Cách kể “hỗn độn” trong truyện ngắn Murakami Haruki

Murakami Haruki là nhà văn hậu hiện đại đã sử dụng tính hỗn độn như là nền tảng tự sự trong truyện ngắn. Ông có thể kể một câu chuyện dung dị, một câu chuyện hoang đường, thậm chí là truyện thực hư lẫn lộn, nhưng không bao giờ ông né tránh sự hỗn độn.

This paper is available online at http://stdb.hnue.edu.vn

CÁCH KỂ “HỖN ĐỘN” TRONG TRUYỆN NGẮN MURAKAMI HARUKI

Đào Thị Thu Hằng1và Hoàng Thị Mỵ2

1Trường Đại học Sư phạm Hà Nội,2Sở Giáo dục Đào tạo Hà Nội

Tóm tắt Murakami Haruki là nhà văn hậu hiện đại đã sử dụng tính hỗn độn như là nền

tảng tự sự trong truyện ngắn Ông có thể kể một câu chuyện dung dị, một câu chuyện hoang

đường, thậm chí là truyện thực hư lẫn lộn, nhưng không bao giờ ông né tránh sự hỗn độn.

Hỗn độn đã trở thành nguyên tắc nhìn đời, cách ứng xử với nghệ thuật và quan trọng hơn

là cách để nghệ thuật đến với con người, giúp họ nhận thức thế giới ở chiều sâu vốn có của

nó Tự sự ngôi thứ nhất của Murakami đã phát huy thế mạnh trong việc hỗn độn hóa nghĩa

và cách tiếp cận văn bản từ phía người đọc.

Từ khóa: Murakami Haruki, cách kể hỗn độn, truyện ngắn, chủ nghĩa hậu hiện đại.

1 Mở đầu

“Hỗn độn” (Chaos) là một trong những phạm trù triết mĩ của chủ nghĩa hậu hiện đại Lê Huy Bắc, người đầu tiên áp dụng khái niệm này trong nghiên cứu văn học ở Việt Nam nêu định nghĩa: “Hỗn độn ở đây được hiểu theo nghĩa cái gì đó mất trật tự, không theo một quy tắc nào và

là một sự không thống nhất, một tổ hợp của nhiều dị biệt mà không chịu bất kì phán xét từ một dị biệt nào” [1;232] Như thế, hỗn độn là khởi nguyên của vũ trụ và cả nhân sinh, thoạt kì thuỷ thì tồn tại không theo một trật tự và một nề nếp nào cả Về sau do sự “trục lợi” cá nhân hoặc của một nhóm đặc quyền nào đó mà trật tự dần lấn át hỗn độn, tạo cho xã hội một “lề lối” mà nếu ai đó vi phạm thì người đó bị xem là xấu xa, phản động, thậm chí là tâm thần Xã hội được thiết lập trên trật tự Từ thời cổ đại đến nửa đầu thế kỉ hai mươi, đa phần nhân loại sống trong trật tự, nhưng kể

từ khi Giải cấu trúc ra đời, khi nhân loại bước sang kỉ nguyên hậu hiện đại, thì trật tự xã hội đã bị lung lay dữ dội, dẫn đến nguy cơ hỗn độn hoá thế tục trên diện rộng Các nhà hậu hiện đại nắm được hiện tượng này nên đã đưa vào tác phẩm như là sự cảnh báo về sự sụp đổ nhân sinh

Thế kỉ XXI tiếp nối đà phát triển của thế kỉ trước với những thành tựu khoa học kĩ thuật kì

vĩ Sự phổ biến của máy vi tính, mạng xã hội, truyền thông không dây, vũ khí hoá học, sinh học, lade, cùng những đại sự kiện xã hội như: bức tường Berlin bị phá bỏ (vào thế kỉ trước), hạt của Chúa, sự chuyển hướng toàn cầu của các thể chế tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa đã tạo nên sự hỗn độn và khiến con người đánh mất niềm tin vào nhiều giá trị từng được tôn thờ Xã hội

ấy tạo nên những con người cô đơn, lạc lõng Họ xa lạ với nhiều điều ngỡ như bình thường trong cuộc sống Họ trở thành người thừa, sống cuộc sống khác lạ với đám đông ồn ào náo nhiệt của thời đại kim tiền và dục vọng quyền lực Vì lẽ đó, đọc tác phẩm của những nhà văn hậu hiện đại, chúng Ngày nhận bài: 15/5/2016 Ngày nhận đăng: 20/7/2016

Liên hệ: Đào Thị Thu Hằng, e-mail: daothuhang17@gmail.com/ hoangmy0311@gmail.com

ta luôn thấy xuất hiện sự hỗn độn này Bài viết này của chúng tôi nhằm nghiên cứu một trường hợp riêng biệt, về cách kể “hỗn độn” trong truyện ngắn của Murakami Haruki

