Những biến đổi về tổ chức xã hội của cộng đồng người koho trong tiến trình đô thị hóa ở thị trấn lạc dương tỉnh lâm đồng

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở hệ thống hóa những vấn đề lý thuyết và làm rõ các khái niệm cơbản liên quan đến đề tài và khái quát quá trình biến đổi xã

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ MINH CHIẾN

NHỮNG BIẾN ĐỔI VỀ TỔ CHỨC XÃ HỘI CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI KƠHO TRONG TIẾN TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA Ở THỊ TRẤN LẠC DƯƠNG TỈNH LÂM ĐỒNG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC

HÀ NỘI - năm 2016

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ MINH CHIẾN

NHỮNG BIẾN ĐỔI VỀ TỔ CHỨC XÃ HỘI CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI KƠHO TRONG TIẾN TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA Ở THỊ TRẤN LẠC DƯƠNG TỈNH LÂM ĐỒNG

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan công trình nghiên cứu này là của riêng tôi, xuất phát

từ ý tưởng và nhận định của tôi, không sao chép từ công trình nghiên cứu khác.

Nguồn số liệu sử dụng trong nghiên cứu này là trung thực, chính xác, tôi là người trực tiếp xây dựng bảng hỏi và thực hiện phỏng vấn sâu Các ý kiến khoa học nêu trong luận án được tác giả kế thừa và

trích nguồn theo đúng quy định.

Hà Nội, ngày tháng năm

2016

Tác giả luận án

NCS Lê Minh Chiến

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Thầy giáo hướng dẫn khoa học PGS.TS Nguyễn Minh Hòa đã tận tình giúp đỡ, chỉ bảo và góp ý cho luận án của tôi được hoàn thành.

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám đốc Học viện Khoa học Xã hội, Khoa Xã hội học, phòng Quản lý Đào tạo đã làm việc đầy trách nhiệm, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án.

Tôi trân trọng cảm ơn Lãnh đạo trường Đại học Đà Lạt, nơi tôi đang công tác đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.

Tôi xin được cảm ơn các Thầy, Cô giáo, các nhà khoa học tham gia Hội đồng chấm các chuyên đề trong quá trình học tập; các chuyên gia xã hội học của Viện Xã hội học, các Viện nghiên cứu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học

Xã hội Việt Nam (Viện nghiên cứu gia đình và giới, viện nghiên cứu và hổ trợ phát triển…), Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội đã có những chia sẻ, đóng góp tâm huyết, trách nhiệm và định hướng để công trình nghiên cứu của tôi được hoàn thiện.

Cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn quan tâm, động viên, chia sẻ với tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu.

