Phương ngữ Nam Bộ - Nét đặc sắc của văn học đồng bằng sông Cửu Long cần lưu giữ

Bài viết nghiên cứu về phương ngữ Nam Bộ, phân tích nét đặc sắc của văn học đồng bằng sông Cửu Long cần lưu giữ và một số vấn đề khi sử dụng phương ngữ Nam Bộ để giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc và ngôn ngữ trước sự xâm thực của ngôn ngữ ngoại trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

CD r'

oy Imong ngif Nam bo

-N E T D A C S A C C U A V A -N HOC

D O N G B A N G SONG C L A J LONG

-C A N L U u GlQ

• Li Xudn

Hoi Ngdn ngff hoc Viet Nam

1- "Ngdn ngff la thd cda cdi vd cdng quy bdu

vd lau ddi cua dan tdc" (Bdc H i ) Vi thd'vide bdo

vd sff trong sdng cda tid'ng Viet Id ra't quan trpng

vd c i n thie't Tuy nhidn, trong qud trinh giao thoa

van hda giffa cdc vdng, cdc miln, cde nffdc mpt

bd phan ngdn ngff cung bi "cdi cdch" theo, hodc bi

bien dang, bidn the theo chieu htfdng cd Idi, hodc

cd hai Nd se Idm rdi thdm, Idm mat di ban sdc dan

tdc cda tCfng vdng, tffng m i l n trdn mdt d^t nffdc tff

Idu da cd stf thdng nha't v l chff vid't vd ngdn ngff

Trong thdi ky hpi nhap qud'c tdhien nay, nhilu

thff cd thd "hda tan", "hda hdp", "bid'n mau", "bid'n

chat", thi ngdn ngff hdu cd thodt khdi guing quay

dd? Song, chdng ta cung khdng ddng lo ngai I^m

v l sff "xdm thffc" cda ngdn ngff ngoai lai, nhd't

Id thff ngdn ngff "chdt" tren mang cda thd' hd 8x,

9x Bdi ddn tdc ta td lau da cd qud trinh giff gin

vd phdt trien vdn ngdn ngff cda todn ddn Bdng

chdng ro nhd't Id chff Hdn cda Trung Hoa mpl thdi

gian ddi ma'y thd ky dffdc ddng Idm vdn tff, nhiftig

sau dd dng cha ta cung chi "mffdn" de sdng tao ra

chff Ndm Mdt sd tff tidng Phdp tid'ng Anh, tidng

Nga khi vdo Viet Nam cung bi "bidn d i i " cho

phd hdp vdi cdch cdm, cdch nghi cda ngffdi Viet

Nhffng ngffdi cd cdng trong vide "Viet hda" mdt

sd tff ngff dd, phan Idn Id tang Idp tri thffc cd trinh

dp cao Va chdng ta khdng thd khdng kd' ddn vai

trd cua cdc nhd vdn nhd thd nhffng ngffdi da ddng ngdn ngff todn dan, ngdn ngff bdc hpc de dffa vdo tdc pha'm vdn chffdng, phan dnh cupc sd'ng mudn mau mudn ve cua con ngffdi va xa hpi Ridng d Nam bd, phffdng ngff t h i hien khd ro trong cde tdc ph£m van hpc, trdn cac phffdng dien ngff dm, ngff phdp, ngff nghia va phong cdch diln dat

2- Ve mat dia ly Nam bd dffdc tinh tff cdc tinh

Binh Phffdc, Tay Ninh ddn Ca Mau Phffdng ngff

Nam bp c6 nhffng net khu biet vdi phffdng ngff B^c

bd hay Trung bd, md nhffng phffdng ngff khac khd xdm nhdp Neu d miln B3C tid'ng Hd Ndi khdc tidng Hffng Ydn Hai Dffdng Thdi Binh Thanh Hda Nghd An, Quang Binh thi d Nam bd tid'ng Sdi Gdn vd tidng 13 tinh, thanh khu vtfc DBSCL ndi chung khdng khdc nhau ma'y Nghia Id chdng

cd stf thdng nha't tffdng dd'i cao Ndu phan Idn cdc

tinh phia B^c gpi cdi bdt, Nghd An, Hd Tinh gpi

Id cdidgi, thi d Nam bd gpi Id cdichen Neu d cdc tinh phia Bdc ndi lhi gpi cha-me, bd-me, thdy-u, ndi gpi Id cdu-ma, bd-bdm, thdy-bu, di- em (ngffdi Thdi) thi d Nam bd gpi Id ba- md, tia-dii Ngffdc

