Quan hệ pháp luật những vấn đề lý luận và thực tiễn ở việt nam hiện nay

Trên cơ sở của việc nghiên cứu một cách toàn diện đó có thể rút ra được những kết luận, làm sáng tỏ những nguyên nhân và tìm kiếm các giải pháp nhằm góp phần xây dựng, hoàn thiện hệ thốn

LÊ VĂN LONG

QUAN HỆ PHÁP LUẬT - NHỮNG VẤN ĐÊ LÝ LUẬN

VÀ THƯC TIỄN ở VIÊT NAM HIÊN NAY■ ■ ■

Chuyên ngành : Lý luận nhà nước và pháp luật

THƯ VIỆN

TRƯỜNG ĐAIHOC lŨÂTHÀ NÒI

PH Ò NG G V £-ÌM

LUẬN ÁN TIẾN Sĩ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lê Minh Tâm

HÀ NỘI-2003

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các s ố liệu nêu trong luận án là trung thực Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công b ố trong bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Lê Văn Long

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: MỘT s ố VẤN ĐỂ LÝ LUẬN c ơ BẢN VỂ QUAN HỆ 7

PHÁP LUẬT

1.1 Khái niệm và đặc điểm của quan hệ pháp luật 7

1.4 Vị trí, vai trò củàxquan hệ pháp luật trong cơ chế điều chỉnh 60pháp luật và trong đời sống thực tiễn

1.5 Điều kiện làm phát sinh, thay đổi và chấm dứt quan hệ 68 pháp luật

Chương 2: QUÁ TRÌNH HÌNH t h à n h và p h á t t r i ể n c ủ a 75

HỆ THỐNG QUAN HỆ PHÁP LUẬT VIỆT NAM TỪ

1945 ĐẾN NAY

2.1 Các đặc điểm cơ bản về chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội 75

ảnh hưởng đến quá trình hình thành và phát triển của hệ

thống quan hệ pháp luật Việt Nam

2.2 Khái quát về sự phát triển của hệ thống quan hệ pháp luật 82

Việt Nam qua các giai đoạn

3 Thực trạng hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam hiện nay 108

Chương 3ĩ PHƯƠNG HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRlỂN 140

HỆ THỐNG QUAN HỆ PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY

3.1 Những yêu cầu cơ bản đối với việc phát triển hệ thống 142

quan hệ pháp luật Việt Nam hiện nay

3.2 Phương hướng và các giải pháp đối với việc phát triển hệ 169

thống quan hệ pháp luật Việt Nam hiện nay

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Công cuộc đổi mói và sự nghiệp xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội

chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân ở nước ta đang đặt ra nhiều vấn đề cần

được kiến giải về phương diện lý luận và kiểm chứng về mặt thực tiễn Trong

đó, hoàn thiện lý luận quan hệ pháp luật, củng cố, mở rộng và phát triển hệ thống quan hệ pháp luật là một trong những vấn đề cơ bản và thiết thực

Quan hệ pháp luật là một trong những vấn đề lý luận cơ bản của khoa học pháp lý, vì vậy nó đã được các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu ở những góc độ khác nhau Các kết quả nghiên cứu đó đã góp phần hình thành cơ sở lý luận về quan hệ pháp luật và ở mức độ này hay mức

độ khác được vận dụng trên thực tế góp phần giải quyết những vấn đề cụ thể của đời sống pháp lý Tuy nhiên, trong điều kiện nhà nước và pháp luật có những thay đổi thì quan hê pháp luật có nhiều đổi biến đổi hơn so với các hiên tượng khác Chính vì vậy, các kết quả nghiên cứu trước đây bộc lộ những điểm không phù hợp và thích ứng Việc sử dụng các kết quả nghiên cứu đó sẽ gián tiếp đem lại hậu quả làm bó hẹp khung pháp luật và khả năng hành vi thực tiễn của chủ thể Điều này đòi hỏi cần phải tiếp tục nghiên cứu về quan hệ pháp luật để không làm hạn chế tư duy nhận thức về điều chỉnh pháp luật, xác định luận cứ phân chia ngành luật và chế định pháp luật

Trong cơ chế điều chỉnh pháp luật, quan hệ pháp luật là một thành tố quan trọng Nó là tấm gương phản chiếu đời sống pháp lý hiện thực trên tất cả các lĩnh vực của đất nước qua mỗi chặng đường xây dựng và phát triển Đồng thời nó là cơ sở, môi trường thực tế để đánh giá hiệu quả pháp luật, giá trị xã hội của pháp luật Điều này cho thấy, quá trình nghiên cứu quan hệ pháp luật ngoài việc tiếp tục phát triển lý luận cơ bản, đòi hỏi phải có sự ứng dụng vào thực tiễn để giải quyết các vấn đề thực tiễn đặt ra, làm sáng tỏ các vấn đề nóng

hổi và thiết thực là hiện nay vì sao pháp luật ít đi vào cuộc sống, hiệu quả pháp luật không cao, trật tự pháp luật và pháp chế còn lỏng lẻo.

Trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và hội nhập ở nước ta hiện nay, quan hệ pháp luật hình thành, vận động đa dạng, linh hoạt Tuy nhiên, hệ thống quan hệ pháp luật cũng như các yếu tố cơ sở của nó đã bộc lộ những điểm hạn chế nhất định Đó là thiếu tính cân đối trong sự phát triển của các loại quan hệ pháp luật, năng lực chủ thể không theo kịp với nhu cầu đòi hỏi của đời sống xã hội, cơ chế kiểm soát quá trình hình thành và vận động quan

hệ pháp luật trên thực tế kém hiệu quả, nhiều loại quan hệ pháp luật bị biến dạng về cơ cấu và tính chất v.v Điều này cho thấy, không những phải có một

hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, nâng cao hiệu quả pháp luật mà cần thiết phải xem xét một cách toàn diện về hệ thống pháp luật trên cơ sở gắn liền việc nghiên cứu cơ bản với khảo cứu hệ thống quan hệ pháp luật thực tế Đây là công việc khó khăn bởi quan hệ pháp luật là một hiện tượng phức tạp trong nhận thức luận, sự tồn tại, vận động và phát triển của quan hệ pháp luật trên thực tế rất đa dạng, linh hoạt đồng thời chịu sự tác động đa chiều của nhiều yếu tố Sự hình thành và phát triển của hệ thống quan hệ pháp luật trên thực tế không chỉ mang tính pháp lý mà còn thể hiện cả những đặc điểm chính trị, kinh tế, tâm lý, xã hội ở mỗi giai đoạn lịch sử

Chúng tôi chọn đề tài: "Quan hệ pháp luật - Những vấn đề lý luận và

thực tiễn ở Việt Nam hiện nay" làm luận án với mong muốn có được cách

nhìn tổng quan, khoa học về quan hệ pháp luật và khái quát được những nét căn bản về thực trạng hệ thống quan hệ pháp luật nước ta qua các giai đoạn phát triển khác nhau Trên cơ sở của việc nghiên cứu một cách toàn diện đó có thể rút ra được những kết luận, làm sáng tỏ những nguyên nhân và tìm kiếm các giải pháp nhằm góp phần xây dựng, hoàn thiện hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam trong điều kiện đổi mới, hội nhập và xây dựng nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân

2 Tình hình nghiên cứu

Từ trước đến nay vấn đề quan hệ pháp luật có ý nghĩa lớn về mặt lý luận và thực tiễn vì vậy nó đã thực sự tạo ra được sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học ở các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là ở Liên Xô trước đây như: c.c ALekceeb; Ju K Tolstj; Y.A.Ylin; A.A.Kovatrev; v.o Lutrin; A.E.Kazlov; A.V.Miskevich; A.F.Sebanov; V p Kãmichuc; V M Gorshenev;

c A Komarov; v.v Lazareva; N.I.Matuzova; V.N Khropanhiuc v.v đã nghiên cứu quan hệ pháp luật dưới góc độ khoa học lý luận chung và khoa học chuyên ngành Những công trình khoa học của các tác giả này đã đề cập đến nhiều nội dung như khái niệm, đặc điểm, cơ cấu của quan hệ pháp luật cũng như vị trí, vai trò của quan hệ pháp luật trong cơ chế điều chỉnh pháp luật và trong đời sống thực tiễn Nhìn chung, đa số các nhà khoa học đều thừa nhận khái niệm quan hệ pháp luật là một khái niệm có tính nền tảng của khoa học pháp lý nên ít nhiều nó cũng đã đem lại tính thống nhất trong nhận thức nghiên cứu về các dạng quan hệ pháp luật chuyên ngành Tuy nhiên, trong tình hình hiện nay, khi mà quan hệ pháp luật có sự biến đổi linh hoạt, không ít nhà khoa học lại cho rằng, không nên quan niệm như vậy nữa bởi nó sẽ làm hạn chế sự cởi mở tư duy điều chỉnh pháp luật, bó hẹp hệ thống quan hệ pháp luật thực tiễn

Ở nước ta, hoạt động nghiên cứu quan hệ pháp luật nói chung chưa có nhiều và chưa mang tính chuyên sâu Riêng đối với hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam cũng chưa được nhận thức về mặt lý luận và khái quát, đánh giá

về thực trạng vận động và phát triển Do vậy, các tài liệu nghiên cứu về đề tài này còn quá ít, nội dung cũng mới dừng lại ở một vài khía cạnh như: quyền chủ thể, nghĩa vụ pháp lý của chủ thể, phân loại quan hệ pháp luật hoặc nghiên cứu quan hệ pháp luật với tư cách là một yếu tố trong cơ chế điều chỉnh pháp luật Xét về tính chất, mức độ thì đó mới chỉ là những bài viết đăng

ở các tạp chí; trong giáo trình môn học lý luận chung về nhà nước và pháp luật

hoặc là một phần nhỏ liên quan đến đề tài khác Có thể nêu lên một số tài liệu

như: Chương "Quan hệ pháp luật" trong cuốn chuyên khảo: Những vấn đề lý luận cơ bản về pháp luật của GS.TSKH Đào Trí úc; "Quan hệ pháp luật xã hội chủ nghĩà' của PGS.TS Thái Vĩnh Thắng, Tạp chí Dân chủ pháp luật, số 12-1996, số 2-1997; ''Một số vấn đề về quan hệ pháp luật" của TS Hoàng Thị Kim Quế, Tạp chí Khoa học - Đại học Quốc gia Hà Nội, t XV, 2-1999; "Sự kết hợp các lợi ích xã hội trong việc qui định và thực hiện các quyền và nghĩa

vụ của chủ thể quan hệ pháp luật" PGS.TS Võ Khánh Vinh, Tạp chí Nhà nước

và pháp luật, số 12-2002; chương "Quan hệ pháp luật xã hội chủ nghĩa", giáo

trình môn học của các trường Đại học Luật Hà Nội, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Khoa Luật - Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, Học viện Hành chính Quốc gia