Tác giả

Lê Minh Chiến

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 11

1.1 Những nghiên cứu về đô thị hóa 12

1.2 Nghiên cứu về hiện đại hóa 17

1.3 Nghiên cứu về biến đổi xã hội 19

1.4 Những nghiên cứu về biến đổi xã hội ở Tây Nguyên, Tp Đà Lạt và cộng đồng người Kơho 22

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN 34

2.1 Cơ sở lý thuyết của đề tài 34

2.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài luận án 54

CHƯƠNG 3 BIẾN ĐỔI VỀ TỔ CHỨC XÃ HỘI CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI KƠHO Ở THỊ TRẤN LẠC DƯƠNG 64

3.1 Khái quát về địa bàn nghiên cứu, những đặc trưng cơ bản của tộc người và môi trường cư trú 64

3.2 Tổ chức xã hội của tộc người Kơho 75

3.3 Dòng họ, gia đình và hôn nhân 87

3.4 Biến đổi về luật tục ………106

CHƯƠNG 4 ẢNH HƯỞNG CỦA BIẾN ĐỔI TỔ CHỨC XÃ HỘI ĐẾN ĐỜI SỐNG KINH TẾ - VĂN HÓA - XÃ HỘI 116

4.1 Biến đổi về tổ chức đời sống kinh tế 116

4.2 Sự biến đổi về thể chế xã hội trong cộng đồng 124

4.3 Xu hướng biến đổi của đời sống xã hội 127

4.4 Biến đổi về đời sống văn hóa của người Kơho 134

4.5 Tín ngưỡng và tôn giáo 136

KẾT LUẬN 142

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 146

TÀI LIỆU THAM KHẢO 147

PHỤ LỤC 154

Biến đổi xã hội

Cơ cấu xã hộiCộng đồngCông nghiệp hóa

Đô thị hóaKi-lô-métKinh tế - Xã hộiHiện đại hóaNhà xuất bảnPhó Giáo sƣ, Tiến sĩ

Số thứ tựThiết chế xã hội

Tổ chức xã hộiThạc sĩ

Thế kỷTrangThành phốTiến sĩ

Uỷ ban nhân dân

DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN

Bảng 3.1 Số lượng người Kơho và người kinh tại thị trấn Lạc Dương hiện nay 79

Bảng 3.2 Cảm nhận về thời gian người Kinh đến sinh sống tại địa bàn 80

Bảng 3.3 Người có uy tín nhất trong cộng đồng người Kơho hiện nay 84

Bảng 3.4 Tầm quan trọng của dòng họ đối với người Kơho 88

Bảng 3.5 Hỗ trợ giải quyết mâu thuẫn/xung đột vợ - chồng 89

Bảng 3.6 Hỗ trợ giải quyết xung đột anh em trong dòng họ 90

Bảng 3.7 Vai trò của dòng họ trong cộng đồng 91

Bảng 3.8 Đánh giá về dòng họ 93

Bảng 3.9 Đánh giá về các mặt của dòng họ người Kơho 93

Bảng 3.10 Sự phân biệt dòng họ của người Kơho tại thị trấn Lạc Dương 94

Bảng 3.11 Số thế hệ trong gia đình người Kơho 97

Bảng 3.12 Số người trong gia đình người Kơho 97

Bảng 3.13 Quyền quyết định trong gia đình người Kơho trước đây và hiện nay 99

Bảng 3.14 Tổ chức lễ cưới của người Kơho 105

Bảng 3.15 Xung đột và hòa giải cộng đồng của người Kơho 111

Bảng 4.1 Nghề nghiệp của đồng bào Kơho 117

Bảng 4.2 Thay đổi công việc của người Kơho 119

Bảng 4.3 Thay đổi về thu nhập của người Kơho 119

Bảng 4.4 Mức sống gia đình trong cộng đồng người Kơho 120

Bảng 4.5 Nhà của đồng bào người Kơho hiện nay 121

Bảng 4.6 Xung đột và hòa giải cộng đồng của người Kơho 130

Bảng 4.7 Tình trạng tranh chấp, khiếu kiện về đất đai tại thị trấn Lạc Dương 131

Bảng 4.8 Mức độ và hình thức xung đột đất đai tại thị trấn Lạc Dương hiện nay 131

Bảng 4.9 Tình hình giáo dục ở thị trấn 132

Bảng 4.10 Thờ cúng trong nhà của người Kơho hiện nay 137

Bảng 4.11 Tôn giáo của người Kơho tại thị trấn Lạc Dương 138

Bảng 4.12 Thực hành nghi lễ tôn giáo của người Kơho 139

Bảng 4.13 Lợi ích của tôn giáo đối với người Kơho ở thị trấn Lạc Dương 140

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc cùng sinh sống với nhau trong suốt tiếntrình của lịch sử từ xa xưa đến ngày hôm nay Các dân tộc ít người chủ yếu sống ởnhững địa bàn vùng núi cao, cư trú xen kẽ nhau (ngoại trừ các đô thị lớn) trải dài vềmặt địa lý từ Bắc đến Nam Địa bàn cư trú của các tộc người thiểu số thường có vịtrí chiến lược vô cùng quan trọng về an ninh - kinh tế - chính trị và môi trường; cáctộc người này cùng với người Kinh đã góp phần xây dựng nên quốc gia - dân tộcthống nhất có lịch sử hàng nghìn năm, do vậy họ có nhiều điểm chung cùng chia sẻ

về kinh tế - văn hoá, xã hội Mặt khác, mỗi tộc người có sắc thái văn hóa riêng, tạonên tính đa dạng phong phú về văn hóa vật chất - tinh thần trong một nền văn hóaViệt Nam “thống nhất trong đa dạng”

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng viết “Nước ta là một nước thống nhất gồmnhiều dân tộc Các dân tộc sống trên đất nước Việt Nam đều bình đẳng về quyền lợi

và nghĩa vụ Các dân tộc anh em trong nước ta gắn bó ruột thịt với nhau trên mộtlãnh thổ chung và trải qua một lịch sử lâu đời cùng nhau lao động và đấu tranh đểxây dựng tổ quốc tươi đẹp” [39, tr.587]

Ngày nay, trong công cuộc đổi mới, chủ trương đường lối xuyên suốt trongchính sách của Việt Nam là thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiệnđại hóa, vì sự nghiệp dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh.Đặc biệt, với các cộng đồng dân tộc thiểu số còn gắn với vấn đề xóa nghèo đói, bìnhđẳng dân tộc, đoàn kết và phát triển hài hòa giữa các tộc người, giữa miền xuôi vàmiền ngược là vấn đề có ý nghĩa khoa học, lý luận chính trị - xã hội sâu sắc Trongbáo cáo chính trị của Đại hội Đảng lần thứ 12 có chỉ rõ nhiệm vụ phải khắc phụctình trạng “Đời sống vật chất, văn hoá tinh thần ở nhiều nơi còn nghèo nàn, đơnđiệu; khoảng cách hưởng thụ văn hoá giữa miền núi, vùng sâu, vùng xa với đô thị

và trong các tầng lớp nhân dân chậm được rút ngắn”

Người Kơho sinh sống rải rác ở các tỉnh như Lâm Đồng, Ninh Thuận, BìnhThuận, Khánh Hòa, Đồng Nai và Tp Hồ Chí Minh trong đó, hơn 90% tập trung ởLâm Đồng, là một trong bốn dân tộc có dân số đông nhất trong 14 dân tộc thiểu sốtrên địa bàn Tây Nguyên và là “một hợp phần của văn hóa Tây Nguyên” nằm trongcộng đồng các dân tộc Việt Nam Nhưng trong khoảng 30 năm trở lại đây, cộngđồng người Kơho đã có rất nhiều sự thay đổi về kinh tế - chính trị, văn hoá - xã hội,cũng như về các phong tục tập quán Một trong số những biến đổi mạnh mẽ đó là

sự biến đổi trong tổ chức xã hội Tổ chức của một cộng đồng cho dù là chính thứchay phi chính thức thì sự thay đổi của nó vẫn đóng một vai trò quan trọng trong toàn

bộ đời sống xã hội của một cộng đồng người nói chung và của một nhóm xã hội nóiriêng Có thể nói, tổ chức xã hội chính là phần “cứng”, là bộ “khung ” của một xãhội Nói như nhà xã hội học Donald Light trong cuốn giáo trình kinh điển

“Sociology” thì “bất luận trong trường hợp nào thì bạn và cuộc sống của bạn luôn làthành viên của một nhóm và một tổ chức xã hội” [20, tr.201] Chính nhờ có hệthống tổ chức xã hội mà nhờ đó “một hệ thống các quan hệ, tập hợp liên kết cá nhânnào đó để đạt được mục đích nhất định” [21, tr.161] Do vậy, việc nghiên cứunhững biến đổi trong tổ chức xã hội của người Kơho là hết sức cần thiết, đặc biệt là

sự biến đổi tổ chức từ xã hội truyền thống sang xã hội có cấp độ phát triển cao hơndiễn ra trong tổ chức gia đình, tự quản cộng đồng, tổ chức sản xuất và trong tổ chứcsinh hoạt văn hoá, xã hội

