Bài viết nghiên cứu đặc điểm phương ngữ Nam Bộ trong ca dao – dân ca thông qua các nội dung: đặc trưng của Nam Bộ thể hiện qua ca dao, dân ca; con người và văn hóa Nam Bộ trong ca dao - dân ca; cách nói cường điệu, phóng đại, từ ngữ địa phương trong ca dao – dân ca Nam Bộ.
Trang 1TAP CHI KHOA HQC XA HQI SO 10(l34)-2009 53
x»
DAC DIEM PHUdNG NGU NAM BO
TRONG CA DAO-DAN CA
TRAN THI NGOC LANG (*)
T6M TAT
Trong kho tang van hpc dan gian, ca
dao-dan ca Nam Bp la mpt bp phan quan trpng
d$c trung cho thien nhien, van hda-xa hdi
cua vung dit nay Nd cung la mdt manh dit
phi nhieu cho nhCrng ai muon tim hieu, khao
sat ve van hda va tieng ndi cua vung dit
ndy ,>••••
LMC'OAU
Ca dao luu truyen trong dSn gian tCp ddi np
qua ddi kia Ca dao la nai ma con ngudi t y
do bpe Ip nhu'ng suy nghT, cam nhan v l
cupc sing, v l que huang d i t nudc, v l
nhan tinh t h i thai, tam t u tinh cam Ca
dao-dan ca g i n bd mat thiit vdi qua trinh phat
triln van hda xa hdi cua vung miin Do dd,
de hilu va cam nhan duac van hda dan
gian cua mpt vung d i t , khong t h i khdng
bilt d i n ca dao-dan ca cua m i i n d i t dd
Du Nam Bp chf mdi hinh thanh dugc hgn
ba tram nam nhung kho tang ca dao-dan ca
cua vung d i t nay phong phu, da dang
Trong bai vilt nay, chung tdi m u l n tim h i l u
dac dilm phuang ngu' trong ca dao-dan ca
Nam Bp
2 O A C T R L T N G C U A NAM BQ T H £ HIEN
QUA CA DAO, D A N CA
X ' • ' ' '
2.1 Dieu kien thien nhien
'"' Phd Giao su, tiln sT Vi$n Phat trien Bin
v&ng vung Nam BP
Ca dao g i n liln vdi nhCpng y i u t l thien nhien g i n gui trong ddi s i n g hing ngay Nam Bd lai la vung d i t nhilu sdng l l m
rach Vi t h i , nhCpng y i u t l sdng nwoc, rupng ddng, miet vwdn - ba b l i canh tieu
bilu eua thien nhien va cudc sing d Nam
Bd cung la ba b l i canh ma ca dao-dan ca Nam Bd thudng bpe 16 nhCpng dac dilm ngonngCp eua minh (Bui Manh Nhj, 1984)
Trong ca dao-dan ea Nam Bp, hinh anh ghe xuong, sdng r^ch xuit hipn vdi t i n s l r l t
cao
- Ghe len, ghe xuIng d i m d l
Sao anh kh6ng gCpi tha v l tham em
- Kh6ng xuong nen phai Ipi s6ng
D6i I6ng nen phai an r6ng be mon
- Bim bjp keu nwac idn anh ai
Bu6n ban kh6ng Idi, cheo ehIng mdi me
d Nam Bd, nhu'ng d i l u kien t y nhien thuan lgi dd da giup cho vung d i t nay cd nhCi'ng rupng d i n g menh mpng xanh tit
- Ruong dong mat nude lang te
Mdt dan cd trIng bay v l kilm an
Ben canh nhCpng y i u t l sdng nude, nhCpng san vat cua dja phuang cung di vao ca dao-dan ca t h a t t y nhien
- M u l n an bdng sung, mim kho
Len cha len me, xuIng dd theo anh