lai, cd mdt so' tff ngff d mien B^e m i l n Trung gpi

bdng mdt ten, nhff: thuyen hay do thi d Nam bd

lai cd nhilu ten gpi khac nhau de r' ,*""' cdng dung, kich cd cda moi •

thdng thuy nhff; tdu,gh'

hdn chiic ien goi' ghe chdi, ghe be ghc hdu, ghe

cui, ghe rUa, ghf gidn, ghe long, ghe lutl/n, ghe ngo

ghe tam hdn, roi xudng bald, rd Idi, tt'ic ning Ircl

Chi ghc Ihffdng ho cda ngifdi Ciia i-Jinh, ca dao

cd cau:

Ghe ai do mdi xanh ludn

Phai ghc dia Dinh \uong vudn tlulm em

Goi nifdc/e/i hayJCH<i'/ijif d Nam bd ed ldi may

chuc td ngff dd dien id nhif: nude hin, nidh rdng,

nifdc rang nUdckcin nUdcdUnti mfdc nhUng, nUdc

Uftng, nUdr do nUdr ngdp nUdc ndi nUdc quay,

nude lut, nude gnd nUdr rut, mfdc chay nUdc Irdi

nude nhdy nude bd Ridng nUdc rdng cdn dffdc

phan biet: nude rdng can, nude mni; sni nUde rdng

rdc nude rdng kiel, liav cdn gQt tdt Id nude etin

nude vd/ nude rde nUdr kivi

Trong qud irinh giao Iffu giffa cdc vCing, miln,

cdc dan lOe trong vd ngodi nffdc thi mdt so phffdng

ngff Nam Bd da cd sif vay mffdn 1dm phong phu

thdm vd'n iff ngff cua cdng dong cff ddn d xen Ian

nhau, nhff: ndi "sang say, chieu xin tdi xd qudn"

thi dIu chi ngffdi say nfdu d nhffng mffc dp khdc

nhau (ngffdi Kinh gpi la say, ngffdi Hoa gpi la xin,

ngffdi Kilmer gpi Id xd quan)

Trong cdc tdc pham vdn hpc cda Nam bd d

moi giai doan, moi Ihdi ky lich sff, td ngff ddng

cdng khdc nhau Mdt sd' td ngff irong tieu thuyet

cda H i Bieu Chdnh nhffng ndm dIu the' ky XX

nay it ddng

Vi du: Ong mieu ta canh ngodi dong rudng chi

bdng vdi ndi ddn sdmd gay an tffdng: Mdtbffa no

nham tid't Ihdng bay trdi mUki lu dm, luy Ngodi

dong ndng phu 1dm ldng xdng, ngffdi thi phdt c6,

ke thi lo true dd't May ddm ma gid thoi ddn sdng

vdng vdng trong bdo au trdi gid cud'ng do do (Phu

nffTan vdn-sd'32 lrang31) Vdddy Id canh ngodi

d i n g vdi bao mdu sac am thanh d mdt vdng que

Nam bp cdch ta gan thd ky: Mat trdi chen Idn ich

uech oqc kiu vang me hdo, trdu no ndn di idn ve

xdm Lua cd'y dd gidp ddng hit roi, ddm ndo chua

ben thi coi vdng khe, ddm ndo dd nd thi coi xanh

mUdt (Phu nff Tan van so' 35 trang 30)

Trong cdc cau hd dieu Vf Nam bd thi phffdng

ngff khl chan chd't, mdc mac khi go g h i , gai gdc

Hay nghe ldi mdt chdng trai Nam bd chpc gheo

ed gdi: Con cd nd m^ eon luan/ Bd chj ghe lui/n

mud'n ffa tdi hdn ? Hay: Anh thuang em tU ddu tdi dit/ Dinn anh mud'n nhti khUbin em Hodc: Gid dua budn ngu lin bd/ Miing cm ed rpng cho qua ngu nhd mot dim'! Hay: Xdn qudn em Ipi qua lung/ Qudn em Id tut anh hun chS ndo?/Anh hun thi hun

