Chia sẻ một số giải pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh bài 17 – Hô hấp ởđộng vật ( Sinh học 11 – Ban cơ bản ) tại trường THPT Tủa Chùa

được xem như một trong những nhiệm vụ hàng đầu của người giáo viên nhằm thựchiện tốt trọng trách mà Đảng, nhà nước và nhân dân đã tin tưởng giao phó.Thứ hai, đây là một số kinh nghiệm nh

MỤC LỤC

PHẦN MỘT: MỤC ĐÍCH VÀ SỰ CẦN THIẾT CỦA GIẢI PHÁP 3 PHẦN HAI: PHẠM VI TRIỂN KHAI THỰC HIỆN GIẢI PHÁP 3

I Thực trạng việc dạy học bài 17 : Hô hấp ở động vật (Sinh học 11 –

Ban cơ bản) ở trường THPT Tủa Chùa

4

3 Điểm khác biệt và tính mới của giải pháp so với giải pháp đã và đang

được áp dụng

19

PHẦN MỘT:

MỤC ĐÍCH VÀ SỰ CẦN THIẾT CỦA GIẢI PHÁP

Trong những năm gần đây, đổi mới phương pháp giáo dục là nhiệm vụ cần thiết và cấp bách đối với ngành giáo dục nói chung và đối với mỗi giáo viên nói riêng Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 – 2020: Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động và năng lực tự học của người học

Trước hết, giải pháp ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu đổi mới dạy và học theo tinhthần chung của Bộ GD và ĐT theo định hướng phát triển năng lực người học để từ

đó đẩy mạnh sự phát triển của sự nghiệp giáo dục và đào tạo của nước nhà Đây

được xem như một trong những nhiệm vụ hàng đầu của người giáo viên nhằm thựchiện tốt trọng trách mà Đảng, nhà nước và nhân dân đã tin tưởng giao phó.

Thứ hai, đây là một số kinh nghiệm nhằm tăng cường tính tích cực, chủ động

và sáng tạo nhằm hướng tới mục tiêu nâng cao kiến thức, trau dồi kĩ năng và pháttriển năng lực của học sinh Đặc biệt là đối với học sinh dân tộc thiểu số, miền núi,vùng sâu, vùng xa…

Thứ ba , giải pháp giúp tăng cường khả năng liên hệ giữa lý thuyết giải quyếtcác tình huống thực tế liên quan đến sức khỏe con người và môi trường

Thứ tư, những yêu cầu của giải pháp này là sự kích thích cần thiết để họcsinh củng cố tư duy mang tính khoa học bộ môn

PHẦN HAI: PHẠM VI TRIỂN KHAI THỰC HIỆN GIẢI PHÁP

Giải pháp được triển khai đối với giáo viên giảng dạy và học sinh các lớp 11trường THPT Tủa Chùa từ tháng 10 năm 2014 cho đến tháng 10 năm 2015

Các giáo viên khi giảng dạy nội dung bài 17 : Hô hấp ở động vật đều bám sát

chuẩn kiến thức kỹ năng.Việc làm này giúp giữa các giáo viên có sự thống nhất cơ

bản về nội dung dạy học, cũng như đảm bảo tương đối mặt bằng tri thức học sinhcác lớp được tiếp cận.

Đồng thời, theo đinh hướng đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng pháttriển năng lực học sinh hầu hết các giáo viên giảng dạy bộ môn đều có ý thức tìmhiểu, nghiên cứu tài liệu xây dựng giáo án , bài dạy trình chiếu vừa có chất lượngvừa có tính khoa học thẩm mỹ để tạo sự hứng thú , tích cực , chủ động của học sinhnhằm góp phần nâng cao hiệu quả chất lượng bài dạy này

2 Hạn chế

Với đa số các giáo viên còn phụ thuộc một cách máy móc vào những định

hướng của Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng môn Sinh học 11 nên khi

xây dựng kế hoạch cho việc dạy học còn chưa chủ động

Không chỉ thế, một số giáo viên do ngại chuẩn bị để dạy theo phương pháp mới

nên không đầu tư chú trọng vào bài dạy , giáo án sơ sài , phương pháp chủ yếu làphương pháp thuyết trình làm cho học sinh nhàm chán Bên cạnh đó nội dung củabài đòi hỏi sự liên hệ của học sinh với cấu tạo , bộ phân cơ quan hô hấp của các cơthể động vật để hiểu về sự thích nghi của các nhóm động vật với môi trường sống,

từ đó học sinh giải thích được các hiện tượng ứng dụng trong thực tế liên quan đếncác quá trình hô hấp , có ý thức bảo vệ sức khỏe , bảo vệ môi trường sống