Cung n h l m dien dat y tudng "an gidi han lam", mdi vung m i i n lai SLP dgng nhCpng
Trang 254 TRAN THI NGOC LANG - DAC DIEM P H U Q N G N G Q NAM BQ
hinh anh rieng, dac trung cho khu vyc
minh Trong ca dao Nam Bd:
An nhu xang xuc "
-Min nhw luc binh trdi
Cdn d ca dao Ble Bp, do luc binh khdng
phd biin (chf cd beo tay, xuit hien trong
eac ao tu chCp khdng trdi tren sdng nhu d
Nam Bd) nen hinh anh nay da 6wac thay
blng:
- An nhu thuyin cha ma
Lam nhu a chai trang
Nhu'ng tCp ngCi', yiu t l dac trung nay giup
chung ta d l dang nhan ra ngay day la
nhCi'ng cau ca dao xuit XCP \W Nam Bd Gin
nhu khdng t h i tim thly nhCi'ng ghe xuong
bdng sung, mim kho, luc binh trong ea
dao Ble va Trung Bp Thay vao dd, la
thuyen dugc dung d l ehi chung eac loai
phuang tien di chuyin tren sdng nude; la
hinh anh cay da, bin nude, luy tre; la nui
rCpng trung diep
- Thuyen v l ed nhd bin chang
Bin thi mdt da khang khang dgi thuyin
- Cay da, ben nwoc, san dinh,
Thien nhien rieng ve trCi- tinh lang que
- Yeu nhau tam tCp nui cung treo,
Ngu igc sdng cung ldi,
Thlt bat deo cung qua
- Dudng vd XCP Nghe quanh quanh
Non xanh nwoc biec nhu tranh hpa d l
2.2 Con ngudi va van hoa Nam Bp trong
ca dao-dan ca
Ca dao-dan ca d mdi vung miin la bCpc
tranh phan anh chan that ddi sing, tinh
each, tam tu, tinh cam eua eu dan d vung
dit dd La nhCrng ngudi da tCp bd luy tre
lang, nhCi-ng rang budc phong kiln, di eu tCp
nhu-ng miin ngoai vao, ngudi Nam Bd
mang trong minh tinh each ngang tang,
phdng khoang, coi md, bdc true, khdng chid luon cui, khuit phuc
- Trdi sinh cay cCpng la dai
Gid lay mac gid, chilu ai khdng chilu
2.2.7 Cach bay td tinh cam nam nCr
Ngay ca khi giai bay tinh cam, ngudi Nam
Bd cung khdng thich rao ddn quanh co, ma thing thin bpe Id Hay thu' xem each mpt chang trai td tinh vdi ngudi minh thyang:
- Con ed trIng tg nhu vdi Tinh t6i vdi bau xCpng doi qua chCpng Mpt chang trai khac edn thing thin han:
- Ben dudi ed sdng, ben tren ed chg Hai dCpa minh kit vg chdng nghen
Neu len nhCpng cai tat yeu trong ddi sing hing ngay: "dudi la sdng, tren la chg" 6k di
d i n kit luan ring viec hai ngudi lly nhau cung la t i t yiu Cach ndi nay, cung da xuit
hien trong van hpc nydc ngoai: "Hoa hong
mau do, violet mau xanh, Chua tren thien dang, biet la anh yeu em" Trong khi dd,
each td tinh trong ca dao Ble Bp quanh co, rao ddn I n y han nhilu
- Tren trdi cd dam may xanh,
d giCi'a may trang, chung quanh may vang
U'de gi anh lly 6wac nang,
Thi anh mua gach Bat Trang v l xay
- Bay gid man mdi hdi dao Vudn hong da ed ai vao hay chya?