2 Nội dung nghiên cứu

Sự hỗn độn trước hết thể hiện trong cách kể.Các ngôi kể truyền thống, thứ nhất và thứ ba

bị vi phạm nghiêm trọng trong sáng tác của Murakami, Paul Auster hay Orhan Pamuk Ở đó người kể xưng “tôi”, chốc chốc lại biến đổi sang ngôi thứ ba với điểm nhìn khách quan bên ngoài, thậm chí điểm nhìn đó còn được trao cho một nhân vật nào đó trong truyện, khiến cho số lượng người kể (đồng nghĩa với người chứng) không ngừng tăng thêm Việc làm này cốt để khẳng định với người đọc rằng, nhà văn đã nỗ lực tối đa việc khách quan hoá điểm nhìn và giọng điệu Nhưng vấn đề không đơn giản như vậy Dường như mỗi người kể đều có ý thức về tiếng nói của mình Họ đòi sự bình đẳng và đòi có nhiều tiếng nói cùng hướng và ngược hướng về các sự vật hiện tượng đang xảy ra Biến thể dễ thấy của cảm quan hỗn độn này chính là sự mịt mùng không lối thoát của cái thế giới vô thức đầy vướng mắc của con người trong nhiều tác phẩm của Murakami Nét tâm lí

của Naoko hay Kizuki (trong Rừng Nauy) chẳng chịt tựa rừng thẳm Nó hút vào mình mọi chuyển

động và sức sống của con người, khiến cuộc sống của họ như thể đang nhích dần đến cái đích của

sự sống là cõi tối của cái chết tựa rừng thẳm, cái nơi chốn họ chẳng muốn nhưng chẳng thể nào khác

Thêm nữa, nhãn quan hỗn độn này còn được thể hiện ở chính mĩ học tiếp nhận.Nếu người đọc không chấp nhận cái sự kể hỗn độn, phi mạch lạc, tối nghĩa, thì tất yếu tác phẩm đó sẽ không tồn tại Ở đây có sự hô ứng giữa người kể và người đọc Người kể kể một câu chuyện theo cách chưa từng có trước đó, người đọc háo hức với cái sự kể không giống ai đó, thế là đã hợp thành một thể thống nhất: cái nhà văn tâm đắc cũng được người đọc tâm đắc, cái nhà văn muốn được

thấu hiểu thì người đọc sẽ thấu hiểu Trong Đốt nhà kho, Murakami kể câu chuyện nhân vật tuyên

bố đốt một cái nhà kho, nhưng cuối cùng chẳng có nhà kho nào bị đốt, thế mà với nhân vật muốn đốt, cái nhà kho đó đã cháy rồi Đây quả là sự thách đố trí tuệ lẫn trí tưởng tượng Có lẽ để hiểu lối kể hỗn độn này người đọc phải vận dụng những kiến thức bên dưới câu chữ rằng cái chuyện được kể không quan trọng bằng sự chiêm nghiệm về chuyện kể đó Nhưng nếu thế thì biết cái gì là chính xác? Sẽ chẳng có gì là chính xác như những gì tác giả muốn nói Do vậy câu chuyện không ngừng mở lối mê lộ, đưa người đọc vào nhiều khúc quanh ngả rẽ, thậm chí là ngõ cụt để cốt phô bày, cuộc sống về bàn chất vốn dĩ có phần là thế, chẳng thể nào khác, nọi sự khác chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng mà thôi

Cuối cùng hỗn độn là cách nhà văn nhìn nhận cuộc sống.Đương nhiên, nhà văn có thể chọn lối kể có lớp lang, trật tự về cuộc sống Nhưng đó là cách các nhà cổ điển và hiện đại đã làm Tin và hướng về “trật tự”, những nhà văn đó cho rằng cuộc sống có trật tự và nhiệm vụ của họ là nói về và bảo vệ cái trật tự đó Các nhà hậu hiện đại lại cho rằng xã hội tồn tại trên nguyên tắc

“phi trật tự” Nhờ có phi trật tự mà mới có những tiếng nói khác, nền tảng của sự dân chủ, bình đẳng Chỉ khi nhà văn viết về cái hỗn độn thì nhà văn đó mới có thể đạt được phần nào tinh thần dân chủ Cái hỗn độn luôn tương phản với trật tự Trật tự không làm cho hỗn độn tốt hơn mà chính hỗn độn mới nhắc nhớ trật tự về một trật tự tối ưu hơn cho con người và xã hội Cái nhìn hỗn độn

là cái nhìn từ bóng tối, cái nhìn nghịch chiều với ánh sáng Cái nhìn từ đổ vỡ, đau đớn, bi đát, chứ không nhìn từ cảm quan ánh sáng, nơi con người đầy ắp niềm tin, tự tin có thể làm tất thảy và hạnh phúc sẽ luôn chờ đón bất kì ai Với các nhà hậu hiện đại, đấy là một ảo tưởng khổng lồ

