Bài viết trình bày khảo sát mức lọc cầu thận (MLCT), độ thẩm thấu nước tiểu (ĐTTNT) và mối liên quan với một số đặc điểm ở bệnh nhân (BN) sỏi niệu quản tại Bệnh viện E.
Trang 1KHẢO SÁT MỨC LỌC CẦU THẬN, ĐỘ THẨM THẤU NƯỚC TIỂU
Ở BỆNH NHÂN SỎI NIỆU QUẢN TẠI BỆNH VIỆN E
Nguyễn Minh Tuấn 1,2 , Lê Việt Thắng 1
TÓM TẮT
Mục tiêu: Khảo sát mức lọc cầu thận (MLCT), độ thẩm thấu nước tiểu (ĐTTNT) và mối liên
quan với một số đặc điểm ở bệnh nhân (BN) sỏi niệu quản tại Bệnh viện E Đối tượng và
phương pháp: Nghiên cứu mô tả cắt ngang trên 183 BN sỏi niệu quản có chỉ định tán sỏi
ngược dòng bằng laser, MLCT được tính, lấy nước tiểu 24 giờ xác định ĐTTNT Kết quả: Giá trị
trung bình MLCT là 68,91 ml/phút, tỷ lệ BN có MLCT < 60 ml/phút (31,7%) ĐTTNT trung bình
là 468 mOsm, tỷ lệ BN giảm ĐTTNT là 87,4%, có mối tương quan thuận, mức độ vừa giữa ĐTTNT và MLCT (r = 0,256; p < 0,05) Nhóm BN tăng huyết áp (THA); đái tháo đường (ĐTĐ) có giá trị trung bình MLCT, ĐTTNT thấp hơn nhóm không THA, ĐTĐ Tỷ lệ BN có MLCT < 60 ml/phút
và giảm ĐTTNT cao hơn ở nhóm BN không THA; ĐTĐ (p < 0,05) MLCT và ĐTTNT giảm dần
theo mức độ nặng của giãn đài bể thận (p < 0,01) Kết luận: Giảm MLCT và ĐTTNT thường
gặp, có tương quan thuận với THA, ĐTĐ và mức độ nặng của giãn đài bể thận ở BN sỏi niệu quản có chỉ định tán sỏi ngược dòng bằng laser
* Từ khoá: Sỏi niệu quản; Tán sỏi bằng laser; Mức lọc cầu thận; Độ thẩm thấu nước tiểu
ĐẶT VẤN ĐỀ
Sỏi tiết niệu là một bệnh lý thường
gặp tại Việt Nam cũng như trên thế giới,
có thể gặp ở các vị trí như: nhu mô thận,
niệu quản và bàng quang [1, 2, 3] Mặc
dù ở các vị trí khác nhau, nhưng chúng
đều hình thành từ các ống thận bao gồm:
Ống lượn gần, ống lượn xa, ống góp và
quai Henle Như vậy, sỏi thận hay sỏi
niệu quản đều mang bản chất như nhau,
quá trình hình thành sỏi làm cản trở dòng
chảy nước tiểu, gây ứ niệu Tổn thương
tại thận do sỏi niệu quản bao gồm quá
trình ứ niệu ngược dòng, viêm tại nhu mô
thận, vi khuẩn sống trong môi trường
nước tiểu ứ đọng dễ phát triển gây viêm
thận bể thận sau sỏi [1, 2] Đặc biệt, ở BN
sỏi niệu quản, các tình trạng tắc nghẽn gây ứ niệu, giãn đài bể thận 1 bên hoặc
2 bên, có thể ảnh hưởng đến chức năng thận Chức năng cô đặc của thận do ống thận đảm nhận sẽ bị thay đổi đầu tiên ở
BN có sỏi niệu quản Chưa có nhiều nghiên cứu đề cập đến chức năng lọc và ĐTTNT ở BN sỏi niệu quản có chỉ định tán sỏi ngược dòng bằng laser Vì vậy,
chúng tôi thực hiện đề tài với 2 mục tiêu:
- Khảo sát MLCT, ĐTTNT ở BN có chỉ định tán sỏi ngược dòng bằng laser