Một trong số các nhân tố tác động đến sự biến đổi xã hội, có biến đổi về tổchức xã hội của người Kơho phải kể đến là quá trình công nghiệp hoá - đô thị hoáđang được tiến hành mạnh mẽ không chỉ trên phạm vi cả nước mà còn ở cả tỉnhLâm Đồng nơi mà đông đảo người Kơho cư trú Những nguyên nhân tác động đếnbiến đổi xã hội có thể kể đến các nhân tố như: Công nghệ - kỹ thuật, dân số, môitrường, truyền thông, thể chế chính trị [7, tr.175-186], nhưng càng ngày người tacàng nhận ra rằng đô thị hoá trong những năm cuối TK XX và vào TK XXI là mộtnhân tố mang tính tổng hợp tác động một cách toàn diện đến sự biến đổi từ một xãhội nông nghiệp truyền thống sang xã hội công nghiệp, đô thị hiện đại Bản thân đô

thị hoá chứa đựng trong nó các tác nhân kỹ thuật, kinh tế - xã hội dẫn đến biến đổi

xã hội Về điều này đã được rất nhiều các nhà khoa học đề cập đến: “Cuộc cáchmạng công nghiệp - đô thị đã làm thay đổi bản chất của các cộng đồng địa phương

và các thể chế Đi kèm theo đó là sự thay đổi về chính trị,… đặc biệt đến cơ cấu, vàchức năng” [59, tr.33]

Với những lý do trên, đề tài Luận án “Những biến đổi về tổ chức xã hội của cộng đồng người Kơho trong tiến trình đô thị hóa ở thị trấn Lạc Dương tỉnh Lâm Đồng” là một đề tài quan trọng và có tính thời sự Mặt khác, sự biến đổi tổ

chức xã hội và các lĩnh vực đời sống xã hội của cộng đồng người Kơho hiện nayđang tiếp tục thu hút các nhà khoa học xã hội quan tâm nghiên cứu, khảo sát làm cơ

sở cho nhiều nghiên cứu các cộng đồng thiểu số khác trên vùng đất Tây Nguyên đểqua đó phác họa ra bức tranh chung về các dân tộc ít người ở Việt Nam trong tiếntrình phát triển của lịch sử dân tộc

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu:

Trên cơ sở hệ thống hóa những vấn đề lý thuyết và làm rõ các khái niệm cơbản liên quan đến đề tài và khái quát quá trình biến đổi xã hội của cộng đồng ngườiKơho trong lịch sử; đề tài tập trung phân tích, làm rõ thực trạng sự biến đổi tổ chức

xã hội của cộng đồng người Kơho trên địa bàn thị trấn Lạc Dương, huyện LạcDương, tỉnh Lâm Đồng trong bối cảnh quá trình đô thị hóa; những ảnh hưởng của

sự biến đổi tổ chức đến các mặt kinh tế, văn hóa và xã hội

Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để thực hiện mục tiêu trên, đề tài thực hiện các nhiệm vụ cụ thể sau:

- Tổng quan về cộng đồng người Kơho ở Tây Nguyên nói chung và ở Lạc Dương, Lâm Đồng nói riêng;

- Sưu tầm, kế thừa, nghiên cứu, hệ thống hóa những vấn đề lý luận, lý thuyết

và làm rõ các khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài nghiên cứu;

- Phân tích, mô tả quá trình biến đổi tổ chức xã hội của cộng đồng người Kơho từ khi thị trấn Lạc Dương được hình thành đến nay;

- Mô tả, phân tích các số liệu điều tra, làm rõ thực trạng về những biến đổi trong đời sống kinh tế - xã hội - văn hóa của cộng đồng người Kơho hiện nay.

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu:

Biến đổi tổ chức xã hội; Tác động của đô thị hóa đến đời sống kinh tế-xã văn hóa cộng đồng Đối tượng nghiên cứu của đề tài được làm rõ như sau:

hội Thứ nhất, nghiên cứu, xem xét cấu trúc, chức năng cơ bản của tổ chức xã hội truyền thống;

- Thứ hai, sự biến đổi về tổ chức xã hội từ truyền thống sang hiện đại và sự đan xen thể chế xã hội chính thức với phi chính thức;

- Thứ ba, làm rõ những ảnh hưởng của nhân tố khách quan, chủ quan trong tiến trình đô thị hóa

- Thứ tư, ảnh hưởng của biến đổi tổ chức xã hội lên các mặt kinh tế, văn hóa

xã hội đến cộng đồng người Kơho ở thị trấn Lạc Dương

Phạm vi nghiên cứu:

Biến đổi tổ chức xã hội của cộng đồng người Kơho là một quá trình liên tục,diễn ra trong các thời kỳ lịch sử với những đặc điểm và kết quả khác nhau Sau hơn

30 năm (tính từ 1986 khi Tp Đà Lạt và tỉnh Lâm Đồng bắt đầu đẩy nhanh tiến trình

đô thị hoá), cộng đồng người Kơho đã có những biến đổi toàn diện trên tất cả cáclĩnh vực khác nhau, nhưng trong luận án này chỉ tập trung vào những biến đổi chínhyếu nhất và nổi trội nhất là tổ chức xã hội bao gồm: Tổ chức buôn làng, tổ chứcdòng họ; gia đình và hôn nhân; hệ thống quản lý xã hội và các định chế, luật tụctruyền thống và những thay đổi của nó khi hội nhập vào xã hội mới nhất là khi có