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

- Nêu lên được nguyên nhân cơ bản dẫn đến thực trạng biến dạng về

cơ cấu, tính chất của quan hệ pháp luật và yêu cầu, phương hướng và các giải pháp nhằm củng cố và phát triển hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam trong

xu thế hội nhập và phát triển

+ Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên đây, luận án có các nhiệm vụ cơ bản như sau:

- Phân tích, so sánh các quan điểm hiện hành khác nhau về một số nội dung cơ bản của quan hệ pháp luật Trên cơ sở đó xây dựng khái niệm quan hệ pháp luật có tính toàn diện và góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận về đặc điểm,

cơ cấu, phân loại, vị trí, vai trò của quan hệ pháp luật trong cơ chế điều chỉnh pháp luật và trong đời sống thực tiễn

- Nghiên cứu tổng quan về quá trình hình thành, vận động và phát triển của hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam từ 1945 đến nay; phân tích đánh giá thực trạng hệ thống quan hệ pháp luật khẳng định những điểm tích cực cần phát huy đồng thời tìm ra những hạn chế, nguyên nhân dẫn đến thực trạng đó

- Trên cơ sở lý luận và và thực trạng đó, luận án nêu lên một số yêu

cầu, phương hướng và các giải pháp xây dựng hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam trong điều kiện đổi mới hiện nay

+ Phạm vi nghiên cứu

Trước hết phải nói rằng, quan hệ pháp luật là một hiện tượng pháp lý liên quan đến nhiều yếu tố trong đời sống xã hội đồng thời đó là vấn đề phức tạp trong nhận thức luận Bởi vậy, luận án không thể giải quyết được một cách toàn diện các nội dung về lý luận và vấn đề đặt ra từ thực tiễn của quan hệ pháp luật Luận án tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản về các quan hệ pháp luật; khái quát những nét chính về hệ thống quan hệ pháp luật nước ta từ 1945 đến nay và yêu cầu phương hướng đối với việc phát triển hệ thống quan hệ pháp luật Việt Nam (chủ yếu dưới góc độ là những quan hệ pháp luật được hình thành từ những sự kiện pháp lý hợp pháp, tích cực)

4 Cơ sở luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

Đề tài được nghiên cứu trên cơ sở lý luận khoa học và các phương pháp luận của triết học Mác - Lênin; lý luận chung về nhà nước - pháp luật; các quan điểm của Đảng và tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về nhà nước

và pháp luật Các phượng pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận án là: phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp lịch sử, phương pháp so sánh, phương pháp lôgíc biện chứng

5 Những đóng góp mới về mặt khoa học của luận án

Đây là công trình khoa học đầu tiên đi sâu nghiên cứu một cách có hệ thống về quan hộ pháp luật và hệ thống quan hệ pháp luật ở Việt Nam

Trên cơ sở phân tích các cách tiếp cận và quan niệm khác nhau về những yếu tố cơ bản của quan hệ pháp luật, luận án đã nêu lên những thuộc tính phức tạp của mỗi yếu tố, xây dựng khái niệm quan hệ pháp luật có tính cơ

sở khoa học và tính toàn diện góp phần tạo nên tính thống nhất về quan hệ pháp luật và các dạng thức quan hệ pháp luật chuyên ngành

Bằng việc đánh giá quá trình hình thành, phát triển cũng như thực trạng hệ thống quan hệ pháp luật, luận án đề xuất phương hướng và các giải pháp nhằm nâng cao tính hiện thực của quan hệ pháp luật, củng cố và phát triển hệ thống quan hệ pháp luật trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường, xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

Luận án được coi là công trình chuyên khảo đầu tiên về quan hệ pháp luật ở nước ta Những kết quả nghiên cứu góp phần bổ sung và phát triển những vấn đề lý luận cơ bản của khoa học pháp lý, tạo ra cơ sở khoa học cần thiết để nghiên cứu các dạng thức quan hộ pháp luật chuyên ngành vốn rất đa dạng và linh hoạt trong tình hình hiện nay

Luận án có thể sử dụng phục vụ cho công tác nghiên cứu, giảng dạy khoa học pháp lý và hỗ trợ cho các nhà hoạt động thực tiễn trong các cơ quan pháp luật

Các kết luận, ý kiến được trình bày trong luận án có tính hữu ích đối vói các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong quá trình xây dựng pháp luật,

tổ chức thực hiện pháp luật và bảo vệ pháp luật, giải quyết một số vấn đề mới nảy sinh trong thực tiễn đồi sống pháp lý

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án bao gồm 3 chương, 10 mục

Chương 1

MỘT SỐ VẤN ĐỂ LÝ LUẬN c ơ BẢN

VỂ QUAN HỆ PHÁP LUẬT

1.1 KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA QUAN HỆ PHÁP LUẬT

1.1.1 Khái niệm quan hệ pháp luật

Trong khoa học pháp lý, khái niệm quan hộ pháp luật là một trong những khái niệm cơ bản thuộc phạm vi nghiên cứu của khoa học lý luận chung về nhà nước và pháp luật và được xem xét một cách cụ thể hơn trong các môn khoa học pháp lý chuyên ngành Trong bất kỳ một ngành luật nào thì các nhà khoa học cũng cố gắng xác định rõ nội dung và những nét đặc thù của quan hệ pháp luật được quyết định bởi đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều chỉnh của ngành luật đó Những đặc điểm của việc điều chỉnh của các ngành luật khác nhau được thể hiện ở cấu trúc các quan hệ pháp luật, ở mối tương quan giữa quyền và nghĩa vụ, ở thành phần và những đặc điểm pháp lý của các chủ thể, ở các phương tiện tác động tói hành vi của các chủ thể đó Việc nghiên cứu các quan hệ pháp luật cụ thể đã khám phá sâu hơn mối liên

hệ giữa đối tượng và phương pháp điều chỉnh, các qui luật khách quan của mối tương quan giữa các loại quan hệ xã hội khác nhau với hình thức pháp lý của chúng Việc nghiên cứu đặc điểm của các dạng quan hộ pháp luật khác nhau

đã làm phong phú thêm lý luận về quan hệ pháp luật, làm sáng tỏ nội dung, bản chất của các quan hệ pháp luật đó

Thực tế ở nước ta, quan hệ pháp luật cũng đã được nghiên cứu ở mức

độ nhất định của khoa học lý luận chung và khoa học pháp lý chuyên ngành Tuy nhiên việc nghiên cứu đó chưa có tính hộ thống và chưa có sự thống nhất trong nhận thức về nhiều vấn đề cụ thể, trước hết là khái niệm quan hệ pháp luật Trong khoa học pháp lý có nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm quan

hộ pháp luật trong đó có một số quan điểm hiện được sử dụng phổ biến sau:

+ Quan điểm thứ nhất cho rằng:

Quan hệ pháp luật là hình, thức pháp lý của các quan hê xã hội Hình thức pháp lý này xuất hiện trên cơ sở sự điều chỉnh của pháp luật đối với các quan hệ xã hội tương ứng và các bên tham gia quan hệ pháp luật đó đều mang những quyền và nghĩa vụ pháp lý được quy phạm pháp luật qui định [82, tr 102], [68, tr 389].

Có thể nói, ở đây việc xem xét quan hệ pháp luật đã được gắn liền với quan hệ xã hội với sự điều chỉnh pháp luật nên có sự hợp lý nhất định để đi đến việc thừa nhận quan hệ pháp luật là một dạng thức quan hệ xã hội Tuy nhiên, nếu cho rằng quan hệ xã hội là nội dung và khẳng định quan hệ pháp luật là hình thức pháp lý của quan hệ xã hội thì chưa chính xác Điều này thật

sự khó lý giải đối với trường hợp quan hệ xã hội chỉ tồn tại ở một dạng thức là quan hệ pháp luật Loại quan hệ này không thể tồn tại ngoài hình thức pháp lý đặc trưng đã được xác định trong quy phạm pháp luật Việc không tuân thủ hình thức pháp lý đó trên thực tế sẽ dẫn tới vi phạm pháp luật (ví dụ: quan hệ

về tố tụng, bảo hiểm) Hay chẳng hạn, một quan hệ pháp luật hình sự phát sinh khi có hành vi phạm tội xâm hại đến các quan hệ nhân thân (tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm ) hoàn toàn không phải là hình thức pháp lý của các quan hệ nhân thân đó Trong trường hợp này bản thân quan hệ pháp luật hình sự chỉ có thể phát sinh khi có hành vi phạm tội xâm hại đến quan hệ nhân thân Nếu không có hành vi phạm tội đó thì quan hệ pháp luật hình sự cũng không thể phát sinh Rõ ràng các quan hệ về nhân thân đã không đòi hỏi

và không thể đòi hỏi một quan hệ pháp luật hình sự nào xảy ra

Chúng tôi cho rằng, quan hệ xã hội tồn tại và phản ánh nhu cầu điều chỉnh nội tại của mình một cách khách quan Khi quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh tức là nó được các quy phạm pháp luật xác định giới hạn, tính chất pháp lý cần thiết cho sự vận động và phát triển Quá trình thực hiện quy phạm pháp luật làm xuất hiện quan hệ pháp luật Thông qua các quan hệ pháp

luật cụ thể thì quyền và nghĩa vụ của chủ thể mới được bộc lộ ra ngoài Như vậy, quan hệ pháp luật là hình thức pháp lý đặc thù của việc thực hiện quy phạm pháp luật trên thực tế Còn hình thức pháp lý của quan hệ xã hội phải là quy phạm pháp luật.