Một điều đáng nói nữa là đa số giáo viên vẫn còn sợ cháy giáo án , nên còn dè dặtchưa xây dựng các phương pháp mới , tổ chức hoạt động cho học sinh nhiều hơn đểtăng tính tích cực cho học sinh nên đa số học sinh vẫn còn thụ động trong việc tiếpthu kiến thức Học sinh mới chỉ dừng ở việc nắm bắt cấu tạo chức năng của cơquan hô hấp theo sự thuyết trình của giáo viên , việc hiểu và giải thích các hiệntượng còn hạn chế

Bên cạnh đó do số lượng học sinh đông ( từ 34- 36 học sinh ) , không gian lớphọc hạn chế nếu chia nhóm nhỏ thì không đủ không gian , chia nhóm quá lớn thì rơivào tình trạng chỉ có một số học sinh tích cực còn đa số học sinh thụ động , ỷ lại

II Nguyên nhân của thực trạng trên

1 Nguyên nhân khách quan

Có thể thấy nội dung bài 17: Hô hấp ở động vật không khó tuy nhiên đòi hỏi sự

tư duy và khả năng vận dụng thực tiễn cao mà thời lượng cho bài dạy chỉ có 45phút, không có các tiết bám sát , tự chọn nên nếu xây dựng theo phương pháp đểhọc sinh chủ động tìm ra kiến thức có thể làm chậm tiến độ chương trình

Thứ hai đặc thù của học sinh vùng miền vẫn còn chậm trong khả năng chủ độngtìm ra kiến thức, khả năng trao đổi và hoạt động dộc lập cũng như hoạt động nhómđặc biệt là với các lớp cuối chủ yếu là học sinh có học lực trung bình và yếu

Thứ ba là do những khó khăn về điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường và sựhạn chế trong tiếp nhận thông tin của học sinh trường THPT Tủa Chùa Đây cũng

là khó khăn chung của nhiều trường học đóng trên địa bàn huyện Tủa Chùa – mộthuyện vùng cao còn nhiều thiếu thốn, lạc hậu

2 Nguyên nhân chủ quan

Chịu trách nhiệm trước tiên về thực trạng trên phải kể đến đó là do ý thức và sự

đầu tư cho phương pháp dạy học của giáo viên Sinh học nhà trường chưa thực sựtriệt để do tâm lý, ngại đổi mới, ngại khó, ngại thất bại

Bên cạnh đó sức ỳ của học sinh quá lớn cũng là một yếu tố tác động không nhỏđến chất lượng dạy học Mà lý do sâu xa của tình trạng này xuất phát từ việc giáodục ý thức tích cực, chủ động, sáng tạo trong học và tự học cho học sinh chưa đisâu vào bản chất, mới chỉ hời hợt bên ngoài hoặc tập trung ở một số lớp có nhiềuhọc sinh khá, giỏi

Và nguyên nhân mang tính quyết định ở đây, thiết nghĩ là do bản thân mỗingười giáo viên Sinh học của trường chưa hiểu và vận dụng thấu đáo kĩ năngnghiệp vụ của mình trong việc xây dựng câu hỏi bài tập tình huống để áp dụng các

kỹ thuật dạy học nhằm tăng tích cực của học sinh

B NỘI DUNG GIẢI PHÁP

I Mục đích cụ thể, chi tiết của giải pháp

Trước hết nhằm thực hiện việc đổi mới giáo dục, dạy học, kiểm tra, đánh giá ởtrường THPT theo định hướng phát triển năng lực người học, phát huy khả nănggiải quyết các tình huống thực tế Để đảm bảo được điều đó, nhất định phải thựchiện thành công việc chuyển từ phương pháp dạy học theo lối "truyền thụ mộtchiều" sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thànhnăng lực và phẩm chất; đồng thời phải chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từnặng về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giảiquyết vấn đề, coi trọng cả kiểm tra đánh giá kết quả học tập với kiểm tra đánh giátrong quá trình học tập để có thể tác động kịp thời nhằm nâng cao chất lượng củacác hoạt động dạy học và giáo dục.