đô thị hóa thâm nhập (năm 2004) Ngoài ra, xem xét ảnh hưởng của yếu tố đô thịhóa đã tác động làm biến đổi đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội đối với cư dân bảnđịa Đề tài nghiên cứu tại thị trấn Lạc Dương tỉnh Lâm Đồng chủ yếu trong khoảngthời gian từ năm 2004 đến nay - kể từ khi chính thức thành lập thị trấn Lạc Dương,tức là khi có sự chuyển đổi từ xã hội nông thôn - nông nghiệp cổ truyền sang xã hội

đô thị thị dân hiện đại với tốc độ khá nhanh

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Câu hỏi nghiên cứu

Để đạt được mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề ra, đề tài cần trả lời những câu hỏi nghiên cứu sau:

- Tổ chức xã hội truyền thống của người Kơho bao gồm những thành tố nào?

Và tổ chức xã hội của người Kơho ở thị trấn Lạc Dương biến đổi như thế nào trong những thập niên vừa qua?

- Ảnh hưởng của tổ chức xã hội lên đời sống cư dân Kơho khi tham gia đời sống thị dân như thế nào?

4.2 Giả thuyết nghiên cứu

- Các thành tố của tổ chức xã hội của cộng đồng người Kơho ở thị trấn LạcDương đã và đang có sự thay đổi theo hướng hiện đại hóa, đô thị hóa và trong quátrình phát triển, bên cạnh đó vẫn còn tồn tại mối tương tác giữa các thể chế chínhthức và phi chính thức, trong đó thể chính thức đóng vai trò chủ đạo trong tổ chức

xã hội

- Biến đổi của tổ chức xã hội có ảnh hưởng đến đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, tôn giáo tín ngưỡng

4.3 Phương pháp luận

Đề tài được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác

- Lênin (Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử), tư tưởng HồChí Minh và đường lối của Đảng, Nhà nước ta về dân tộc, phát triển con người,cộng đồng và xã hội

Bên cạnh đó, luận án còn sử dụng phương pháp luận của khoa học chuyênngành xã hội học đó là cách tiếp cận biến đổi xã hội; tổ chức xã hội; đô thị hóa vàcách tiếp cận thể chế xã hội: Thể chế chính thức và thể chế phi chính thức trongnghiên cứu tổ chức xã hội.

4.4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài phối hợp sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể sau:

Một là, phương pháp phân tích tài liệu:

Với cách tiếp cận liên ngành, đề tài sử dụng nhiều nguồn tư liệu trong cáccông trình nghiên cứu của nhiều tác giả khác nhau về những vấn đề liên quan đếnbiến đổi xã hội của cộng đồng người Kơho Đề tài sử dụng phương pháp phân tíchtài liệu để phân tích, sử dụng các kết quả nghiên cứu về nhân học, lịch sử, văn hóa,lối sống của người Kơho để vận dụng trong nghiên cứu của đề tài Đặc biệt, việcphân tích các nguồn tài liệu nói trên còn được sử dụng trong so sánh với nguồn tưliệu điều tra, khảo sát thực tế của đề tài, để làm rõ sự biến đổi xã hội của cộng đồng.Hai là, các phương pháp điều tra, nghiên cứu xã hội học:

Phù hợp với cách tiếp cận chủ yếu của đề tài là tiếp cận từ góc độ xã hội học,

đề tài vận dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu xã hội học, phù hợp với đốitượng là tộc người thiểu số, bao gồm:

- Phương pháp điều tra bảng hỏi: Đây là phương pháp cơ bản trong nghiêncứu xã hội học nhằm thu thập và xử lý thông tin thực nghiệm tại địa bàn nghiên cứubao gồm định tính và định lượng

- Phương pháp phỏng vấn sâu: Tập trung vào phỏng vấn sâu với những giàlàng, nhà quản lý, đồng thời tổ chức thảo luận phỏng vấn nhóm để bổ sung thông tincho nghiên cứu

- Phương pháp quan sát: Sử dụng các kỹ thuật của phương pháp quan sát giúp

bổ sung tư liệu cho luận án trên các vấn đề: Sự thích nghi văn hóa - lối sống đô thị,các quan hệ xã hội - cộng đồng, sự tác động của các nhân tố mới vào xã hội truyềnthống cổ truyền (ma chay, cưới xin, nhà ở, lối sống, hành vi sinh sản…)

- Phương pháp chọn mẫu và dung lượng mẫu: Mẫu nghiên cứu được chọn tại

08 khu phố trên địa bàn nghiên cứu và thực hiện theo phương pháp ngẫu nhiên đơngiản tức là từ một danh sách thống kê tổng số khoảng 1050 hộ trên địa bàn chọn 280người đại diện 280 hộ (26%), trong đó 145 nữ (52%) và 135 nam (48%), 100% làngười dân tộc Kơho Ngoài ra có sử dụng phương pháp chọn mẫu theo tỷ lệ nhằmđảm bảo cho cơ cấu mẫu phản ánh đầy đủ cơ cấu của tổng thể

Bên cạnh đó còn thực hiện 16 cuộc phỏng vấn sâu với 16 người là các cán bộđịa phương và già làng hoặc những người am hiểu về cộng đồng (6 người Kinh, 10người Kơho bao gồm cả 04 khu phố mới sáp nhập)

Mẫu khảo sát bao gồm:

+ Về trình độ học vấn: Có các cấp độ từ không đi học (11,7%), tiểu học(29,7%), trung học cơ sở (28%), trung học phổ thông (19,3% ), trung cấp - cao đẳng(6,9%), đại học và trên đại học (4,1%)

