Vị trí của việc dạy học theo quy trình tạo hình con rối và nghệ thuật biểu diễn: “Quy trình tạo hình con rối và nghệ thuật biểu diễn” là một trong 7 quy trình được đưa vào trong chương trình dạy Mĩ thuật theo định hướng phát triển năng lực. Nội dung áp dụng cho học sinh Tiểu học là chỉ nghiên cứu phần múa rối trên cạn còn múa rối nước thì chỉ cung cấp kiến thức cho học sinh có thêm hiểu biết chứ không thực hiện trong nội dung của quy trình.
Trang 1TRƯỜNG TIỂU HỌC NGUYỄN TRÃI
BÁO CÁO KẾT QUẢ HOẠT ĐỘNG SÁNG KIẾN
MỞ RỘNG CHẤT LIỆU TẠO HÌNH RỐI CHO QUY TRÌNH TẠO HÌNH CON RỐI VÀ NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN GÓP PHẦN GIỮ GÌN VÀ BỒI DƯỠNG TÌNH YÊU NGHỆ THUẬT VIỆT NAM CHO
HỌC SINH TIỂU HỌC
Phú Ninh, tháng 4 năm 2019
Trang 2CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
BÁO CÁO KẾT QUẢ HOẠT ĐỘNG SÁNG KIẾN
Kính gửi: - Hội đồng sáng kiến cơ sở huyện Phú Ninh
Tên đề tài sáng kiến:
Mở rộng chất liệu tạo hình rối cho quy trình tạo hình con rối và nghệ
thuật biểu diễn góp phần giữ gìn và bồi dưỡng tình yêu nghệ thuật Việt Nam cho học sinh tiểu học.
1 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến:
2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Giảng dạy
3 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu (áp dụng thử): Năm học 2018- 2019
4 Mô tả bản chất của sáng kiến:
Qua đề tài đã lựa chọn “Mở rộng chất liệu tạo hình rối cho quy trình tạo
hình con rối và nghệ thuật biểu diễn góp phần giữ gìn và bồi dưỡng tình yêu nghệ thuật Việt Nam cho học sinh tiểu học.” Nhằm mục đích thu hút sự chú ý
của học sinh vào chủ đề bài học theo quy trình “Tạo hình rối” và sáng tạo ra nhiều con rối đẹp để có những buổi biểu diễn thành công Điều đó đòi hỏi người giáo viên phải sáng tạo, tạo ra nhiều con rối với chất liệu đa dạng và hình thức lôi cuốn Để làm được điều này, giáo viên cần thực hiện mở rộng trên nhiều chất liệu và kết hợp các chất liệu với nhau cho phù hợp Tôi đã thực hiện các giải pháp sau:
- Bước 1: Nắm tình hình học sinh – phân chia nhóm đối tượng
- Bước 2: Hướng dẫn học sinh tìm hiểu chất liệu tạo hình con rối
- Bước 3: Hướng đẫn học sinh cách biểu diễn một số loại rối dùng cho
“Múa rối cạn”
- Bước 4: Gợi mở nội dung biểu diễn
- Bước 5: Tạo một tiết trình diễn rối
Vị trí của việc dạy học theo quy trình tạo hình con rối và nghệ thuật biểu diễn: “Quy trình tạo hình con rối và nghệ thuật biểu diễn” là một trong 7 quy trình được đưa vào trong chương trình dạy Mĩ thuật theo định hướng phát triển năng lực Nội dung áp dụng cho học sinh Tiểu học là chỉ nghiên cứu phần múa rối trên cạn còn múa rối nước thì chỉ cung cấp kiến thức cho học sinh có thêm hiểu biết chứ không thực hiện trong nội dung của quy trình
Cách tiến hành như sau:
Hoạt động 1: Tạo sơ đồ tư duy với chủ điểm “Trình diễn Múa rối”
Trang 3Giáo viên gợi ý để học sinh nhớ lại những lần đã từng được xem biểu diễn múa rối, hoặc có thể được xem qua ti vi, tranh ảnh, băng hình bằng các câu hỏi:
Đó là loại múa rối nào? (rối nước, rối tay, rối que, rối dây )
Hình dáng, chất liệu của con rối như thế nào?
Con rối vận động được do cái gì? (người điều khiển bằng dây, tay, que, )
- Không gian biểu diễn của con rối ở đâu? (mặt nước, sân khấu, ?)
(Múa rối ở trường là múa rối cạn)
- Nội dung của các câu chuyện của múa rối bắt nguồn từ đâu? (Cổ tích,
truyền thuyết, hay tự sáng tác truyện ?)