- Tìm hiểu mối liên quan giữa MLCT, ĐTTNT với một số đặc điểm BN sỏi niệu quản như: THA, ĐTĐ và mức độ giãn đài
bể thận
1
Bộ môn-Khoa Thận lọc máu, Bệnh viện Quân y 103, Học viện Quân y
2
Khoa Thận tiết niệu, Bệnh viện E, Hà Nội
Người phản hồi: Nguyễn Minh Tuấn (bstuan76bve@gmail.com)
Ngày nhận bài: 14/4/2020
Ngày bài báo được đăng: 1/6/2020
Trang 2ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN CỨU
1 Đối tượng nghiên cứu
183 BN được chẩn đoán xác định có
sỏi niệu quản đơn thuần hoặc kết hợp ở
vị trí khác, sỏi 1 bên hoặc 2 bên có chỉ
định tán sỏi bằng laser tại Bệnh viện E
* Tiêu chuẩn lựa chọn:
- Bệnh nhân ≥ 18 tuổi
- Được chẩn đoán xác định có sỏi
tiết niệu
- Đồng ý tham gia nghiên cứu
* Tiêu chuẩn loại trừ:
- Bệnh nhân sỏi niệu quản kèm theo
ung thư thận hoặc có các biểu hiện tắc
nghẽn khác như: U tuyến tiền liệt ở nam,
các bất thường đường niệu khác gây giãn
đài bể thận BN có sỏi niệu quản kèm
theo mắc bệnh cầu, khe ống, mạch máu
thận khác, rối loạn đông máu
- Bệnh nhân đang mắc bệnh cấp tính hoặc nghi ngờ mắc bệnh ngoại khoa
2 Phương pháp nghiên cứu
- Thiết kế nghiên cứu: Mô tả cắt ngang
- Bệnh nhân được khai thác tiền sử mắc sỏi, yếu tố nguy cơ mắc sỏi, bệnh thận tiết niệu khác
- Xét nghiệm công thức máu, sinh hoá máu, nước tiểu 10 chỉ tiêu trước điều trị
- Bệnh nhân được tính MLCT bằng công thức Cockcroft-Gault Chẩn đoán suy giảm chức năng thận khi MLCT
< 60 ml/phút [1]
- Đánh giá tổn thương thận theo Hội Thận học Quốc tế [4, 5]
- Đo ĐTTNT: Lấy nước tiểu 24 giờ, sau đó đo ĐTTNT tự động trên máy FISKE 210 (Mỹ) Đơn vị tính: mOsm Chẩn đoán giảm ĐTTNT khi < 600 mOsm [1]
- Xử lý số liệu bằng phần mềm SPSS 22.0
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
* Một số đặc điểm của BN:
Bảng 1: Một số đặc điểm nhóm BN nghiên cứu
Giới
Giãn đài bể thận
Trang 3* Đặc điểm MLCT và Đ TTNT ở BN nghiên cứu:
Bảng 2: Đặc điểm nồng độ MLCT và ĐTTNT
68,91 (54,92 - 88,21)
Trung bình
MLCT < 60 ml/phút
468 (407 - 561)
Trung bình
Giảm < 600 mOsm
Các nghiên cứu trong và ngoài nước đã công bố các kết quả khác nhau về MLCT
do đặc điểm BN và phương pháp can thiệp sỏi Nghiên cứu của Hoarau N và CS (2015) [6] trên 163 BN sỏi thận tiết niệu được tán sỏi nội soi ngược dòng, kết quả:
128 BN (78,5%) có MLCT > 60 ml/phút/1,73m2; 21,5% BN có MLCT < 60 ml/phút,
trong đó số BN bệnh thận mạn tính giai đoạn 3a (MLCT 45 - 59), 3b (MLCT 30 - 44) và
4 (MLCT 15 - 29) trước can thiệp tương ứng là 27 BN (16,6%), 7 BN (4,3%) và 1 BN (0,6%), trong khi nghiên cứu của chúng tôi có 31,7% BN có MLCT < 60 ml/phút
