Chế định biện pháp tư pháp trong luật hình sự việt nam những vấn đề lý luận và thực tiễn tt tiếng anh

Dưới góc độ pháp luật hình sự, việc qui định các BPTP bên cạnh hệ thống hình phạt góp phần làm đa dạng hóa các biện pháp xử lý hình sự, giúp cho các cơ quan áp dụng pháp luật có được sự

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ khi có Bộ luật hình sự (BLHS) đầu tiên ra đời cho đến nay, chế định các biện pháp tư pháp (BPTP) đã được quy định và hoàn thiện dần qua các lần sửa đổi, bổ sung và thay thế Tuy vậy, có thể thấy rằng, hiện nay chế định BPTP vẫn còn những vấn đề vướng mắc, bất cập, tồn tại về mặt lý luận, về mặt pháp luật lẫn thực tiễn đòi hỏi phải có sự nghiên cứu sâu sắc và toàn diện nhằm tháo

gỡ những vấn đề nói trên

Dưới góc độ lý luận, các BPTP vẫn còn những quan điểm khác nhau khi đề cập đến khái niệm, đặc điểm, tính chất hay vai trò của chúng trong pháp luật hình sự Sự khác nhau trong chính sách hình sự của mỗi nước, sự khác nhau về đặc điểm kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của mỗi nước cũng đưa đến cách nhìn nhận và quy định các BPTP trong pháp luật hình sự mỗi nước theo cách khác nhau Bên cạnh những mặt đạt được, có thể thấy rằng, việc nghiên cứu về các BPTP trong khoa h c pháp lý hình sự hiện nay chưa thực sự được quan tâm đúng mức Cho đến hiện tại, chúng ta chưa xây dựng được một cơ sở lý luận đầy đủ về chế định BPTP, chưa xây dựng khái niệm pháp lý về BPTP cũng như làm rõ đặc điểm, vai trò và mục đích của các biện pháp này

Dưới góc độ pháp luật hình sự, việc qui định các BPTP bên cạnh hệ thống hình phạt góp phần làm đa dạng hóa các biện pháp xử lý hình sự, giúp cho các

cơ quan áp dụng pháp luật có được sự lựa ch n đa dạng và linh hoạt trong việc

xử lý triệt để tội phạm nhưng cũng vẫn đảm bảo được hiệu quả của việc xử lý Tuy nhiên, trên cơ sở những qui định của BLHS mới, có thể nhận thấy rằng, nội dung quy định của một số BPTP vẫn còn những vướng mắc nhất định, vẫn còn nhiều khía cạnh pháp lý cần phải được phân tích, làm sáng tỏ để làm sao có thể đưa chúng đến gần hơn với thực tiễn áp dụng, qua đó phát huy vai trò không thể thiếu của BPTP

Dưới góc độ thực tiễn, các BPTP được áp dụng và góp phần không nhỏ vào công cuộc đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm Bên cạnh những mặt đạt được, một số BPTP khi áp dụng trên thực tế chưa phát huy hết hiệu quả mà nhà làm luật mong muốn hướng tới, thậm chí có biện pháp hầu như không được

áp dụng trong thực tiễn xử lý tội phạm Một số tòa án hiện nay chưa nhận thức đầy đủ về tính chất và vai trò của BPTP nên đã áp dụng không đúng, không đáp ứng mục đích mà các nhà làm luật đặt ra Bên cạnh đó, trình tự, thủ tục thi hành các BPTP lại do nhiều cơ quan khác nhau thực hiện như cơ quan thi hành án hình sự, cơ quan thi hành án dân sự, ủy ban nhân dân, cơ quan công an, cơ sở y

tế, dẫn tới chưa có sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan này

Chính vì vậy, với những yêu cầu đặt ra ở trên, việc tiếp tục nghiên cứu một cách hệ thống các qui định của pháp luật hình sự về các BPTP, sự thể hiện các biện pháp này trong BLHS hiện hành, việc áp dụng các biện pháp này trong thực tiễn có ý ngh a lý luận và thực tiễn sâu sắc ó cũng chính là những lý do

để chúng tôi lựa ch n đề tài “CHẾ ĐỊNH BIỆN PHÁP TƢ PHÁP TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM – NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN” làm đề tài nghiên cứu luận án tiến s của mình

2 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục tiêu của luận án

Luận án đặt ra mục tiêu nghiên cứu và làm sáng tỏ về mặt lý luận các vấn

đề về khái niệm, đặc điểm, cơ sở của việc quy định BPTP; phân tích và làm rõ các quy định của BLHS, pháp luật hình sự về các BPTP nhằm đánh giá tính phù hợp giữa lý luận với luật thực định

