtxích trên đây, bọn chúng có thể biết về nhau nhưng cũng có khi mỗi tên chỉbiết mắt xích sau mình hoặc trước mình, tuy nhiên tất cả những đối tượngtrong đường dây đều có chung một mục đích là mua bán người để kiếm lời

- Cần chú ý một thực tế hiện nay khá phổ biến, đó là những người ViệtNam lấy chồng trước đây (có thể cũng là do bị bán) nay trở về thăm quêhương và gia đình, họ lại rủ rê những người khác như chị, em, cháu của họsang nước ngoài lấy chồng Việc đưa những người này sang lấy chồng là dochính họ tự nguyện, không có sự ép buộc, không có sự lừa dối, và người đưa

đi không lấy tiền cũng như một giá trị vật chất nào, tức là không có sự mua

bán Người đưa đi không nhận thức được hành vi của mình là phạm tội, do đócũng không cấu thành tội mua bán người ra nước ngoài mà là Tội xuất cảnhtrái phép (Điều 274 BLHS) hoặc tội Tổ chức cho người khác trốn đi nướcngoài trái phép (Điều 275 BLHS) [11, tr.487].

- Người bị hại là ai? Đây là một vấn đề khá phức tạp mà CQĐT cầnlàm rõ trong điều tra các vụ mua bán người Thông thường, CQĐT chỉ nhậnđược tin trình báo của gia đình những người đã đi khỏi địa phương mà khôngtìm được người đó, do đó khó xác định được có vụ án xảy ra hay không Vấn

đề này không những để làm rõ có hành vi phạm tội xảy ra mà còn giúp CQĐTxác định được thủ phạm của vụ án, diễn biến, nội dung, các tình tiết khác của

vụ án, nhất là việc khai thác mở rộng các tổ chức đường dây chuyên nghiệpmua bán người qua biên giới

- Tính chất, mức độ lỗi của thủ phạm và động cơ, mục đích gây án

- Lỗi của thủ phạm các vụ án mua bán người là cố ý Người phạm tộibiết được hành vi của mình là trái pháp luật nhưng vẫn thực hiện và mongmuốn cho việc thực hiện hành vi trót lọt

- Động cơ chủ yếu của tội phạm mua bán người là vì lợi nhuận kinh tế

Có thể khẳng định loại tội phạm này mang lại siêu lợi nhuận chỉ sau mua bán

vũ khí và ma túy [33, tr.3]

- Mục đích của tội phạm mua bán người thường là:

+ Người bán: mục đích để lấy tiền, người mua: bán lại để kiếm lời, bóclột sức lao động, bóc lột tình dục hoặc vì mục đích vô nhân đạo khác

+ Mua bán người nhằm bóc lột sức lao động bằng việc ép nạn nhânphải làm những công việc nặng nhọc, độc hại trong hầm lò, trong các nhàhàng kinh doanh mại dâm, giúp việc gia đình trong tình trạng không có bảo

hộ lao động, không được trả tiền công hoặc tiền công rất thấp

+ Mua bán người nhằm bóc lột tình dục Cụ thể, nhiều người bị lừa gạt,cưỡng ép phải làm gái mại dâm trái ý muốn của họ Tuy nhiên, cũng có nhiềungười biết rằng họ sẽ phải làm mại dâm trong các cơ sở vui chơi, giải trí, song

họ không biết được điều kiện làm việc cũng như khả năng kiểm soát số tiền

mà họ kiếm được Họ lâm vào cảnh nợ nần chồng chất, bị giữ giấy tờ tùy thânhoặc tiền công, bị đánh đập dã man [17, tr.2]

+ Mua bán người nhằm lấy nội tạng Trong thực tế thời gian gần đâylực lượng Công an đã phát hiện nhiều đường dây mua bán nội tạng trong nộiđịa Việt Nam và từ Việt Nam sang các bệnh viện của Trung Quốc,Singapore, chủ yếu là mua bán thận, do hiện nay nhu cầu ghép tạng trên thếgiới ngày càng lớn, đặc biệt là ghép thận Các đối tượng lợi dụng sự nhẹ dạ,

cả tin cũng như hoàn cảnh kinh tế khó khăn của những người có nhu cầu bántạng và những người có nhu cầu mua tạng để môi giới Buôn bán nội tạng làmột trong mười hoạt động tội phạm thu nhiều lợi nhuận nhất, khoảng 1,5 tỷ