+ Nghề nghiệp: Lao động tự do, thủ công và lao động khác (15%); sản xuấtnông nghiệp theo hướng thị trường và công nghệ cao, lao động dịch vụ thươngmại, du lịch (80%); cán bộ công chức - viên chức (5%)

+ Giới tính và độ tuổi: Nam - Nữ, độ tuổi gồm từ 18 – 30 (30%); 31- 45 (32%); 46 – 60 (31%) và trên 60 tuổi (7% )

+ Tôn giáo: Đạo Tin lành và Công giáo

- Xử lý số liệu: Các số liệu định lượng thu thập được sẽ xử lý bằng công cụphần mềm hỗ trợ SPSS; phân tích các biến số nhất là quan hệ giữa biến số độc lậpvới biến số phụ thuộc; sử dụng một số phép tính đo lường thống kê kiểm định, hệ

số tương quan để phân tích đánh giá các sự kiện, dữ kiện thu thập được

- Về phân tích định tính, tập trung vào phân tích, lý giải các thông tin về cácvấn đề xã hội, kết quả đó giúp nhận thức sâu hơn về những chuyển biến xã hội, cácquá trình xã hội tác động đến cư dân trên địa bàn nghiên cứu

Ba là, phương pháp so sánh:

Đề tài sử dụng 2 nguồn tư liệu, dữ liệu chủ yếu, được tập hợp từ các công trình nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, nhân học của các tác giả khác nhau và thu thập được

qua các cuộc điều tra, khảo sát thực tiễn của đề tài Đề tài sử dụng các phương pháp

so sánh, đối chiếu các nguồn tư liệu, dữ liệu nói trên để làm rõ sự biến đổi về tổchức xã hội cũng như về đời sống xã hội của cộng đồng người Kơho

4.5 Khung phân tích

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Đổi mới ở Việt Nam trong những thập niên vừa qua đã có những tác độngmạnh mẽ về kinh tế - xã hội đến các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên Lâm Đồng làđịa phương có tỷ lệ đô thị hóa cao nhất trong 5 tỉnh Tây Nguyên (khoảng 39% năm2014) nhưng vẫn còn thiếu vắng những công trình nghiên cứu về Đô thị hóa gắnvới biến đổi tổ chức xã hội

Luận án bước đầu có thể giúp ích cho việc phát triển các lý thuyết về đô thịhóa và hiện đại hóa cũng như gợi ra các vấn đề thực tiễn cần quan tâm trong việchoạch định các chính sách phù hợp với cuộc sống của người Kơho trong quá trình

đô thị hóa hội nhập với xã hội hiện đại

Vì vậy, có thể coi đây là công trình tiếp cận nghiên cứu về người Kơho đầutiên tham gia đời sống thị dân tại Lạc Dương, tỉnh Lâm Đồng Nghiên cứu sinh đãchỉ ra các phát hiện từ tổ chức xã hội theo kiểu công xã thị tộc mẫu hệ của ngườiKơho những năm 50 của thế kỷ 20 trở về trước dần dần được thay thế bằng tổ chứcbuôn làng với cấu trúc dòng họ, hôn nhân - gia đình cùng với thiết chế luật tục kháchặt chẽ; khi tham gia đời sống thị dân, tính chất các quan hệ xã hội thay đổi cụ thể

như: Luật tục và “nền dân chủ Thượng” lấy tập quán pháp và luân lý làm nền tảngđiều tiết xã hội đã được thay thế bằng vai trò chủ đạo của Luật pháp Quốc gia; tínngưỡng và niềm tin từ sơ khai chuyển qua các tổ chức Tôn giáo (Thiên Chúa, TinLành) với những giáo luật chặt chẽ hơn; tổ chức xã hội từ phi chính thức sang thểchế chính thức do Nhà nước đóng vai trò chủ đạo làm cho cộng đồng người Kơhothực sự đã tham gia vào đời sống văn minh: Sống trong môi trường đô thị với cơ sở

hạ tầng kỹ thuật khá đầy đủ, kinh tế theo hướng sản xuất hiện đại gắn với thịtrường thay thế cho cuộc sống du canh du cư gắn với rừng, kinh tế mang tính chấtchiếm đoạt Luận án cũng có những nghiên cứu sâu về các dấu vết, các giá trị xã hội

cổ truyền còn tồn tại trong cộng đồng hiện nay, chỉ có một số ít có tác động xấu đếncộng đồng (hôn nhân cận huyết thống, một số hiện tượng tiêu cực), còn đa phần là

có ảnh hưởng tốt hoặc cũng không xung đột với các giá trị xã hội với thể chế chínhthức

Cuối cùng, nghiên cứu sinh đã phân tích được ảnh hưởng của tổ chức xã hộilên các mặt cơ bản của đời sống xã hội hiện nay của người Kơho ở thị trấn LạcDương tỉnh Lâm Đồng

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận

về biến đổi xã hội của các cộng đồng dân cư

- Thông qua việc thao tác hóa các khái niệm dùng trong điều tra xã hội học,khảo sát thực tiễn và việc xử lý các thông tin thu thập được, Luận án cũng có nhữngđóng góp nhất định, làm giàu thêm kinh nghiệm áp dụng các phương pháp nghiêncứu xã hội học vào trong các nghiên cứu xã hội học cụ thể về cộng đồng, nhất là cáccộng đồng người dân tộc thiểu số

Ý nghĩa về thực tiễn:

Những nhận xét, kết luận rút ra trong quá trình nghiên cứu của đề tài cũng có

ý nghĩa nhất định đối với các nhà quản lý, chính quyền địa phương trong việc hoạchđịnh và thực hiện các chính sách xã hội nhằm phát triển cộng đồng người Kơho nóiriêng và phát triển kinh tế xã hội trên địa bàn nói riêng

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu (10 tr.), kết luận (4 tr.), Luận án gồm 4 chương (từ tr 1đến tr 147):