Hoạt động 2: Tạo hình con rối
- Học sinh vẽ hình dạng con rối ra giấy- vẽ màu- dán giấy bìa- cắt ra- gắn que hoặc dây vào
Hoạt động 3: Diễn tập, biểu diễn và đánh giá buổi trình diễn múa rối.
Trang 4
- Sự tập trung, tình cảm và phản ứng của học sinh sẽ thể hiện buổi biểu diễn có thành công hay không
Giáo viên lựa chọn phương pháp tiếp cận “Nhà hát múa rối” tùy theo đối
tượng học sinh, chất liệu và điều kiện từng lớp học Con rối do giáo viên chuẩn
bị hoặc xem qua ảnh, video… Nhằm giúp học sinh nhận diện nhân vật Để tiếp cận chủ đề và dễ hình dung ra đặc trưng của quy trình tạo hình con rối và nghệ thuật biểu diễn
Câu hỏi nhận dạng con rối:
- Em chọn nhân vật nào?
- Tên của nhân vật đó?
- Giới tính? Tuổi?
- Nghề nghiệp? Sống ở đâu?
4.1 Phân tích tình trạng của giải pháp đã biết.
Quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài trong năm học vừa qua đạt được những kết quả rất khích lệ, cụ thể như sau:
a Ưu điểm:
- Học sinh biết lựa chọn chất liệu phù hợp góp phần quan trọng để tạo sự thành công Nghệ thuật tạo hình trong múa rối đóng góp một vai trò rất lớn trong sáng tạo cũng như trong hoạt động múa rối
- Con rối đóng vai trò quan trọng và có mặt ở nhiều loại hình nghệ thuật điển hình là múa rối nước và múa lân Thông qua hai loại hình nghệ thuật này, những câu chuyện dân gian, truyện cổ tích, truyền thuyết v.v đã được chuyển tải một cách sống động và gần gũi hơn với con người Qua các hoạt động đó nhằm hướng con người đến với những điều tốt đẹp, những giá trị sống đích thực Vì vậy, cần đưa vào nội dung tạo con rối, mặt nạ và các vật thể khác trong văn hóa Việt và cùng lúc tạo cơ hội có được phương thức dạy và học có thể tích hợp tất cả các lĩnh vực trong Giáo dục mĩ thuật như: nặn tạo dáng, vẽ theo mẫu, vẽ tranh, trang trí, thường thức mĩ thuật…cũng như các yếu tố khác từ các môn học khác như:
- Đọc, viết và nói trước đám đông
Trang 5- Truyền thuyết, thần thoại, và câu chuyện cổ tích
- Dựng kịch và biểu diễn
- Văn hóa và lịch sử
* Giáo viên:
- Giáo viên đã được tham gia các lớp tập huấn về dạy học môn Mĩ thuật theo phương pháp mới của Đan Mạch do Phòng GD&ĐT tổ chức
- Giáo viên đã được dược trang bị tài liệu dạy học môn Mĩ thuật theo phương pháp mới của Đan Mạch
- Nắm rõ quy trình “ Tạo hình con rối”
- Giáo viên được chủ động trong việc sáng tạo chủ đề bài học, phân phối chương trình dạy học
- Giáo viên có kiến thức và kĩ năng tạo hình trên nhiều chất liệu
- Giáo viên có tinh thần trách nhiệm, cầu tiến và yêu nghề
* Học sinh:
- Đa số học sinh yêu thích môn Mĩ thuật; thích thú với phương pháp học mới; nắm bắt chủ đề nhanh
- Nhiều học sinh rất thích diễn rối
b Nhược điểm:
Tuy đã đạt được những kết quả như vậy nhưng vẫn còn một số hạn chế trong quá trình thực hiện như sau:
- Một số phụ huynh và học sinh chưa coi trọng môn Mĩ thuật nên thái độ học tập và việc chuẩn bị đồ dùng chưa tích cực
- Vật liệu học sinh thu thập được còn ít, con rối không đa dạng về hình dạng
và chất liệu
- Dụng cụ để chế tạo vật liệu còn chưa được trang bị đầy đủ
- Vật mẫu do giáo viên tự làm
- Mất nhiều thời gian cho việc tìm chọn và xử lí chất liệu
- Không gian biểu diễn chưa hợp lí
- Học sinh vùng nông thôn, điệu kiện hoàn cảnh còn khó khăn nên những vật dụng các em tìm chưa được phong phú