Bên cạnh đó, luận án cũng tập trung phân tích, làm rõ thực tiễn áp dụng các BPTP để tìm ra những hạn chế, bất cập, đánh giá những khó khăn, vướng mắc Trên cơ sở đó, luận án cũng đặt ra mục tiêu hoàn thiện pháp luật quy định

về các BPTP, tìm ra những giải pháp khắc phục và giải pháp nâng cao hiệu quả làm nền tảng cho việc áp dụng một cách linh hoạt các BPTP trong thực tiễn xử

lý tội phạm

2.2 Nhiệm vụ của luận án

- Nghiên cứu về mặt lý luận khái niệm, đặc điểm của các BPTP, phân tích các vấn đề liên quan đến BPTP để ch ra được những quan niệm khác nhau về BPTP, từ đó xây dựng được khái niệm khoa h c về BPTP;

- Nghiên cứu về mặt pháp luật các quy định của BLHS về BPTP, phân tích

và làm rõ lịch sử lập pháp hình sự quy định về các BPTP, khái quát quy định của luật hình sự một số quốc gia trên thế giới để từ đó so sánh, đối chiếu và rút

ra những nét tương đồng và khác biệt với luật hình sự Việt Nam;

- Nghiên cứu và phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật hình sự hiện hành và thực trạng áp dụng các BPTP trong pháp luật hình sự Việt Nam,

ch ra được những vướng mắc, hạn chế trong quá trình áp dụng các BPTP;

- Nghiên cứu và tìm ra các giải pháp hoàn thiện pháp luật, xác định các yếu

tố đảm bảo cho việc áp dụng đúng các quy định pháp luật về các BPTP để qua

đó nâng cao hiệu quả áp dụng các BPTP trong thực tiễn

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Luận án nghiên cứu những vấn đề lý luận về các BPTP, có sự tham chiếu các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến trước khi có BLHS năm 2015 và pháp luật hình sự của một số nước trên thế giới có quy định

về BPTP, nghiên cứu quy định của pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành và thực tiễn áp dụng các biện pháp này ở Việt Nam, nghiên cứu các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng các BPTP trong luật hình sự Việt Nam

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận án nghiên cứu các đối tượng nêu trên dựa trên qui định của BLHS hiện hành và các văn bản qui phạm pháp luật qui định về các BPTP từ trước đến nay ể đánh giá thực trạng áp dụng các biện pháp này ở Việt Nam, luận án

đã nghiên cứu các bản án, quyết định tố tụng, các số liệu trong phạm vi cả nước

và một số t nh thành có số lượng án lớn trong 10 năm, từ năm 2008 cho đến năm 2017 Luận án cũng ch nghiên cứu về thực tiễn áp dụng các BPTP đối với

cá nhân phạm tội mà không nghiên cứu thực tiễn áp dụng các BPTP đối với pháp nhân phạm tội vì lý do tại thời điểm nghiên cứu, BLHS năm 2015 mới chính thức có hiệu lực nên chưa có vụ án nào được xử lý và do đó chưa có số liệu thực tiễn

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận án được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của chủ ngh a duy vật biện chứng và chủ ngh a duy vật lịch sử, sử dụng tổng hợp các phương pháp như: phương pháp kết hợp lý luận với thực tiễn, phương pháp phân tích, phương pháp đánh giá, phương pháp tổng hợp, phương pháp so sánh, phương pháp thống kê để làm sáng tỏ vấn đề

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Về ý ngh a khoa h c, đây là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách toàn diện và đầy đủ về các BPTP dưới cấp độ luận án tiến s Công trình nghiên cứu

có giá trị về mặt lý luận, góp phần hoàn thiện về mặt lý luận khoa h c luật hình

sự và tạo ra tính hệ thống các vấn đề lý luận về các BPTP, giải quyết các vấn đề hiện còn có tranh cãi hay có quan điểm khác nhau về nội dung quy định của các BPTP

Về ý ngh a thực tiễn, việc phân tích, đánh giá thực trạng áp dụng, những nguyên nhân và hạn chế trong quá trình áp dụng các BPTP có ý ngh a thực tiễn hữu ích trong hoạt động lập pháp và hoạt động áp dụng pháp luật của các cơ quan tư pháp, cơ quan thi hành án ồng thời, việc đưa ra các kiến nghị cũng như các kiến giải lập pháp nhằm nâng hiệu quả áp dụng các biện pháp này có ý ngh a thực tiễn đối với việc cải tạo, giáo dục các chủ thể phạm tội và đối với hoạt động đấu tranh phòng, chống tội phạm

6 Bố cục của đề tài

Ngoài phần mở đầu, phần tổng quan về vấn đề nghiên cứu, phần kết luận

và danh mục tài liệu tham khảo, phần nội dung bao gồm:

Chương 1 Những vấn đề chung và pháp luật hình sự một số nước về các biện pháp tư pháp

Chương 2 Các biện pháp tư pháp theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành và thực tiễn áp dụng

Chương 3 Hoàn thiện pháp luật và các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các biện pháp tư pháp