Chương 1 Tổng quan các công trình nghiên cứu (23 tr.): Tập trung vào xemxét đánh giá các công trình có liên quan nhằm kế thừa và phát huy các nguồn tư liệuthứ cấp giúp luận án có cái nhìn đầy đủ tránh trùng lặp không cần thiết, vận dụngcác phương pháp khoa học vào giải quyết vấn đề của luận án

Chương 2 Cơ sở lý thuyết và thực tiễn (30 tr.): Là hệ thống lý luận, lý thuyếtkhoa học, các khái niệm công cụ trở thành định hướng vận dụng cho phù hợp vớiluận án là một đòi hỏi cần thiết, giúp luận án không đi lệch hướng nghiên cứu.Chương 3 Biến đổi về tổ chức xã hội của cộng đồng người Kơho ở thị trấnLạc Dương (52 tr.): Làm rõ các thành tố tổ chức xã hội truyền thống và sự biến đổicủa nó qua các thời kỳ lịch sử nhất là khi có sự can thiệp của các yếu tố đô thị hóa.Chương 4 Biến đổi trong đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội (26 tr.) Đolường và xem xét tác động qua lại giữa tổ chức xã hội với các mặt của đời sống xãhội, thông qua đó cho thấy sự thay đổi xã hội trong cộng đồng người dân ở thị trấnLạc Dương tỉnh Lâm Đồng

Ngoài ra, trong luận án còn có các phần: Danh mục các công trình của tác giảliên quan đến luận án (6 bài báo); tài liệu tham khảo (105) tài liệu Những trang đầucủa luận án có: Lời cam đoan, lời cảm ơn, mục lục, bảng các chữ viết tắt, danh mụccác bảng biểu trong luận án (38 bảng) Trong phần phụ lục có: 3 phụ lục bảng hỏi vàkết quả xử lý, 4 bản đồ và 8 ảnh

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Chương này sẽ đề cập đến các công trình nghiên cứu liên quan đến chủ đềbiến đổi xã hội của cộng đồng người dân tộc thiểu số ở Tây nguyên nói chung vàcộng đồng người Kơho nói riêng, bao gồm những nghiên cứu trong và ngoài nước

về các vấn đề: Đô thị và đô thị hóa, hiện đại hóa, biến đổi xã hội và nhất là cácnghiên cứu chuyên khảo về địa bàn Tây Nguyên, các dân tộc thiểu số và dân tộcKơho ở Tây Nguyên

Nghiên cứu về các tộc người thiểu số từ lâu đã thu hút sự quan tâm đặc biệtcủa các nhà nghiên cứu khoa học xã hội nói chung, nhất là các nhà văn hóa học, sửhọc, dân tộc học, nhân học Thực tế cho thấy, các nghiên cứu xã hội học về các tộcngười thiểu số ở Miền Nam ít được chú ý và thường được xem là một phần haymột chuyên ngành nằm trong các khoa học xã hội khác Các nhà xã hội học, trongkhi tập trung nghiên cứu và có nhiều công trình nghiên cứu về nông thôn, đô thị,văn hóa, lối sống và những vấn đề xã hội của người Kinh, chưa đặt nhiều sự quantâm đến những vấn đề xã hội của các dân tộc thiểu số Do vậy, các công trìnhnghiên cứu xã hội học về cộng đồng các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên nói chungcòn khá khiêm tốn và cộng đồng người Kơho vẫn chưa có một công trình nghiêncứu xã hội học nào điều tra một cách toàn diện

Trong khi đó, những tác động của các yếu tố bên ngoài như chủ nghĩa Thựcdân cũ thời kỳ thuộc địa và chủ nghĩa Thực dân mới trước năm 1975 ở Miền Namcũng như những ảnh hưởng về kinh tế - chính trị - văn hóa - xã hội của chế độ mới

từ 1975 đến nay tới toàn bộ đời sống xã hội của người Kơho ngày càng lớn Nhữngtác động trên đã và đang góp phần làm thay đổi diện mạo văn hóa - xã hội truyềnthống của người Kơho Hàng loạt các nhân tố mới xuất hiện, một mặt, đời sốngkinh tế - xã hội thay đổi nhanh chóng theo hướng tích cực; mặt khác nhiều nhân tốvăn hóa, các sinh hoạt tinh thần đặc sắc đang dần mai một, vì vậy, rất cần có mộtkhảo cứu khoa học

Đô thị hóa và biến đổi xã hội đã và đang được các nhà nghiên cứu đặc biệtquan tâm, điều đó thể hiện qua nhiều công trình khoa học cả về lý luận lẫn khảo sátthực tiễn được xuất bản, phổ biến, ứng dụng vào cuộc sống xã hội được thừa nhậnrộng rãi, làm cơ sở lý thuyết, phương pháp luận cho các nghiên cứu xã hội học.Sau đây là một số công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài của Luận án.

1.1 Những nghiên cứu về đô thị hóa

Trên thế giới, vào những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, xuất phát từquá trình công nghiệp hóa trong các nước Châu Âu - Bắc Mỹ đã kéo theo quá trình

đô thị hóa mạnh mẽ, làm nảy sinh nhiều vấn đề xã hội phức tạp bao gồm cả tích cựclẫn tiêu cực, mà cụ thể là quá trình này đã làm biến đổi đời sống xã hội truyềnthống, biến đổi các định chế cũ, tạo ra những hiện tượng mới, như: Sự di dân,chuyển đổi nghề nghiệp, lối sống, thu nhập, tình trạng thất nghiệp, các loại tộiphạm, giữa văn minh hiện đại với tình trạng nghèo đói, nhà ổ chuột,