4.2 Nêu nội dung đã cải tiến, sáng tạo để khắc phục những nhược điểm của giải pháp đã biết.
Sáng kiến: “Mở rộng chất liệu tạo hình rối cho quy trình tạo hình con
rối và nghệ thuật biểu diễn góp phần giữ gìn và bồi dưỡng tình yêu nghệ thuật Việt Nam cho học sinh tiểu học” đã có cải tiến, sáng tạo để khắc phục
những nhược điểm của giải pháp đã biết
Qua thời gian nghiên cứu áp dụng đã đạt được những kết quả rất khả quan
* Hướng dẫn học sinh tìm hiểu chất liệu tạo hình con rối:
Trang 6- Giúp học sinh biết lựa chọn thu thập đồ vật để tạo hình con rối Biết nhận dạng con rối qua nhân vật giáo viên giới thiệu, biết phân tích các bộ phận của rối, nhận diện chất liệu từng bộ phận
* Hướng dẫn học sinh cách biểu diễn một số loại rối dùng cho “Múa rối cạn”
- Các em biết vận dụng các loại hình để biểu diễn, biết lồng ghép rối tay, rối que, rối dây
* Gợi mở nội dung biểu diễn
- Qua việc hằng ngày của học sinh về thu thập thông tin được xem qua tivi, tranh ảnh, băng hình, … bằng câu chuyện
Có như vậy hiệu quả của việc dạy học và sáng tạo mới được nâng cao và ngày càng tạo ra nhiều sản phẩm đẹp cũng nuôi dưỡng tình cảm, tình yêu của các em dành cho môn nghệ thuật Múa rối của Việt Nam
* Tạo một tiết trình diễn rối
- Giúp các em mạnh dạn, tự tin đóng vai, giao tiếp trước lớp
- Qua các phương pháp đã áp dụng học sinh học tập tích cực ham thích và
có tiến bộ rõ rệt so với trước đây Các em biết tạo hình con rối đơn giản từ những vật dụng mà các em sưu tầm cất giữ
4.3 Nêu các điều kiện, phương tiện cần thiết để thực hiện và áp dụng giải pháp.
Để thực hiện các giải pháp của sáng kiến có kết quả cao Đòi hỏi người giáo viên phải yêu nghề, mến trẻ, có tinh thần nhiệt huyết trong công tác giảng dạy Luôn biết khích lệ biểu dương các em kịp thời, có sự đầu tư thật tốt vào bài giảng, kế hoạch bài dạy chọn phương pháp phù hợp
Học sinh cũng có ý thức trong việc tự tìm, tự làm đồ dùng học tập và được sự quan tâm, nhận thức đúng của phụ huynh đối với việc học môn Mỹ thuật
4.4 Nêu các bước thực hiện giải pháp, cách thức thực hiện giải pháp:
Để thu hút sự chú ý của học sinh vào chủ đề bài học theo quy trình “Tạo hình rối” và sáng tạo ra nhiều con rối đẹp để có những buổi biểu diễn thành công đòi hỏi người giáo viên phải sáng tạo, tạo ra nhiều con rối với chất liệu đa dạng
và hình thức lôi cuốn Để làm được điều này giáo viên cần thực hiện mở rộng trên nhiều chất liệu và kết hợp các chất liệu với nhau cho phù hợp Ở đây, giáo viên chỉ nghiên cứu phần múa rối trên cạn còn múa rối nước thì chỉ cung cấp kiến thức cho học sinh có thêm hiểu biết chứ không thực hiện trong nội dung của quy trình
A Bước 1 : Hướng dẫn học sinh tìm hiểu chất liệu tạo hình con rối:
A.1 Phân tích và lựa chọn chất liệu tạo rối:
Học sinh nhận dạng con rối qua nhân vật giáo viên giới thiệu, phân tích các bộ
phận của rối, nhận diện chất liệu từng bộ phận, hướng dẫn cách thực hiện
a Đối với chất liệu chai nhựa:
Trang 7Giáo viên hướng dẫn: Dùng quả bóng nhựa nhỏ gắn vào một chai nhựa làm đầu