B T NG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHI N CỨU

1 Tình hình nghiên cứu trong nước

1.1 Các c ng trình nghiên cứu về các iện pháp tư pháp n i chung

- cấp độ sách chuyên khảo có các công trình: r c n m n s v n

p t của tập thể tác giả Nguyễn Ng c Hòa, Lê Thị Sơn và Phạm Thị Liên Châu;

r c n m n s v m n tr c n m n s của tập thể tác giả Lê Cảm,

Phạm Mạnh Hùng, Trịnh Tiến Việt; N ững vấn đề cơ bản trong k oa ọc luật

n s (P ần c ung) của Lê Cảm; Ho n t n c c quy địn của p ần c ung

Bộ luật n s trước yêu cầu mớ của đất nước của tác giả Trịnh Tiến Việt;

B n luận k oa ọc n ững đ m mớ của Bộ luật n s n m 5 (s a đ b sung n m 7) của tác giả Nguyễn Thị Phương Hoa và Phan nh Tuấn; N ận

t c k oa ọc về p ần c ung p p luật n s t Nam sau p p đ n a lần

t ba của tác giả Lê Văn Cảm biên soạn cùng tập thể nhóm nghiên cứu

- cấp độ luận án tiến s có các công trình: C ế địn tr c n m n s

t eo Luật n s t Nam của Phạm Mạnh Hùng; r c n m n s đ

vớ c c tộ p m về m trư ng của Dương Thanh n; C c n p t c n

k ng tước t do trong Luật n s t Nam của tác giả Nguyễn Minh Khuê

cấp độ nghiên cứu dưới dạng các bài báo có các công trình: Các b n

p p tư p p trong Bộ luật n s n m 999 v vấn đề o n t n Bộ luật t tụng n s về tr n t t ủ tục p dụng c c b n p p đ của Phạm Hồng Hải;

H n p t v b n p p tư p p trong luật n s t Nam của Lê Cảm…

1.2 Các c ng trình nghiên cứu về t ng iện pháp tư pháp cụ th

- cấp độ luận văn có các công trình: C c b n p p tư p p p dụng đ

vớ ngư c ưa t n n ên p m tộ của Dương Thị Tố Nga; B n p p tư pháp bắt buộc c ữa b n trong luật n s t Nam (trên cơ sở s l u địa

b n t n p Hồ C M n ) của Ngô Thanh Sơn; B n p p tư p p trả l

t sản s a c ữa o c bồ t ư ng t t t eo Bộ luật n s n m 999 của

t ư ng v v c x lý vật c ng trong xét x c c vụ n n s của Quách Thành

Vinh; Ho n t n quy địn về tr c n m n s của p p n n t ương m

p m tộ trong Bộ luật n s 5của Nguyễn Thị Phương Hoa

Tóm lại, những nghiên cứu, đánh giá về lý luận và thực tiễn áp dụng các BPTP của các công trình nói trên cũng là một nguồn tham khảo có giá trị, giúp cho người viết luận án này có điều kiện thuận lợi hơn trong quá trình thu thập số liệu phục vụ cho luận án của mình Tuy nhiên, các bài báo nói trên chưa phân tích cụ thể các BPTP, chưa nghiên cứu kinh nghiệm lập pháp nước ngoài có quy định về các BPTP áp dụng đối với pháp nhân để thấy được sự khác nhau, đồng thời rút ra được kinh nghiệm trong quá trình áp dụng các biện pháp mới được

quy định trong pháp luật hình sự Việt Nam

2 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

2.1 Các c ng trình nghiên cứu về các iện pháp tư pháp n i chung

- cấp độ sách chuyên khảo, có các công trình oa ọc n p t của Bernard Bouloc; Luật n s p ần c ung của Jacques Leroy; G o tr n luật

h n s p ần c ung của tác giả Helmut uchs

- cấp độ luận án, có luận án tiến s C c b n p p an n n : ng ên c u

so s n của p p luật n s của P p v Đ c của Jenny Herrmann có

nghiên cứu về các BPTP với tên g i là các biện pháp an ninh

- cấp độ bào báo có các bài viết sau: B n p p an to n trong Bộ luật

n s mớ của Constantin Sima; H n p t v c c b n p p n s k c

của Maizer Chankseliani; C c b n p p đ ều trị v an to n trong p p luật

n s ụy của Nicolas Queloz Các bài viết đã nêu và phân tích các biện

pháp xử lý hình sự khác ngoài hình phạt theo quy định của pháp luật các nước 2.2 Các c ng trình nghiên cứu về t ng iện pháp tư pháp cụ th

- cấp độ luận án có luận án tiến s ếp cận so s n tr c n m n

s của ngư c ưa t n n ên trong luật n s P p v t Nam của Trần

Văn Dũng, trong đó có đề cập và so sánh các biện pháp giáo dục đối với người dưới 18 tuổi phạm tội giữa pháp luật của Pháp và Việt Nam;