Đô la Mỹ mỗi năm Trên thế giới mỗi năm có khoảng 15.000 đến 25.000 caghép thận bất hợp pháp

- Thời gian, địa điểm, phương tiện thực hiện tội phạm mua bán người.Trong đó cần xác định các mốc thời gian quan trọng từ khi một người bịtuyển mộ, rủ rê, lôi kéo, vận chuyển, bóc lộc, giải cứu và các địa điểm xảy ra.Vấn đề địa điểm rất quan trọng, có hai địa điểm phải xác định rõ gồm: Nơithực hiện tội phạm để xác định thẩm quyền điều tra và nơi đưa người qua biêngiới để xác định tình tiết định khung tăng nặng

- Các vấn đề khác cũng cần chứng minh gồm: Những tình tiết giảmnhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự; tính chất và mức độ thiệt hại do hành viphạm tội gây ra: xác định tổn thương cơ thể, tinh thần của nạn nhân, nhữngthiệt hại về vật chất, những ảnh hưởng, tác động đến sự ổn định của xã hội;nguyên nhân và điều kiện phạm tội: xác định tình huống, hoàn cảnh phạm tội

cụ thể: có hay không sự đồng thuận hoặc đề nghị của nạn nhân, mối quan hệgiữa nạn nhân và kẻ phạm tội, các đặc điểm sinh học, xã hội, tâm lý phản ánhnhận thức xã hội của kẻ phạm tội và nạn nhân; chứng cứ để xác định tuổi của

bị can, bị cáo là người chưa thành niên hoặc xác định chính xác tuổi củangười bị hại là người dưới 16 tuổi; những tình tiết khác liên quan đến việcloại trừ trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt

Lưu ý: Khác với BLHS 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009 thì đến nay,

đối với tội mua bán người theo quy định của BLHS 2015 sửa đổi, bổ sungnăm 2017, yếu tố “vật chất” không còn là yếu tố bắt buộc phải chứng minhtrong tất cả các vụ án mua bán người Đối với những vụ án có cơ sở để chứngminh mục đích “bóc lột tình dục, cưỡng bức lao động, lấy bộ phận cơ thể củanạn nhân hoặc vì mục đích vô nhân đạo khác” thì không cần thiết chứng minh

giao dịch “mua bán” nữa Đồng thời, đối với những vụ án đã thỏa mãn yếu tốphương thức “dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, lừa gạt hoặc bằng thủ đoạnkhác” thì việc người bị hại có đồng thuận với việc bị mua bán, bóc lột haykhông không phải là yếu tố cần xem xét [32, tr.30].

- Đối với các tình tiết định khung tăng nặng, cần chứng minh, làm rõcác hành vi gồm: Phạm tội có tổ chức, phạm tội vì động cơ đê hèn; phạm tộiđối với 02 người trở lên, phạm tội 02 lần trở lên, phạm tội có tính chất chuyênnghiệp, tái phạm nguy hiểm; đưa nạn nhân ra khỏi biên giới nước Việt Nam,gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân, gây thương tích hoặc gây tổnhại cho sức khỏe của nạn nhân mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% trở lên hoặc

đã lấy bộ phận cơ thể của nạn nhân, làm nạn nhân chết hoặc tự sát; lợi dụnghoạt động cho nhận con nuôi để phạm tội, phạm tội đối với người mà mình cótrách nhiệm chăm sóc, nuôi dưỡng