+ Quan điểm thứ hai khẳng định, "quan hệ pháp luật là những quan hệ

xã hội được quy phạm pháp luật điêu chỉnh (Rappots ýuridiques)" [66, tr 305],

[67, tr 429], [34, tr 402]

Theo quan điểm này, quan hệ pháp luật là những quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh, v ề bản chất thì phải thừa nhận quá trình điều chỉnh pháp luật tạo nên hình thức pháp lý cho quan hệ xã hội đồng thời đem lại khả năng hình thành quan hệ pháp luật thực tế Tuy nhiên, cần phải hiểu qụan hê xã hội được pháp luật điểu chỉnh và quan hê pháp luật không hoàn toàn đồng nhất với nhau Quan hê xã hội là một khái niệm chung để chỉ mối quan hệ của con người - con người trên một lĩnh vực hoạt đông nhất định Quan hệ xã hội xuất hiện và tồn tại một cách khách quan cùng vói sự phát triển của xã hội loài người Không phải mọi quan hệ xã hội đều được pháp luật điều chỉnh, bởi vậy khi cho rằng "quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh" đã tỏ rõ mục đích điều chỉnh của pháp luật tói quan hệ xã hội cụ thể nhất đinh Hay, quan hệ xã hội đó chính đã nằm trong "thước ngắm" của pháp luật, thuộc lĩnh vực mà pháp luật tác động tới Trong lúc đó, quan hộ pháp luật là khái niệm cho thấy trạng thái thực tế của điều chỉnh pháp luật Quan hệ pháp luật xuất hiện do kết quả của hoạt động thực hiện và áp dụng pháp luật trong thực tiễn và được coi

là hình íhức-co bản để thực hịẽnxĩuỵ pham pháp luật

Hơn nữa, cũng không phải có sư điều chỉnh pháp luât tới quan hệ xã hôi thì xuất hiện quan hệ pháp luật Chẳng hạn, mặc dù Nhà nước ta đã có Luật đầu tư nước ngoài tại Việt Nam nhưng, nếu các nhà đầu tư quốc tế thấy chưa hấp dẫn (vì nhiều lý do) thì họ chưa đầu tư Vì vậy, quan hệ pháp luật cụ thể chưa hình thành mặc dù sự điều chỉnh pháp luật đối với lĩnh vực này đã có

Điều chỉnh pháp luật thực chất là quá trình nhà nước dựa vào pháp luật và sử dụng một loạt các phương tiện pháp lý đặc thù để bảo đảm cho các quan hệ xã hội vận động trong một trật tự có định hướng nhất định Điều chỉnh pháp luật cũng có thể được hiểu là sự tác động đặc thù lên quan hệ xã hội với tính cách nhân tố điều chỉnh có tính qui phạm và tính bắt buộc chung Theo Giáo sư

Tiến sĩ khoa học Đào Trí ú c thì "điềiLchỉnh pháp luật đố là việc Nhà nước dùng pháp luật, dựa vào pháp luật để điều chỉnh các quan hệ xã hội, tác động theo những hướng nhất định vào các quan hệ xã hội" [85, tr 181-182] Điều

chỉnh pháp luật cũng có thể là dùng pháp luật để bảo vệ các quan hệ xã hội khỏi bị các hành vi vi phạm pháp luật xâm hại tói

+ Quan điểm thứ ba có cách lý giải khác, "quan hệ pháp luật là quan

hệ xã hội đặc biệt nảy sinh do sự tác động hữu cơ giữa quy phạm pháp luật và

sự kiện pháp lý" [18, tr 327].

Khác với hai quan điểm trên, quan điểm này tiếp cận quan hệ pháp luật từ thực tế, nghĩa là nó không thể hình thành nếu không có sự kiện pháp lý xuất hiện, mặc dù có quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ xã hội đó Sự kiện pháp lý chính là yếu tố bộc lộ quan hệ xã hội trên thực tế và có vai trò làm cầu nối giữa hai hiện tượng quy phạm pháp luật vói quan hệ pháp luật Đây là nhũng nội dung hợp lý của quan điểm thứ ba khi nhìn quan hệ xã hội trong một trạng thái động Tuy nhiên, khó có thể hình dung nổi là bằng cách nào quy phạm pháp luật lại có thể tự mình tác động "hữu cơ" tói quan hệ xã hội được để làm xuất hiện quan hộ pháp luật nếu không có các hoạt động của quá trình điều chỉnh pháp luật thực tiễn Bản thân quy phạm pháp luật là qui tắc thành văn chỉ tồn tại trong các văn bản quy phạm pháp luật mà thôi

+ Quan điểm thứ tư lại hiểu, "Quan hệ pháp luật là quan hệ có tính chất tác động qua lại vê mặt xã hội trên cơ sở những sự kiện pháp lý nhất định để qua

đố chủ thể đạt được những mục đích của mình do pháp luật qui định" [84, tr 77].

Đây là quan điểm cho thấy sự hợp lý về cách tiếp cận quan hệ pháp luật từ thực tế và sự nhìn nhận nhạy cảm về ranh giới tác động qua lại của các

đặc tính xã hội - pháp lý thông qua sự kiện pháp lý Đây là một khái niệm có tính khái quát hóa cao về mặt lý luận, mặc dù trên thực tế không phải mọi người có thể hiểu một cách thấu đáo và đều nhất trí với quan điểm này.

Như vậy, các quan điểm trên đã cho thấy tính phức tạp trong nhận thức luận về quan hệ pháp luật và sự đa dạng trong cách lý giải đối với hiện tượng này Mặc dù có những phương pháp tiếp cận khác nhau nhưng điểm cốt lõi là các nhà khoa học đều thừa nhận quan hệ pháp luật là môt dạng quan hê xã hội, là hình thức đặc thù của quá trình thực hiện quy phạm pháp luật Qua phân tích và xem xét một cách toàn diện, chúng tôi thống nhất với các quan

điểm trên đây ở những nội dung cơ bản:

- Quan hệ pháp luật là một dạng quan hệ xã hội

- Các bên tham gia quan hệ pháp luật đều có quyền và nghĩa vụ pháp lý

- Việc thực hiện quyền và nghĩa vụ pháp lý chủ thể trong quan hệ pháp luật được đảm bảo bằng các biện pháp nhà nước

- Trong điều kiện văn bản quy phạm pháp luật là nguồn tạo nên cơ sở pháp lý của quan hệ pháp luật thì sự xuất hiện, thay đổi hoặc chấm dứt quan

hệ pháp luật phải dựa trên quy phạm pháp luật

Tóm lại, việc xây dựng khái niệm quan hệ pháp luật trước hết phải khẳng định nó là một dạng quan hệ xã hội, nhưng đó là những quan hệ xã hội phải có sự hiện diện của quyền, nghĩa vụ pháp lý và được bảo đảm bởi nhà nước Những quan

hệ xã hội chưa có đủ các thuộc tính trên thì chưa trở thành quan hệ pháp luật

Bởi vậy có thể khẳng định: Quan hệ pháp luật là một dạng quan hệ

ã hội được hình thành, tồn tại, phát triển trên cơ sở các quy phạm pháp luật và được bảo đảm bằng các biện pháp nhà nước, đặc trưng bởi sự hiện diện và tương tác của quyền và nghĩa vụ pháp lý của chủ thể.

1.1.2 Đặc điểm của quan hệ pháp luật

Việc nghiên cứu để tìm ra những đặc điểm cơ bản của quan hệ pháp luật không chỉ xem xét từ những yếu tố đã được khắc họa trong nội dung của

quy phạm pháp luật mà cần xem xét nó trong mối tương tác với các quan hệ

xã hội của đời sống thực tế Kinh nghiệm cho thấy, với cách tiếp cận này cho phép chúng ta giải quyết được mối quan hệ mô thức quan hệ pháp luật được khái quát với chính đời sống hiện thực của nó

Trước hết, phải khẳng định quan hệ pháp luật là một dạng của quan hệ xã hội Quan hệ xã hội là quan hệ giữa con người vói con người hình thành trong quá trình hoạt động thực tiễn sản xuất của cải vật chất và trao đổi tình cảm Nếu

như quá trình sản xuất của cải vật chất là cơ sở để tồn tại và phát triển của xã hội

của con người thì trong quan hệ xã hội, các quan hệ sản xuất, quan hệ kinh tế là quan trọng nhất Quan hệ sản xuất qui định tính chất của các mối quan hệ xã hội khác như quan hệ chính trị, pháp luật, đạo đức, tôn giáo Được coi là một dạng của quan hệ xã hội, quan hệ pháp luật có những đặc điểm riêng biệt của mình, nhưng cũng luôn hàm chứa những đặc điểm chung của quan hệ xã hội như:

- Hình thành khách quan ưên cơ sở nhận thức

- Gắn liền với điều kiện kinh tế - xã hội

- Mang đặc điểm cá nhân và xã hội

- Gắn liền với quá trình điều chỉnh xã hội

Đương nhiên, không có sự đồng nhất giữa quan hệ pháp luật và quan

hệ xã hội, mặc dù điều chỉnh pháp luật đã góp phần làm biến đổi trạng thái, môi trường vận động của quan hệ xã hội cụ thể Sự đồng nhất này cũng không xảy ra ngay cả trong sự biểu đạt nội dung quyền, nghĩa vụ thông qua hành vi của chủ thể Mặc dù vậy, các chủ thể thực hiện hành vi của mình không chỉ tính đến sự phù hợp vói pháp luật mà còn xem xét đến tính hợp lý, hợp tình nhìn từ góc độ điều chỉnh bằng nhiều yếu tố xã hội khác Thông qua sự tương tác, các quan hệ pháp luật có vai trò quan trọng trật tự hóa các quan hệ xã hội, hướng nó phù hợp với yêu cầu của quá trình điều chỉnh pháp luật

Quan hệ pháp luật thể hiện sự ràng buộc, tương tác đặc biệt giữa các chủ thể thông qua các quyền và nghĩa vụ pháp lý của các chủ thể đó Đây là

một trong những điểm khác nhau căn bản giữa quan hệ pháp luật với quan hệ

xã hội

1.1.2.1 Quan hệ pháp luật là quan hệ có tính ý chí

Khi tham gia quan hệ pháp luật phần lớn các chủ thể có đầy đủ năng lực chủ thể Điều này tạo ra cho chủ thể một khả năng nhận thức về quyền, nghĩa vụ và các điều kiện có liên quan, khả năng điều chỉnh và kiểm soát hành

vi của mình, ý chí của chủ thể thuộc phạm trù chủ quan của chủ thể, vì vậy không phải bao giờ chúng ta cũng có thể nhìn nhận được một cách rõ ràng nếu

nó chưa bộc lộ thông qua hành vi cụ thể Khẳng định quan hệ pháp luật là quan hệ có tính ý chí xuất phát từ đặc điểm nó được hình thành, tồn tại trên cơ

sở nhận thức của con người Quá trình nhận thức để thiết lập quan hệ pháp luật xuất phát từ nhu cầu của đời sống thực tế, nghĩa là có đối tượng cụ thể, giải quyết những vấn đề tồn tại cụ thể Đây là quá trình chủ thể tự tìm kiếm cách thức nhằm chuyển nhu cầu nội tại của mình thành lọi ích, động lực thúc đẩy chủ thể hành động một cách tích cực, có mục đích rõ ràng Điều này chỉ đạt được khi chủ thể thông qua quá trình nhận thức và tư duy một cách nghiêm túc nhằm đối chiếu với yêu cầu đặt ra của pháp luật Nhận thức và ý chí của chủ thể càng thể hiện rõ nét khi họ tham gia những loại quan hệ pháp luật không có sự tham gia trực tiếp của Nhà nước Bởi ở những loại quan hệ này chủ thể hoàn toàn độc lập, chủ động trong mọi hành vi nhằm hướng tói mục đích của mình cũng như khách thể của quan hệ pháp luật đó Ngoài ra, cường

độ hành vi thực hiện quyền và nghĩa vụ của chủ thể cao hoặc thấp, mạnh mẽ hoặc yếu ớt cũng phản ánh ý chí của chủ thể tham gia quan hộ pháp luật đó