Hay trong bai ca dao:
- Hdm qua tat nude d i u dinh
Bo quen chile ao tren canh hoa sen
Em dugc thi cho anh xin
Hay la em 6k lam tin trong nha
Ao anh sCpt chf dLPdng ta
Vg anh chLPa ed, me gia chua khau
Nhu'ng cau ea dao nay SCP dgng nhilu hinh
Trang 3TRAN TH! NGQC LANG - D A C DIEM P H U Q N G N G Q NAM BO 55
anh I n dg: vwdn hong, cai ao, tien cwdi,
buong cau Du khdng d l nghj tryc tiip,
ngudi nghe cung se t u h i l u dd la Idi td tinh
va mong m u l n t i l n d i n hdn nhan
Ca dao-dan ca Nam Bd khdng chf danh
rieng cho eac chang trai t h i hien tinh cam
cua minh ma cung la nai cac cd gai manh
dan bdc Id tam t u , cam xuc
- Phai ehi eat rudt dCpng dau
Chilu nay tui c l t rupt tui trao anh dem v l
- Cd mat chang em an m u l l cQng vui
Ving chang mdt bu'a, khdng ngu6i chut nao
Trong nhdng cau ca dao tren, cac eo gai
cung quyit Net t h i hien tinh cam eua minh
bang nhCpng hinh anh dan da, dung dj, d l y
chit Nam Bp (an m u l i , c l t rupt) ma sau
sic, chan thanh Nhu vay, ea dao-dan ea
Nam Bp da pha bd nhung rao can v l l l
giao va trd thanh mpt d u n l i tinh cam hieu
qua
2.2.2 Cach ndi cwang dieu, phdng dai
Mpt dac dilm nCpa eua ca dao-dan ca Nam
Bp la giau tinh cudng dieu, tinh ndi qua
Chang qua, la d l tao I n tugng, gay sy chu
y cho d l i tugng NhCpng each ndi nhu "rlu
fhCii rupt", "buon m u l n chit" da trd nen
quen thupc trong Idi an tilng n6i h i n g ngay
cua ngudi dan Nam Bp D i l u nay cung da
tCpng dugc t h i hien qua nghe thuat ph6ng
(Jgi trong nhCpng truyen vui eua bac Ba Phi
o l bpe 16 tinh cam cua minh, hp khong ngai
dung nhCpng each n6i ph6ng dai, c l t sao
cho d l i tugng xieu Idng:
-Anhthuang em, '"'' "'
Thuang lun, thuang lun,
Thuang/pMa dc,
Thuang trdc da diu,
Ngu quen thi md,
Thue day thi thuang
Noi nhd ngudi yeu da duac chang trai ndi qua len b l n g nhung hinh anh that binh dan, mpc mac
- v i n g cam ba bCpa edn no
v i n g em mdt bCpa gid gid khdng len
Ndi nhd duac cudng dieu khi chang trai l l n Idn ca thdi gian
- Tdi xa minh dng trdi n l n g tdi ndi mua Canh ba tdi ndi sang, giCpa trua tdi ndi
chilu
d mdt eye khac, cung nhlm bpe Id tinh cam va chdng, ca dao B l e Bd cung s u dgng bien phap ngoa dg
- Mui nang mudi tam ganh Idng, ChIng yeu chIng bao rau ring trdi cho Dem n i m thi ngay o o
ChIng yeu chIng bao ngay cho vui nha
Di cha thi hay an qua ChIng yeu chong bao v l nha dd cam
2.2.3 Tinh hai hwdc, di ddm
Ndi d i n ea dao-dan ca Nam Bd, khdng t h i khdng ndi d i n dac d i l m hai hude, di ddm Trong b i t CCP hoan canh nao, ngudi Nam
Bd cung ed each dua vui lem Ifnh, t h i hien tinh thoai mai, linh hoat, kha nang d l thich nghi vdi d i l u kien song D i l u dd cung ndi len tinh t h i n lac quan cua c u dan vung d i t nay Ta ed t h i b i t gap tinh hai hude, di
ddm trong Idi td tinh nam nw, trong tinh
cam v g ehIng, trong tinh xdm gilng Ngay nhCpng lue t h l t vpng chang trai v i n cd t h i ndi gidn
- Anh tudng gilng sau anh n l i sgi day cut
Ai de gilng can nd hut sai day Qua tdi day khdng cudi duge cd hai may Qua cheo ghe ra biin dgi nudc d l y qua cheo trd vd
Trang 456 TRAN THj NGQC LANG - DAC DIEM PHUQNG N G U NAM BQ
Bj ngudi yeu tCp c h l i thi kho nhung nhilu
vg qua cung khdng sung sudng gi Mpt dng
chIng l l m v g da tam sy
- Sdm mai di chg Gd V i p ,
Mua mdt x l p vai
Dem v l eon hai nd c l t
Con ba nd may
Con t u nd dot
Con nam nd v i l n
Con sau dam nut
Con bay vat khuy
Anh bude d n g ra di
Con tam niu, con chin tri
Oi mudi ai, sao em 6k vay edn gi ao anh?