md ddo/ Qudn em Id tut cdm sdo ngu ludn

S;iii Hu Bidu Chdnh nhilu nhd vdn Nam bo

Id bdc ihly sif dung phffdng ngff, nhff: Sdn Nam, Nguyin Quang Sdng, Lc Vdn Thdo, Anh Dffc, Trang Thd Hy, Anh Ddng Ldp kd tiep cd: Lffdng HiOu Vui, Nguyin Thanh, Vo D k Danh, Nguyin Ldp 1-m, H i TTnh Tdm Phan Tmng Nghia, Ngd Khilc Tdi, Ph<im Thj Ngpc Diep, Nguyin Ng(,>e Tff, N g u y i n Thi Diep Mai, Anh Ddo, TramNguydn Y Anh , Nhifng sff dung phffdng ngff Nam Bd hidn dai thi nhd vdn trd Nguyin Ngpc Tff thdnh cdng hdn cd Cung la canh, ta ngffdi vd sff vide nhffng ngdn ngff cda Nguyin Ngpc Tff trong cdc truyen ng^n da khdc xa Ihdi H i Bilu Chdnh

vd Ciic anh chi trffde minh Nhilu tff ngff Nam bp dffdc chi dffa vdo ddng Idc ddng cho, khic hpa

chilu sdu lam \f nhdn vat vd cdnh sdc thidn nhien vilng sdng nffdc Vidu Ai dd vai tiitng chdm chim

en lin cao chiing cS chao lieng de khdi phdi rai nhu Id Ngdn ngff irong cdc truyen ngSn ky.tan

vdn cda Nguyen Ngpc Tff vffa dan da mdc mac vffa gan gdi, iffdi t^n

Ddn vdi vdn cda chi ddc gia cd the hinh dung

r^t rd ve vdng dat Nam bd Tff nhffng me dia luc

binh, ddm Irdnt bdu, chdm quao, trdi gidc nS'u

canh chua bdng sdng den cdch gpi ten nhan vdt:

anh Hai Nhd, di ut Thu Ly, di TU, Ut Thd, Sdu Tdm hay ldi dn tid'ng ndi thffdng ngdy: trdi dd't, chkn ai, dung chdc hd, ndi gi lang xet vay

ta, ndi chdi hoai, nhU vdy, chut dinh, minh en

d I u gdi Idn ddng hinh thien nhidn, con ngffdi xtf

sd m i l n Nam Cd Ian chi da tff bdc bach ve vdn minh mdt cdch rd't that thd trffde cdc dd'i tffdng

ddc gid Doi liic vi vdn cua minh nhU qui sau

rieng, ngUdi thich thi ndi nd tham, ngudi khdng thich thi chi rdng thui

Vdn cda Nguyen Ngpc Tff cd nhilu so sdnh,

mieu ta dpc ddo: Nhi^g trdi dua hd'u bdng mdy

thdm xanh chd't tang tdng trSn cha (Giao thffa),

Td ddng sdng nhff mdt ngffdi ban tdm tinh vdi

nhilu tff Idy: Dim sdng trdng, ngdi trin nhd cd the

nhin thd'y mot ddng chdy Uu riu, sdng hdng Ban

dim, con song frudc nhd idi khdng ngu, nd thUe

theo nhitng chii'c Idu rdm ri chdy qua, theo licng

mdi chko quay ehdch bup rd't deu Cd nhffng cdu

vdn k l xen ta that a'n tffdng, gdi cdm: Bdy gid, gid

chUdng non xdp xde trin khdp cdnh ddng bd't tdn

Ven cdc bd rudng, bong cd mUc nhu nhifng dudng

viin nho Uu riu Idm diu lai mdng rUc vdng eua liia

Chat gipng dac set cda midl vffdn Nam bp

khdng Ian vdo dau dffdc: Buoi chieu di Idm mudn

ve, hp tut xud'ng ao tdm tdp thd nude chua lit vi

phhi, roi xd'i lai dung hai gdu Nude vo cam ddng

de rUa rau, rUa rau xong ddnh rUa cd Cdnh sdc

Nam bd Iran vdo trong tdc phlm cff gan gdi, tff

nhien nhff chinh vdng dd't d'y: Cd lao Mul Cd Tha

nam gdn cud'i song Ddi, trin nd mdt chut cd mot

nhdnh song khdc re ve phia mat trdi, rqn rip dUdc

doan dd roi thdi

Cdn day Id midu ta tam ly nhan vat cd so' phdn

him hiu, eo le: Bifa kia mdi dc, thd'y Bi Ion ton chai

mot minh ngodi sdn, bong khong kim duac, Xuyen

xdc Bi lin chay mpt doan rdi that thdn difng sifng

lai, keu lin hai tieng, trdi <fi, minh Idm khond rdi,

mink ngheo nhUvdy (Duydn phan so le)