- cấp độ bài báo có bài viết: n n n s vị t n n ên p m tộ

ở Đ c: g ữa một t ng bảo v v c ng lý của rieder Dunkel; tr c n m

n s của c ng ty P p của Phillipe Xavier Bender; C c n p t v c c

b n p p ở ụy của Bộ Tư pháp Liên bang và cảnh sát, Văn phòng Tư

pháp Liên bang của Thụy S

Như vậy, ở góc độ nghiên cứu về từng BPTP cụ thể, các công trình nước ngoài cũng đã nghiên cứu về các BPTP áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội hay đối với pháp nhân phạm tội nhưng chưa nghiên cứu thành một nội dung riêng về các BPTP ây cũng là một khó khăn trong quá trình tham khảo kinh nghiệm lập pháp nước ngoài trong việc hoàn thiện chế định BPTP trong luận án của tác giả

3 Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đ n luận án

3.1 Những k t qu nghiên cứu được luận án k th a và ti p tục phát tri n

Trên cơ sở nêu và phân tích các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến các BPTP ở góc độ nghiên cứu chung tổng thể và nghiên cứu cụ thể từng biện pháp, luận án đã ch ra những kết quả mà các công trình đi trước đạt được để có thể kế thừa và phát triển

3.2 Những v n đề liên quan đ n luận án chưa được gi i qu t ho c ti p tục nghiên cứu

Luận án ch ra những nội dung chưa được các công trình đi trước chưa đề cập hoặc chưa làm sáng tỏ và cần phải tiếp tục nghiên cứu và làm sáng tỏ trong luận án này: Những vấn đề lý luận về các BPTP trong luật hình sự Việt Nam, kinh nghiệm lập pháp của một số quốc gia tiêu biểu trên thế giới quy định về BPTP, thực tiễn áp dụng các BPTP qui định trong pháp luật hình sự Việt Nam

và đề xuất những giải pháp hoàn thiện các qui định của pháp luật hình sự và giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các BPTP trong thực tiễn

3.3 Gi thuy t nghiên cứu

G ả t uyết : Cần nhận thức lại bản chất của các biện pháp tư pháp trong

mối quan hệ với hình phạt và các biện pháp xử lý hình sự khác Các BPTP không

ch là các biện pháp hỗ trợ cho hình phạt mà còn còn có vai trò độc lập

G ả t uyết : Trong bối cảnh hiện nay, hệ thống các BPTP chưa đáp ứng

được đầy đủ nhu cầu của việc áp dụng, chưa đảm bảo được vai trò và tính hiệu quả của BPTP trong hệ thống các biện pháp cưỡng chế hình sự

G ả t uyết 3: Các BPTP áp dụng đối với các chủ thể phạm tội là cần thiết và

cần phải được quy định rõ ràng hơn, đầy đủ hơn trong pháp luật hình sự

G ả t uyết 4: Thực trạng quy định của pháp luật hình sự Việt Nam và thực

trạng áp dụng các BPTP đối với cá nhân, pháp nhân thương mại phạm tội vẫn còn tồn tại những vấn đề bất cập, vướng mắc đòi hỏi phải hoàn thiện để áp dụng đúng và để nâng cao hiệu quả áp dụng chúng trong thực tiễn

3.4 Câu hỏi nghiên cứu

Nội dung của luận án sẽ tập trung nghiên cứu để trả lời các câu hỏi sau: Thứ nhất, khái niệm, đặc điểm, vai trò của các BPTP là gì? Cơ sở của việc quy định các BPTP trong luật hình sự? Mối quan hệ giữa BPTP với hình phạt? Thứ hai, các BPTP được quy định như thế nào trong pháp luật hình sự một

số nước trên thế giới? Những điểm tương đồng và khác biệt so với pháp luật hình sự Việt Nam?

Thứ ba, nội dung của các BPTP được quy định như thế nào trong luật hình

3.5 Hướng ti p cận của luận án: tiếp cận về quyền, tiếp cận liên ngành, tiếp

cận lịch sử và tiếp cận so sánh

K t luận chương tổng quan

Việc nghiên cứu tổng quan các công trình nghiên cứu của các h c giả tiền bối ở trong và ngoài nước đã cho tác giả một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về các vấn đề liên quan đến đề tài luận án Qua đó, tác giả cũng nhận thấy rằng, mặc dù có nhiều công trình ở các góc độ khác nhau nghiên cứu về các BPTP, tuy nhiên cho đến hiện tại, chưa có một công trình nào ở cấp độ luận án tiến s nghiên cứu một cách toàn diện và tổng thể dưới góc độ pháp luật hình sự về các BPTP Nhận thức được vấn đề này, tác giả đã xác định rõ mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của mình Cụ thể là, đề tài luận án sẽ tiếp tục tập trung làm rõ những vấn đề lý luận về các BPTP, thực tiễn áp dụng các BPTP của Việt Nam, qua đó đề xuất những giải pháp đồng bộ và có giá trị thực tiễn nhằm góp phần nâng cao hiệu quả áp dụng các BPTP ở Việt Nam

