tiểu luận kinh tế môi trường biến đổi khí hậu ảnh hưởng liên kết kinh doanh

Mặc dù vùng núi Yên Bái chịu không nhiều tác động trực tiếp từ biến đổi khí hậu nhưng những thay đổi trong các nhân tố thời tiết như nhiệt độ, lượng mưa lại có thể ảnh hưởng tới mùa vụ c

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiện nay, Việt Nam đang là quốc gia có lượng xuất khẩu chè Shan hàng đầu thế giới với tốc độ tăng trưởng ổn định Tuy nhiên, nếu xét trên tiềm lực của các nguồn lực trong nước thì giá trị tạo ra từ chè Shan còn dưới mức kì vọng Sở dĩ như vậy là do việcphải đối mặt với rất nhiều vấn đề trong từ quá trình sản xuất đến xuất khẩu, và một trong những yếu tố có tác động đáng kể thì không thể nhắc tới biến đổi khí hậu Nhắc đến chè Shan, ta có thể biết ngay tới Yên Bái - một trong những đầu tàu trong sản xuất

và xuất khẩu chè Shan của Việt Nam Mặc dù vùng núi Yên Bái chịu không nhiều tác động trực tiếp từ biến đổi khí hậu nhưng những thay đổi trong các nhân tố thời tiết như nhiệt độ, lượng mưa lại có thể ảnh hưởng tới mùa vụ chè Shan của Yên Bái, cũng như gián tiếp tạo điều kiện cho những hiện tượng khắc nghiệt khác xuất hiện Thời gian gầnđây, việc liên tục có những sự tiến bộ trong công tác sản xuất, chế biến, những mô hìnhliên kết kinh doanh ra đời đã giúp cho chè Shan Việt Nam ngày càng củng cố chỗ đứngtrên thị trường thế giới Trong bài viết này chúng tôi sẽ đưa ra nững nghiên cứu về sự ảnh hưởng của biến đổi khí hậu tới liên kết kinh doanh mặt hang chè Shan Yên Bái Với những phân tích của nghiên cứu ta sẽ có cái nhìn trực quan hơn về sự thay đổi của những liên kết kinh doanh khu vực Yên Bái

2 Phương pháp nghiên cứu

Bài nghiên cứu này sử dụng các phương pháp sau đây: phương pháp tổng hợp, thu thập số liệu; phương pháp thống kê, phân tích và so sánh; phương pháp tổng quan kết hợp phương pháp quy nạp

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Liên kết kinh doanh chè Shan Yên Bái, dựa trên những chỉ

số về giá trị, sản xuất… hàng năm

- Phạm vi nghiên cứu: nghiên cứu sẽ thực hiện trên những số liệu, thông tin thống kê

từ năm 2005 đến 2017

4 Cấu trúc bài viết

Nội dung của đề tài này bao gồm 3 phần chính:

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về biến đổi khí hậu ảnh hưởng tới liên kết kinh doanh chè Shan Yên Bái.

Chương 2: Thực trạng biến đổi khí hậu tác động tới liên kết kinh doanh chè Shan Yên Bái

Chương 3: Các đề xuất chiến lược và giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu tác động đến chè Shan Yên Bái

CHƯƠNG 1:

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ẢNH HƯỞNG ĐẾN LIÊN KẾT KINH DOANH CHÈ SHAN YÊN BÁI

1.1 Tổng quan các nghiên cứu về biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến liên kết kinh doanh chè Shan Yên Bái

Biến đổi khí hậu hiện nay đã và đang để lại những tác động tiêu cực đến tất cả các lĩnh vực kinh tế - xã hội Sự ấm lên của trái đất đang diễn ra rõ rệt, được khẳng định trong báo cáo lần thứ 4 của IPCC 4 và nếu không có thay đổi đáng kể trong chính sách, mức độ phát thải khí nhà kính toàn cầu thì biến đổi khí hậu sẽ tiếp tục xảy ra trong tương lai Những thay đổi này gây ra tác động trên phạm vi rộng hơn và chi phí cho các ngành để giảm thiểu, thích ứng có thể sẽ rất lớn Chính bởi vậy các liên kết kinh doanh hiện nay được hình thành cả theo chiều ngang lẫn chiều dọc không chỉ hướng đến mục tiêu hiệu quả kinh tế mà còn hướng tới ứng phó và giảm thiểu tác độngcủa biến đổi khí hậu, đặc biệt là trong lĩnh vực bị ảnh hưởng nhiều nhất đó là nông nghiệp