Thứ hai giải pháp tạo ra sự khơi mở, đối thoại, tương tác và kích thích giúp học

Cụ thể các mục tiêu như sau:

- Học sinh hứng thú , yêu thích khám phá khoa học.

- Liên hệ giải quyết các tình huống thực tế , biết chăm sóc bảo vệ sức khỏe

và bảo vệ môi trường sống

II Mô tả giải pháp

1 Bản chất của giải pháp

- Là sự kết hợp giữa các trò chơi , kỹ thuật dạy học khăn trải bàn , kỹ thuật

mảnh phép , tạo câu hỏi có vấn đề để học sinh tích cực chủ động trong việc tìm rakiến thức , nâng cao khả năng vận dụng vào thực tiễn

2 Nội dung của giải pháp

2.1 Mô tả giải pháp theo tiến trình dạy học

2.1.1 Hoạt động khởi động

* Trò chơi khởi động : Làm theo lời tôi nói

-Nội dung của trò chơi : Thực hiện động tác : Nghiêm ! Hít vào , thở ra ( Lặplại động tác 3 lần )

* Ý nghĩa của trò chơi: Giúp HS dễ dàng hình dung được quá trình hô hấp ởngười bằng động tác thể dục đơn giản Từ đó GV có thể mở đầu bài mới một cáchhiệu quả , tạo hứng thú ngay từ khi bắt đầu tiết học

* Năng lực đạt được khi tham gia trò chơi của học sinh

Năng lực hợp tác

Học sinh lớp 11B3 trong trò chơi khởi động

2.1.2 Hoạt động hình thành kiến thức

Ứng dụng kỹ thuật khăn trải bàn , kỹ thuật mảnh ghép một số nội dung trong phần III : Các hình thức hô hấp :Trong hoạt động này, giáo viên sẽ ứng

dụng kỹ thuật khăn trải bàn , kỹ thuật mảnh ghép để tổ chức hoạt động dạy học một

số nội dung trong phần III : Các hình thức hô hấp)

Mô tả chi tiết như sau:

2.1.2.1 Hô hấp qua bề mặt cơ thể

Nếu với cách làm trước đây đa số GV sẽ yêu cầu HS quan sát hình vẽ SGK

để tìm ra hình thức hô hấp ở giun đất Tuy nhiên phương pháp này chỉ có thể gây

sự chú ý cho một bộ phận nhỏ học sinh còn lại sẽ chờ vào lời giảng của GV Đểtăng tích cực chủ động của HS gắn liền với hiện tượng thực tế bằng cách sử dụngcâu hỏi tình huống và áp dụng kỹ thuật khăn trải bàn để tất cả HS có thể diễn đạt ý

hiểu của mình sau đó mới thống nhất ra đáp án chung Đồng thời HS cũng sẽ thấyđược hạn chế trong hình thức hô hấp này khi thay đổi môi trường sống

Với sự thay đổi nhỏ trong cách dạy truyền thống đã mang lại không khí mớicho tiết học vừa tạo không gian cho các em hoạt động độc lập vừa tăng khả năngtrao đổi nhóm tạo cho tiết học sôi nổi hơn

Cụ thể như sau :

* Câu hỏi tình huống: Tại sao giun đất khi bị bắt để trên mặt đất khô ráo sẽ

nhanh bị chết ?

* Kỹ thuật áp dụng : Kỹ thuật khăn trải bàn

- GV chuẩn bị giấy A0 , A4, bút màu , bút dạ , keo dính

Giấy A0 được thiết kế như sau :

- Sau khi các nhóm hoạt động xong GV gọi 1 thành viên trong nhóm lên trìnhbày

- GV nhận xét , đánh giá hoạt động của các nhóm , khái quát hóa kiến thức

* Năng lực đạt được của học sinh

- Năng lực hợp tác

- Năng lực quản lý

- Năng lực giao tiếp

- Năng lực sử dụng ngôn ngữ khoa học

Đại diện HS lớp 11B3 lên trình bày kết quả hoạt động của nhóm mình

2.1.2.2 Hô hấp bằng mang

Đây là nội dung khó đòi hỏi HS phải tư duy để thấy được sự thống nhất giữa

cấu tạo và chức năng của mang cá đồng thời chứng minh được mang cá xương đạthiệu quả tốt nhất Bên cạnh đó HS có thể vận dụng bài để giải thích được hiệntượng thực tế khi bán cá ngoài chợ sử dụng các ống sục khí hoặc cá để trên cạn sẽchết… Để làm được như vậy mỗi cá nhân cần phải tự đưa ra suy nghĩ của mình rồitrao đổi thống nhất nội dung nên kỹ thuật tôi sử dụng ở đây vẫn là kỹ thuật khăntrải bàn trên cơ sở đưa ra câu hỏi tình huống chung