Tỷ lệ BN giảm ĐTTNT trong nghiên cứu của chúng tôi là 87,4%, phần lớn do sự có mặt của ure, creatinin và các chất điện giải Nước tiểu càng cô đặc thì độ thẩm thấu càng cao, như vậy, độ thẩm thấu vừa liên quan đến chức năng lọc cầu thận và chức năng tái hấp thu của ống thận Kết quả nghiên cứu về ĐTTNT của các nghiên cứu khác chúng tôi thấy có sự tương đồng Theo Porowski T và CS (2018), nước tiểu thu thập trong 1 ngày từ 257 bệnh nhi sỏi thận và 270 trẻ khỏe mạnh, kết quả cho thấy ĐTTNT ở bệnh nhi sỏi tiết niệu thấp hơn so với nhóm chứng (p < 0,001) [7]
ĐTTNT=1,535*MLCT + 366,51
0 500
1000
1500
MLCT
Biểu đồ 1: Tương quan giữa ĐTTNT và MLCT ở nhóm BN nghiên cứu
Trang 4Có mối tương quan thuận, mức độ vừa giữa MLCT và ĐTTNT ở nhóm BN sỏi tiết niệu (r = 0,256; p < 0,05) Như vậy, ĐTTNT có liên quan đến chức năng thận, khi chức năng thận giảm, ĐTTNT giảm
Bảng 3: Liên quan với THA
(n = 55)
Nhóm không THA
(48,46 - 73,6)
70,61 (61,05 - 92,59) < 0,01 MLCT (ml/phút)
OR = 3,76
(351 - 526)
473 (421,5 - 564,75) < 0,05 ĐTTNT (mOsm)
OR = 1,636
Có mối liên quan thuận giữa THA và giảm MLCT và ĐTTNT ở BN sỏi niệu quản Giá trị trung bình MLCT và ĐTTNT ở nhóm BN THA thấp hơn, nhưng tỷ lệ BN có MLCT < 60 ml/phút và ĐTTNT giảm < 600 mOsm lại cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm không THA (p < 0,05) Khi MLCT giảm, dẫn đến nước tiểu có nồng độ ure, creatinin thấp hơn bình thường, kết hợp với đa niệu ở nhóm nghiên cứu làm cho ĐTTNT ở nhóm BN THA giảm hơn nhóm không THA Hơn nữa, THA còn là yếu tố nguy cơ hình thành sỏi tiết niệu, những yếu tố này tạo thành vòng xoắn bệnh lý gây
tổn thương thận, dẫn đến bệnh thận mạn tính giai đoạn cuối [8]
Bảng 4: Liên quan với ĐTĐ
(44,11 - 75,97)
69,81 (56,82 - 88,69) < 0,05 MLCT (ml/phút)
OR = 3,0
(297,25 - 554,5)
471 (411,5 - 567) < 0,05 ĐTTNT (mOsm)
OR = 3,32
Như THA, có mối liên quan thuận giữa ĐTĐ với giảm chức năng thận Nhóm BN ĐTĐ
có MLCT và ĐTTNT trung bình thấp hơn, nhưng tỷ lệ giảm lại cao hơn có ý nghĩa thống kê
so với nhóm không ĐTĐ (p < 0,05) Cơ chế liên quan ĐTĐ và giảm chức năng thận
Trang 5là kết quả của nhiều yếu tố tác động Do sự nhiễm độc trực tiếp glucose máu, quá trình glycat hóa protein, sự tích tụ các sản phẩm cuối cùng của quá trình glycosyl hóa muộn, gia tăng hoạt động qua con đường chuyển hóa polyol và hexosamin, gây ra sự dư thừa quá mức các phân tử phản ứng với oxygen, chính các phân tử này kích hoạt trở lại các con đường chuyển hóa không bình thường nói trên, gây ra vòng xoắn bệnh lý [9]
Bảng 5: Liên quan với mức độ giãn đài bể thận
(60,8 - 94,3)
69,87 (55,02 - 88,9)