Có hai cách chủ yếu để biểu thị hỗn độn: một là “hỗn độn bề mặt”theo kiểu “ông nói gà

bà nói vịt” mà các nhà Kịch phi lí đã từng làm, có nghĩa câu chữ, chủ đề truyện cứ lộn xộn, đan

bện nhau không theo một logic mạch lạc nào Và hai là sự “hỗn độn chìm ẩn”, cái ba động ẩn bên

dưới câu chữ, đây chính là sự hỗn độn nghĩa và tư tưởng truyện Bằng cách dẫn dắt nào đó, người

kể đưa người đọc vào mê cung nghĩa, chọn nghĩa nào cũng có thể Cả hai cách hỗn độn đều chính

là đặc thù của tư duy hậu hiện đại Sự giải cấu trúc diễn ra thường trực trong và ngoài, bên dưới

và bên trên, vấn đề nan giải sẽ đọng lại rất lâu ngay cả khi câu chữ kết thúc Lối trần thuật sau này được ghi nhận ở khuynh hướng tối giản (minimalism) mà Murakami Haruki cũng được xem

là một môn đồ

Trong truyện Khu phố của cô, đàn cừu của cô, người kể tạo nên hai mảng không gian

chẳng liên quan gì nhau “khu phố” và “đàn cừu” Hai cảnh này lại được hỗn độn hoá trong hai câu chuyện: của “tôi” về người bạn thời ấu thơ làm nghề du lịch và “tôi” làm nhà văn Nửa sau của truyện mới nhắc đến cô gái trong cái nhan đề kia, nhưng cô gái đó không ở trong đời thực mà ở trên ti vi Người kể xem ti vi trong lúc ăn bánh mì và uống bia Tình thế càng trở nên khó hiểu vì cái chuyện giới thiệu khu phố với đàn cừu đó không thực gây chú ý với tôi vậy nên tôi sẽ không đến thăm khu phố đó, cũng như tôi cũng sẽ còn lâu mới có thể gặp, hoặc khác đi là có thể chẳng gặp lại người bạn kia

Trong Vườn cỏ buổi chiều cuối cùng, người kể tôi biểu lộ cảm xúc xáo trộn khi bị người

tình chia tay, theo cái cách không thể nào tưng tửng hơn: “Vào một buổi sáng mùa hè, đầu tháng bảy, tôi nhận được lá thư dài của người tình, bảo là muốn chia tay Em đã yêu anh suốt từ ngày xưa, bây giờ vẫn yêu, và sẽ còn yêu, vân vân Nói tóm lại là muốn chia tay đó thôi Bởi nàng đã có người yêu mới Tôi lắc đầu, hút sáu điếu thuốc, ra ngoài uống bia lon, rồi trở về phòng, hút thuốc nữa Và đã bẻ gãy ba cây bút chì độ cứng HB trên bàn học Cũng chẳng phải giận tức gì Chỉ bối rối không biết phải làm gì thôi Thế rồi thay áo quần, đi làm Từ đó, trong một khoảng thời gian, người chung quanh bảo là tôi dạo này trông vui tươi quá nhỉ Cuộc đời thật khó hiểu”

“Tôi” trong truyện là sinh viên làm thêm với nghề cắt cỏ ngoài giờ Cơ sự xảy ra khi cô người yêu 19 tuổi đột nhiên nói lời giã từ vì nàng đã có tình nhân mới Tôi không biết rõ là đã yêu hay chưa thực sự yêu nàng, nhưng thực tế thì lời chia tay đó đã tác động khá lớn đến tôi Tôi cố giữ vẻ bình thản, vẫn đi làm như đúng lịch trình nhưng trong tôi đã có sự đổ vỡ Tôi chọn một khu vườn xa trung tâm, nơi có một quả phụ, theo lời bà ta là sống với cô con gái, để cắt cỏ Sáng hôm