* Câu hỏi : Dựa vào các đặc điểm bề mặt trao đổi khí chứng minh mang cá

xương đạt hiệu quả trao đổi khí tốt nhất ?

* Kỹ thuật áp dụng : Kỹ thuật khăn trải bàn

- GV chia nhóm , thực hiện hoạt động giống nội dung phần hô hấp qua bề mặt

- Năng lực giao tiếp

- Năng lực sử dụng ngôn ngữ khoa học

Đại diện HS lớp 11B3 lên trình bày kết quả

2.1.2.3 Hô hấp bằng phổi

Nội dung trong phần này chủ yếu tập trung khai thác làm rõ cấu tạo của

phổi , chứng minh phổi là cơ quan hô hấp trên cạn hiệu quả nhất Để thay đổi

không khí tiết học tôi đã sử dụng kỹ thuật mảnh ghép để các nhóm hoạt động độc

lập từng nội dung riêng sau đó sẽ ghép các nhóm để thực hiện nhiệm vụ chung Cácnhóm riêng sẽ tìm hiểu về cấu tạo phổi chim và phổi người Sau đó các nhóm đượcghép lại sẽ tìm ra đặc điểm giống và khác nhau giữa phổi chim và phổi người từ đóchứng minh được phổi là cơ quan hô hấp trên cạn hiệu quả nhất , đồng thời chứngminh được chim là động vật trao đổi khí hiệu quả nhất

Vòng 1 : GV chia học sinh làm 6 nhóm nhỏ (từ 4 -6 HS) và phân công nhiệm

vụ cho các nhóm

- Nhóm 1,3,5 tìm hiểu về cấu tạo của phổi người

- Nhóm 2,4,6 tìm hiểu về cấu tạo của phổi chim

Vòng 2 : GV ghép các nhóm lại với nhau : Nhóm 1 – 2 , 3-4 , 5 – 6

Câu hỏi : Phổi chim và phổi người có cấu tạo giống và khác nhau như thế nào ?Tại sao nói chim là động vật hô hấp trên cạn hiệu quả nhất ?

- Các nhóm sau khi hoạt động xong ghi kết quả ra giấy cử đại diện lên trìnhbày GV nhận xét và đánh giá hoạt động của các nhóm sau đó khái quát kiến thức

* Năng lực đạt được của HS :

- Năng lực hợp tác

- Năng lực quản lý

- Năng lực giao tiếp

- Năng lực sử dụng ngôn ngữ khoa học

Học sinh lớp 11 B3 hoạt động nhóm chung

2.1.3 Hoạt động vận dụng liên hệ thực tiễn và bảo vệ môi trường

2.1.3.1 Hô hấp bằng mang.

Câu hỏi thực tế : Khi bán cá ở chợ các em thấy những người bán cá thường làm

gì để cá sống lâu hơn ?

- HS dựa vào kiến thức quan sát thực tế trả lời

- GV nhận xét khái quát hóa kiến thức

* Nội dung bảo vệ môi trường

- GV chiếu hình ảnh cá chết do ô nhiễm môi trường nước đưa ra câu hỏi :

Nói lên suy nghĩ của em khi nhìn những hình ảnh trên ?

- GV gọi 2 -3 HS nói lên suy nghĩ

Câu hỏi : Theo em cần phải làm gì để khắc phục hiện tượng trên ?