Tuy nhiên, khi nghiên cứu đặc điểm này có một vấn đề khó kiến giải được một cách thỏa mãn là quan hệ pháp luật thể hiện ý chí của nhà nước, của toàn bộ xã hội hay của từng chủ thể hoặc là có sự kết hợp ý chí chung? Trong sách báo pháp lý lâu nay đều cho rằng, ý chí thể hiện trong quan hệ pháp luật

có thể là ý chí của nhà nước hoặc là sự thỏa thuận ý chí của các chủ thể cùng

tham gia quan hệ pháp luật đó Trong thực tế một loạt các quan hệ, chẳng hạn

như quan hệ pháp luật dân sự, lao động, đất đai, hôn nhân và gia đình ý chí

của các chủ thể được thể hiện tương đối rõ ràng Nhưng ở quan hệ pháp luật

hình sự ý chí của chủ thể và tính ý chí của quan hệ pháp luật không có sự

tương đồng hoàn toàn Quan hệ pháp luật hình sự hình thành khi có tội phạm

xảy ra ở đây, ý chí của kẻ phạm tội không phải (và hoàn toàn không muốn) là

để tạo ra quan hệ pháp luật hình sự mà là để đạt tói những kết quả nhất định từ

việc phạm tội Nhưng hành vi của kẻ phạm tội là sự kiện pháp lý, là cơ sở hình

thành quan hệ pháp luật Đây chính là cơ sở để các cơ quan nhà nước (hoạt

động mang ý chí nhà nước) cá thể hóa hình phạt đối với kẻ phạm tội đó

Trường hợp quan hệ pháp luật chấm dứt do quá thời hạn, thòi hiệu thì

khi đó ý chí của chủ thể cần phải xem xét cả về mặt chủ quan và khách quan

Nếu chủ thể không thực hiện quyền của mình thì người đó cũng đã thể hiện ý

chí của họ Như vậy, trong cả trường hợp này quan hệ pháp luật cũng chấm

dứt dựa trên ý chí của các bên dù đó là ý chí thể hiện qua việc từ chối quyền

trong thòi hạn nhất định Tất nhiên, nhà nước cũng có những quy phạm pháp

“* luật cho phép kéo dài thòi hạn khi có lý do chính đáng, khách quan Cũng có

một số trường hợp, quan hệ pháp luật được hình thành không phụ thuộc vào ý

chí của các chủ thể tham gia quan hộ pháp luật Chẳng hạn, trong quan hệ

pháp luật phát sinh từ việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền ra quyết định hủy

hôn nhân trái pháp luật của đôi nam nữ nào đó

1.1.2.2 Quan hệ pháp luật được hình thành, tồn tại và phát ừiển chủ yếu dựa trên cơ sở pháp lý là quy phạm pháp luật

Ở nước ta, nguồn chủ yếu tạo nên cơ sở pháp lý cho hệ thông quan hệ pháp luật là văn bản quy phạm pháp luật Do vậy, đa số các quan hệ pháp luật

trên thực tế được hình thành, thay đổi và chấm dứt dựa trên cơ sở pháp lý là

quy phạm pháp luật Quy phạm pháp luật và quan hệ pháp luật có mối quan hệ

khăng khít, hữu cơ trong quá trình tồn tại Tính xác thực, phù hợp của quy

phạm pháp luật được kiểm chứng thông qua quan hệ pháp luật, ngược lại quan

hệ pháp luật cần được quy phạm pháp luật mô hình hóa, phản ánh trước những đặc điểm, yêu cầu cơ bản của nó Quy phạm pháp luật có nhiều loại, chứa đựng các thông tin khác nhau được hình thành trên nguyên lý nhận thức hiện thực khách quan của con người Là qui tắc hành vi, quy phạm pháp luật được coi là phương tiện để xác định các tình huống cụ thể của hành vi có thể xảy ra trong cuộc sống Vì vậy, nó có khả năng mô thức hóa hành vi của con người gắn liền với các tình huống cụ thể Còn quan hệ pháp luật là hình thức mà ở đó quy phạm pháp luật được hiện thực hóa về mặt nội dung hay là hình thức thực hiện quy phạm pháp luật

Trở thành một trong các điều kiện cơ bản để thiết lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ pháp luật, quy phạm pháp luật cần giải quyết được mấy vấn đề lớn:

- Nêu rõ loại chủ thể có liên quan cùng với điều kiện, hoàn cảnh thực

tế có thể xảy ra (phần giả định)

- Yêu cầu của Nhà nước và xã hôi đối vói chủ thể trong hoàn cảnh đã được dự liệu trước, ở đây mệnh lệnh thức nêu lên đòi hỏi của Nhà nước cho phép hoặc bắt buộc chủ thể được làm gì, không được làm gì, phải làm gì, làm đến đâu Nội dung phần này thể hiện tính quyền lực của Nhà nước, làm xuất phát điểm cho việc cụ thể hóa quyền và nghĩa vụ trong điều kiện đã nêu đối với chủ thể (phần quy định)

- Những biện pháp xử lý mà Nhà nước có thể áp dụng đối với chủ thể nhằm bảo đảm quyền và nghĩa vụ chủ thể hoặc bảo vệ quan hệ xã hội khỏi bị xâm hại thông qua hoạt động áp dụng pháp luật (phần chế tài)

Mặc dù quy phạm pháp luật là tiền đề cho việc hình thành, thay đổi, chấm dứt các quan hệ pháp luật cụ thể nhưng không phải cứ có quy phạm pháp luật là có quan hệ pháp luật hoặc mọi quan hệ pháp luật đều được phát sinh, thay đổi và chấm dứt trên cơ sở các quy phạm pháp luật Trên thực tế có một số quy phạm pháp luật có nội dung không trực tiếp đưa đến việc thiết lập

quan hệ pháp luật cụ thể Và, trong một số trường hợp đặc biệt thì quan hệ pháp luật vẫn được phát sinh trên cơ sở nguyên tắc pháp luật chung, thậm chí ngay cả khi không có quy phạm pháp luật điều chỉnh như: áp dụng tập quán hoặc áp dụng tương tự pháp luật (chẳng hạn theo Điều 14 BLDS).

1.1.2.3jQuan hệ pháp luát cónội dung là quyền và nghĩa vụ pháp lý của chủ thể

Đây là đặc điểm cơ bản cho phép phân biệt rõ nét quan hệ pháp luật với các quan hệ xã hội khác không do pháp luật điều chỉnh Mỗi loại quan hệ pháp luật cụ thể có cơ cấu chủ thể, nội dung khác nhau Trong đó phạm trù quyền, nghĩa vụ pháp lý chủ thể được pháp luật qui định rõ ràng nhằm tạo thuận lợi cho chủ thể thực hiện pháp luật, tránh hiện tượng tùy tiện lạm dụng quyền hoặc bỏ mặc nghĩa vụ So vói các quan hệ xã hội khác, các chủ thể khi tham gia quan hệ pháp luật có được một phương thức xử sự cụ thể, rõ ràng hơn Điều thuận lợi đó trước hết bắt nguồn từ đặc tính cơ bản của pháp luật là chính xác, cụ thể, nên được xem xét tỷ mỷ trên những góc độ:

- Dung lượng quyền, nghĩa vụ

- Phạm vi, giới hạn và mức độ cần thiết của quyền, nghĩa vụ

- Những tiêu chí, thước đo mang tính kỹ thuật - pháp lý nhằm đánh giá, kiểm tra việc thực hiện quyền, nghĩa vụ chủ thể

- Thời hạn, thời hiệu cần thiết cho việc thực hiện quyền, nghĩa vụ chính và quyền, nghĩa vụ mói phát sinh

- Phương thức thực hiện quyền, nghĩa vụ, khả năng thừa nhận vô điều kiện quyền, nghĩa vụ (trong những điều kiện nhất định, ví dụ trong các quan

hệ sở hữu), khả năng đối lưu quyền, nghĩa vụ (như trong quan hệ hợp đồng mua bán)

- Các biện pháp khắc phục, xử lý khi có tranh chấp về quyền, nghĩa vụ của chủ thể

- Sự phù hợp giữa các quan hệ pháp luật vói nhau, với quan hệ xã hội khác và với phong tục, tập quán, truyền thống dân tộc

Quan hệ pháp luật giữ một vị trí đặc biệt trong đời sống pháp lý và là hình thức đặc thù của quá trình thực hiện quy phạm pháp luật Nó vừa bị qui định bởi chính hạ tầng cơ sở vừa chịu sự chi phối, ảnh hưởng trực tiếp của các yếu tố khác của kiến trúc thượng tầng xã hội Nội dung quan hệ pháp luật được xem xét trên hai phương diện là phương diện pháp lý và phương diện thực tế.

Phương diện pháp lý thực chất là hình thức pháp lý cần và đủ, thể hiện trên hai cấp độ:

- Cấp độ thứ nhất, được hình thành dựa trên các quy phạm pháp luật hiện hành

- Cấp độ thứ hai, dựa trên cơ sở quy phạm pháp luật "khung" đó thì các cam kết, thỏa thuận bổ sung hoặc những yếu tố phát sinh mới cần thiết được ghi nhận và đảm bảo tính pháp lý bắt buộc đối với các chủ thể

Ví dụ: Trong ly hôn, Tòa án xét thấy tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích hôn nhân không đạt được thì Tòa án quyết đinh cho ly hôn (Điều 89 LHNGĐ) Ngoài ra, Tòa án còn phải xem xét đến những cam kết, thỏa thuận của đương sự trong việc phân chia tài sản, nuôi dưỡng con, các nghĩa vụ có liên quan Như vậy, phương diộn pháp lý của nội dung quan

hệ đòi hỏi phải đảm bảo tính khách quan, chính xác, phù hợp với thực tiễn thì khả năng hiện thực hóa mới cao Tuy nhiên, có nhiều nội dung thực tế đã không thể dự liệu trước trong phần giả định của quy phạm pháp luật, nhưng gắn liền với các quan hệ pháp luật cụ thể thì nó được ghi nhận như là một yếu tố của phương diện có tính pháp lý và có tính bắt buộc nhất định Sự chuyển hóa linh hoạt này là tất yếu vì phương diện thực tế bao giờ cũng phong phú, đa dạng

Phương diện thực tế của nội dung quan hệ pháp luật được biểu hiện ở các hành vi thực hiện quyền, nghĩa vụ pháp lý của chủ thể Có thể nói, đó là phương diện "sống" của pháp luật và quan hệ pháp luật thông qua các hành vi thực hiện pháp luật một cách tích cực của chủ thể Đây là thước đo, đánh giá

sự phù hợp giữa hai phương diện của nội dung quan hộ pháp luật cụ thể Hiệu quả của việc thực hiện quyền, nghĩa vụ trên thực tế còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong mối quan hệ đa chiều dọc, ngang của pháp luật với các hiện tượng tự nhiên, xã hội Không phải cứ chuẩn bị đầy đủ về phương diện pháp lý thì phương ở diện thực tế không gặp khó khăn Thực tế ở nước ta là có rất nhiều quy phạm pháp luật ở các cấp độ quy định chi tiết về sở hữu, quản lý và

sử dụng đất đai nhưng hiệu quả của việc quản lý nhà nước đối với lĩnh vực này lại rất thấp, tình trạng lấn chiếm đất công và mua bán đất trái phép vẫn xảy ra nghiêm trọng ở nhiều nơi trong cả nước