Chi ludn khdm phd nhffng suy tff, trdn trd,

d i n vdt trong tam h I n nhdn vdt: Ddu cd Cd md

nUdc mdt anh rdt lin con tUdng ndy ne, dd, nd

lidt nhep do thd'y chUa Hit cudi Idn ndi Idn,

if, tai tao thuang con chd't Qua sdng Id khong

mong ve Nhieu cau van gidu cam xdc, chda

cha't hodi nidm: Ra tdi lu nude bd tUa ngUdi vdo

dd, mat soi xud'ng nudc, bdt khdc ifdc gi nUdc

dUng trong nhUv&y di khdi phdt kien mdt nhan

sac tdn phai Vdi nhffng Idi ddc thoai ndi tam

sau sdc ed sffc cudn hdt: Ong Sdu ngUng lai, Idy

tay quel nude mdt, cdi con bim hip quy ndy nd

cung bo qua may idn nhUng ngu mot dim trin

dtft dita nd lai quay vi Sao cd khdng quay tgi?

(Bidn ngffdi menh mdng)

d "Cdnh d i n g ba't tan" gipng vdn that day dffl

trdn trd: Sau gid'e ngu ddi bdn ndng nd khdng ltd

day Trdi lim nd chi Id hdn than nhd, khdng the hdm ndng lai caiheda ngd mdu tro Sai ddy xuc cdm nhu ldi di Idu Idm khdng ngUdi lui Idi, ed dai mpe bit mdt dudng dUl, cdu gdy 6 dd ludn ^n chffa

nhffng Irdn trd, suy tff vd nil niem ydu thffdng: Ddn

bd, vdi cha, cdng trdi nghiim cdng chdn ehUdng Cdng gieo rdc cdng dau Vi't thUUng cd md miing toang hodc, khdng da thit ndo cd thi Id'p ddy Vdi ky Ue Ud'ng Iran, ho phai phdi ra di, edn minh Ihi nhd hodi, dau hoai Hdng loat cau hoi tu tff

budng ra nhff tid'ng keu thdng thidt irffdc cudc ddi

da doan: Cd ai chd chung ldi tren nhifng cdnh ddng

khai, Dem nay Idi sao the ndy? Vi nhin thdy niem

hy vpng U? Vd ldi ngu Irong ndi xdn xang Md,

dd ngd'm, dd xe toang ldng vdi ndi dau chia cdi rdi chua sa sao ?

Nha van Nguydn Ngpc da nhan xdt v l vdn

Nguyen Ngpc Tff: Mdy ndm nay chdng la deu rdt

thich Nguyin Ngpc Tu Co dy nhu moi cdi cdy lu nhien mpc lin giffa rUng tram hay rffng dudc Nam

bp vay luai tdn la thudng, dem de'n cho vdn hpc mot luong gid mat rai, tinh le'md chdn chd't, chdn chdt md linh le, ddc biet "Nam bd" mpt cdch nhu khdng, chdng cdn chul cd gang ndo nhu cdc tdc gid Nam bp di trUdc

Ndi de'n phffdng ngff Nam bp ta khdng the khdng nhdc de'n tdc gia vidt ky xud'l sac Vo Ddc Danh trong nhffng nam g i n ddy Hay chim chdm dpc mdt doan van trong bdi ky "Me tdi" cda anh

de thffdng thffc chat Nam bd d'y: Me tdi phdi ra

ddng tff liic hdng dong cho din khi hdng xdm lin d^n, tdm thdn gdy idn md trin bd mdu giSa tii'ng nhdi bdu dong thanh mpt khdc nhqc budn tren ddng nUdc bao la khi trdi chgng vang Dim dim, ldi ngu bang dieu ru cua tii'ng dng hd ehdp chdn Irong cdn nhd dpi ndt me phdi che ' o toi hdng nhifng tdm Id chdm

I NGHIEN cau - TRAO B 6 | |

PimongngONambo-(Tii'p theo Irang U)