C N I DUNG, KẾT QU NGHI N CỨU CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VÀ PHÁP LUẬT HÌNH SỰ

M T SỐ NƯỚC VỀ CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP 1.1 Những v n đề lý luận về iện pháp tư pháp

1.1.1 Khái niệm, đặc điểm của biện pháp tư pháp

n m b n p p tư p p

BPTP xuất phát từ thuật ngữ biện pháp đảm bảo an toàn ( mesures de sureté” hay security measures”) Cơ sở lý thuyết của các biện pháp đảm bảo an toàn trong Luật hình sự có nguồn gốc từ thế kỷ XIX khi không có một ranh giới

rõ ràng giữa hình phạt và các biện pháp hình sự khác Các nhà lập pháp cho rằng, trong xã hội có một đối tượng nhất định xuất hiện trong tình trạng nguy hiểm dưới ảnh hưởng và tác động của các yếu tố hình sự Những đối tượng này cần phải được ngăn chặn trước khi h có nguy cơ phạm tội bằng cách hạn chế một số quyền đặc biệt (như tước vũ khí, tịch thu tài sản) ây được xem là biện pháp pháp đảm bảo an toàn vì có mục đích bảo vệ xã hội xuất phát từ việc xem xét tính chất và mức độ nguy hiểm của những loại người này

Trên cơ sở quan niệm về các biện pháp cưỡng chế hình sự khác, khoa h c luật hình sự nước ngoài cũng sử dụng các thuật ngữ khác nhau để g i tên các biện pháp này như: các biện pháp an ninh” (Hy Lạp, Tây Ban Nha, Ý, Columbia, Mexico, v.v), các biện pháp xử lý cải thiện và đảm bảo an toàn” ( ức); biện pháp trừng trị tội phạm” (Ba Lan); BLHS Nga g i là biện pháp pháp luật hình sự khác” Trong khi đó, trong các sách báo pháp lý của nước ta hiện nay g i là Biện pháp tư pháp”

Sự khác nhau cơ bản giữa quan niệm về BPTP của nước ngoài và Việt Nam là ở chỗ, các nhà khoa h c nước ngoài nhấn mạnh đến tính phòng ngừa của các biện pháp này, chủ yếu hướng đến đối tượng thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội chứ không hẳn ch là người phạm tội, đồng thời coi chúng là các biện pháp đảm bảo an toàn hơn là coi chúng như là biện pháp mang tính chất trừng trị Chính vì vậy, trong pháp luật hình sự một số nước, có biện pháp vừa đóng vai trò như là một biện pháp an ninh, một biện pháp đảm bảo an toàn, vừa đóng vai trò như là một hình phạt Trong khi đó, các quan niệm của các nhà khoa h c Việt Nam hầu hết đều nhấn mạnh tính chất tác động lên các quyền, lợi ích của người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà bị áp dụng các biện pháp này Nói cách khác, điều này có ngh a là BPTP cũng có tính chất hỗ trợ cho hình phạt để đạt được mục đích trừng trị các chủ thể thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội Việc áp dụng các BPTP vẫn có thể bảo đảm yếu tố cải tạo, giáo dục người phạm tội và ngăn ngừa tội phạm

ể có thể đưa ra một khái niệm khoa h c hoàn ch nh, luận án cũng cần xác định rõ những vấn đề sau: Thứ nhất là, cần phải xác định rõ hơn BPTP có thể được áp dụng độc lập với hình phạt chứ không ch hỗ trợ hình phạt, đi kèm với hình phạt của một số BPTP Tính độc lập này được hiểu là không phụ thuộc vào việc có tuyên hình phạt hay trong trường hợp chủ thể phạm tội không bị tuyên

hình phạt do được miễn hình phạt, không có bản án do được miễn trách nhiệm hình sự, không chịu trách nhiệm hình sự và hình phạt do không có năng lực trách nhiệm hình sự Thứ hai là, việc áp dụng các biện pháp nhằm hướng tới nhiều mục đích khác nhau bởi lẽ mỗi biện pháp đều có tính chất đặc trưng riêng nên được quy định trong nhiều văn bản khác nhau Do đó, chúng tôi thấy rằng, đặc điểm này là không thể thiếu, cần phải được thể hiện trong nội hàm khái niệm về các BPTP Thứ ba là, mặc dù chủ thể thực hiện hành vi nguy hiểm cho

xã hội bị áp dụng hình phạt hay các BPTP chủ yếu là cá nhân, nhưng ngoài ra còn có cả pháp nhân Pháp nhân vừa là chủ thể của trách nhiệm hình sự, pháp nhân cũng đồng thời là chủ thể phải gánh chịu những hậu quả pháp lý bất lợi do hành vi của chính pháp nhân gây ra, trong đó có các BPTP nên cũng cần mở rộng đối tượng bị áp dụng BPTP