Đã có nhiều nghiên cứu đánh giá tác động của BĐKH ở Việt Nam đến các lĩnh vực KT-XH và các địa phương Những nghiên cứu này do các cơ quan nhà nước, các viện nghiên cứu, tổ chức thuộc Liên hiệp hội Khoa học của Việt Nam, các tổ chức quốc

tế và các tổ chức phi chính phủ thực hiện với các mức độ khác nhau Tuy nghiên, với

đề tài đang nghiên cứu, nhóm sẽ chỉ đề cập đến một số bài nghiên cứu đã được công khai trước đây và có liên quan tới đề tài:

 Dự án "Ảnh hưởng tiềm tàng về KT-XH của BĐKH tại Việt Nam" (1994), đánh giá các dao động khí hậu hiện tại đến môi trường tự nhiên và KT-XH Trong đó, tập trung đánh giá tác động tiềm tàng của dao động khí hậu đối với nông nghiệp,

13 sức khỏe con người, sản xuất và sử dụng năng lượng, đến rừng ngập mặn và đánh bắt, nuôi trồng thủy hải sản ở các vùng ven biển Dự án cũng nghiên cứu ảnh hưởng tiềm tàng của nhiệt độ tăng cao đối với sự phát triển của sâu, bệnh cây trồng

 Dự án “Xây dựng năng lực thích ứng với BĐKH ở miền Trung Việt Nam” (2002

- 2005) do CECI thực hiện có mục tiêu là nâng cao năng lực để lập, xây dựng vàthực hiện các chiến lược thích ứng cho cộng đồng thông qua việc phòng chống thiên tai, lồng ghép việc phòng và giảm thiểu rủi ro, thiệt hại vào kế hoạch phát

triển địa phương

 Dự án “Nghiên cứu BĐKH ở Đông Nam Á và đánh giá tác động, tổn hại và biệnpháp thích ứng đối với sản xuất lúa và tài nguyên nước” (2007) do Viện KH KTTV&MT hợp tác với SEA START thực hiện, nhằm xây dựng các kịch bản BĐKH cho khu vực Đông Nam Á và Việt Nam, đánh giá những tác động của BĐKH đến các yếu tố như nhiệt độ, mưa;

 Đề tài “Nghiên cứu ảnh hưởng của BĐKH đến các điều kiện tự nhiên, tài

nguyên thiên nhiên và đề xuất các giải pháp chiến lược phòng tránh, giảm nhẹ

và thích nghi, phục vụ phát triển bền vững kinh tế - xã hội ở Việt Nam” 2010) thuộc Chương trình khoa học Công nghệ trọng điểm KC-08

(2008- Bài viết ‘‘Đánh giá tính bị tổn thương do biến đổi khí hậu tác động đến sản xuất

nông nghiệp tại huyện Cần Giờ ’’ (2018) của Viện Nghiên cứu phát triển TP

HCM và Sở Khoa học và Công nghệ TPHCM trên tạp chí Khoa học Biến đổi khí hậu Trong nghiên cứu này, nhóm tác giả đánh giá định lượng tình trạng bị tổn thương đến sản xuất nông nghiệp bằng phương pháp xây dựng chỉ số dễ bị tổn thương cho từng xã/thị trấn của huyện Cần Giờ Nghiên cứu cũng đề xuất một số giải pháp thích ứng đối với những khu vực bị tổn thương do BĐKH

Như vậy, các nghiên cứu đánh giá tác động của BĐKH tại Việt Nam đã được nhiều cơ quan nhà nước, các viện nghiên cứu, các tổ chức trong nước quan tâm và tiến hành thực hiện Những nghiên cứu về sau đã đi sâu vào đánh giá tác động của BĐKH đến các lĩnh vực kinh tế - xã hội cũng như các lĩnh vực tự nhiên và địa phương khác nhau

Tuy nhiên, với vấn đề tác động của biến đổi khí hậu đến liên kết kinh doanh ởViệt Nam, chỉ có một số rất ít các nghiên cứu đề cập đến và chưa có một bài nghiêncứu nào xây dựng được một mô hình định lượng có ý nghĩa thống kê do có nhiều bấtcập trong việc thu thập số liệu

1.2 Chè Shan Yên Bái và biến đổi khí hậu ở Việt Nam

1.2.1 Chè Shan Yên Bái

Chè là một cây công nghiệp lâu năm, có đời sống kinh tế lâu dài và nhanh cho sảnphẩm Nhờ những điều kiện tự nhiên thuận lợi, cây chè đã được canh tác rộng rãi ở 34tỉnh thành ở Việt Nam, với 124.000 ha diện tích trồng chè và hơn 500 cơ sở sản xuất,chế biến chè với công suất đạt trên 500.000 tấn chè khô/năm, đưa nước ta trở thànhnước sản xuất chè lớn thứ 7, xuất khẩu đứng thứ 5 toàn cầu