Phương diện thực tế của nội dung quan hệ pháp luật là hành vi của các chủ thể trong thực hiện pháp luật vì vậy nó phải là sự lựa chọn một cách tiết kiệm nhất về thời gian, chi phí vật chất, công sức của chủ thể Nhà nước xây dựng một cơ chế kiểm soát và đánh giá phương diện thực tế của chủ thể phù hợp với tính chất các quan hệ pháp luật

1.1.2.4 Quan hệ pháp luật được bảo đảm bằng các biện pháp nhà nước

Được bảo đảm bằng các biện pháp nhà nước là một thuộc tính của pháp luật nói chung Pháp luật nếu mất đi thuộc tính này thì không khác gì các yếu tố điều chỉnh xã hội khác như đạo đức, tập quán và tín điều tôn giáo Viộc thực hiện quy phạm pháp luật dưới hình thức quan hệ pháp luật cần được bảo đảm bằng các biện pháp nhà nước mới đem lại hiệu quả Tuy nhiên, các biện pháp bảo đảm nhà nước cần tính đến sự phù hợp vói các biện pháp bảo đảm xã hội khác do quan hệ pháp luật là một dạng quan hệ xã hội, hàm chứa các đặc tính của quan hệ xã hội trong sự hình thành và phát triển Hơn nữa, điều chỉnh pháp luật là một dạng của điều chỉnh xã hội Các biện pháp bảo đảm của nhà nước đa dạng cả về hình thức, tính chất và phương diện tác động Có những biện pháp mang tính bắt buộc, cưỡng chế, có những biện pháp cho phép, tùy nghi Do đó, việc sử dụng hình thức nào cho phù hợp với đặc điểm, tính chất của mỗi loại quan hệ pháp luật là hết sức quan trọng Việc thực hiện quyền và nghĩa vụ pháp

lý trong các quan hệ pháp luật cụ thể không phải bao giờ cũng cần sử dụng các biện pháp mang tính cưỡng chế Trong đa số các trường hợp thì cơ chế tự hòa giải, ý thức trách nhiệm cao của chủ thể, trạng thái, môi trường pháp chế và trật

tự pháp luật đã cho phép thực hiện pháp luật có hiệu quả Khác với các đảm bảo xã hội khác, đảm bảo nhà nước có tính bắt buộc, chặt chẽ, được đặt trên cơ

sở nội dung chế tài pháp luật Bảo đảm nhà nước đối với quan hệ pháp luật sẽ làm cho trật tự pháp luật được nâng cao, hệ thống quan hệ pháp luật có thứ bậc

rõ ràng, giá trị xã hội đích thực của quan hệ pháp luật được phát huy

Bảo đảm bằng các biện pháp nhà nước đối với quan hệ pháp luật là sự bảo đảm về pháp lý, vật chất, tổ chức, kỹ thuật, tư tưởng v.v nghĩa là tạo lập một môi trường có tính nhà nước-xã hội cho sự hình thành và vận động đối với

cả hệ thống quan hệ pháp luật và từng quan hệ pháp luật cụ thể Trên thực tế, mỗi loại quan hệ pháp luật khác nhau có sự khác nhau về phạm vi, cách thức

và yêu cầu về sự đảm bảo đó Tuy nhiên, do Nhà nước không thể kiểm soát hết mọi quan hệ pháp luật cụ thể xảy ra trong từng thời điểm nên sự đảm bảo

CÓ thể mang tính trực tiếp hoặc gián tiếp cho mỗi loại quan hệ pháp luật

Đối vói những chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật thì phải gánh chịu hậu quả pháp lý bất lợi (có thể là sự tước đoạt hoặc hạn chế về mặt vật chất, tinh thần) mà Nhà nước sẽ áp dụng đối với họ Tuy nhiên, việc sử dụng các biện pháp cưỡng chế đối với các chủ thể, nhằm khôi phục trật tự pháp luật là cần thiết nhưng không được lạm dụng và cần phải gắn vói việc giáo dục, thuyết phục trước khi áp dụng nó Bản chất bạo lực, trấn áp, bản chất của cưỡng chế là không tạo ra của cải vật chất cho xã hội, đó là phương diện lý luận cần quan tâm

1.2 CẤU THÀNH QUAN HỆ PHÁP LUẬT

Xem xét cấu thành một quan hệ pháp luật là xem xét các bộ phận hợp thành quan hệ pháp luật đó Để phân tích một cách chính xác nhất cấu trúc của quan hệ pháp luật cần xác định khái niệm cấu trúc như là phương thức liên

hệ của các yếu tố mang tính hệ thống trong phạm vi của cái toàn bộ Theo quan điểm đó có thể coi bản thân quan hệ pháp luật như là một cơ cấu, bởi vì quan hệ pháp luật gắn liền với các chủ thể của quan hệ pháp luật đó.

Việc nghiên cứu cấu thành của quan hệ pháp luật với tính cách là sự thống nhất giữa hình thức pháp lý và nội dung vật chất sẽ cho phép đi đến kết luận về những vấn đề cơ bản:

- Chủ thể quan hệ pháp luật, quy chế pháp lý của chủ thể

- Khách thể và vai trò của khách thể trên thực tế

- Hành vi thực tế của chủ thể và mối tương quan với quyền và nghĩa vụ pháp lý của quan hệ pháp luật

Nếu xem xét quan hệ pháp luật ở phương diện là một hình thức đặc thù để thực hiện quy phạm pháp luật thì quan hệ pháp luật có thuộc tính pháp

lý được hình thành từ những quyền và nghĩa vụ pháp lý của chủ thể

Nếu xem xét quan hệ pháp luật dưới góc độ là sự thống nhất giữa nội dung vật chất và hình thức pháp lý thì ngoài quyền, nghĩa vụ, quan hộ pháp luật còn có hai yếu tố nữa là chủ thể và khách thể Trong khoa học pháp lý nước ta, quan điểm được thừa nhận và sử dụng rộng rãi là quan hệ pháp luật gồm ba yếu tố hợp thành: chủ thể, khách thể và nội dung quan hệ pháp luật (quyền, nghĩa vụ pháp lý)

1.2.1 Chủ thể quan hệ pháp luật

Quan hệ pháp luật là hiện tượng pháp lý luôn gắn liền vói vai trò của chủ thể Trong bất cứ loại quan hệ nào thì chủ thể cũng là yếu tố quyết định trạng thái vận động, sự liên kết giữa các bộ phận hợp thành của quan hệ Một đặc trưng cơ bản của quan hệ pháp luật là cơ cấu chủ thể bao giờ cũng rõ ràng,

cụ thể Trong khoa học pháp lý, vấn đề chủ thể quan hệ pháp luật được nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau Tuy nhiên, do tính đa dạng và phức tạp của nó, chủ thể quan hệ pháp luật vẫn là vấn đề có tính thời sự cần phải tiếp tục nghiên cứu Khoa học lý luận chung về Nhà nước và pháp luật cũng như các

khoa học chuyên ngành đều cho rằng những cá nhân, tổ chức đáp ứng được những điều kiện do pháp luật quy định cho từng loại quan hệ nhất định là chủ thể quan hệ pháp luật đó Như vậy, điều kiện để trở thành chủ thể quan hệ pháp luật là cá nhân, tổ chức đó phải có năng lực chủ thể đầy đủ Nhìn chung, nên coi đây là điều kiện cần và đủ để xem xét tư cách của chủ thể bởi vì, chỉ

có hội đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật thì chủ thể mới có khả năng thực hiện quyền, nghĩa vụ pháp lý một cách độc lập, chủ động và có hiệu quả Nhưng, trong thực tiễn cũng có những trường hợp cá biệt cá nhân không

có năng lực chủ thể đầy đủ vẫn mặc nhiên trở thành chủ thể quan hệ pháp luật (ví dụ trong quan hệ pháp luật thừa kế)

Tóm lại, chủ thể quan hệ pháp luật là những cá nhân, tổ chức có đủ năng lực đ ể tham gia quan hệ pháp luật và có quyền, nghĩa vụ pháp lý theo quy định của pháp luật.

1.2.1.1 Năng lực chủ thể quan hệ pháp luật

Theo khái niệm quan hệ pháp luật thì năng lực chủ thể như là một điều kiện cơ bản đòi hỏi chủ thể phải đáp ứng để có thể thỏa mãn những yêu cầu đặt ra của từng loại quan hệ pháp luật cụ thể Năng lực chủ thể bao gồm các yếu tố cơ bản: năng lực pháp luật, năng lực hành vi

a) Năng lực pháp luật của chủ thể

Năng lực pháp luật với tính cách là một đặc tính của chủ thể nhưng không phải là đặc tính tự nhiên, bẩm sinh và cũng không phải là hiện tượng

"nhất thành bất biến" Thòi cổ đại, mặc dù chưa hình thành khái niệm năng lực pháp luật nhưng luật La Mã đã tiếp cận nội dung này bằng việc xem xét đặc điểm nhân thân của con người để phân biệt với đồ vật Vào khoảng thế

kỷ xvin, Christian đưa ra khái niệm năng lực pháp luật với tính cách là một dấu hiệu của cá nhân Dưới thời khai sáng, theo I.M Kant và trường phái pháp luật tự nhiên đã cho rằng năng lực pháp luật là dấu hiệu chung của mọi người

và cần phải khẳng định năng lực pháp luật chung cho mọi người Con người là

một thực thể xã hội và gắn liền với con người luôn luôn là năng lực pháp luật

Vì thế năng lực pháp luật là hiện tượng không thay đổi, không chuyển dịch cho chủ thể khác Trong lịch sử nước ta, quan niệm này cũng đã từng được sử dụng cùng pháp luật thực định khi xây dựng nội dung nghĩa vụ trong năng lực

chủ thể Chẳng hạn, nghĩa vụ dân sự ỉà mối liên lạc về luật thực tại hay luật thiên nhiên, bó buộc một hay nhiều người phải làm hay đừng làm sự gì đối với một hay nhiều người nào đó (Điều 675 Bộ dân luật Bắc 1931); nghĩa vụ là cái dây liên lạc về luật thực tại hay luật thiên nhiên bó buộc một hay nhiều người phải làm hay đừng làm sự gì đối với một hay nhiều người nào đó

(Điều 675 Bộ dân luật Trung) Tuy vậy, nghĩa vụ tự nhiên là loại nghĩa vụ luân

lý được đưa vào trong khái niệm cho hợp với truyền thống, nó "không thể tố tụng trước tòa án được" (Điều 642 Bộ dân luật Bắc); "là nghĩa vụ không thể cưỡng bách thi hành" (Điều 677 Bộ dân luật Trung).