2.2 Phương pháp tiến hành các hoạt động điều tra

2.2.1 Giai đoạn điều tra ban đầu nhằm xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội

a) Tiếp nhận, xử lý tin báo tố giác về tội phạm

Đối với CQĐT, ngay từ khi tiếp nhận tin báo tố giác hoặc hồ sơban đầu liên quan đến vụ mua bán người, ĐTV vào sổ trực ban hoặcghi lời khai trong trường hợp nạn nhân hoặc thân nhân đến trình báotheo đúng thủ tục tố tụng hình sự Trong biên bản nêu rõ họ tên, tuổi,địa chỉ của người báo tin, ngày giờ báo tin, thời gian địa điểm nhận tin,nội dung tin báo cũng như những yêu cầu đề xuất của người báo tin.Trường hợp nhận được tin báo bằng điện thoại thì ngoài việc ghi chépnhững nội dung tin báo, cán bộ nhận tin cần ghi rõ địa chỉ, số điện thoạicủa người báo, nơi ở, nơi làm việc của họ

Nếu hồ sơ ban đầu do lực lượng khác chuyển tới thì ĐTV lập biên bảngiao nhận hồ sơ, tài liệu và người trong trường hợp thủ phạm bị bắt quả tangtheo quy định pháp luật, đồng thời tìm hiểu những biện pháp mà các lựclượng này đã tiến hành hoặc giải quyết nhằm xác định các biện pháp điều tra

và phối hợp tiếp tục với các lực lượng trên Có thể phân loại một số tìnhhuống như sau:

- Phát hiện những tài liệu, những thông tin về vụ mất tích đáng ngờ của những người trong một địa bàn cho thấy có thể đã xuất hiện một tổ chức buôn bán người đã và đang hoạt động.

Những dấu hiệu đặc trưng của tình huống này thường là người nhà củanhững nạn nhân trình báo người thân họ mất tích và nghi bị lừa bán; khôngthấy trình báo nhưng có hiện tượng đi tìm người thân; quần chúng tố giáchoặc cung cấp tin về những đối tượng đáng ngờ có những hành vi rủ rê, lôikéo, tìm tuyển lao động nữ đi bán hàng ở thành phố hoặc biên giới; các trạmbiên phòng kiểm soát việc qua lại ở các cửa khẩu thấy có nhiều người xuấtcảnh quá hạn không thấy trở lại làm thủ tục nhập cảnh [11, tr.489]; ngườiphạm tội tự thú, đầu thú; các nguồn tin trên phương tiện thông tin đại chúng

và các nguồn tin khác do cơ quan chức năng trực tiếp phát hiện…

Khi phát hiện nguồn tin, ĐTV cần gặp gỡ lấy lời khai thân nhân nạnnhân hoặc người báo tin để làm rõ động cơ tố giác, mối quan hệ với nạn nhân

và đối tượng phạm tội, trước khi đi nạn nhân có bộc lộ ý định gì không, từ khi

đi khỏi nhà có thư, điện hay nhắn gửi ai báo tin về gia đình không, gia đình cónghi cho ai không, vì sao nghi… Đồng thời làm rõ những nội dung, diễn biến

sự việc quan trọng khác Sau đó, ĐTV cần tiến hành thẩm tra, xác minh đểlàm rõ những điểm mâu thuẫn bằng cách tìm hiểu qua hàng xóm, chính quyềnđịa phương về gia đình người mất tích, đối xử của các thành viên gia đình vớingười mất tích như thế nào, thái độ của gia đình người mất tích từ sau sự việcxảy ra? Những vấn đề cần phải tìm hiểu như trên có tính phổ biến, tùy từngtrường hợp cụ thể có thể bổ sung như đi sâu vào địa bàn, kết hợp Cảnh sátkhu vực, Công an xã, phường, trưởng thôn, già bản rà soát từng trường hợpmất tích, lên danh sách, sau đó thông báo với các trạm kiểm soát giao thôngnhất là các đồn biên phòng để kiểm tra, xác minh những trường hợp qua biêngiới có đặc điểm nhận dạng tương tự như người bị mất tích hoặc phối hợp vớicác trạm cửa khẩu và rà soát trong số những người bị phía nước ngoài đẩy về,trả về để kiểm tra, xác minh

- Tội phạm mua bán người bị bắt giữ quả tang.