Yên Bái là một tỉnh nằm ở trung du và miền núi Bắc Bộ của Việt Nam, ở độ cao600m so với mực nước biển và có khí hậu mát mẻ quanh năm Chè là cây chủ lực trongnông nghiệp ở đây, không những trở thành cây xóa đói, giảm nghèo mà ngành sản xuất,chế biến chè còn đem lại giá trị cao, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội củatỉnh Khi nói đến chè Yên Bái chúng ta không thể không nhắc đến: “Chè Shan SuốiGiàng” Búp chè Shan thường lớn hơn các loại chè khác và được bao phủ một lớp màuxám trắng trông như lớp tuyết phủ lấp lánh Cũng bởi sự tương đồng này mà chè đượcđặt tên là Shan Tuyết (Tuyết vùng núi cao)

Chè Shan Tuyết Suối Giàng xưa nay được xếp hàng “đầu bảng” các loại chè Mọingười vẫn bảo đây là loại chè “năm cực” “Cực khổ” - khi trồng và thu hái; “cực sạch”

- vì những điều kiện khí hậu, môi trường và cả công chăm giữ của người trồng; “cựchiếm” - vì sản lượng ít; “cực ngon” - với đủ các phẩm chất đỉnh cao mà mỗi chén tràphải có như hương thơm, vị đậm, nước xanh Và vì cả bốn “cực” trên nên đương nhiên,

có thêm “cực đắt”.Theo những người trồng chè Shan, thời kỳ cao điểm tiêu thụ chè làvào mùa đông, khi sản phẩm của họ được khách hàng lựa chọn làm quà tặng trong cácdịp lễ lớn ở Việt Nam, đặc biệt là dịp Tết Nguyên Đán Giá bán lẻ của sản phẩm chèShan ở thị trường trong nước dao động từ 150.000 đồng đến 350.000 đồng/kg (tươngđương với 7,1-16,7 đô-la Mỹ/kg), cao hơn chè các loại chè thông thường có giá 2-5 đô-

la Mỹ/kg Các bên tham gia trong chuỗi giá trị chè Shan tin rằng sẽ khó tìm được sảnphẩm nào đủ sức cạnh tranh với chè Shan do nhu cầu chè Shan luôn cao hơn mức cungứng

Với quan điểm phát triển cây chè trên cơ sở đi vào chiều sâu, lấy chất lượng, giátrị và hiệu quả kinh tế là chính, tỉnh Yên Bái tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho mọithành phần kinh tế tham gia sản xuất, chế biến, kinh doanh, đưa sản phẩm chè thành

sản phẩm xuất khẩu chủ lực Hiện nay, nhiều doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh đã hợp tácvới các hộ trồng chè, xây dựng mô hình liên kết theo chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêuthụ sản phẩm thành một vòng khép kín nhằm tạo dựng môi trường sản xuất, kinhdoanh bền vững như: công ty cổ phần chè Nghĩa Lộ, công ty TNHH Chế biến chè HữuBảo, công ty TNHH chè Bình Thuận, công ty TNHH Hưng Thịnh, HTX Kiến Thuận.Sản phẩm của các đơn vị này đều được các doanh nghiệp xuất khẩu của Unilever,Finlay mua với giá cao hơn từ 10-15% Hằng năm, trên địa bàn tỉnh có hơn 90 nghìntấn chè búp được thu hoạch; doanh thu chế biến đạt hơn 420 tỷ đồng; nộp ngân sáchNhà nước hơn 25 tỷ đồng.

1.2.2 Tình hình biến đổi khí hậu ở Việt Nam

Việt Nam là nước dễ bị tổn thương trước tác động của biến đổi khí hậu Theođánh giá hàng năm về những nước chịu ảnh hưởng nặng nhất bởi các hiện tượng thờitiết cực đoan giai đoạn 1997-2018, Việt Nam đứng thứ 5 về Chỉ số rủi ro khí hậu toàncầu và thứ 8 về Chỉ số rủi ro khí hậu dài hạn Những kỷ lục mới vẫn được thiết lập mỗinăm Các cụm từ “mưa lớn kỷ lục”, “nắng nóng kỷ lục”, “kỷ lục về lũ lụt” đã và đangxuất hiện ngày càng phổ biến trên các phương tiện thông tin đại chúng ở Việt Namtrong những năm gần đây Trong những thập kỷ qua, ngành nông nghiệp Việt Nam đãchứng kiến sự thay đổi mạnh mẽ Sản lượng sụt giảm, sâu bệnh gia tăng và khángthuốc, khả năng hấp thụ phân bón giảm, vi sinh vật trong đất giảm dần, hệ thực vật cỏdại đang thay đổi và khó tiêu diệt hơn, mực nước ngầm tăng lên do gió mùa và mưaxảy ra trong mùa khô