và than Sau đó dùng dây thép quấn quanh cổ chai và quấn giấy vệ sinh ra ngoài làm tay Xong bộ phận chính ta lấy ít vải đen hoặc len dán lên quả bóng làm để tóc Dùng bút dạ đên để vẽ mắt, mũi, miệng Trang phục có thể làm bằng giấy màu, giấy báo hoặc vải tùy thích còn kiểu dáng và màu sắc tùy thuộc vào tính cách
và hoàn cảnh nhân vật trong cốt truyện hay sở thích của người tạo ra
b Đối với chất liệu vỏ lon:
Giáo viên hướng dẫn: Làm nhân vật rối là con vật ta dùng vỏ lon bia hay
nước ngọt đã làm sạch, khô dán giấy màu hoặc sơn lên cho khô làm phần thân Vẽ mặt cho con vật rồi tô màu và dán vào giấy bìa cứng sau đó cắt ra rồi dùng keo dán vào phần thân là vỏ lon Dùng dao rọc giấy cắt phần dưới lon tách ra làm 4 để tạo chân Cuối cùng dùng ít len dán vào sau lon làm đuôi cho con vật
c Đối với chất liệu dây thép, giấy vệ sinh:
Giáo viên hướng dẫn: Nhân vật này là tận dụng từ bài “ sự chuyển động của dáng người” cốt được làm bằng dây thép và quấn giấy vệ sinh tạo khối cơ cho người Tóc được làm bằng len Mặt vẽ bằng bút dạ Trang phục có thể thay đổi tùy theo câu chuyện
Trang 8
d Đối với chất liệu giấy xốp:
- Giáo viên hướng dẫn: Dùng bút dạ vẽ hình con rối lên giấy xốp trắng hoặc
màu tùy thích có thể dùng sáp dầu để tô màu hay trang trí lên nhân vật cho đẹp
Vẽ riêng các bộ phận như chân, tay, đầu sau đó dùng kim chỉ khâu các bộ phận lại với thân mình để dễ điều khiển sự chuyển động của bộ phân cho nhân vật thêm sinh động
e Đối với chất liệu vỏ hộp:
Giáo viên hướng dẫn: Nhân vật là đồ vật như xe cộ, con vật… có chuyển
động ta dùng vỏ hộp các loại như sữa, hộp bánh, bìa catton… cắt lại theo kích thước thích hợp rồi dùng giấy màu dán ra ngoài hoặc sơn tùy thích Trang trí các
bộ phận theo ý thích phù hợp với nội dung
* Ngoài ra, còn có rất nhiều chất liệu khác như giấy, rơm, ni-lon, vải… Tùy thuộc vào cách thức diễn Chẳng hạn chúng ta có thể dùng dây hoặc que để điều khiển rối hoặc trực tiếp dùng tay…Cách thức diễn còn tùy vào nội dung bài học
và khả năng của từng lứa tuổi khác nhau
B Bước 2: Hướng dẫn học sinh cách biểu diễn một số loại rối dùng cho
“Múa rối cạn”:
B1 Một số hình thức điều khiển rối:
Trang 9Rối tay: Diễn bằng cách luồn con rối vào các ngón tay hay cả bàn tay và
chuyển động linh hoạt trực tiếp theo ngón tay, bàn tay.
Rối que: Gắn con rối vào cái que gỗ hoặc tre rồi điều khiển.
Rối dây: Buộc sợi dây vào sau lưng con rối hoặc vào các bộ phận cần sự
chuyển động
Rối mặt nạ: Làm rối nhân vật hình mặt nạ rồi đeo vào mặt trực tiếp diễn Dùng
que hoặc dây để đeo tùy ý sao cho thuận tiện
Trang 10
Ngoài ra còn một số loại rối giáo viên tham khảo giới thiệu thêm nhưng không đưa vào bài dạy vì không phù hợp cho việc áp dụng dạy đối với học sinh
tiểu học như: rối máy, rối bóng, rối lốt, rối nhà mồ.
C Bước 3: Gợi mở nội dung biểu diễn:
Tạo hình con rối có thể dựa trên những câu chuyện đời thường, truyền thuyết hoặc truyện cổ tích
Giáo viên hướng dẫn học sinh để các con rối thành nhóm và bắt đầu tạo các câu chuyện Học sinh có thể làm hai con rối và cho chúng nói chuyện với nhau Nội dung hội thoại:
- Chào bạn! Bạn tên là gì?
- Bạn bao nhiêu tuổi ?
- Bạn sống ở đâu?
- Bạn đang học lớp mấy?
