Khi học sinh đã có kĩ năng nhận biết tốt các biện pháp tu từ so sánh họcsinh sẽ biết viết các câu văn tạo ra những hình ảnh cụ thể, sinh động, gợi cảm vàbiết viết đoạn văn, bài văn sinh
Trang 1PHẦN 1 : MỞ ĐẦU THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN
3.1 Họ và tên: Bùi Thị Thanh Bình Nam (nữ) : Nữ
3.2 Ngày tháng năm sinh: 16 tháng 12 năm 1978
3.3 Trình độ chuyên môn : ĐHSP Tiểu học
3.4 Chức vụ, đơn vị công tác :
Giáo viên – Trường Tiểu học An Sơn Điện thoại : 01665211478
4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến:
Trường Tiểu học An Sơn– Nam Sách – Hải Dương
Điện thoại : 03203754959
5 Đơn vị áp dụng sáng kiến lần đầu (nếu có) :
Trường Tiểu học An Sơn – Nam Sách – Hải Dương
Điện thoại : 03203754959
6 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến:
7 Thời gian áp dụng sáng kiến lần đầu: Năm học 2013-2014
HỌ TÊN TÁC GIẢ
Bùi Thị Thanh Bình
XÁC NHẬN CỦA CƠ QUAN ĐƠN VỊ
ÁP DỤNG SÁNG KIẾN
Trang 2TÓM TẮT SÁNG KIẾN
1 Hoàn cảnh nảy sinh
Trong quá trình giảng dạy và tìm hiểu tình hình thực tế ở trường Tiểu học,tôi không khỏi băn khoăn và lo lắng trước thực trạng học sinh ngày càng yếu mônvăn nhất là phân môn Luyện từ và câu
Chính vì điều đó tôi đã suy nghĩ, tìm cách lý giải cũng như tìm hiểu quathực tế học sinh, tập trung nghiên cứu sau đó đưa ra một số biện pháp, sáng kiếnnhằm khắc phục những tình trạng nêu trên Từ đó giúp các em có những cái nhìnmới về môn Tiếng Việt nói chung và phân môn Luyện từ và câu nói riêng
Bản thân tôi hằng ngày được tiếp xúc trong môi trường giáo dục, trực tiếpgiảng dạy các em do vậy hơn ai hết tôi là người nắm bắt, nhìn thấy thực trạng họctập của học sinh Qua việc khảo sát, đánh giá bài học sinh tôi nhận thấy học sinhlàm bài còn quá yếu, ngôn từ nghèo nàn, câu văn viết khô khan chưa giàu hìnhảnh, ý thức học tập cũng như chất lượng của bài làm là chưa cao Các em vẫn chưanhận biết các biện pháp tu từ so sánh như thế nào Bên cạnh đó vốn sống, kinhnghiệm thực tế của các em còn quá ít ỏi Nội dung chương trình, cấu tạo của sáchgiáo khoa thiếu tính khoa học, chưa phù hợp với những đối tượng học sinh Đó
chính là lý do tôi chọn đề tài Một số biện pháp rèn kĩ năng nhận biết biện pháp
tu từ so sánh cho học sinh lớp 3 để nghiên cứu.
2 Điều kiện và thời gian áp dụng: - HS khối 3, trường Tiểu học An Sơn.