Những vấn đề xã hội đó đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà khoa học xã hội,đặc biệt là các nhà xã hội học Nhiều công trình nghiên cứu xã hội học về đô thị, đôthị hóa đã được thực hiện bởi các nhà xã hội học đến từ các trường đại học, việnnghiên cứu ở Châu Âu và Mỹ, với nhiều trường phái khác nhau, trong đó, tiêu biểunhất là trường phái Chicago với những lý luận nghiên cứu, phương pháp nghiêncứu, cách tiếp cận có ảnh hưởng lớn đến nghiên cứu xã hội học đô thị cho đến tậnngày nay; những đại diện xuất sắc được coi là “cha đẻ” của trường phái Chicagonhư: R Park, E Burgess, R Mc Kenzie,… R Park vào năm 1916 đã cho xuất bản

tiểu luận: “Thành thị” đây là tác phẩm nghiên cứu về các quá trình xã hội và biến

đổi xã hội gắn với nó là các chủ đề như: Nguồn gốc thị dân, sự phân bố dân cư,những biến đổi của gia đình, của các thiết chế giáo dục, tín ngưỡng, tâm lý, lốisống… Đến năm 1938, Louis Writh có công trình nghiên cứu “Đặc trưng đô thịnhư là một lối sống”, ông đã vạch ra khi nghiên cứu đô thị cần chú ý đến những đặctrưng của đô thị, gắn với nó là những khuôn mẫu xã hội điển hình

Ngoài ra còn có trường phái nghiên cứu cộng đồng Các nhà khoa học theotrường phái này luôn đặt sự quan tâm nghiên cứu của mình vào tổ chức xã hội, mối

liên hệ giữa các thiết chế xã hội với các nhóm xã hội, các hành vi ứng xử cộngđồng Nhìn chung, trường phái nghiên cứu cộng đồng tập trung vào ba quá trình cơbản quy định hình thức cơ cấu cộng đồng đô thị là: Đô thị hóa - công nghiệp hóa -quan liêu hóa.

Một lý thuyết khác khi nghiên cứu về đô thị là thuyết biến đổi cộng đồng Kếtquả nghiên cứu của White về các loại hình cộng đồng ngoại ô Tây Âu, đã đi đến kếtluận: Một, đô thị hóa ở các mức độ khác nhau có ảnh hưởng đến mối quan hệ lẫnnhau trong các xã hội đô thị, nhưng sẽ không dẫn đến sự mất đi của cộng đồng đôthị Hai, ảnh hưởng của đô thị hóa không phải là đồng đều như nhau, các đô thịkhác nhau sẽ thể hiện các phương thức tác động lẫn nhau và tạo nên đặc điểm củamỗi vùng [53, tr.23-24]

Không nằm ngoài quy luật chung của thế giới, đô thị và quá trình đô thị hóa ởViệt Nam cũng đã và đang diễn ra với những mức độ, cường độ khác nhau, tùythuộc vào các điều kiện của tình hình kinh tế - chính trị - xã hội trong mỗi thời kỳ.Tất cả những điều này đã thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học, các nhà quản lý

đô thị ở Việt Nam, đặc biệt là giai đoạn từ năm 1986 đến nay Đối tượng và nhiệm

vụ nghiên cứu là toàn bộ các mặt của đời sống xã hội đô thị, nó bao gồm các đô thịlớn có tầm ảnh hưởng quốc gia đến các cụm đô thị và các đô thị nhỏ, vùng ven Chủ

đề nghiên cứu rất phong phú và đa dạng, bao gồm: Các nghiên cứu tổng quan chung

về đô thị; nghiên cứu quá trình đô thị hóa tác động như thế nào đến biến đổi kinh tế

- văn hóa - lối sống - thiết chế xã hội - nghề nghiệp - di dân; nghiên cứu trường hợpđến các vùng ven, vùng ngoại ô, biến đổi làng xã nông thôn, nông nghiệp,…

Trong số các nghiên cứu đó, có nhiều công trình liên quan mật thiết đến đề tàicủa luận án như:

- Trịnh Duy Luân (2004) và (2009), Xã hội học đô thị đã đem đến cho những

người quan tâm nghiên cứu đô thị một cái nhìn tổng quan về xã hội học đô thị với những phân tích, những khái niệm cơ bản về đô thị và đô thị hóa, đặc biệt tác giả

trình bày đầy đủ các vấn đề về phương pháp tiếp cận xã hội học về đô thị hóa; đô thị hóa và biến đổi xã hội; quy hoạch đô thị, vấn đề nhà ở,… [59].

- Nguyễn Hữu Minh (2006), Đô thị hóa ở Việt Nam những năm 90: Một số

đặc trưng kinh tế - xã hội cơ bản đã chỉ rõ những đặc điểm kinh tế - xã hội trong

quá trình đô thị hóa: Vai trò đô thị trong phát triển quốc gia, chất lượng nguồn nhânlực, quy mô nhân khẩu gia đình đô thị, điều kiện và chất lượng sống, lối sống, cơ sở

hạ tầng và công tác quản lý đô thị [64]

- Mai Quỳnh Nam (2006), chủ biên công trình nghiên cứu Những vấn đề xã

hội học trong công cuộc đổi mới đã tập hợp nhiều công trình nghiên cứu của các

nhà khoa học tên tuổi lớn, trình bày một cách có hệ thống về cơ cấu kinh tế - xã hội;biến đổi xã hội và công bằng xã hội; phong trào xã hội, chính sách xã hội, quản lý

xã hội; dân số và gia đình; văn hóa lối sống,… [65]

- Lê Thanh Sang (2008), Đô thị hóa và cấu trúc đô thị Việt Nam trước và sau

đổi mới 1979-1989 và 1989-1999 đã đem đến cho người đọc một cái nhìn tổng

quan đề quá trình đô thị hóa ở Việt Nam từ quá khứ đến hiện tại; về các lý thuyết đô

thị hóa, những vấn đề về tăng trưởng đô thị, di cư đô thị, cấu trúc đô thị Việt Nam,qua so sánh các giai đoạn lịch sử thông qua các cuộc tổng điều tra dân số [79]