đó chỉ có người quả phụ ở nhà Tôi cắt cẩn trọng như thường lệ, có nghĩa, khu vườn được xén rất chu đáo đến mức mà bà chủ ngợi khen là cắt giống cách người chồng quá cố của bà cắt Xong việc,

bà ta giữ tôi lại uống rượu, bảo tôi mở tủ quần áo cô con gái xem, rồi phát biểu suy nghĩ về cô ta Tôi nói đôi điều và quả phụ có vẻ miễn cưỡng cho là đúng Tôi lái xe về, trên đường hơi bị choáng

vì rượu và đôi lúc hình ảnh cô người yêu vừa nói lời chia tay lại hiện lên

Trong cuộc đối thoại tại ngôi nhà, người đọc có thể suy đoán, có thể người mẹ đó đã mất đi

cả cô con gái, có thể người mẹ đó đọc được nét thất tình trên mặt tôi nên đã cố động viên tôi và cuối cùng, tất cả chỉ là dự đoán Tác giả đưa ta vào một mê cung của những ngả rẽ nghĩa của thiên truyện Trạng thái hoang mang luôn hiện diện trên từng trang sách và cả trong tri nhận của người đọc Cái đọng lại trong người đọc, ắt hẳn, là hình ảnh của một con người đương đầu với mất mát, với nỗi cay đắng của đời mình Có sự tương phản giữa quả phụ giàu có và chàng sinh viên nghèo Nhưng cả hai dường như đều ở vào khoảnh khắc bi kịch của kiếp người Họ cô độc ngay

cả khi đối diện nhau, thậm chí là có thể hiểu phần nào đó về nhau Họ nói chuyện với nhau qua li rượu hay nói với chính li rượu trên tay Họ không hề chờ đợi điều gì mà ngay cả nếu hi vọng như cách bà chủ nhà muốn tôi quay lại cắt cỏ khi tôi có thể cắt cỏ thì vẫn không thể vì tôi đã dứt khoát

từ bỏ cái nghề đó vào chính chiều hôm đó Dẫu sao thì, cái lát cắt của nỗi đau dường như không

đủ sức chế ngự mạch sống đời Cắt cỏ là một hành trình không ngừng nghỉ nếu con người muốn

có cuộc sống tốt đẹp hơn Và với sự chuyên nghiệp cộng với niềm đam mê nghề của tôi đó, chúng

ta hi vọng điều tốt đẹp sẽ diễn ra trong tương lai, theo cái cách người cắt cỏ, cắt bỏ những thứ thừa thãi, xấu xí, chỉ để lại một thảm cỏ đẹp cho đời

Nếu như tiểu thuyết Murakami là thế giới phức tạp, đa bội, lắm mê cung và dường như không lối thoát, nơi đầy rẫy những cạm bẫy, hiểm nguy, nơi mà con người luôn phải từng giờ, từng phút đối mặt và trải nghiệm quay cuồng trong vòng xoáy dữ dội của nhiều cám dỗ nhân sinh, thì với truyện ngắn, ông lại đưa người đọc vào thế giới khác Độ căng của câu chuyện và cả những lớp nghĩa ẩn dụ hỗn độn của chúng luôn chìm khuất Truyện ngắn của Murakami với những câu chuyện đời gần gũi, chân thực, bằng văn phong nhẹ nhàng, sâu lắng chuyển tải nhiều thông điệp nhân sinh sâu sắc

Trong truyện Con voi biến mất, Murakami miêu tả một sự kiện huyền ảo, một con voi già,

có người quản tượng già chăm sóc, sau một đêm bỗng dưng biến mất khỏi chuồng thú, nơi vốn được bố trí an ninh gần đến mức tuyệt đối Không có cách gì cắt nghĩa được chuyện voi biến mất,

vì chìa khóa không bị đánh cắp, vòng khóa chân voi vẫn y nguyên, các bức tường và lối đi không

có bất kì dấu hiệu nào cho thấy voi đã đi qua Chỉ còn một nguyên nhân duy nhất là con voi già thu mình nhỏ lại rồi biến mất Việc đó, phần nào được kiểm định qua tôi, người kể, người tình cờ tìm được chỗ trên đồi, có thể ngắm voi vào thời khắc muộn nhất trong ngày khi chỉ còn mình quản tượng chăm sóc chú voi già

Câu chuyện voi biến mất được kể song song với chuyện tôi là nhân viên bán hàng gia dụng Tôi không chỉ là người gần như nắm được nguyên nhân biến mất của voi, mà còn là người trăn trở nhiều vì chuyện voi biến mất đó Câu chuyện nếu căn cứ trên việc điều tra voi biến mất theo logic thông thường thì đây thật là một chuyện hoang đường Làm gì có chuyện một con voi được canh giữ chu đáo thế mà lại có thể biến đi mất trước mặt bàn dân thiên hạ của cả một thành phố Quả

là lối kể chuyện hỗn độn, nhưng hấp dẫn theo lối truyện trinh thám tội phạm hậu hiện đại, đúng hơn là phản trinh thám bởi lẽ cuối cùng chẳng ai biết tội phạm làm mất, hay đánh cắp voi là ai, chẳng ai biết cuối cùng con voi đó đi đâu, chẳng có cái kết luận nào từ toà án thành phố Nhưng nếu đọc theo lối khác, lối viết hỗn độn huyền ảo thì người đọc sẽ có thể phần nào cắt nghĩa được truyện này