Ở nước ta, nhìn chung trong khoa học cũng như luật thực định đều coi năng lực pháp luật của chủ thể là cá nhân được hình thành từ lúc con người sinh ra và chấm dứt khi con người đó chết (khoản 1 và 3 Điều 16 BLDS cũng

có qui định: "Năng lực pháp luật dân sự của cá nhân là khả năng của cá nhân

có quyền dân sự và nghĩa vụ dân sự Năng lực pháp luật dân sự của của cá nhân có từ khi người đố sinh ra và chấm dứt khi người đó chết" Điều đó có

nghĩa là một tuyên bố đơn phương về việc khước từ hay hạn chế năng lực pháp luật của chủ thể là cá nhân đều không có hiệu lực về mặt pháp lý Tuy nhiên,

Điều 18 BLDS lại đưa ra qui định "năng lực pháp luật dân sự của cá nhân không bị hạn chế, trừ trường hợp do pháp luật qui định" cho thấy cách tiếp

cận vấn đề năng lực pháp luật mang tính "động" và thực tế hơn Điều này cần được lý giải từ hai góc độ khi nghiên cứu về năng lực pháp luật:

Thứ nhất, nếu nhìn nhận một cách tổng quan nội dung năng lực pháp

luật là một phạm trù mở không bị hạn chế về sự vận động, không đặt ra giới hạn cuối cùng cho sự phát triển, nghĩa là nó có thể được bổ sung nếu điều kiện thực tế cho phép

Thứ hai, năng lực pháp luật xét về hình thức và cơ sở tồn tại thực tế

không thể nằm ngoài các quy định pháp luật cụ thể, vì vậy nó bị qui định bởi khả năng thực tế của quá trình xây dựng pháp luật, điều chỉnh pháp luật Điều này cho thấy nội dung năng lực pháp luật phải được pháp luật qui định, bảo vệ

và có thể bị hạn chế trong những trường hợp nhất định

Tóm lại, hiểu theo nghĩa thứ hai khẳng định năng lực pháp luật là một phạm trù pháp lý có giới hạn là hoàn toàn chính xác Theo nghĩa này, năng lực pháp luật của chủ thể cá nhân có thể bị hạn chế dưới hai khả năng:

- Một là, khi có văn bản quy phạm pháp luật có tính bắt buộc chung

qui định chủ thể không được thiết lập các quan hệ pháp luật cụ thể

- Hai là, khi có quyết định áp dụng pháp luật của cơ quan nhà nước có

thẩm quyền có tính cá biệt đối với chủ thể trong điều kiện nhất định, thời hạn nhất định (ví dụ: Quyết định của Tòa án cấm lưu trú hoặc hành nghề đối với một cá nhân khi họ phạm tội)

Về bản chất, đây không phải là biện pháp tước bỏ năng lực pháp luật

mà chỉ là biện pháp đình chỉ có điều kiện khả nãng biến quyền khách quan thành quyền chủ quan của chủ thể cá nhân Biện pháp này sẽ được gỡ bỏ nếu Nhà nước thấy không cần thiết nữa và khả năng thụ hưởng quyền thực tế của chủ thể đó được hồi phục Việc hạn chế năng lực pháp luật không đồng nghĩa với việc tước bỏ một quyền cụ thể của chủ thể

Như đã nói ở trên, thời điểm phát sinh năng lực pháp luật của chủ thể

cá nhân được tính từ lúc người đó sinh ra và chấm dứt khi người đó chết đã có những ý kiến khác nhau trong khoa học pháp lý Đối với thời điểm con người được sinh ra thì đa số các quốc gia khác cũng đều xác định là thời điểm xuất hiện năng lực pháp luật Khái niệm được sinh ra nên hiểu theo nghĩa chung là việc bào thai tách khỏi cơ thể của mẹ và còn sống, bất luận sự sống đó kéo dài được bao lâu Mặc dù vậy, cùng với sự phát triển của y học, sinh học hiện đại

đã có nhiều cách "tạo ra" con người thì cách hiểu này lại đang gây tranh cãi

trong khoa học pháp lý, chẳng hạn nhân bản vô tính con người - thành tựu khoa học của thế kỷ 20 Năng lực chủ thể vận động, phát triển và tăng dần về dung lượng cùng với độ tuổi (nhất là năng lực hành vi) và đến một độ tuổi nhất định thì được coi là đầy đủ Nhà nước là chủ thể duy nhất có quyền quy định năng lực pháp luật, xác nhận hoặc hạn chế năng lực hành vi chủ thể trong từng trường hợp cụ thể.

Năng lực pháp luật của cá nhân chấm dứt khi ngưòi đó chết Chết ở đây được hiểu là chết về mặt sinh học hoặc chết theo tuyên bố của tòa án Trên thực tế nhiều khi xác định thời điểm một cá nhân nào đó chết rất khó khăn, nhất là đối vói trường hợp mất tích như theo Điều 91 BLDS của nước ta Khi quyết định của tòa án tuyên bố một người là đã chết thì vào thời điểm quyết định đó có hiệu lực mọi quan hệ pháp luật mà người đó tham gia được xem như người chết theo nghĩa sinh học Đáng lưu ý là thời điểm chết không phải là thòi điểm quyết định của tòa án có hiệu lực mà là thời điểm xác định trong quyết định đó Như vậy nội dung của quyết đinh của tòa án phải làm rõ hai vấn đề là: bảo đảm tính pháp lý về việc tuyên bố người đó đã chết và xác định thời điểm chết Trong trường hợp tòa án ra quyết định tuyên bố một người đã chết mà không xác đinh được thời điểm chết thì ngày mà quyết định

đó có hiệu lực được coi là ngày chết (xem khoản 2 Điều 91 BLDS)

Trường hợp xác định được là chết theo nghĩa sinh học thể hiện thông qua việc khai tử thì quyền và nghĩa vụ của chủ thể đó trong các quan hệ pháp luật đương nhiên chấm dứt Nếu chết được xác định bằng quyết định của tòa

án có hiệu lực pháp luật thì các quan hệ về hôn nhân, gia đình và các quan hệ khác về nhân thân của người đó cũng được giải quyết như đối với người đã chết theo nghĩa sinh học Cũng như vấn đề khai sinh, qui định khai tử cho người chết hiện nay hầu như không được thực hiện một cách triệt để trên thực

tế ở nước ta Thời gian thực tế tồn tại năng lực pháp luật (từ lúc sinh ra cho đến lúc chết) so với thời gian được pháp luật chính thức xác nhận năng lực (từ

thời điểm có giấy khai sinh đến thời điểm có giấy khai tử) cũng không trùng khớp nhau Điều này đem lại khả năng xác định thời điểm chấm dứt các quan

hộ pháp luật trên thực tế là rất khó khăn và phức tạp

Tuy vậy, cần phân biệt năng lực pháp luật của cá nhân với quyền chủ quan cụ thể của cá nhân Năng lực pháp luật là tiền đề để cá nhân có được các quyền chủ quan cụ thể (ví dụ như năng lực pháp luật dân sự của cá nhân là tiền đề để công dân có các quyền dân sự cụ thể) Như vậy, cá nhân muốn thực hiện các quyền chủ quan của mình đòi hỏi họ phải nắm được khả năng hưởng (có) quyền của mình tới đâu theo quy định của pháp luật Một nguyên lý cơ bản của Nhà nước pháp quyền đã thể hiện đúng đắn bản chất của mối liên hệ giữa năng lực pháp luật với quyền chủ quan của chủ thể là: Công dân có thể tiến hành bất cứ hoạt động nào nếu pháp luật không ngăn cấm Năng lực pháp luật xuất hiện trên cơ sở pháp luật của mỗi nước, vì vậy công dân của mỗi nước khác nhau năng lực pháp luật có sự khác nhau

Năng lực pháp luật trong chế độ xã hội chủ nghĩa được pháp luật qui

định trên cơ sở quán triệt mức độ cao nguyên tắc bình đẳng Bình đẳng về

quyền và nghĩa vụ theo quy định pháp luật và bình đẳng về điều kiện thực hiện quyền, nghĩa vụ pháp lý đó v ề mặt nguyên tắc, năng lực pháp luật trong chế

độ xã hội chủ nghĩa không bị bó hẹp về nội dung, phạm vi và tính phổ biến, song cần dựa vào điều kiện cụ thể ở mỗi giai đoạn mà đưa ra những qui định pháp luật cho phù hợp, đảm bảo tính khả thi

Tóm lại có thể khẳng định: Nâng lực pháp luật là khả năng của chủ thể được hưởng những quyền và thực hiện những nghĩa vụ pháp lý theo quy định của pháp luật.

Hay nói cách khác, năng lực pháp luật là khả năng hưởng quyền và thực hiện nghĩa vụ theo qui định pháp luật nhằm bảo đảm cho chủ thể có điều kiện pháp lý để tham gia các quan hệ pháp luật cụ thể

b) Năng lực hành vi của chủ thể

Theo Từ điển tiếng Việt, hành vi là xử sự của con người [69, tr 456]

Hành vi tồn tại trên thực tế dưới hai dạng thức là hành động và không hành động Tuy nhiên, theo chúng tôi, không phải mọi hoạt động của con người đều được coi là hành vi mà chỉ những hoạt động có ý thức và mang tính xã hội mới

là hành vi Đây có thể coi là hai thuộc tính cơ bản có liên quan chặt chẽ với nhau cùng được bộc lộ trên thực tế Rõ ràng không có nhận thức con người không có khả năng xác lập và điều chỉnh hành vi Khi có hai thuộc tính này chủ thể mới có đầy đủ khả năng kiểm soát và chịu trách nhiệm về hành vi của mình Vì vậy, hành vi bao giờ cũng phải gắn liền với ý thức trách nhiệm của chủ thể Hành vi pháp luật phải gắn liền với trách nhiệm pháp lý và điều chỉnh pháp luật Mọi trường hợp được miễn trách nhiệm pháp lý phải được pháp luật quy định cụ thể Vì lẽ đó, từ phương diện lý luận không thể coi những thao tác mang tính bản năng trong trạng thái vô thức của con người là hành vi (chẳng hạn như: ngủ mơ nói hoặc cử động không có chủ đích hay những thao tác của người bị bệnh tâm thần, mất trí ) Tuy nhiên, ở nước ta trong giao tiếp xã hội cũng như thực tiễn pháp lý vẫn thường sử dụng cụm từ hành vi của người điên, người tâm thần có lẽ do thói quen hoặc để đơn giản trong khẩu ngữ, nhưng như vậy là không chính xác về phương diện khoa học

Năng lực hành vi là yếu tố biến động nhất trong cấu thành năng lực chủ thể Nếu như việc nghiên cứu năng lực pháp luật chỉ dựa vào các quy định pháp luật thì việc nghiên cứu năng lực hành vi cần phải tiếp cận từ góc độ cụ

thể cho từng loại quan hệ pháp luật và ở từng giai đoạn khác nhau Mô thức

hành vi được xây dựng trong quy phạm pháp luật chỉ có ý nghĩa khi chủ thể có năng lực chuyển hóa thành vi cụ thể Quá trình chuyển hóa đó có sự khác nhau chính ở yếu tố năng lực vốn có của từng chủ thể Như vậy, ở mỗi loại quan hệ pháp luật cơ chế hành vi của chủ thể thể hiện tính phổ biến, tính đặc thù (cho từng loại quan hệ pháp luật) và đặc điểm riêng về năng lực của chủ

thể Do đó, việc nghiên cứu năng lực hành vi luôn sống động và tạo nên sự đa dạng, phong phú của thực tiễn so với năng lực pháp luật.