2.1.3.2 Hô hấp bằng phổi

Trò chơi : Quan tòa : Tìm hiểu tác hại của thuốc lá

Mục đích của trò chơi là để HS thấy được thuốc lá gây ảnh hưởng như thếnào đối với sức khỏe con người ( đặc biệt là với cơ quan hô hấp) , tới cộng động từ

đó giáo dục cho HS ý thức bảo vệ sức khỏe Nói không với thuốc lá , bảo vệ môitrường sống

- Phân vai các nhóm thực hiện các vai trò thuốc lá , người đi kiện và quan tòa

- GV sử dụng 3 nhóm đã chia ở nội dung trước hướng dẫn cách chơi như sau Nhóm 1 : Người đi kiện thuốc lá

Nhóm 3 : Thuốc lá

Nhóm 2 : Quan tòa : phân xử ai đúng ai sai

- Các thành viên trong nhóm 1,3 lần lượt thảo luận , đưa ra ý kiến tranh luận

- Sau khi các nhóm tranh luận xong GV đưa video tác hại của thuốc lá gây nênbệnh ung thư phổi ( Liên quan đến cơ quan hô hấp ở người) sau đó yêu cầu cácnhóm viết lên thông điệp của nhóm mình lên trên bảng

* Năng lực đạt tới của HS

- Năng lực hợp tác

- Năng lực quản lý

- Năng lực giao tiếp

- Năng lực sử dụng ngôn ngữ khoa học

Bản thân các em được tự tham gia trong một vai trò mới ,lạ lẫm , được tựdiễn đạt theo cách suy nghĩ của mình Điều này sẽ khích lệ rất lớn đến thái độ , tưduy của HS ; giúp các em tăng cường khả năng giao tiếp , đối thoại của bản thân Đồng thời cách làm này đã làm giờ học trở nên rất sôi nổi , HS dễ dàng nắm bắtnội dung kiến thức

2.1.4 Hoạt động luyện tập

Mục đích : Giúp HS khái quát được nội dung kiến thức của cả bài

GV đưa ra bài tập để HS các nhóm thảo luận trả lời nhanh

Câu hỏi : Nêu chiều hướng tiến hóa trong các hình thức hô hấp ở động vật

2.1.5 Hoạt động tìm tòi, mở rộng

GV có thể định hướng HS tìm hiểu các hình thức hô hấp ở một số loài có điểmkhác biệt như cá thoi loi ( hô hấp bằng đuôi khi lên cạn ) , cá mập ( bơi không nghỉ), ếch ( hô hấp qua da và phổi)…

2.2 Khó khăn và phương hướng khắc phục

- Khi áp dụng kỹ thuật khăn trải bàn nhiều HS

còn bỡ ngỡ với hoạt động , trong quá trình ghi

chép ra A4 còn lúng túng

GV hướng dẫn chi tiết cách thức hoạt động của các nhóm , quan sát xem có HS nào gặp khó khăn kịp thời hướng dẫn

- Khi áp dụng kỹ thuật mảnh ghép một số nhóm

chưa có sự trao đổi giữa các nhóm ở vòng 1

GV nhắc nhở các nhóm đượcghép lại phải trao đổi tìm rathông tin chung nhất giữa cácnhóm trả lời câu hỏi

- HS khi lên thuyết trình còn mất bình tĩnh, lúng

túng

.- GV khích lệ HS để HS có thể bình tĩnh thuyết trình

2.3 Lựa chọn phương tiện, thiết bị dạy học

Phải căn cứ vào điều kiện cụ thể của trường, lớp và bản thân giáo viên, người dạy

có thể lựa chọn các phương tiện, thiết bị dạy học khác nhau Để tiết học đảm bảotính trực quan, sinh động, hiện đại hóa, thầy cô nên có sự đầu tư thời gian, tâm sức

để tự sáng tạo các phương tiện, thiết bị khoa học, đẹp mắt và phù hợp với tâm lý, tưduy tiếp nhận của học trò Bản thân tôi, để thực hiện được trọn vẹn nhất những ýtưởng của mình với tiết dạy đã sử dụng phần trình chiếu powerpoint với tư cách làmột phương tiện hỗ trợ; đi kèm với nó là các dụng cụ học tập mà học sinh cần chủđộng chuẩn bị như giấy (A0, A4, bút dạ, bút màu…)

2.4 Hướng dẫn học sinh tự học

Tất cả những mục tiêu và hoạt động kể trên sẽ không thể thực hiện đượchoặc thực hiện một cách hình thức nếu như không được gắn với quá trình tự họccủa học sinh Quá trình này muốn có hiệu quả thì giáo viên cần thể hiện được vaitrò chỉ đạo từ xa, và quan trọng hơn cả giúp các em tự gây dựng được ý thức tự học