Ta cùng căn cứ vào lời kể của “tôi” Sở thú giải tán vì lí do làm ăn bết bát nên voi được chuyển giao cho thành phố quản lí Lễ khánh thành nơi ở mới của voi diễn ra trong bầu không khí trang trọng, đầy tình yêu quý động vật không phải vì động vật mà vì sự phô trương tấm lòng mang tính mị dân của các nhà quản lí Có lẽ chú voi chú voi thấu hiểu điều đó: “Con voi hầu như hoàn toàn bất động, gắng gượng chịu đựng những nghi thức chẳng có ý nghĩa gì ấy – ít nhất thì hoàn toàn vô nghĩa đối với nó – với đôi mắt trống vắng đến như hoàn toàn vô thức, nhồm nhoàm nhai những quả chuối đưa tận miệng nó Voi ăn hết chuối, người ta vỗ tay rào rào” [2;192] Đấy là thái

độ voi già trước sự đón chào hào nhoáng rỗng tuyếch của thành phố Con voi đó có thể xem là một biểu tượng tinh thần, một phần của môi trường thiên nhiên, cái mà con người giờ đầy hầu như chẳng buồn quan tâm, (thế mới xảy ra chuyện đối thoại quyết liệt giữ phe đối lập với thị trưởng thành phố về chuyện nhận hay không nhân nuôi voi) Cái con người thực sự quan tâm lúc này là đồ gia dụng, sự đồng bộ tiện nghi hiện đại trong nhà bếp Vì lẽ đó, như một nghịch lí bi hài, tôi càng bán nhiều đồ gia dụng thì người ta càng lãng quên đi chú voi già tội nghiệp đó, đến mức tôi đã ý thức: “Thỉnh thoảng, tôi cảm thấy có vẻ sự vật chung quanh mình đã mất đi sự thăng bằng chính

đáng cố hữu của chúng Cũng có thể đó chỉ là ảo giác của tôi Từ khi có chuyện con voi biến mất, bên trong tôi đã có gì đấy mất thăng bằng, vì vậy mà sự vật bên ngoài phản ánh vào mắt tôi kì dị như thế không chừng Trách nhiệm ấy có lẽ ở phía tôi” [2;216] Một lối kể tự tra vấn trách nhiệm làm người Lối kể này độc đáo ở chỗ hoài nghi chính những nhận thức của mình khi đứng ở vị thế của một người buôn đồ gia dụng để kể Nhưng đồng thời nó cũng là sự đan cài cái sự ý thức về việc nền công nghiệp vật chất đang huỷ diệt môi sinh và nhiều giá trị tinh thần

Chuyện nuôi voi, chăm sóc voi, xem voi, được đặt song song với việc kinh doanh đồ điện gia dụng: “Tôi vẫn như thường lệ, tiếp tục rao bán quanh quất những tủ lạnh, máy nướng bánh mì, máy pha cà phê, dựa trên những hình tượng tiện nghi thực dụng còn sót lại của kí ức trong một thế giới chuộng tiện nghi thực dụng” [2;216] Cuối cùng, câu kết của tác phẩm là đây, một sự tiếc nuối mang tính báo động: “Voi và người nuôi voi đã biến mất rồi, họ không còn trở lại nơi này lần nào nữa” [2;217]

Bình luận về truyện này, Herbert Mitgang đặt câu hỏi: “Nhưng những gì về con voi biến mất? Và những gì về bạn gái biến mất mà người kể gặp trong công việc? Vâng, một con voi già không biến mất, cùng với người chăn già của nó, từ một vùng ngoại ô Tokyo, và phải, người kể chuyện muốn kết nối với một người bạn gái mới, nhưng ngôn ngữ kéo họ ra xa nhau Cô ta dường như đếm số từ của hắn quá tỉ mẩn Qua một sự cố nhỏ, Murakami bằng cách nào đó nỗ lực để ghép các mảnh trong câu đố ma thuật lại với nhau nhưng không hướng đến một giải pháp Trên đường

đi, ông lặng lẽ quan sát các nhà đầu tư phát triển, các quan chức thành phố hào hoa, viên chức thực thi pháp luật vớ vẩn và các phương pháp quá mức cần thiết của nhà nước” [5]

Như thế, chính thói đời khoa trương, đánh bóng tên tuổi, những thủ tục sốt sắng, những bất đồng muôn thuở giữa lợi ích vật chất và phi lợi ích của giới chức thành phố đã góp phần làm biến mất cả một chú voi khổng lồ Câu chuyện trưng ra tiếng cười bi đát, chỉ vì không yêu quý voi theo đúng tình người mà chỉ vờ yêu quý để trục lợi nên chú voi đó, dù có sống sờ sờ ra đó kể như cũng