- Áp dụng trong năm học: 2013 – 2014
3 Nội dung sáng kiến :
Trong phần này, tôi tập trung nghiên cứu về cơ sở lí luận, lí do chon đề tài,các mục tiêu, phương pháp nghiên cứu, đối tượng áp dụng
Các kiến thức liên quan đến đề tài, thực trạng giảng dạy trên lớp, các biện pháp nhận biết các biện pháp tu từ so sánh; kết quả đạt được trong quá trình thực nghiệm
Trang 3Cụ thể : Các kĩ năng nhận biết các biện pháp tu từ so sánh thực chất làhướng dẫn học sinh cách xác định các hình ảnh so sánh qua những nét tương đồng
về sự vật hiện tượng trong cuộc sống Do đó trong khi làm bài tập để đạt đượcmục tiêu đề ra, tôi đã dạy và hướng dẫn học sinh học như sau :
a Phát huy tính tích cực hoá các hoạt động của học sinh :
b Hướng dẫn học sinh tìm ra các điểm giống nhau của các sự vật trongcuộc sống để có cách so sánh hợp lý
c Cung cấp vốn sống, kinh nghiệm thực tế và những kiến thức về khoahọc, tự nhiên xã hội
Khi học sinh đã có kĩ năng nhận biết tốt các biện pháp tu từ so sánh họcsinh sẽ biết viết các câu văn tạo ra những hình ảnh cụ thể, sinh động, gợi cảm vàbiết viết đoạn văn, bài văn sinh động hơn
4 Kết quả của kinh nghiệm
- Giờ học sôi nổi hơn, các em đã có kĩ năng nhận biết tốt hơn về biện pháp tu từ
so sánh trong mỗi câu văn, câu thơ
- Học sinh say mê môn học, tiếp thu bài một cách chủ động, sáng tạo và pháthuy được tính tích cực của học sinh
- Học sinh nắm chắc kiến thức và biết vận dụng vào thực hành, kĩ năng nhậnbiết tốt hơn về biện pháp tu từ so sánh trong mỗi câu văn, câu thơ và biết viết cáccâu văn có hình ảnh so sánh, đặc biệt là các em không còn nhầm lẫn khi xác địnhcác biện pháp so sánh
- Chất lượng đại trà của lớp được nâng lên rõ rệt, chất lượng học sinh năngkhiếu cao hơn so với các lớp cùng khối
5 Kết luận và kiến nghị.
Phần này tôi đưa ra kết luận về tính khả thi của sáng kiến, các bài học kinhnghiệm, phạm vi, điểu kiện áp dụng và những kiến nghị, đề xuất
Trang 4PHẦN II : MÔ TẢ SÁNG KIẾN
A ĐẶT VẤN ĐỀI.HOÀN CẢNH NẢY SINH :
Trong quá trình giảng dạy và tìm hiểu tình hình thực tế ở trường Tiểu học,tôi không khỏi băn khoăn và lo lắng trước thực trạng học sinh ngày càng yếu mônvăn nhất là phân môn Luyện từ và câu
Chính vì điều đó tôi đã suy nghĩ, tìm cách lý giải cũng như tìm hiểu quathực tế học sinh, tập trung nghiên cứu sau đó đưa ra một số biện pháp, sáng kiếnnhằm khắc phục những tình trạng nêu trên Từ đó giúp các em có những cái nhìnmới về môn Tiếng Việt nói chung và phân môn Luyện từ và câu nói riêng
Bản thân tôi hằng ngày được tiếp xúc trong môi trường giáo dục, trực tiếpgiảng dạy các em do vậy hơn ai hết tôi là người nắm bắt, nhìn thấy thực trạng họctập của học sinh Qua việc khảo sát, đánh giá bài học sinh tôi nhận thấy học sinhlàm bài còn quá yếu, ngôn từ nghèo nàn, câu văn viết khô khan chưa giàu hinhảnh, ý thức học tập cũng như chất lượng của bài làm là chưa cao Các em vẫn chưanhận biết các biện pháp tu từ so sánh như thế nào Bên cạnh đó vốn sống, kinhnghiệm thực tế của các em còn quá ít ỏi Nội dung chương trình, cấu tạo của sáchgiáo khoa thiếu tính khoa học, chưa phù hợp với những đối tượng học sinh Nhất
là ở chương trình lớp 3 biện pháp tu từ so sánh, đó chính là lý do tôi chọn đề tài
Một số biện pháp rèn kĩ năng nhận biết biện pháp tu từ so sánh cho học sinh lớp 3 để nghiên cứu.
II MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI :
- Góp phần giúp học sinh củng cố lý thuyết về cách dùng từ so sánh, từ đó họcsinh biết phân biệt, biết cách nhận biết biện pháp tu từ so sánh
- Giúp học sinh tiếp cận kịp thời với sách giáo khoa đồng thời giúp giáo viên
có được các phương pháp rèn luyện học sinh kỹ năng sử dụng biện pháp tu từ so sánh
- Giúp cho giáo viên nâng cao được trình độ, năng lực chuyên môn
Trang 5III PHẠM VI CỦA ĐỀ TÀI :
- Thực hiện ở lớp 3C do tôi chủ nhiệm
- Phần nhận biết biện pháp tu từ so sánh
IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Để hình thành và viết chuyên đề sáng kiến, tôi đã sử dụng một số phương pháp sau:
- Phương pháp tra cứu tập hợp hồ sơ tài liệu
- Phương pháp điều tra thực trạng
- Phương pháp tổng hợp, so sánh, phân tích kết quả
- Phương pháp thực nghiệm
Trang 6biện pháp tu từ so sánh góp một phần không nhỏ để làm nên điều đó
Mặt khác, so sánh có khả năng khắc họa hình ảnh và gây ấn tượng mạnh mẽ
làm nên một hình thức miêu tả sinh động, so sánh còn có tác dụng làm cho lời nói
rõ ràng, cụ thể, diễn đạt được mọi sắc thái biểu cảm Có ai sinh ra mà không biếtrằng:
“Công cha như núi Thái Sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”.
Chỉ cần sử dụng biện pháp tu từ so sánh trong câu ca dao trên , tâm tư tình
cảm của con người sẽ được bộc lộ một cách kín đáo và tế nhị Nó gửi gắm vào đó
cả một niềm tâm sự thầm kín Trong bản Tuyên ngôn độc lập, Bác Hồ cũng đã sử
dụng Biện pháp so sánh tương đồng để viết : “ Tất cả mọi người sinh ra đều
có quyền bình đẳng Tạo hoá cho họ những quyền mà không ai có thể xâm phạm được Trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc” Như vậy đối với tác phẩm văn học nói chung, so sánh mang chức năng nhận thức và biểu cảm.
Nhờ những hình ảnh bóng bẩy, ước lệ, dùng cái này để đối chiếu cái kianhằm diễn tả những ngụ ý nghệ thuật mà so sánh tu từ được sử dụng phổ biếntrong thơ ca, đặc biệt là thơ viết cho thiếu nhi So sánh tu từ giúp các em hiểu vàcảm nhận được những bài thơ, bài văn hay, từ đó góp phần mở mang tri thức làmphong phú về tâm hồn, tạo hứng thú khi viết văn, rèn luyện ý thức, yêu quý TiếngViệt giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt cho học sinh
Trang 7Biện pháp nghệ thuật so sánh đã chính thức đưa vào phân môn Luyên từ và câu lớp 3 Điều đó cũng khẳng định vai trò trách nhiệm của mỗi giáo viên trong
việc hình thành cho học sinh kĩ năng nhận biết và sử dụng Giúp học sinh pháttriển kĩ năng giao tiếp, tạo điều kiện để học sinh phát triển một cách toàn diệnđồng thời giúp giáo viên có được các phương pháp rèn luyện học sinh về kỹ năng
sử dụng biện pháp tu từ so sánh Đó chính là mục đích của đề tài này.