Những trường hợp này thường là: nạn nhân phát hiện ra mình bị lừa đãkêu cứu khi tới trạm kiểm soát, các lực lượng làm nhiệm vụ trên đường đãphát hiện, bắt giữ thủ phạm; nạn nhân viết thư, gọi điện cho công an nước sởtại khi đã bị đưa ra nước ngoài và được công an nước ngoài giải thoát; côngtác kiểm tra tạm trú, kiểm tra xuất nhập cảnh phát hiện vụ mua bán người[11, tr 490].

Các trường hợp trên hầu hết do trạm kiểm soát, bộ đội biên phòng,cảnh sát cửa khẩu phát hiện, bắt giữ và tiến hành những biện pháp điều traban đầu theo thẩm quyền như lập biên bản bắt người phạm tội quả tang, tạmgiữ, lấy lời khai đối tượng và người bị hại, thu giữ tang vật gồm tiền, giấy tờ,phương tiện… sau đó bàn giao cho cơ quan Cảnh sát điều tra thụ lý điều tratheo thẩm quyền

- Nạn nhân đã bị bán nhưng trốn thoát về quê nhà.

Những trường hợp nạn nhân thoát nạn trở về ra chính quyền tố giác đốitượng mua bán người là tình huống thuận lợi nhất cho CQĐT vì họ là ngườinắm rõ nhất các đặc điểm về nội dung, diễn biến sự việc và người phạm tội

Trong tất cả các trường hợp nêu trên, ĐTV cần lấy lời khai thật cụ thể,

tỉ mỉ, nhất là tên, tuổi, địa chỉ, đặc điểm nhận dạng thủ phạm, địa bàn nơichúng hoạt động, cần chú ý những chi tiết để xác định nơi chúng thường xuấthiện, trên cơ sở đó phối hợp với Cảnh sát hình sự bố trí mai phục hoặc thôngqua Cảnh sát hình sự, Cảnh sát quản lý hành chính rà soát đối tượng trênnhững địa bàn trọng điểm mà phát hiện đối tượng Sử dụng đặc tình hoặc cơ

sở bí mật trong trường hợp này cũng hết sức có hiệu quả, đặc biệt là nhữngđặc tình chuyên đi vào tệ nạn xã hội như mại dâm, nghiện hút, chủ chứa, bảo

kê chăn dắt gái

b) Khám nghiệm hiện trường

Theo từ điển Tiếng Việt, hiện trường là nơi diễn ra sự việc hay hoạt

động thực tế [31, tr.438] Trong quá trình điều tra hình sự, hiện trường là nơi

cung cấp nguồn thông tin quan trọng giúp làm rõ bản chất và những vấn đề cóliên quan đến vụ việc hình sự đã xảy ra

Trên thực tế, phần lớn các vụ án mua bán người không có hiện trường

cụ thể Tuy nhiên đối với những vụ án có hiện trường, ĐTV cần thực hiện tốtcác nội dung trong quá trình khám nghiệm như tổ chức bảo vệ hiện trường, đo

đạc, vẽ sơ đồ, chụp ảnh hiện trường, thu lượm và xem xét tại chỗ các dấu vếtcủa tội phạm, các đồ vật, tài liệu có liên quan, đặt ra các giả thuyết điều tra,định hướng cho việc khám nghiệm và công tác truy tìm vật chứng, truy bắtthủ phạm và lập biên bản khám nghiệm hiện trường theo đúng quy định

Đối với những vụ án xác định được hiện trường cụ thể nơi đối tượng bịbắt khi vượt biên, nơi đối tượng giam giữ nạn nhân trong quá trình vậnchuyển hoặc để bóc lột hoặc giết, chôn giấu nạn nhân… thì cần thiết phảikhám nghiệm hiện trường để phát hiện, thu thập tài liệu, chứng cứ phục vụhoạt động điều tra Quá trình khám nghiệm cần chú ý phát hiện, thu giữ cácloại dấu vết sau:

- Những giấy tờ có liên quan đển việc tuyển mộ nạn nhân như: giấy tờcho và nhận con nuôi, đơn xin kết hôn, giấy đăng ký kết hôn với người nướcngoài, giấy tờ liên quan khác như: Chứng minh nhân dân, hộ chiếu, giấythông hành qua biên giới, giấy xin đăng ký tạm trú…