đã biến mất rồi Hơn nữa, cái sự biến mất của con voi già còn ẩn dụ cho sự tàn phá môi trường mà con người gây ra Với sự tham lam bất tận của mình, loài người đã đẩy biết bao sinh vật khác vào thảm hoạ diệt vong, biến mất không kèn trống trên cuộc đời

Cùng với tiểu thuyết, tiếp cận Murakami từ truyện ngắn cũng là một cách để độc giả có thêm cách nhìn mới về văn học, con người Nhật Bản Ta thấy có sự cách tân lớn lao trong lối kể hỗn độn của Murakami So với những gì từ trước tới nay đã được “tôn thờ” bởi quan niệm mĩ học truyền thống, người đọc sẽ khám phá được sự đa dạng trong phong cách sáng tác của một nhà văn lớn Tình thực, với nỗ lực học hỏi và sáng tạo không ngừng, đến với truyện ngắn Murakami, bạn đọc còn thu nhận thêm cho mình vô vàn cách nhìn cuộc sống, cũng như những bài học bổ ích Bên dưới sự hỗn độn mà nhà văn tạo dựng, chúng ta có lúc sẽ nhận ra được sự hiện diện rất gần của chính những khiếm khuyết của bản thân mình trong đó

Murakami thể nghiệm nhiều lối viết trong truyện ngắn Bóng ma ở Lexington ghi nhận lối

viết hỗn độn huyền ảo pha kinh dị theo lối Edgar Allan Poe Cũng vẫn người kể xưng “tôi”, được người bạn nhờ đến trông hộ nhà Đấy là căn nhà cổ kính, giàu có, đầy đủ tiện nghi Nhiệm vụ của tôi thực đơn giản, chỉ hằng ngày cho chú chó ăn hai bữa, rồi nghe nhạc, điều tôi vốn rất thích trong lúc sáng tác văn chương Tối hôm đó trôi qua bình thường trước khi tôi đi ngủ Nhưng nửa đêm, tôi phát hiện có âm thanh chuyện trò của dạ tiệc dưới phòng khách Ban đầu tôi nghĩ có kẻ lạ đột nhập Tôi lần xuống bếp lấy vũ khí để tự vệ, nhưng sau khi quan sát mọi nhẽ, tôi bỗng giật mình phát hiện ra rằng chẳng thể có người nào trong phòng khách đó, mà đấy chỉ là một bữa tiệc vui

vẻ của những hồn ma Tôi bèn không vào đó mà trở lại lên lầu, về phòng mình rồi chìm vào giấc

ngủ Câu chuyện hấp dẫn, đầy căng thẳng của những sự kiện huyền bí Nhưng nếu dụng ý của tác giả chỉ dừng lại ở việc nhát ma này thì đây là một tác phẩm rất xoàng của loại truyện này Đương nhiên, ma chỉ là cái cớ Điều tác giả quan tâm là lí do ma hiện hiện nơi phòng khách trong bầu không khí tiệc tùng kia

Ắt hẳn, điều “tôi” thực sự muốn nói là tình cảm và trách nhiệm của con người với người thân và với loài người nói chung “Tôi” là nhà văn nhưng có sở thích nghe nhạc Jazz Casey chủ nhân của ngôi nhà được thừa hưởng từ cha mình một kho nhạc vô giá mà hiếm người có được Kho nhạc đó là biểu tượng cho giá trị văn hóa truyền thống Sở hữu nó là niềm hạnh phúc lớn lao của bất kì ai yêu âm nhạc Đáng chú ý ở gia đình này là mẹ của Casey mất sớm, khi Casey lên 10 tuổi, cái chết đó không chỉ gây nên nỗi đau cùng tận nơi Casey mà còn giáng một đòn rất mạnh ở người cha Theo lời Casey, cha ông đã ngủ thiếp đi gần ba tuần, chỉ thức dậy ăn uống nhẹ gì đó rồi lại chìm vào giấc ngủ, một kiểu ngủ lãng quên hoặc chạy trốn lãng quên Năm năm sau, đến lượt người cha qua đời, Casey cũng lại chìm vào giấc ngủ suốt mấy tuần liền “Trong khoảng đó, tôi chỉ ngủ và ngủ, ngủ mê mệt đến như thời gian mục rữa tan biến đi mất Ngủ không ngừng, ngủ bao nhiêu cũng được Ngủ bao nhiêu cũng không đủ Lúc đó, đối với tôi, thế giới trong giấc ngủ mới là thế giới thật, thế giới thực tại chỉ là thế giới giả tạo và vô duyên, thứ thế giới mong manh, nông cạn, thiếu màu sắc Đến nỗi tôi nghĩ sống làm gì nữa trong thứ thế giới như thế” [3;216] Việc ngủ đó được xem như là “di truyền” nỗi đau, hay sự phản ứng trước nỗi đau của cơ thể Tuy nhiên, sự thực ẩn đằng sau đó chính là cơn quằn quại của sự mất mát vô bờ, quật ngã cha con họ trong nhiều tuần liền Gia đình đó có truyền thống yêu thương nhau và từ chuyện này, nếu liên kí hiệu với bữa tiệc bí hiểm mà tôi tình cờ nghe thấy trong cái phòng khách đó, thì người đọc