Trên cơ sở phân tích những quan niệm khoa h c, luận án rút ra khái niệm

về BPTP như sau: Các bi n p p tư p p l c c b n p p cưỡng chế n nước

được quy định trong luật hình s do cơ quan c t ẩm quyền áp dụng ở các giai

đo n của quá trình t tụng, nhằm khắc phục thi t h i của tội ph m, bảo v các quyền và lợi ích hợp pháp của c n n cơ quan t ch c, góp phần giáo dục ngư i ph m tội, phòng ngừa tội ph m và vi ph m pháp luật

Đ c đ m của b n p p tư p p

Từ định ngh a khoa h c của khái niệm BPTP đã nêu trên, có thể rút ra

những đặc điểm cơ bản sau:

n ất các BPTP là biện pháp cưỡng chế nhà nước được quy định

trong luật hình sự

a các BPTP do các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng áp

dụng ở các giai đoạn giải quyết vụ án hình sự và giai đoạn thi hành án hình sự

ba các BPTP được áp dụng đối với cá nhân phạm tội, pháp nhân

thương mại phạm tội và người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự (không bị coi là tội phạm)

tư các BPTP được áp dụng độc lập hoặc áp dụng cùng với hình phạt

n m các BPTP có thể gắn với trách nhiệm hình sự hoặc cũng có thể

không gắn với trách nhiệm hình sự

s u các BPTP có tính phòng ngừa ây là một tính chất không thể

thiếu của các biện pháp cưỡng chế hình sự làm hoàn thiện hệ thống các biện pháp xử lý hình sự đối với các chủ thể phạm tội

bảy các BPTP có góp phần khắc phục thiệt hại do người phạm tội,

người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự, pháp nhân thương mại phạm tội gây ra, bảo vệ quyền

và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức đồng thời nhằm cải tạo, giáo dục người phạm tội

1.1.2 Vai trò của biện pháp tư pháp

rước ết, các BPTP góp phần làm đa dạng các biện pháp xử lý đối với cá

nhân, pháp nhân thương mại phạm tội trong hệ thống các biện pháp cưỡng chế hình sự

a các BPTP góp phần hỗ trợ hình phạt để đạt được mục đích của việc xử

lý tội phạm

ba, các BPTP góp phần khắc phục thiệt hại do tội phạm gây ra, bảo vệ các

quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức và các chủ thể khác trong xã hội

1.1.3 Phân loại biện pháp tư pháp

- Căn cứ vào đối tượng của các BPTP, có thể phân thành các nhóm: nhóm các BPTP tác động đến các quyền về vật, tiền, tài sản; nhóm các biện pháp tác động đến các quyền về tự do và danh dự của con người

- Căn cứ vào đối tượng bị áp dụng BPTP, có thể phân thành các nhóm: nhóm các BPTP áp dụng đối với cá nhân; nhóm các BPTP áp dụng đối với pháp nhân thương mại; nhóm các BPTP áp dụng đối với cả cá nhân và pháp nhân thương mại

- Căn cứ vào tính chất của hành vi, có thể phân thành các nhóm: nhóm các BPTP áp dụng đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng không cấu thành tội phạm; nhóm các BPTP áp dụng đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội cấu thành tội phạm

- Căn cứ vào chủ thể áp dụng, có thể phân chia thành các nhóm: nhóm các BPTP do các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng trong các giai đoạn tố tụng; nhóm các BPTP do Tòa án áp dụng

- Căn cứ vào vai trò của BPTP, có thể phân thành các nhóm: nhóm các BPTP hỗ trợ cho hình phạt, nhóm các BPTP độc lập với hình phạt

1.1.4 Phân biệt biện pháp tư pháp v i h nh phạt

4 N ững đ m g ng n au g ữa b n p p tư p p v n p t

Hình phạt và BPTP đều được quy định trong BLHS, đều là biện pháp cưỡng chế hình sự của nhà nước áp dụng đối với chủ thể thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị coi là tội phạm Việc áp dụng hình phạt hay các BPTP đều phải tuân theo nguyên tắc pháp chế, nguyên tắc công bằng, tôn tr ng nhân phẩm, danh dự của con người, đều nhằm để ngăn ngừa các chủ thể thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội Việc nhà làm luật quy định những biện pháp nào

là hình phạt và BPTP đều phụ thuộc vào hoàn cảnh và thời điểm quy định chúng

4 N ững đ m k c n au g ữa b n p p tư p p v n p t

Luận án đã đưa ra các tiêu chí khác nhau để phân biệt giữa BPTP với hình phạt bao gồm: cơ sở để áp dụng, đối tượng bị áp dụng, cách thức quy định và áp dụng, căn cứ áp dụng, thẩm quyền áp dụng và mục đích Qua đó, luận án đánh giá và làm rõ hơn vai trò không thể thiếu của BPTP trong hệ thống các biện pháp cưỡng chế hình sự