- Đồ vật, tài sản, tiền bạc của nạn nhân

- Các loại công cụ, phương tiện phục vụ cho hoạt động phạm tội như:dây trói, băng bịt mắt, thuốc ngủ, thuốc gây mê, các loại phương tiện khác…

- Dụng cụ tra tấn nạn nhân…

Đối với những trường hợp bị bắt quả tang trên đường vận chuyển, khikhám nghiệm hiện trường cần phải phát hiện, thu thập những dấu vết phảnánh sự chống trả của đối tượng với cơ quan công an; phát hiện thu giữ những

đồ vật, tài sản của nạn nhân hoặc của đối tượng ném ở hiện trường…[30,tr.121]

Sau khi khám nghiệm hiện trường, cần tiến hành khởi tố vụ án khi có

đủ dấu hiệu của tội phạm và tiến hành các hoạt động tố tụng tiếp theo

c) Khởi tố vụ án, khởi tố bị can

Thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử các vụ án mua bán người đã chỉ ra ánmua bán người có những đặc điểm riêng khác với các vụ án khác Có thể kháiquát thành một số đặc điểm chính sau:

- Án mua bán người diễn ra âm thầm, lén lút, thường không có hiệntrường cụ thể, các dấu vết vật chất vừa ít vừa thấp về giá trị chứng minh

- Chứng cứ, tài liệu chứng minh tội phạm chủ yếu dựa trên lời khaicủa bị hại và gia đình, lời khai người phạm tội, lời khai người làm chứng…

Chứng cứ là lời khai phụ thuộc nhiều vào khả năng ghi nhớ và thái độ củangười khai báo nên dễ bị thay đổi và hay gặp mâu thuẫn, gây khó khăn choquá trình điều tra.

- Án mua bán người xảy ra trong một địa bàn rộng về không gian vàlâu dài về thời gian, nhiều vụ án liên quan đến nước ngoài nên có điểm giao,nhận người và trao tiền ở nước ngoài Nạn nhân nhiều trường hợp bị đưa đilòng vòng nhiều nơi, bị bán cho nhiều chủ rồi mới đưa sang nước ngoài Mỗiđiểm dừng chân của nạn nhân có thể lại nằm trong một công đoạn riêng củađường dây mua bán người nên rất phức tạp cho việc thẩm tra xác minh [11,tr.491]

- Do những nguyên nhân như sợ dư luận, hoặc đã nhận một số tiền,không hiểu pháp luật, có những người đã có con với “chồng” nước ngoài, vớibản tính cam chịu, chấp nhận số phận nên một số ít nạn nhân và gia đìnhkhông tố giác hành vi phạm tội của đối tượng, hoặc nếu có thì đa số các vụviệc xảy ra từ lâu cơ quan chức năng mới nhận tin báo và nội dung tin báonhiều khi không đầy đủ, thiếu chính xác, cụ thể, hơn nữa, các vụ án đều tổchức thành đường dây, thành nhiều công đoạn, đầu cuối đường dây khôngbiết nhau, do đó gây khó khăn cho công tác điều tra thu thập tài liệu, chứngcứ

Chính từ những đặc thù riêng của vụ án mua bán người nên việc kiểmtra, xác minh tin báo và tố giác về vụ việc nhằm thu thập thông tin xác định

có dấu hiệu tội phạm để ra quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can là vấn đềtrọng tâm của quá trình điều tra ban đầu Trên thực tế thì việc thu thập tài liệuchứng cứ để khởi tố vụ án cũng đồng thời là thu thập tài liệu, chứng cứ đểkhởi bị can

Theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự, các vụ án mua bán ngườithuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh, dovậy sau khi đã điều tra, thu thập các chứng cứ ban đầu và quyết định khởi tố

vụ án, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện cần chuyển hồ sơ vụ áncùng toàn bộ tài liệu, chứng cứ đã thu thập được lên Cơ quan Cảnh sát Điềutra Công an cấp tỉnh để tiếp tục điều tra, giải quyết theo đúng thẩm quyền

d) Lập kế hoạch điều tra