sẽ hình dung ra chính những bóng ma yêu thương đã bày ra bữa tiệc để duy trì sự gặp gỡ Thế giới bên kia, nơi họ sống, vẫn hạnh phúc bên nhau Vì lẽ này mà khi phát hiện ra bữa tiệc ma đó hoàn toàn không có gì đe doạ đến bản thân và ngôi nhà, tôi bèn rút lui để những bóng ma vui nốt tiệc vui của mình

Việc Murakami vinh dự được nhận một trong những giải thưởng Frank O’Connor danh giá bậc nhất về truyện ngắn ngày 25 tháng 9 năm 2006 đã khẳng định được tài năng bậc thầy của ông Đồng thời, nó cho thấy tầm toàn cầu hóa từ lối viết của ông lớn đến chừng nào Murakami được hội đồng giải thưởng ca ngợi là một “bậc thầy của văn xuôi” với “cảm nhận thiên tài về hiện thực huyền ảo” qua lối kể chuyện pha lẫn hiện thực với hoang đường một cách sáng tạo, giàu ẩn ý sâu xa

Ông thường kể chuyện từ ngôi “tôi”, hẳn ông muốn khẳng định dấu ấn của riêng mình trên trang sách, song có lẽ đúng hơn là ông giới hạn sự kể trong tầm quan sát của “tôi” Lối kể này khá giống với Raymond Carver, tác giả Mỹ mà ông yêu thích Cách viết của hai bậc thầy này đều là đặc thù của chủ nghĩa tối giản Trên bề mặt đa phần là những chuyện dung dị, truyện ngỡ như không

có chuyện gì to tát để nói Nhưng bên dưới là dòng chảy ngầm của vô số sự hỗn độn, đặc biệt là

hỗn độn về xúc cảm và nghĩa Trong truyện Cái nghèo của tôi hình miếng bánh pho mát ông hóm

hỉnh kể câu chuyện về đôi vợ chồng trẻ, cũng vẫn là người kể xưng “tôi” Họ nghèo đến mức gia sản hầu như chẳng có gì: “Dọn nhà đến chỉ cần một chiếc xe tải nhỏ của bạn tôi là đủ Chăn nệm,

áo quần, soong chảo, đèn bàn, vài cuốn sách, một con mèo, toàn bộ tài sản của vợ chồng tôi chỉ

có thế Máy nghe đài đã không có mà ti vi cũng không Máy giặt, tủ lạnh, bàn ăn, lò sưởi, điện thoại, máy nước nóng, máy hút bụi, máy nướng bánh mì, đều chẳng có Vợ chồng tôi nghèo đến mức như thế đấy Nên gọi là dọn nhà, chứ chỉ cần không tới 30 phút là xong Không có tiền thì đời sống đơn giản vô cùng” Vì nghèo nên họ chọn thuê ngôi nhà với giá rẻ Ngôi nhà được xây

tuềng toàng, hở nhiều chỗ nên mùa hè thì mát nhưng mùa đông thì lạnh ghê hồn Nhưng yếu tố cốt lõi để ngôi nhà có giá thuê thấp chỉ vì bị kẹt giữa hai đường ray tàu lửa: “Người bạn giúp dọn nhà có vẻ kinh ngạc lắm khi nhìn thấy nhà trọ mới của vợ chồng tôi bị kẹp sát giữa hai đường ray

xe lửa Xong xuôi chuyện dọn nhà, anh ấy nhìn tôi chắc định nói gì đấy, đúng lúc xe lửa tốc hành chạy qua, nên tôi chẳng nghe được gì cả” Quả đúng là cái tiếng ồn của tàu lửa là trọng tâm âm thanh người kể muốn hướng đến ngoài những sự bất tiện khác Vậy thì khi cái tiếng ồn tàu đó vì lí

do nào đó mà không còn thì quả là hạnh phúc viên mãn: “Trong tháng Tư, đã có vài ngày xe lửa đình công Những ngày xe lửa đình công thì tụi tôi thật là hạnh phúc Suốt cả ngày không có một chuyến xe lửa nào chạy qua trên cả hai đường ray ấy Tôi và nàng ôm con mèo bước xuống đường ray, tắm nắng Chung quanh im vắng cứ như là đang ngồi dưới đáy hồ nước Vợ chồng tôi lúc ấy còn trẻ, vừa mới kết hôn, ánh nắng mặt trời lại miễn phí nữa”