Hay trong bdi k^J "Rdm ra dai khd", vdn cua Vo

D^c Danh nhff "thd vdn xiidi", rd't gidu so sdnh lidn

tffdng, nhip dieu: Chj mac bd bd ba mdu den cdi

ddng cao cao, tffng can gid Ida qua, chi nghting

vdnh thung, lUa hot ludn xudng lua Up bay bay,

bui ram bay bay, td do chi cung hay bay, nguae

Iheo chieu gid Id , nhffng dUdng n^t cong cda

vdng eo, vdng ngifc cdng trdn Tdi cU nhin ngdn

nga vd, tdi khdng ngd khi minh khdng cdn "dai

khd" nhu chi nghl lhi dd lai Id mda liia cud'i cdng

ldi duac gdn gui chi khi ldi bii'l difae linh yeu

thi hinh dnh ngudi con gdi Irong tdi Id chi Ld

chi vdi nhffng gidc ngu trUa Irong chdi ra giffa

dSng, Id chi vdi ddi ihdng nude, chiec ddn gdnh

odn vai di giffa ddng ra khd Irong bdng chieu

Ihd'p thodng, qudn do udl mem bd sdt thdn gdy

Id chi ngdi dudi cdy ram qudn tifng con cui Idm

bep um trdu Id chi ngdi dd't ram sdng bffng cd

mdt khuc song Id chi ngffc cdng Irdn dUng

Iren gidn gii lua

Cdn thd thi nhilu lac gia dffa phffdng ngff Nam

bd vdo khd thdnh cdng Trong dd phai ke de'n cdc

nha did: Le Chi, Nguyen Ba, Kim Ba, Vd Hong,

Trinh Bdu Hodi Phd Sa Lde Dinh Thi Thu Van,

Song Hao, Thu Nguyet Thai Sac Hffu Nhan

Trffdng Trpng Nghla, Le Ai Siem, Vd Tan Cffdng,

Huynh Thdy Kilu Xin dan ddi cau thd Vu Hing

trong bdi "Ngffdi phffdng Nam" de ban dpc rd hdn

mpl net tinh cdch cda ngffdi Nam bd - nhffng ngffdi

mang trong minh ddng mdu cda D l Chieu, Bdi

Hffu Nghia, Phan Vdn Tri ra't hdo phdng, hdo

hidp, dieu nghd, bao dung:

Ngudi phuang Nam khd sdc

Ngudi phuang Nam ngdy xua do tai

Ddng Hdm giang cudn sdng khdng ldi

Bim sdu ddi dm trdn chung rUpu

Ruau say Um bdc din tdn trdi

Ngudi phuang Nam say thi say trgn

Ngudi phuang Nam budn thi budn sdu

Vd day la nhffng cau Ihd d^y dm anh cda nha Ihd tre Huynh Thdy Kilu d Cd Mau:

Cd lim kim ruat nhau xe ddng vpng tUdng Chdu thd budn thkm vUc khuc dd quyin

(Theo em ve vdng c l tich)

Bong ngUa cd

Ao do cdn ngUc sdm Ddm cudng phong Vdc cudc bifa mdu chiiu

Con di'nhui khdc dim thanh vdng

Le ban linh nUdc mdt chdy trdng non

(Ndi vdi qud hffdng)

Nghiing vat gid hUng dnh trdng tU dlnh trdi rdi xud'ng

Chuong thdi gian go vd dim thuang ludn Anh dd gal xong mua bao tdp Thu vdo mdy bong kinh thdnh budt nu sao hoa

(Co tich cho em)

Mua ha run ndi niem gidp hat

Co ngam ddy nu ddng cdnh ddng xUa

(Thien difdng cay xanh Id) 3- Tuy nhien, ndu lam dung phffdng ngff Nam

bd qud nhilu thi se 1dm cho cdu van, cdu thd thdm rd'i rdm, khd lulu dd'i vdi nhilu ngffdi d nhffng vdng, miln khac, lam giam sff trong sang cda tidng Vidt Giff gin ban sac van hda ddn lpc trong phffdng ngff Nam bd ndi ridng va ngdn ngff ndi chung Id mpt dieu can thid't trffde sff xam thffc cda ngdn ngff ngoai lai trong thdi hdi nhap qud'c Id' Ngdy nay, trffde sff bung nd v l thdng tin trdn cdc phffdng tidn truyln thdng nhff bdo ndi bao hinh, bdo vid't, bao didn td trdn internet nhilu ngffdi dffng "ngdn ngff Idng" d l budn ban, hay "ngdn ngff chdt" cua gidi tre de giao IffU, vd sdng tdc trdn cdc website, blog 1dm mat di ban sac eua ngdn ngff tid'ng Viet

Dd la dilu ddng bdo dpng!

D I kd't thdc bai vid't nhd nay, tdi xin din mot

doan trong bai thd vui Tinh yiu lin hpc cda tdc

gia Vdn Thdng dang trdn bao QDND vdi nhiJng tff ngff cda gidi Tin hpc da bffdc vao van chffdng:

M i l n domain anh vIn mai di tim Lac chd'n nao trong hang tridu website De'n thdm em bang dja chi email Niem thtfdng nhd trai dai trdn keyboard Chdn tinh em chan? ihe n'i'" ' '"load