- Bạn có nhiều bạn bè thân thiết không? v v
D Bước 4: Tạo một tiết trình diễn rối:
Học sinh tự chuẩn bị, tập kịch và trình diễn Giáo viên có thể chuẩn bị bàn, lối đi hoặc sân khấu để tạo không gian cho các em làm việc với các con rối khi trình diễn
Học sinh lớp nhỏ 1, 2, 3 có thể tạo con rối và gắn vào các que Các em lấy cảm hứng từ một câu chuyện cổ tích để chọn nhân vật, tạo màu sắc, cắt, dán vào que Các em có thể học nội dung câu chuyện, tập thành kịch, và trình bày câu chuyện cho bố mẹ hoặc thành viên khác trong lớp xem Với học sinh nhỏ thì chất liệu phù hợp là bìa, đất nặn, vỏ hộp hoặc xốp là dễ thực hiện hơn và thường thì các em chọn trình diễn bằng rối que và rối tay hoặc mặt nạ
Trang 11Nội dung: Truyện cổ tích: “ Sói xám và cừu non”
Các em học sinh lớp 4 hoặc lớp 5 có thể tạo con rối để diễn theo câu chuyện các em tự viết Câu chuyện có thể là một tình huống trong cuộc sống thường nhật nhưng không dễ chia sẻ Vì thế, khi các em dùng con rối để biểu diễn, con rối sẽ “nói thay” các em những tình cảm, tâm tư, suy nghĩ mà không
dễ gì chia sẻ Ví dụ: tình yêu thương, niềm vui, nỗi buồn, nỗi sợ hãi, v.v
Với học sinh lớn các em thường sáng tạo con rối từ nhiều chất liệu khác nhau như: vỏ lon, vỏ chai, hộp kết hợp với len, vải hay thường là dùng dây thép
và giấy vệ sinh Các em thường thích trình diễn rối tay và rồi dây vì chúng sinh động dễ điều khiển các bộ phận của nhân vật
Nội dung: Tham gia giao thông Nội dung: Lễ hội quê em
Trang 12Nội dung: Môi trường quanh em
4.5 Chứng minh khả năng áp dụng của sáng kiến:
Trong suốt quá trình dạy Mĩ thuật theo định hướng phát triển năng lực với quy trình “ Tạo hình con rối và nghệ thuật biểu diễn” tôi nhận thấy học sinh tiểu học hầu hết đều có sự sáng tạo rất lớn Mỗi em có một cách cảm nhận và thể hiện riêng của mình cho sản phẩm của một quy trình Vì vậy giáo viên chúng ta nên gợi
mở cho học sinh nhiều cách thể hiện khác nhau để các em tự do thể hiện theo cách
mà mình muốn không nên quá rập khuôn vào sách vở Và để các em tiếp cận tốt mỗi quy trình thì đòi hỏi người giáo viên phải tìm tòi học hỏi và sáng tạo, tạo ra nhiều đồ dùng dạy học sinh động, đa dạng và lựa chọn nội dung chủ đề gần gũi, những chủ đề quen thuộc trong cuộc sống mà các em yêu thích để dẫn dắt vào bài Qua quy trình này giúp các em mạnh dạn, tự tin bày tỏ tâm tư, suy nghĩ của mình
về cuộc sống thông qua nhân vật rối Ngoài ra, các em có thêm hiểu biết về Nghệ
thuật múa rối truyền thống của Việt Nam đặc biệt Múa rối nước là một trong những
loại hình sân khấu tiêu biểu cho nền văn hóa dân tộc Việt Nam – Thể hiện trí tuệ và
sự thông minh, sức sáng tạo của con người Việt Nam đã được bạn bè trên thế giới biết đến như một trong những loại hình nghệ thuật có giá trị cao, mang tính truyền
thống trong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân Việt Nam Qua đó, các em
thêm yêu quý, có ý thức giữ gìn và phát triển bộ môn nghệ thuật này trong tương lai
Cụ thể là trong suốt năm học, lớp tôi được các thầy cô giáo trong trường, Ban giám hiệu nhà trường về thăm lớp, dự giờ và đánh giá rất cao.Trong những bài học về chủ đề này, học sinh tạo ra sản phẩm rất đẹp, thể hiện được sự khéo tay và óc thẩm mĩ của các em Học sinh không còn thấy tự ti, mặc cảm, ruột rè
và nhút nhát như trước mà thay vào đó là một thái độ vui vẻ, tự tin trong học tập
và mạnh dạn thể hiện những gì mình biết thể hiện trong bài làm, góp phần vào
sự thành công cho công tác giảng dạy của bản thân tôi
Sau khi áp dụng các biện pháp trên vào thực tiễn giảng dạy trong năm học
2018 – 2019, bản thân trực tiếp giảng dạy môn Mĩ thuật ở trường, tôi đã đi sâu
nghiên cứu “Mở rộng chất liệu tạo hình rối cho quy trình tạo hình con rối và
nghệ thuật biểu diễn góp phần giữ gìn và bồi dưỡng tình yêu nghệ thuật