Như vậy, năng lực hành vi là khả năng của chủ thể trong nhận thức, lựa chọn cách xác lập và kiểm soát hành vi phù hợp với quy định của pháp luật và khả năng chịu trách nhiệm về hậu quả do hành vi đó mang lại.

Theo đó, năng lực hành vi chính là khả năng thực tế của chủ thể nhằm thực hiện năng lực pháp luật của chủ thể Một trong những điều kiện năng lực hành vi của chủ thể cá nhân là độ tuổi Thổng thường các nước đều lấy độ tuổi

18 và khả năng lý trí (khả năng nhận thức) làm điều kiện công nhận năng lực hành vi của chủ thể trong đa số nhóm quan hệ pháp luật Tuy nhiên, điều kiện này không phải là duy nhất và áp dụng thống nhất cho các loại quan hệ pháp luật Các quốc gia khác nhau cũng có thể lấy điều kiện công nhận độ tuổi cao, thấp khác nhau Ngoại trừ trường hợp hạn chế năng lực hành vi theo quyết định của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền Năng lực hành vi ở mỗi nhóm quan hệ pháp luật khác nhau xuất hiộn ở chủ thể là công dân theo những độ tuổi khác nhau Ngoài độ tuổi ra, điều kiện căn bản để xem xét năng lực hành

vi là khả năng về lý trí của chủ thể tại thời điểm chủ thể đó tham gia quan hệ pháp luật

Việc quy định độ tuổi có năng lực hành vi không có nghĩa là trước khi đạt đến độ tuổi đó công dân không được làm gì trong từng lĩnh vực cụ thể của pháp luật Hạn chế độ tuổi cho việc xác định năng lực hành vi là cần thiết vì quá trình phát triển nhân cách, tính cách con người cần phải có một khoảng thời gian nhất định Chỉ có đến một độ tuổi nhất định nào đó con người mới có khả năng nhận thức, khả năng điều chỉnh hành vi, mới thấy hết ý nghĩa xã hội

về hành vi của mình và mới có khả năng chịu trách nhiệm pháp lý về hành vi

đó Khi chủ thể có khả năng kiểm soát hành vi của mình thì hành vi đó mới là hành vi xã hội và chỉ có những hành vi đó mới cần thiết một sự điều chỉnh của pháp luật Một số trường hợp chủ thể đủ độ tuổi theo quy định pháp luật

nhưng cũng chỉ được thực hiện một số hành vi pháp lý nhất định mà thôi Chẳng hạn, theo Điều 23 BLDS của nước ta, công dân từ 6 tuổi có khả năng tham gia những giao dịch dân sự nhỏ nhưng không thể có khả năng chịu trách nhiệm về những hành vi làm trái khi tham gia giao dịch đó.

Như đã nói ở trên, việc quy định chủ thể tham gia quan hệ pháp luật phải có đầy đủ năng lực pháp luật và năng lực hành vi (năng lực chủ thể) là điều kiện cần và đủ Năng lực hành vi của các chủ thể ở mỗi loại quan hệ pháp luật có những đòi hỏi khác nhau phụ thuộc vào tính chất và đặc điểm của quan

hệ xã hội mà pháp luật điều chỉnh Năng lực pháp luật và năng lực hành vi tạo thành năng lực chủ thể quan hệ pháp luật vì thế chúng có mối liên hệ chặt chẽ với nhau Một chủ thể đơn thuần chỉ có năng lực pháp luật thì không thể tự mình tham gia các quan hệ pháp luật được Ngược lại, không có bất kỳ chủ thể nào có năng lực hành vi mà không có năng lực pháp luật Năng lực pháp luật

là tiền đề của năng lực hành vi Giữa năng lực pháp luật và năng lực hành vi có giới hạn rõ nét khi chủ thể là các cá nhân, năng lực hành vi xuất hiện muộn hơn năng lực pháp luật Đối với chủ thể là pháp nhân thì ranh giói này khó nhận biết nếu không đi sâu phân tích hoạt động của nó Với loại chủ thể này, năng lực chủ thể phát sinh từ thời điểm pháp nhân đó chính thức có quyết định thành lập hoặc được công nhận

Năng lực hành vi thể hiện rõ nét ở cơ chế xác lập hành vi của chủ thể

Cơ chế xác lập hành vi của chủ thể (còn gọi là cơ chế hành vi) khi tham gia quan hệ pháp luật là toàn bộ các hoạt động mà chủ thể thực hiện theo một trật

tự nhất định trên cơ sở nhận thức pháp lý, nhằm hiện thực hóa quyền, nghĩa vụ pháp lý của chủ thể

Năng lực hành vi của chủ thể quan hệ pháp luật cũng có thể bị thay đổi do: Tình trạng sức khỏe, khả năng nhận thức và điều chỉnh hành vi, thái độ tâm, sinh lý của chủ thể Sự thay đổi đó cũng diễn ra khác nhau ở mỗi loại quan hệ pháp luật Việc xác định những biến dạng của năng lực hành vi không

có những tiêu chuẩn thống nhất cho các loại quan hệ pháp luật khác nhau Người có năng lực hành vi đầy đủ là những người hoàn toàn có khả năng nhận thức, xác lập, điều chỉnh và chịu trách nhiệm về hành vi của mình Sự biến dạng năng lực hành vi của chủ thể ở một số ngành luật có thể được mô tả trong các quy phạm pháp luật của ngành luật đó cả về điều kiện, hoàn cảnh, hậu quả pháp lý.

Ngoài ra, khi không còn căn cứ tuyên bố một người mất năng lực hành

vi dân sự, theo yêu cầu của chính người đó hoặc của người có quyền, lợi ích liên quan, Tòa án ra quyết định hủy bỏ quyết định tuyên bố mất năng lực hành

vi dân sự Tuy nhiên, nếu giải quyết việc này theo yêu cầu của chính người bị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi sẽ vướng mắc về tố tụng bởi thời điểm người đó yêu cầu quyết định của Tòa án vẫn còn hiệu lực pháp lý và họ vẫn bị coi là mất năng lực hành vi dân sự thì đương nhiên cũng không có năng lực hành vi tố tụng dân sự Họ không thể tự mình khởi kiện hoặc yêu cầu Tòa án giải quyết trong điều kiện như vậy Do đó, luật tố tụng dân sự cần loại trừ khả năng này để hợp tính lôgíc vể lý luận và thực tiễn

1.2.1.2 Phân loại chủ thể quan hệ pháp luật

Việc xuất hiện và tồn tại của nhiều loại quan hệ pháp luật trên thực tế

đã cho thấy sự đa dạng và linh hoạt về chủ thể Do đó, phân loại chủ thể quan

hệ pháp luật là cần thiết Điều này xuất phát từ nhu cầu khách quan của quan

hệ pháp luật và sự cần thiết tác động, điều chỉnh pháp luật Dựa vào những đặc điểm cơ bản về tư cách chủ thể và phương thức thiết lập hành vi chủ thể, khoa học pháp lý chia chủ thể quan hệ pháp luật làm hai nhóm chính là thể nhân (Les personnes physiquen) và tổ chức

Thể nhân tức là con người vói tư cách là một thực thể trong thế giói tự nhiên, bao gồm: Công dân, người nước ngoài, người không quốc tịch Tổ chức gồm có: Pháp nhân (Les personnes morales); tổ chức không có tư cách pháp nhân và nhà nước

a) Chủ thể là thể nhân

+ Công dân: Công dân là một khái niệm dùng để chỉ mối quan hệ

pháp lý giữa cá nhân với Nhà nước thông qua các quy định pháp luật Công dân không chỉ riêng ở nước ta mà ở tất cả các quốc gia hiện đại ngày nay đều

là chủ thể phổ biến và cơ bản nhất của các loại quan hệ pháp luật Cá nhân công dân khi đủ năng lực chủ thể có thể tham gia nhiều quan hệ pháp luật trong cùng một thời điểm Các nhóm quan hệ, các quan hệ cụ thể đó có những đặc điểm, đặc thù riêng đòi hỏi công dân phải đáp ứng đầy đủ năng lực khi tham gia nó Có những loại quan hộ pháp luật cá nhân không thể tự mình tham gia một cách độc lập được, ví dụ như trong lĩnh vực quan hệ công pháp quốc

tế Tuy nhiên, đối với khoa học pháp luật quốc tế hiện đại, gần đây cũng đã có

ý kiến cho rằng, cá nhân có thể tự mình tham gia quan hệ quốc tế được, chẳng hạn như công dân có quyền nộp đơn kiện Nhà nước, tổ chức quốc tế nếu Nhà nước hoặc tổ chức quốc tế đó có hành vi sai trái xâm hại quyền dân chủ, tự do của họ

Tổng thể những quyền, tự do và nghĩa vụ của công dân theo quy định của pháp luật tạo nên địa vị pháp lý của công dân Các quy định pháp luật tạo nên quy chế pháp lý cần thiết cho hoạt động của công dân trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội Quy chế pháp lý của công dân thể hiện mối quan hệ giữa cá nhân và Nhà nước trong đó Nhà nước xác định những quyền

tự do và những nghĩa vụ pháp lý đối với công dân Hiện nay trên các lĩnh vực, tính năng động của cá nhân công dân khi tham gia quan hệ pháp luật được cải thiện một cách đáng kể dưới hình thức độc lập hoặc liên danh; gia công hoặc góp vốn; mua cổ phần, cổ phiếu, trái phiếu v.v