II CƠ SỞ THỰC TIỄN
1 Thực trạng:
a Về sách giáo khoa:
Sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 3 hiện nay nói chung và phân môn Luyện từ
và câu nói riêng còn tồn tại một số điểm chưa hợp lý: Mặc dù SGK đã chú trọng
phương pháp thực hành nhưng những bài tập sáng tạo vẫn còn ít, đơn điệu, kiếnthức dạy học sinh còn mang tính trừu tượng, thiếu hình ảnh minh hoạ nên học sinhcòn gặp nhiều khó khăn trong quá trình lĩnh hội các kiến thức mới
b Về phía giáo viên:
Người giáo viên còn gặp khó khăn như cơ sở vật chất, phương tiện dạy học
và tài liệu tham khảo còn ít Một số bộ phận nhỏ giáo viên vẫn chưa chú trọngquan tâm đến việc lồng ghép trong quá trình dạy học giữa các phân môn của mônTiếng Việt với nhau, để khơi dậy sự hứng thú học tập và sự tò mò của phân mônnày với phân môn khác trong môn Tiếng Việt
c Về phía học sinh:
Do khả năng tư duy của học sinh còn dừng lại ở mức độ tư duy đơn giản,trực quan nên việc cảm thụ nghệ thuật tu từ so sánh còn hạn chế Vốn kiến thứcvăn học của học sinh còn nghèo Một số em chưa có khả năng nhận biết về nghệthuật, học sinh chỉ mới biết các sự vật một cách cụ thể Nên khi tiếp thu về nghệthuật so sánh tu từ rất khó khăn Vì vậy đòi hỏi người giáo viên cần hướng dẫnmột cách tỉ mỉ thực tế
Trang 8Qua khảo sát chất lượng về kỹ năng nhận biết biện pháp tu từ so sánh củahọc sinh lớp 3C năm học 2013 - 2014 tôi đã thu được kết quả như sau:
Số học sinh
tham gia
đánh giá
Số học sinh đạt yêucầu về nhận biết tu
tu từ so sánh
2 Các kiến thức liên quan:
Để phục vụ cho mục đích nghiên cứu đề tài, tôi thống kê phân tích cáchướng nghiên cứu biện pháp so sánh trong phân môn: "Luyện từ và câu" củachương trình SGK lớp 3 phục vụ cho việc giảng dạy
Kiến thức về so sánh tu từ được đưa vào giảng dạy trong chương trình lớp
3 ở phân môn: "Luyện từ và câu" Toàn bộ chương trình Tiếng Việt 3 - Tập I đã dạy về so sánh gồm 8 bài ở các tuần: Tuần 1,3,5,7, 10,12,15 và tuần ôn tâp 18 với các mô hình sau:
So sánh: Âm thanh - Âm thanh
Tác giả SGK đã giúp học sinh nhận diện dạng, loại và phân biệt hiệu quả so
sánh qua các dạng bài tập
Trong quá trình dạy của GV và học của HS còn hay mắc phải những tồn tạivướng mắc Xuất phát từ thực tế và những lí do được trình bày ở trên tôi muốn
Trang 9đưa kinh nghiệm : Một số biện pháp rèn kĩ năng nhận biết biện pháp tu từ so sánh cho học sinh lớp 3 Với hi vọng sẽ giúp cho các bạn đồng nghiệp đang dạy
Tiếng Việt lớp 3, đặc biệt là phân môn Luyện từ và câu có một tài liệu tham khảotrong quá trình dạy học, trang bị thêm cho mình những cách thức, những kinhnghiệm trong quá trình hướng dẫn học sinh nhận biết biện pháp tu từ so sánh Trên
cơ sở đó tạo cơ hội cho học sinh phát triển năng khiếu của bản thân thông qua việcviết các câu văn giàu hình ảnh, góp phần nâng cao chất lượng cảm thụ văn học vàviết văn cho học sinh
Sáng kiến này tôi đã nghiên cứu và áp dụng vào giảng dạy trong những nămhọc trước thấy có hiệu quả thiết thực Năm học 2013 – 2014 tôi đã tiếp tục sửdụng cách dạy này vào lớp tôi trực tiếp giảng dạy
III MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN KĨ NĂNG NHẬN BIẾT BIỆN PHÁP
- Xác định đúng yêu cầu của bài
- Phân tích yêu cầu của bài
- Học sinh làm bài
- So sánh đối chiếu kết quả của học sinh với đáp án ( HS phải lí giải được đáp áncủa mình )
- GV phải giải thích cho học sinh rõ vì sao có đáp án đó
* Ví dụ : Bài tập 2 (Trang 8): Tìm sự vật được so sánh trong khổ thơ sau:
Ơ cái dấu hỏi
Trông ngộ ngộ nghê
Như vành tai nhỏ
Hỏi rồi lắng nghe
Trang 10- Giáo viên yêu cầu HS đọc yêu cầu của đề
- Giải thích cho học sinh hiểu từ ngữ chỉ sự vật
+ Giáo viên có thể vẽ lên bảng hoặc giải thích cho học sinh hiểu Dấu hỏi cong
cong, nở rộng ở hai phía trên rồi nhỏ dần chẳng khác gì vành tai (Giáo viên có thể
cho học sinh nhìn vào vành tai bạn).