Trong ea dao B l e Bp, ta cung t h l y tinh hai
hude v l noi k h i eua mdt dng ehIng bay
vg
- Tren trdi ed v l y te te
Cd ong bay vg, ehIng che v g nao
Mpt v g rua bat d u ao
Phai tran mua rao, dCpng nep bgi tre
Mpt vg thi di budn be
Can sdng, can gid nd de xuIng sdng
Than ring: D i t hdi trdi ai!
Trdi cho bay v g nhu tdi lam gi!
2.3 TCP ngCp dja phuang trong ea dao-dan
ea Nam Bd
Viec tim h i l u phuang ngu* Nam Bd 6wcfc
t h i hien qua ea dao-dan ea la mpt each
n h l m khlng dinh them n i n van hda da
dang va phong phu eua vung d i t nay
NhCpng dac diem t y nhien va xa hpi nay da
tao nen nhCi'ng net ddc dao trong Idi an
tilng ndi eua eu dan Nam Bd
TCP ngCi' trong ea dao d i n tCp nhCpng y i u t l
g i n gui, than thudc trong cudc s i n g h i n g
ngay La thien nhien, vdi sdng nude, rupng
vudn La con ngwdi, vdi s y t i n g hda eua
nhilu tinh each, tao nen nhu'ng dac tryng trong each SLP dgng tCp ngu", v i n dieu
TrLPdc h i t , s i n g giua mdt vung song nLPdc bao la, nhCpng tCf ngCp chf sdng nude r l t d l i dao, phong phu Hinh anh thudng xuyen duge n h l e tdi dd la hinh anh nhCpng chile
ghe, xuong, nhCrng con nwac Idn, nwac rdng, nwoc dCrng, loi, cau khi, eiu van
(Trin Thj Ngpc Lang) - , ; ,
- C h I n g cheo thi v g cung cheo i^tfiO
Hai dCpa cung ngheo lai dung vd\ nhau
Tac gia dung tCp "dgng" chCp khdng dung tCp
"gap" Dung chCp khdng phai la gap gd Dung d day ed nghTa la gap g d r l i l l y nhau
TCP binh dan, mpc mac nay da tap nen mdt
d i l m n h i n r l t giau hinh tLpgng cho cau ea dao tren ,, - ^^
Ca dao-dan ca la t i l n g ndi tam t y tinh cam cua ngydi lao dpng binh dan vi t h i chung
ta b i t gap n h i l u tCr ngCp dac trung Nam Bp
nhu gid, cing, bieu, wng, hong, kheu kheu mdc mdc, nghen, hen, thung thing, qua chCrng, binh, coi, min
- Trdi mu'a ede nhai c h i t s l u ->
£nh uang di cudi nhai b l u khdng wng Chang hiu^''^ dCrng dya sau lung, , ,.,f^j Kheu kheu mdc mdc bieu wng cho r l i
Cach xung hd doe dao cua ngudi Nam Bp cung d u g c t h i hien trong ca dao-dan ca
Cach xung hd qua-bau ngay tryde x u i t
hien thudng xuyen trong t i l u thuylt eua Ho
B i l u Chanh, BLPU Dinh ngay nay each xung ho nay kh6ng e6n nCpa: ,
- Bau thuang qua chwa m I y ma bau da
than
Dau b l n g qua thuang lai tau Nam Vang
chd d l y
Ca dao, dan ca Nam Bp edn dpc dao d each
Trang 5TRAN TH! NGQC LANG - D A C DIEM PHUONG NGU NAM BO, 57
sy dgng van dieu tao hieu qua bilu cam
cao,
- Nudc chay Hu hu
Lgc binh tr6i Hu hu