+ Người nước ngoài và người không quốc tịch: Người nước ngoài và

người không quốc tịch có thể trở thành chủ thể quan hệ pháp luật theo các điều kiện áp dụng đối với công dân nước sở tại Trong lĩnh vực dân sự hầu hết các quốc gia đều giành cho người nước ngoài một khả năng giao dịch đầy đủ

như công dân nước sở tại Tuy nhiên, do có sự khác biệt về quốc tịch nên năng lực chủ thể của người nước ngoài, người không có quốc tịch có những hạn chế nhất định so với công dân nước sở tại khi tham gia quan hệ pháp luật trên thực

tế Năng lực hành vi của ngưòi nước ngoài được xác định theo pháp luật của nước mà người đó là công dân, trừ trường hợp pháp luật có qui định khác Trong trường hợp người nước ngoài xác lập các quan hệ pháp luật tại Việt Nam thì năng lực hành vi được xác định theo pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Người nước ngoài có một hoặc hai quốc tịch là tình trạng thực tế và pháp lý phức tạp vì các quốc gia có liên quan đều coi họ là công dân của mình được hưởng quyền và phải gánh chịu những nghĩa vụ nhất định Như vậy đây là trường hợp trái với tính chất duy nhất của chủ quyền quốc gia và chủ quyền nhân dân Thực tiễn quốc tế thường áp dụng nguyên tắc quốc tịch hữu hiệu (nước mà người đó sống nhiều nhất) hoặc ký kết các điều ước quốc

tế nhằm ngăn chặn tính phức tạp của nó, nhất là khi có tranh chấp

Đối vói người không quốc tịch thì địa vị pháp lý của họ khác hơn nhiều so với công dân nước sở tại và người nước ngoài Họ không được hưởng các quyền mà ngưòi nước ngoài được hưởng trên cơ sở các điều ước quốc tế được ký kết giữa các quốc gia Họ không được bảo hộ ngoại giao của bất kỳ một nước nào Do vậy, khả năng tham gia các quan hệ pháp luật là rất hạn chế, không ngoài những giao dịch thông thường cần thiết cho cuộc sống của chính họ

Trong thực tiễn quan hệ quốc tế người ta thường giành cho người nước ngoài các chế độ pháp lý tối huệ quốc (Most favoured Natinal Treatment), chế

độ đãi ngộ như công dân (National treatment) và chế độ đãi ngộ đặc biệt để

mở rộng cho họ thêm khả năng tham gia quan hệ pháp luật ở nước sở tại

b) Chủ thể là tổ chức

Loại chủ thể này có nhiều dạng với tư cách chủ thể khác nhau Các tổ chức có thể là do Nhà nước thành lập hoặc thừa nhận hoạt động vì mục đích

riêng, tham gia các hoạt động quản lý nhà nước, quản lý xã hội, thiết lập các mối quan hệ pháp luật phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của

họ Các tổ chức hoạt động dựa trên quy chế pháp lý của mình hoặc theo điều

lệ, hiến chương phù hợp với pháp luật Xem xét tổng thể các dấu hiệu pháp

lý có thể thấy các loại tổ chức khác nhau:

+ Pháp nhân: Những tổ chức được Nhà nước thành lập hoặc cho phép

thành lập khi đáp ứng được những điều kiện nhất định do pháp luật quy định

là pháp nhân Những điều kiện mà pháp luật quy định đối với pháp nhân là những dấu hiệu cơ bản của pháp nhân Theo Điều 94 BLDS gồm:

- Được cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập, cho phép thành lập, đăng ký hoặc công nhận

ra nhiều loại khác nhau như: pháp nhân thuộc sở hữu nhà nước (pháp nhân công), thuộc sở hữu tập thể hoặc sở hữu tư nhân (pháp nhân tư) Theo Điều 110 BLDS nước ta thì pháp nhân gồm:

+ Cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang

+ Tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội

+ Tổ chức kinh tế

+ Tổ chức xã hội, quỹ xã hội từ thiện

+ Các tổ chức khác có đủ điều kiện quy định của pháp luật

Trong từng lĩnh vực, nhà nước có thể phân loại, xếp bậc pháp nhân căn

cứ vào khả năng thực tế và vai trò của từng pháp nhân, chẳng hạn đối với pháp nhân kinh tế theo Thông tư liên tịch số 17/1998/1'ĨLTBLĐTBXH-BTC ngày

31 tháng 12 năm 1998 chia làm bốn loại có khả năng tham gia quan hệ pháp luật cụ thể ở những mức độ khác nhau Ngoài ra, trong thực tiễn pháp luật Việt Nam đã từng có khái niệm pháp nhân chưa đầy đủ tức là những pháp nhân chưa hội đủ các dấu hiệu cơ bản trên Trong điều kiện đổi mới, pháp nhân tham gia quan hệ pháp luật một cách đa dạng hơn đặc biệt trong các quan hệ pháp luật kinh tế Nếu như trước đây các pháp nhân kinh tế thụ động ký kết các hợp đồng theo chỉ tiêu mệnh lệnh thì ngày nay điều này không còn nữa Quyền tự chủ của các pháp nhân trong quản lý vốn, kinh doanh, tự do ký kết hợp đổng

kể cả hợp đồng trực tiếp xuất, nhập khẩu đã đem lại sự năng động cho loại chủ thể này

Cũng như người nước ngoài, những pháp nhân nước ngoài thường bị hạn chế khả năng tham gia quan hộ pháp luật hơn pháp nhân của nước sở tại Tuy nhiên trong điều kiện kinh tế trao đổi và hợp tác hiện nay khả năng này được mở rộng hơn đối với pháp nhân kinh tế Chẳng hạn, trong lĩnh vực đấu thầu các công trình kinh tế xã hội, sự bình đẳng giữa các pháp nhân kinh tế trong và ngoài nước cho thấy không còn sự khác biệt nào Cơ hội thắng thầu phụ thuộc vào các yếu tố kỹ thuật, năng lực thực tế và giá bỏ thầu Năng lực pháp luật của pháp nhân nước ngoài được xác định theo pháp luật của nước nơi pháp nhân đó thành lập Trường hợp các pháp nhân nước ngoài thiết lập các quan hệ pháp luật tại Việt Nam thì năng lực pháp luật trong lĩnh vực cụ thể đó được xác định theo pháp luật của nước Việt Nam

+ Các tổ chức không có tư cách pháp nhân: Do địa vị pháp lý phần

nào có sự khác biệt so với pháp nhân nên khả năng tham gia quan hệ pháp luật của những tổ chức không có tư cách pháp nhân cũng có sự khác biệt nhất định

so với pháp nhân Tuy nhiên, ở nước ta sau thời gian đổi mới cơ chế quản lý

kinh tế loại chủ thể này có khả năng tham gia các quan hệ pháp luật trong lĩnh vực kinh doanh tương đối đa dạng và linh hoạt như: nhóm kinh doanh được thành lập theo Nghị định 66-HĐBT ngày 2-3-1992; doanh nghiệp tư nhân; công ty hợp danh theo Luật doanh nghiệp 1999; một số tổ hợp tác sản xuất hoặc dịch vụ nhỏ, tổ chức kinh tế hộ gia đình v.v Thực tế cho thấy, hiệu quả

kinh tế - xã hội của mô hình kinh tế hộ gia đình, tổ hợp tác sản xuất, dịch vụ ở

nước ta là rất lớn Nó không chỉ làm tăng nguồn thu ngân sách một cách đáng

kể mà còn giải quyết lao động dư thừa, nhàn rỗi theo thời vụ, góp phần ổn định trật tự xã hội ở nông thôn vùng sâu, vùng xa nơi mà các loại hình kinh tế công nghiệp lớn chưa thể hình thành Sự đa dạng, linh hoạt còn thể hiện trong việc liên kết, góp vốn kinh doanh đã đem lại đa tư cách chủ thể trong các quan

hệ pháp luật Chẳng hạn, đối với công ty hợp danh là một doanh nghiệp hợp danh giữa hai cá nhân có trình độ chuyên môn và có thể thêm cả thành viên góp vốn Công ty hợp danh không có tư cách pháp nhân nhưng thành viên góp vốn có thể là doanh nghiệp có tư cách pháp nhân Công ty hợp danh có thể nhân danh cả thành viên góp vốn và chịu trách nhiệm vô hạn về hoạt động của mình Ngược lại, thành viên góp vốn lại không được phép nhân danh công ty hợp danh để hoạt động và chỉ chịu trách nhiệm hữu hạn trong phần vốn đóng góp của mình

+ Nhà nước: Trong sách báo pháp lý cũng đã từng xuất hiện quán

niệm coi nhà nước là một loại pháp nhân công Chỉ có điều đặc biệt nó mang quyền lực công và có cơ cấu tổ chức lớn, năng lực thực tế cao mà thôi Chúng tôi cho rằng, nếu quan niệm nhà nước đồng đẳng như loại pháp nhân công thì

đã không nhìn thấy hết thuộc tính chủ quyền quốc gia thể hiện sự riêng biệt và đặc thù của nhà nước Ngoài ra, nhà nước còn có quyền ban hành pháp luật và thực hành quyền cưỡng chế pháp luật Thực tế cho thấy, nhà nước là một loại chủ thể quan hệ pháp luật đặc biệt so với các chủ thể khác Tính đặc biệt thể hiện trước hết ở chỗ nhà nước là một công cụ quyền lực chính trị, quyền lực

giai cấp thực hiện sự tác động giai cấp trên nhiều lĩnh vực các quan hệ xã hội

Sự tác động này có tính toàn diện, rộng lớn cả về kinh tế, chính trị, tư tưởng đối với nhiều loại chủ thể từ đó trực tiếp hoặc gián tiếp làm phát sinh, thay đổi chấm dứt nhiều loại quan hệ pháp luật cụ thể Nhà nước là một chủ thể duy nhất có quyền quy định, xác định và hạn chế năng lực chủ thể của các chủ thể khác trong những điều kiện nhất định Nhà nước chỉ tham gia những quan hệ pháp luật cơ bản, quan trọng: quan hệ ngoại thương, quan hệ sở hữu, quan hệ pháp luật hình sự v.v Khi tham gia các quan hệ pháp luật đó nhà nước là chủ thể cơ bản có vai trò tổ chức và bảo đảm việc thực hiện quyền, nghĩa vụ pháp

lý của chủ thể khác Nếu như trước đây, sự có mặt của nhà nước trong các quan hệ pháp luật thường lấn át vai trò của các chủ thể khác (kể cả các quan

hệ pháp luật có tính bình đẳng) thì ngày nay tình hình này đã được cải thiện đáng kể Trong lĩnh vực dân sự, kinh tế, thương mại nhà nước cũng đã tìm ra hướng kết hợp các yếu tố khác nhau để các bên đều tôn trọng quyền nghĩa vụ pháp lý của nhau Mô hình dịch vụ hành chính công, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước là cách tổ chức cho thấy hướng đi hợp lý này

Trên thực tế chúng ta chỉ có thể phân loại chủ thể mà không thể lượng hóa loại chủ thể quan hệ pháp luật một cách chính xác trong từng giai đoạn

Do có sự thay đổi về các quy định pháp luật, điều kiện hoàn cảnh thực tế nên chủ thể quan hộ pháp luật có sự biến đổi cả về cơ cấu, số lượng và tốc độ tăng, giảm trên từng lĩnh vực Sự biến đổi về tình hình thực tế không có nghĩa là phủ nhận lý luận khoa học đã có về chủ thể mà đòi hỏi phải kiến giải đầy đủ về chủ thể của một số loại quan hệ pháp luật để cho phù hợp với sự thay đổi đa dạng, linh hoạt đó

1.2.2 Khách thể quan hệ pháp luật

Trong lý luận về nhà nước pháp luật, khi nghiên cứu quan hệ pháp luật cần phải làm sáng tỏ được khái niệm quan hệ pháp luật, mối quan hệ giữa quy