Các BPTP và hình phạt có mối quan hệ mật thiết với nhau Bởi vì việc áp dụng hình phạt tạo cơ sở cho việc áp dụng các BPTP Trong trường hợp tuy không

áp dụng hình phạt mà áp dụng BPTP thay thế thì hình phạt cũng là căn cứ để tòa

án xem xét, cân nhắc và lựa ch n Ngược lại, việc áp dụng các BPTP sẽ giúp cho hình phạt phát huy hơn nữa hiệu quả của mình, đồng thời bảo đảm tối đa sự trừng trị tội phạm, cải tạo, giáo dục người phạm tội hoặc ngăn ngừa tội phạm mới

1.2 Khái quát về lịch sử hình thành và phát tri n của các iện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự Việt Nam trước khi c Bộ luật hình sự năm

1.2.2 Giai đoạn từ Cách mạng tháng 8 năm 1945 đến trư c khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1985

giai đoạn này có thể thấy, bên cạnh hình phạt, biện pháp tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm là loại biện pháp được thiết lập sớm nhất và cũng được áp dụng nhiều nhất trong luật hình sự nước ta, Ngoài ra, trong các văn bản pháp luật hình sự không có sự phân biệt rõ ràng giữa các biện pháp mà ch quy định rất chung chung, không nêu rõ nội dung, phạm vi, điều kiện, thời hạn áp dụng đối với từng biện pháp Những hạn chế đó đã ảnh hưởng nhất định đến hiệu quả của trách nhiệm hình sự trong thực tiễn Nhưng có một điều cần phải ghi nhận là những qui định về các BPTP trong giai đoạn này là những kinh nghiệm quý báu cho việc pháp điển hoá luật hình sự Việt Nam đầu tiên vào năm 1985

1.2.3 Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1985 cho đến trư c khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999

Có thể thấy rằng, giai đoạn này đã cho thấy sự thay đổi vượt bậc của lập pháp hình sự Việt Nam qua việc lần đầu tiên ban hành một BLHS hoàn ch nh Với những quy định trong Bộ luật này, các BPTP đã được hoàn thiện hơn, trên cơ sở

kế thừa những quy định về các BPTP đã được đề cập trong các văn bản pháp luật đơn hành Các nhà làm luật đã xác định được rằng các BPTP có một vị trí và vai trò không thể thiếu trong BLHS, đồng thời nhấn mạnh tầm quan tr ng và ý ngh a của việc áp dụng các BPTP để xử lý tội phạm, góp phần đấu tranh phòng chống tội phạm một cách hiệu quả nhất

1.2.4 Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999 cho đến trư c khi ban hành Bộ luật hình sự năm 2015

BLHS năm 1999 (sau này là BLHS năm 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009)

ra đời là kết quả của quá trình pháp điển hóa PLHS lần thứ hai trên cơ sở kế thừa hệ thống các nguyên tắc, chế định đã qua thực tiễn áp dụng của BLHS năm

1985, đồng thời có sự sửa đổi, bổ sung, nâng cao và phát triển để những quy định của pháp luật hình sự trở nên phù hợp, trong đó quy định về các BPTP hoàn thiện hơn và thể hiện được rõ nét hơn bản chất và vai trò của chúng

Tóm lại, việc nghiên cứu Luật hình sự Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử

đã cho thấy, về cơ bản, các nhà làm luật Việt Nam một mặt, dựa trên các bài

h c kinh nghiệm từ thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm trong mấy thập

kỷ gần đây, mặt khác đã kế thừa những đặc điểm hợp lý trong luật hình sự các thời kỳ trước đó để hoàn thiện pháp luật hình sự sau này, trong đó có sự hoàn thiện các biện pháp cưỡng chế hình sự nhằm để bảo đảm xử lý hiệu quả các chủ thể phạm tội và phát huy tối đã những đặc tính của các biện pháp này trong hệ thống chế tài hình sự

1.3 Khái quát pháp luật hình sự một số nước về các iện pháp tư pháp

1.3.1 Quy định về biện pháp tư pháp trong pháp luật h nh sự Thụy Điển

BLHS Thụy iển qui định về các BPTP tại chương 36 với tên g i là Các iện pháp đ c iệt khác, bao gồm: tịch thu tài sản, phạt tiền doanh nghiệp, bồi

thường thiệt hại và các biện pháp pháp lý khác theo qui định của pháp luật Mặc

dù không đưa ra khái niệm các biện pháp đặc biệt khác, tuy nhiên, BLHS Thụy iển cũng đã xác định rằng các biện pháp pháp lý đặc biệt này có thể được áp dụng đồng thời cùng với hình phạt