Anh thly em nhd xiu anh thuang
- Trdng len ehu' Cr
Ngd xuIng ehu' w
Anh thuang em thung thing em Cr
Anh dCpng thuang vpi, phg m i u tCr nghTa
em
- ChIng tha lan xuIng g i l n g cai "chum"
Chit ngum r l i ddi
s i n g chi day ehju chw m l coi
Loan xa phuang each, bilt dCpng ngli vdi
al
3 K t T LUAN
Tim hilu, phan tich, so sanh ea dao-dan ea
Nam Bp vdi ca dao-dan ea d nhung vung
miin khac, chung ta t h l y dugc net dpc dao
cua ca dao-dan ca Nam Bd T u tudng, tinh
cam con ngudi thi dau cung gilng nhau,
nhung d cac mdi trudng khac nhau nd se
dugc t h i hipn khac nhau ChIng han Nam
Bp la vung d i t sdng nude nen nhu-ng tCi'
ngu' lien quan d i n sdng nudc xuit hien vdi
t i n s l cao
NhO'ng c u dan d vung d i t mdi han 300
nam t u l i nay da thoat khdi nhu'ng rang
bupc eua l l giao phong kiln Hp la nhung
ngudi nang ddng, phdng khoang nen each
ma hp t h i hien trong ca dao, mdt mang van
hpc dan gian, nai ngudi lao ddng 6wac tuy
thich SLP dgng tilng ndi h i n g ngay cua
minh, cung khoang dat, manh me, dCpt
khoat han
Cach day mpt p h i n t u t h i ky, nha nghien
CCPU Bui Manh Nhj da tCpng d l xuit viec dua
ca dao-dan ca Nam Bp vao chuang trinh
giang day van hpc trong nha trudng, nhat la
d eac tfnh phia Nam Dang tile la, d i n gid
d l nghj nay v i n rai vao quen lang Do vay, chung tdi nghT ring, dua ca dao-dan ca Nam Bp vao giang day d trudng p h i thdng,
se giup cho hpc sinh h i l u bilt them v l ca dao-dan ca Nam Bd, thly dugc s u da dang phong phu cua kho tang ca dao-dan ca dan tdc, se giup cho hpc sinh them yeu quy tilng noi va truyin thing dan tpc •
CHU THiCH
*^' Chi con chSu chdng trong Phuang nglJ- Bic
Bp
T A I Lieu THAM K H A Q
1 Bui Manh Nhj 1984 Mpt so d$c diem ngdn ngCr cua ca dao-dan ca Nam Bd Tap
chi Ngon ngd S l 1
2 Huynh Ngpc Trang (Suu t i m va bien
scan) 1998 Ca dao dan ca Nam Ky luc tinh
Ddng Nai: Nxb D i n g Nai
3 Nguyin Van Ai (Chu bien)-Le Van
Ouc-Nguyln Cong Khai 1994 TCr diin phwang ngirNam Bd TPHCM: Nxb TPHCM
4 Trin Phong Dilu 2005 Phwang ngCrNam
Bd trong ca dao ve tinh yeu Van hoa Viet,
05/10/2005, <http://e-cadao.com/Ngonngu/ PhuongnguNambo.htm>
5 T r i n Thj Ngpc Lang 1995 Phwang ngCr Nam Bd - nhCrg khac biet ve tCr vwng-ngCr nghTa so vdi phwang ngCr Bac Bp Ha Npi:
Nxb Khoa hpc Xa hpi
6 Trin Van Nam 2004 Tinh each Nam bd qua bieu tnrng ca dao But Vipt, 22/11/2004,
http://nguoivienxu.vietnamnet.vn/butviet/2004 /11/348566/>
7 Vu Dung, Vu Thuy Anh, Vu Quang Hao
1994 Ca dao tru-tinh Vipt Nam H^ Npi: Nxb
Gi^o due