Câu chuyện được kể theo lối tự trào, bông đùa một cách đau khổ, nhưng lại đầy lạc quan của đôi trẻ lần đầu nếm vị hôn nhân Tuy nhiên điều người kể thực sự muốn nói thì lại là chuyện khác Cái chuyện tiếng tàu ồn đó chính là ẩn dụ cho chuyện nền công nghiệp hóa đang phá nát đi biết bao điều tốt đẹp của cuộc sống Đôi bạn trẻ cưới nhau, đâu có cần gì nhiều vật chất Họ không

hề ta thán về cái chuyện thiếu thốn đó Nhưng họ lại rất hạnh phúc khi có cuộc đình công của công nhân xe lửa và tàu ngừng chạy Khoảng khắc tàu không xuất hiện trên đướng ray quả là kì diệu đối với họ Họ có đủ hạnh phúc và cái bầu không khí tĩnh lặng của những chuyến tàu không chạy qua

đó càng ban thêm hạnh phúc cho họ Một nếp sống bình dị, điền viên, theo “tôi” sẽ là hạnh phúc đích thực của con người

3 Kết luận

Murakami là một tác gia tiêu biểu cho sự phức tạp, không dễ hiểu của văn học Nhật Bản Ông là hiện tượng hoàn toàn không đơn giản Đối với các nhà văn Nhật, ông bị xem là kẻ bên lề,

là nhà văn “bơ sữa phương Tây” Trong mối quan hệ với văn học “hậu hiện đại”, Murakami không muốn trói mình vào một nhãn hiệu cứng nhắc Ông nói: “Tôi không nghĩ mình là nhà văn hậu hiện đại, mặc dù bạn gọi tôi bằng cái tên đó thì tôi không phản đối Nói thật, người ta gọi tôi là gì tôi cũng chẳng quan tâm” [4] Tuy nhiên, không thể phủ nhận đặc tính hậu hiện đại trong lối viết của Murakami Người đọc nhận thấy trong sáng tác của ông, từ tiểu thuyết đến truyện ngắn, đều chuyển tải một cách có ý thức và biểu hiện rõ rệt “nhãn quan hậu hiện đại” bằng một lối tư duy, một nghệ sĩ “hậu hiện đại” từ khí chất

Murakami ngợi ca sự tự do của con người Ông hướng sáng tác của mình đến bến bờ tự do nơi con người có quyền thực hiện những gì mình mơ ước Chính nhờ cái sự tự do trong lối viết, truyện ngắn của ông dù ở bất kì cung bậc, sắc thái nào cũng đều nhẹ nhàng dẫn ta phiêu lưu trong một thế giới thật gần gũi với đời thực nhưng cũng lại là chân trời xa lạ và vô cùng bí ẩn Thế giới của Murakami là nơi mà cái thực và cái ảo luôn tồn tại song hành, thế giới của nhiều giấc mơ lạ, nhuốm vẻ hoang đường, luôn hiện hữu sự hỗn độn như là điều tất yếu xung quanh cuộc sống con người trên hành trình đi tìm cái ngã tha nhân

(*) Bài báo nằm trong khuôn khổ đề tài “Đặc trưng văn xuôi Nhật Bản hiện đại thế kỉ XX”,

mã số B2015-17-64.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Lê Huy Bắc, 2015 Văn học hậu hiện đại – lí thuyết và tiếp nhận Nxb Đại học Sư phạm, Hà

Nội, tr 232

[2] Haruki Murakami, 2006 Đom đóm, Phạm Vũ Thịnh dịch Nxb Đà Nẵng, tr 192.

[3] Haruki Murakami, 2006 Bóng ma ở Lexington, Phạm Vũ Thịnh dịch Nxb Đà Nẵng, tr 216 [4] Haruki Murakami Trả lời phỏng vấn của dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng, www.Evan.com [5] Herbert Mitgang, 1993 From Japan, Big Macs and Marlboros in Stories The New York

Times Book Review, May 12

ABSTRACT Chaotic narrative in Murakami’s short stories

Dao Thi Thu Hang1and Hoang Thi My2

1Hanoi National University of Education,2Hanoi Department of Education and Training

Murakami Haruki is a postmodern writer who used the chaos as the background of narrative

in short stories He can tell a story of simplicity, a myth, even an unreal-real story but never him dodge the chaos Chaos has become the principle of looking at life, the way to deal with art and, more importantly, how to make art to people and make them aware of the world in its inherent depth First-person narrative of Murakami has taken advantage of the chaos of meanings and the readings from readers

Keywords: Murakami Haruki, Chaotic narrative, Short Stories, Postmodernism.