1.3.2 Quy định về biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự cộng hòa Pháp

PLHS Pháp đã ghi nhận một hệ thống các biện pháp cưỡng chế hình sự khác ngoài hình phạt, được g i là các biện pháp an ninh Trong số các biện pháp an ninh áp dụng đối với người phạm tội, có một số biện pháp được hiểu như là hình phạt chính hoặc bổ sung nằm trong hệ thống hình phạt Cụ thể là, các biện pháp an ninh áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội bao gồm: quản chế, đưa vào một cơ sở; còn đối với người 18 tuổi trở lên phạm tội bao gồm: trục xuất, cấm lưu trú trên lãnh thổ nước pháp Việc phân loại hình phạt

và các biện pháp an ninh ở đây ch cho thấy sự khác nhau về mục đích của các biện pháp này còn về bản chất, các biện pháp an ninh vẫn có thể là các hình phạt chính hoặc bổ sung trong hệ thống hình phạt

1.3.3 Quy định về biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự Đức

BLHS ức quy định các BPTP tại chương ba, mục thứ 6 với tên g iCác iện pháp xử lý c i thiện và o đ m an toàn, bao gồm: lưu trú bắt buộc

trong bệnh viện tâm thần, lưu trú bắt buộc trong trại cai nghiện, lưu trú bắt buộc trong trại bảo đảm an toàn, quản chế, thu hồi cấp phép lái xe, cấm hành nghề

Có thể thấy, các biện pháp xử lý cải thiện và đảm bảo an toàn theo qui định của BLHS ức không thuộc hệ thống hình phạt cũng không được coi như một loại hậu quả kèm theo như pháp luật hình sự một số nước khác trên thế giới, mà là một hệ thống xử lý hình sự riêng biệt có mục đích cải thiện tình trạng của người

bị áp dụng cũng như đảm bảo an toàn cho xã hội

1.3.4 Quy định về biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự Liên bang Nga

BLHS Liên bang Nga quy định các BPTP tại mục VI, chương 15 và chương

15-1 với tên g i Các iện pháp pháp luật hình sự khác, bao gồm: Các biện

pháp chữa bệnh bắt buộc, tịch thu tài sản và BTTH, giáo dục bắt buộc BLHS Liên bang Nga không dành riêng một điều khoản nào định ngh a về BPTP hay qui định mục đích, ý ngh a của việc áp dụng các biện pháp này Tuy nhiên, trong

từng biện pháp cụ thể, nhà làm luật lại qui định rất rõ cách thức áp dụng, mục

tiêu áp dụng, thời gian áp dụng

1.3.5 Quy định về biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự Trung Quốc

BLHS Trung Quốc đã quy định rải rác trong một số điều luật các BPTP bao gồm: BTTH, đưa vào trường giáo dưỡng, cưỡng chế chữa bệnh, chịu cảnh cáo, viết kiểm điểm xin lỗi Việc qui định những biện pháp này trong BLHS cũng cho phép hiểu rằng, các nhà làm luật Trung Quốc đã ghi nhận sự hiện hữu các biện pháp cưỡng chế hình sự khác bên cạnh hình phạt

Trên cơ sở nghiên cứu các BPTP trong luật hình sự của các nước, luận án đã

ch ra những nét tương đồng và khác biệt giữa pháp luật hình sự Việt Nam với pháp luật hình sự của các nước nói trên Qua đó, luận án cũng đã rút ra những điểm có thể ch n l c, nghiên cứu để tiếp thu nhằm góp phần hoàn thiện hệ thống các BPTP trong luật hình sự

K t luận chương 1

Tóm lại, những từ định ngh a về BPTP được xây dựng dựa trên các căn cứ mang tính khoa h c, từ những kinh nghiệm nước ngoài quy định về BPTP, từ những phân tích đánh giá về quá trình hình thành và phát triển của chế định BPTP qua các thời kì, chúng ta có thểrút ra những luận điểm được thừa nhận chung và có tính hợp lí làm cơ sở cho việc xem xét, đánh giá sự phù hợp của luật hình sự hiện hành về các BPTP Tính đúng đắn và hợp lý của các luận điểm khoa h c sẽ một lần nữa được khẳng định và làm rõ trong mối liên hệ với luật hình sự Việt Nam hiện hành ồng thời các kết quả nghiên cứu của chương này cũng sẽ trởthành nền tảng lý luận cho việc tìm hiểu và đánh giá những vấn đề thực tiễn áp dụng các BPTP Sau cùng, các luận điểm đưa ra tại đây cũng sẽ là

cơ sở để đưa ra những kiến nghị cho việc hoàn thiện luật hình sự Việt Nam tại chương cuối của luận án