* Chú ý : Phương pháp này có hiệu quả nhất là sử dụng khi tìm hiểu bài
2 Dạy biện pháp so sánh tích hợp vào các môn học:
2.1 Tích hợp trong môn Tiếng Việt :
Khi dạy các phân môn thuộc bộ môn Tiếng Việt , giáo viên cần lồng ghépgiữa các phân môn trong môn Tiếng Việt với nhau
Ví dụ 1: Khi dạy bài Tập đọc: "Hai bàn tay em" SGK Tiếng Việt 3 tập I (Trang
7) Trong bài này có rất nhiều hình ảnh tu từ so sánh giáo viên cần nhấn mạnh đểgây hứng thú cho tiết tiếp theo của môn: "Luyện từ và câu" Giáo viên có thể chohọc sinh tìm các câu thơ có sử dụng biện pháp tu từ so sánh
Ví dụ 2 : Khi dạy bài Tập đọc “ Cửa Tùng ”, để giải thích từ ngữ (chiếc thau đồng, bờ biển Cửa Tùng) GV có thể cho học sinh tìm câu văn có sử dụng biện
pháp so sánh Học sinh sẽ rất dễ dàng tìm ra câu :
- Mặt trời như chiếc thau đồng đỏ ối chiếu xuống mặt biển
- Người xưa đã ví bờ biển Cửa Tùng giống như một chiếc lược đồi mồi
cài vào mái tóc bạch kim của sóng biển
Với những câu văn hay như thế, học sinh đã tìm được thì sẽ nhớ rất lâu và
sẽ áp dụng tốt trong việc viết văn của nình
Trang 112.2 Tích hợp Biện pháp tu từ so sánh qua các môn học khác :
a) Dạy Tự nhiên xã hội :
Khi dạy bài “ Các thế hệ trong gia đình’’ Giáo viên có thể cho học sinh tìm
những câu tục ngữ, ca dao, thành ngữ nói về tình cảm của những ngưòi thân tronggia đình Học sinh đại trà tìm tự do Học sinh giỏi , giáo viên có thể yêu cầu caohơn( có sử dụng biện pháp so sánh )
- Anh em như thể tay chân
- Con hơn cha là nhà có phúc
- Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra
b) Dạy Toán : Tích hợp biện pháp so sánh khi dạy Toán qua các dạng về
nhiều hơn, ít hơn , điền dấu < , >, =., So sánh số lớn gấp mấy lần số bé, Số bébằng một phần mấy số lớn …
3 Dạy theo mô hình :
Bài tập về so sánh lớp 3 được chia làm 2 dạng:
- Dạng 1: Bài tập theo mẫu (Bài tập nhận biết ) Trọng tâm
- Dạng 2: Bài tập sáng tạo ( Bài tập vận dụng )
3.1.Dạng 1 : Giúp học sinh nhận biết các từ chỉ sự vật so sánh Dạng bài tập này
rất đơn giản Chủ yếu là nhận biết các sự vật so sánh thông các bài tập Dạng nàychiếm đa số trong chương trình Nó được xây dựng dựa trên 4 mô hình sau: a) Mô hình 1: So sánh: Sự vật - Sự vật
b) Mô hình 2: So sánh: Sự vật - Con người
c) Mô hình 3: So sánh: Hoạt động - Hoạt động
d) Mô hình 4: So sánh: Âm thanh - Âm thanh
Muốn học sinh của mình có một kĩ năng nhận biết biện pháp tu từ so sánhvững vàng đòi hỏi người giáo viên phải có nghệ thuật khi hướng dẫn bài mới Dựa vào các mô hình như ta vừa phân tích