61,2 (50,17 - 68,7) MLCT (ml/phút)
MLCT < 60
< 0,01
(404,8 - 596)
471 (407,5 - 563)
433 (407 - 471) ĐTTNT (mOsm)
< 0,01
Chức năng thận giảm liên quan đến mức độ giãn đài bể thận Giá trị trung bình của MLCT, ĐTTNT giảm dần, tỷ lệ BN có MLCT < 60 ml/phút và giảm ĐTTNT tăng dần có
ý nghĩa từ giãn đài bể thận độ 1 đến độ 2 và độ 3 (p < 0,01) Tổn thương thận mạn tính
ở BN sỏi niệu quản thường bắt đầu bằng các đợt tắc nghẽn tái đi tái lại nhiều lần và tình trạng nhiễm khuẩn Quá trình ứ đọng nước tiểu, với mức độ trào ngược liên quan đến mức độ tắc nghẽn Giãn đài bể thận gián tiếp đánh giá tình trạng tắc nghẽn và có thể tiên lượng được giảm chức năng thận [10]
KẾT LUẬN
Khảo sát MLCT và ĐTTNT của 183 BN
sỏi niệu quản có chỉ định tán sỏi ngược
dòng bằng laser, chúng tôi rút ra một số
kết luận sau:
- Giá trị trung bình MLCT là 68,91 ml/phút,
31,7% BN có MLCT < 60 ml/phút ĐTTNT
trung bình là 468 mOsm, tỷ lệ BN giảm
ĐTTNT là 87,4% Có mối tương quan
thuận, mức độ vừa giữa ĐTTNT và MLCT
(p < 0,05)
- Nhóm BN THA; ĐTĐ có giá trị trung
bình MLCT, ĐTTNT thấp hơn, tỷ lệ BN có
MLCT < 60 ml/phút, giảm ĐTTNT cao hơn
nhóm BN không THA; ĐTĐ (p < 0,05)
MLCT và ĐTTNT giảm dần theo mức độ nặng của giãn đài bể thận (p < 0,01)
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Trần Văn Hinh Bệnh sỏi đường niệu Nhà xuất bản Y học, Hà Nội 2007
2 Hà Hoàng Kiệm Thận học lâm sàng Nhà xuất bản Y học 2010; 71-76
3 Liu Y, Chen Y, Liao B, et al Epidemiology of urolithiasis in Asia Asian J Urol 2018; 5(4):205-214
4 NKF-K/DIGO KDIGO clinical practice guideline for acute kidney injury 2012; 13-34
5 NKF/KDIGO Clinical practice guideline for the evaluation and management of chronic kidney disease 2012; 5
Trang 66 Hoarau N, Martin F, Lebdai S, et al
Impact of retrograde flexible ureteroscopy and
intracorporeal lithotripsy on kidney functional
outcomes Int Braz J Urol 2015; 41(5):920-926
7 Porowski T, Kirejczyk JK, Mrozek P,
et al Upper metastable limit osmolality of urine as
a predictor of kidney stone formation in children
Urolithiasis 2019 Apr; 47(2):155-163
8 Shadman A, Bastani B Evaluation and
management of kidney calculi Iran J Kidney
Dis 2017 Nov; 11(6):395-407
9 Ioannou K Diabetic nephropathy: Is it always there? Assumptions, weaknesses and pitfalls in the diagnosis Hormones (Athens) 2017; 16(4):351-361
10 Błaszczyk M, Cichocki P, Bieńkiewicz
M, et al Assessment of the relation between pelvicalyceal dilatation in ultrasound and features
of obstructive uropathy in dynamic renal scintigraphy Nucl Med Rev Cent East Eur 2018; 21(2):96-99