Ở tỉnh Yên Bái, tần suất thiên tai (lũ lụt, hạn hán) đang ngày càng gia tăng Nhìnchung, nhiệt độ ngày càng tăng nhanh còn lượng mưa lại có dấu hiệu giảm xuống rõrệt Tình hình thời tiết thất thường trong những thập kỷ gần đây đã gây ra không ít ảnhhưởng tiêu cực đến sản xuất và sinh kế của người nông dân Chất lượng cũng như sảnlượng của chè Shan do đó cũng bị tác động một cách đáng kể

Từ trước đến nay, vấn đề “ biến đổi khí hậu ” cũng như các ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đã được nhiều học giả đề cập và nghiên cứu, tuy nhiên đề tài về “những tác

động của biến đổi khí hậu đến liên kết kinh doanh”, đặc biệt trong nông nghiệp vẫn còn

nhiều khoảng trống nghiên cứu Vì vậy, nhóm em đã quyết định lựa chọn đề tài “Biến

đổi khí hậu tác động đến liên kết kinh doanh chè Shan Yên Bái giai đoạn 2008-2018”

làm đề tài nghiên cứu trong môn học này

1.3 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

1.3.1 Phương pháp tổng hợp, thu thập thông tin

Với đề tài này, phương pháp được sử dụng để thu thập, phân tích và khai thácthông tin từ các nguồn có sẵn liên quan đến đề tài nghiên cứu, bao gồm các văn kiệncủa đảng, văn bản luật pháp của nhà nước Trung ương và địa phương, các công trìnhnghiên cứu khoa học đã được nghiệm thu và công bố; các bài báo khoa học trong nước

và quốc tế đăng trên tạp chí chuyên ngành về biến đổi khí hậu và liên kết kinh doanh.Qua đó, làm sáng tỏ tác động của biến đổi khí hậu đến liên kết kinh doanh mà cụ thể làtác động của biến đổi khí hậu đến liên kết kinh doanh chè Shan ở Yên Bái

1.3.2 Phương pháp thống kế, phân tích và so sánh

Đây là phương pháp cần thiết trong việc tiếp cận vấn đề nghiên cứu Trên cơ sởtổng quan các tài liệu có được, cho phép chúng ta nắm được những thành tựu trong quákhứ và những vấn đề cập nhật trong và ngoài nước Trên cơ sở thu thập phân tích vàtổng hợp thông tin, tài liệu giúp chúng ta có được một tài liệu toàn diện và khái quát vềchủ đề nghiên cứu Từ những số liệu thu thập được, nhóm tiến hành xử lý thông tin và

số liệu Sau đó nhận xét, phân tích số liệu để phục vụ đúng mục đích của đề tài nhằmmang lại tính thuyết phục hơn cho bài nghiên cứu Dựa trên số liệu thống kê thu thậpđược, sử dụng phương pháp so sánh, diễn dịch nhằm phân tích chi tác động của biếnđổi khí hậu đến liên kết kinh doanh chè Shan ở Yên Bái

1.3.3 Phương pháp tổng quan

Phương pháp tổng quan liên quan đến nội dung nghiên cứu trong đề tài này sẽdựa trên cơ sở kế thừa có chọn lọc các nghiên cứu có liên quan trên thế giới và cácnghiên cứu đã triển khai tại Việt Nam Các báo cáo sẽ được đánh giá để tìm ra nhữngkết quả ưu việt của các nghiên cứu trước đã đạt được cũng như các tồn tại, hạn chế cácnghiên cứu này chưa đề cập đến Bên cạnh đó, cơ sở khoa học và các nghiên cứu vềBĐKH, đặc biệt là các nghiên cứu về tác động của BĐKH đến liên kết kinh doanh còn

hạn chế, các nước trên thế giới và Việt Nam hiện đang hoàn thiện các phương phápnghiên cứu.

lý, quy mô sản xuất và giá trị sản phẩm chưa được quảng bá đúng mức nên vẫn chưa

thu hút được các doanh nghiệp nước ngoài đầu tư Dưới đây là sơ đồ chuỗi giá trị chè Shan tại Yên Bái:

Hình 2.1: Sơ đồ chuỗi giá trị chè Shan tại Yên Bái

Nhà cung cấp nguyên liệu đầu vào: tại Yên Bái, nhà cung cấp nguyên liệu đầu vào cho

chuỗi đa số là vườn ươm cung cấp cây giống, có một số ít là các doanh nghiệp cungcấp phân bón và thuốc bảo vệ thực vật Số cây giống tạo ra khoảng 2-3 triệu bầu mỗinăm và được sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn trực tiếp quản lý trong tất cả cáckhâu như kiểm tra nguồn gốc, chất lượng và cung cấp chứng nhận đạt chuẩn xuấtvườn

Nhà nông trồng chè: người trồng chè ở Yên Bái chủ yếu là các hộ dân tộc thiểu số

(H’Mông, Dao), dưới sự giúp đỡ của Sở Nông nghiệp tỉnh cộng với kinh nghiệm canhtác lâu năm của mình, thường xuyên tiến hành tỉa và chăm sóc các cây chè cổ thụ thụhằng năm, nhằm duy trì chất lượng và thuận tiện trong thu hái ( có tới tận 5 vụ thu hái/năm)

Cơ sở chế biến: đầu năm 2014 đã có 87 nhà máy và 1520 cơ sở chế biến quy mô nhỏ

đạt được công suất 50% so với thiết kế (UBND Yên Bái, Dự án phát triển chè Yên Báigiai đoạn 2013-2015) Các cơ sở đảm nhiệm việc thu mua chè từ các đơn vị sản xuất,tiến hành chế biến và giao dịch, mua bán thành phẩm

Người tiêu dùng: như đã nói ở trên, do có sự khó khăn trong vị trí địa lý và sản lượng

còn ít, công thêm việc quảng bá vẫn chưa còn được thực hiện đúng mức nên hiện nay,lượng chè sản xuất ra chỉ phục vụ cho nhu cầu của nội tỉnh, chỉ mới được xuất đi HàNội và một số tỉnh thành phía Bắc khác Việc xuất khẩu chè tuy đã có một số doanhnghiệp thực hiện, song số lượng vẫn còn hạn chế do có khó khăn trong các khâu sảnxuất và quảng bá sản phẩm

Ngoài ra trong chuỗi giá trị của cây chè Yên Bái, còn có sự hỗ trợ của Hiệp hội chèViệt Nam, các cơ quan đơn vị cấp tỉnh, ngân hàng và các cơ quan khuyến nông

2.2 Phân tích ảnh hưởng của biến đổi khí hậu lên liên kết kinh doanh chè Shan Yên Bái

2.2.1 Phân tích tình hình cụ thể biến đổi khí hậu những năm gần đây tại Yên Bái

Mặc dù không nằm trong nhóm vùng chịu hậu quả nặng nề nhất của biến đổi khíhậu, song các tỉnh thuộc khu vực miền núi phía Bắc như Yên Bái hiện cũng đang phảiđối mặt với những thiên tai nghiêm trọng như mưa lớn vào mùa đông, tuyết rơi dày vàsương muối Những hình thái thời tiết này là những cảnh báo rằng biến đổi khí hậu vàthích ứng với biến đổi khí hậu thật sự là một vấn đề cấp thiết

Trong một nghiên cứu gần đây (SRD, 2010) về tác động của biến đổi khí hậuđối với người dân nông thôn khu vực miền núi phía Bắc, ta có thể nhận thấy biến đổikhí hậu thể hiện trong sự thay đổi nhiệt độ, lượng mưa, gia tăng tần suất các hiện tượngthời tiết khắc nghiệt đã có những ảnh hưởng khá rõ nét như tình trạng đất đai suy thoái,giảm diện tích đất có thể canh tác, suy giảm năng suất và nguy cơ thiên tai phá hủy cáctài sản nông nghiệp Bệnh ở cây trồng và vật nuôi đang trở nên phổ biến hơn, và biếnđổi khí hậu cùng với tình trạng suy giảm chất lượng nước đang làm vấn đề này thêmtrầm trọng với sự xuất hiện của nhiều loại bệnh mới, tần suất thiên tai (lũ lụt, hạn hán)đang ngày càng gia tăng Dưới đây là nghiên cứu 2 nhân tố quan trọng trong khí hậu lànhiệt độ và lượng mưa tại Yên Bái giai đoạn 2005-2017:

Hình 2.2:Nhiệt độ trung bình của Yến Bái 2005-2017

2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 21

24.4 23.8 23.7

Năm

C

̊̊

(Nguồn Cổng thông tin điện tử Yên Bái)

Mặc dù có sự biến động nhưng nhìn chung từ năm 2005- 2017 nền nhiệt trungbình của Yên Bái đã tăng lên từ 23,1°C lên 23,7°C cao nhất là năm 2015 với 24,4°C vàthấp nhấp là năm 2011 với 22,3 °C