a.Mô hình 1: So sánh Sự vật - Sự vật: Mô hình này cách nhận dạng rất dễ
Trang 12vì trong câu thường xuất hiện các từ so sánh (như, là , giống , tựa, chẳng bằng )
Mô hình này có các dạng sau:
A như B
A là B
A chẳng bằng B
a1 Tìm hiểu dạng A như B: Dạng này đã xuất hiện ở các bài tập đầu tiên của
chương trình và xuyên suốt đến cuối chương
* Ví dụ: Bài 2( SGK trang 8): Tìm sự vật được so sánh với nhau trong các câu thơ, câu
văn dưới đây:
"Hai bàn tay emNhư hoa đầu cành"
(Huy Cận)
"Mặt biển sáng trong như tấm thảm khổng lồ bằng ngọc thạch"
(Vũ Tú Nam)
"Cánh diều như dấu á
Ai vừa tung lên trời"
(Phạm Như Hà)
Để làm tốt bài tập này, học sinh phải phát hiện các từ chỉ sự vật được so sánh
từ đó học sinh sẽ tìm được sự vật so sánh với nhau trong các câu thơ, câu văn trên
Có 2 phương án: Phương án 1: Gạch chân các từ chỉ sự vật so sánh trong các
câu trên bằng bút chì vào SGK
Phương án 2: Giáo viên phát phiếu học tập nhóm đôi Các nhóm điền vào phiếu
Trang 13+ "Mặt biển" so sánh với "tấm thảm khổng lồ".
+ "Cánh diều" so sánh với "dấu á"
+ "Dấu hỏi" so sánh với "vành tai nhỏ"
Nếu giáo viên hỏi ngược lại là vì sao "Hai bàn tay em" được so sánh với "Hoađầu cành" hay vì sao nói "Mặt biển" như "tấm thảm khổng lồ"? Lúc đó giáo viên
phải hướng học sinh tìm xem các sự vật so sánh này đều có điểm nào giống nhau, chẳng hạn:
+ Hai bàn tay của bé nhỏ xinh như một bông hoa.
+ Mặt biển và tấm thảm đều phẳng, êm và đẹp.
+ Cánh diều hình cong cong, võng xuống giống hệt như dấu á.
(Giáo viên có thể vẽ lên bảng "Cánh diều" và "Dấu á")
a2 Tìm hiểu dạng A là B: Dạng này học sinh rất dễ nhầm lẫn giữa câu so sánh với câu giới thiệu Bởi lẽ, cả 2 kiểu câu này đều có từ “ là ”
Ví dụ :(Bài 1c, d trang 24,25): Tìm các hình ảnh so sánh trong câu :
c/ Mùa đông
Trời là cái tủ ướp lạnh
Mùa hè
Trời là cái bếp lò nung
d) Những đêm trăng sáng , dòng sông là một đường trăng lung linh dát vàng
Trong trường hợp này, cần phải cho học sinh xác định từ chỉ sự vật trong câuthơ : ( trời mùa đông – tủ ướp lạnh ), ( trời mùa hè – bếp lò nung)
Giáo viên giải thích cho học sinh điểm tương đồng giữa các từ chỉ sự vật được sosánh
- Trời mùa đông lạnh như cái tủ ướp lạnh
- Trời mùa hè nóng như bếp lửa lò nung
Trong câu : Mẹ tôi là giáo viên ( từ là có tác dụng giới thiệu Trong trường
hợp này , học sinh phải hiểu nghĩa của từ và của câu )
b Mô hình 2: So sánh: Sự vật - Con người