- Trương Quang Thao (2003), Đô thị học, những khái niệm mở đầu đã trình

bày những luận điểm cơ bản về đô thị, đô thị hóa, đô thị học Trong vấn đề đô thịhóa, tác giả đã nêu lên một cách toàn diện về ảnh hưởng đô thị hóa đến cấu trúc laođộng, đến vấn đề dịch cư nông thôn - đô thị (nghề nghiệp - địa lý), đô thị - đô thị(chuyển đổi địa lý); các ảnh hưởng về gia đình, môi trường sống, sinh thái đô thị.Quá trình phát triển đô thị đòi hỏi phải có khoa học về đô thị - đô thị học - nghiêncứu các vấn đề lý thuyết, lý luận chung về đô thị; những phương pháp khoa học về quy hoạch đô thị và nhà ở… [83]

- Nguyễn Minh Hòa (2012), Đô thị học: Những vấn đề lý thuyết và thực tiễn,

với việc tổng hợp nhiều công trình nghiên cứu xã hội học của mình về đô thị ở cácnước trong khu vực như Bangkok, Manila, Jakarta, Seoul và đặc biệt những nghiêncứu về Tp Sài Gòn - Hồ Chí Minh [37] Trong đó có những nghiên cứu về Đà Lạt

đã đề cấp đến những vấn đề lý thuyết và thực tiễn trong nghiên cứu đô thị học.Thông qua các nghiên cứu trường hợp nhất là nghiên cứu về tính đa dạng văn hóa -

xã hội của các cộng đồng dân tộc, các nhóm xã hội, các “tiểu văn hóa của các dântộc nhỏ bé” khi tham gia vào tiến trình đô thị hóa, hội nhập và phát triển đã đượctác giả cảnh báo rằng nó “rất dễ bị nuốt chửng” vì “cho dù hiểu theo nghĩa nào thìvăn hóa của họ cũng nằm trong quan hệ bất tương xứng” và việc khuếch trươngvăn hóa của nhóm nhỏ lại do nhóm lớn “làm dùm” Từ đó đặt ra vấn đề xây dựngchính sách, thái độ và cách thức ứng xử đối với hiện tượng đa văn hóa trong lịch sửcũng như trong hiện tại

- Nguyễn Hữu Minh (2005), Biến đổi kinh tế - xã hội ở vùng ven đô Hà Nội

trong quá trình đô thị hóa đã chỉ rõ những thay đổi nhanh chóng về hành chính sẽ

dẫn đến một bộ phận dân cư không thích nghi kịp với đời sống đô thị, hệ quả dẫnđến những sự hụt hẫng nhất định, bên cạnh đó, nghiên cứu còn tập trung vào cácbiến đổi về chuẩn mực văn hóa cộng đồng, thái độ, hành vi và ứng xử của cư dânvùng ven Đặc biệt tác giả đã nhấn mạnh “Sự thay đổi các chính sách kinh tế vĩ mô,

sự xuất hiện của các khu công nghiệp, sự chuyển hóa quyền sử dụng đất, đã dầnbiến những vùng quê êm ả thanh bình thành những khu công nghiệp mang dáng dấpcủa đô thị hiện đại Những biến đổi đó diễn ra trên tất cả cả các lĩnh vực, từ cơ cấunghề nghiệp, nguồn thu nhập, mức sống đến nhà ở, cơ sở hạ tầng, từ đời sống vậtchất đến tinh thần”

- Các công trình nghiên cứu của Lê Như Hoa (2003), Về lối sống đô thị hay

bản sắc dân tộc trong lối sống hiện đại đã tập trung vào phân tích lối sống đô thị,

các nhân tố kinh tế - văn hóa - xã hội góp phần quan trọng vào quá trình biến đổi cơcấu xã hội - nghề nghiệp, định hướng giá trị,…

- Phan Thị Mai Hương (2010), Những biến đổi tâm lý cơ bản của cư dân vùng

ven đê trong quá trình đô thị hóa xác định tìm hiểu thực trạng và biến đổi một số

mặt trong đời sống tâm lý của cư dân vùng ven đô đã được đô thị hóa trên cơ sở đó

đề xuất những chủ trương, chính sách liên quan đến vấn đề dân cư vùng đô thị hóacho Đảng và nhà nước giai đoạn hiện nay

- Nguyễn Thị Thiềng, Patrick Gubry và các tác giả khác (2006), Đô thị Việt

Nam trong thời kỳ quá độ Các tác giả đánh giá đa chiều về đô thị của Việt Nam

trong quá trình đô thị hoá nhanh trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội, bằng việc phântích 3 quá trình diễn ra cùng một lúc trên một lãnh thổ, bao gồm; quá trình quá độkinh tế - quá độ dân số và quá độ đô thị, các tác giả đã chỉ ra các mâu thuẫn và sựkhác biệt của 3 quá trình này so với các nước phát triển khác

- Hoàng Bá Thịnh (2014), Đô thị hóa vùng Tây Nguyên: Thực trạng và xu

hướng, trên cơ sở số liệu thống kê của Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam năm

2009 và những cuộc điều tra điền dã, tác giả đã chỉ ra mức đô thị hóa ở Tây Nguyêndiễn ra ở mức trung bình, đứng thứ 3/6 vùng kinh tế xã hội của cả nước đạt tỉ lệ27,8% và riêng trong năm tỉnh Tây Nguyên thì tỉnh Lâm Đồng là cao nhất (37,9%)

Có ba yếu tố tác động đến quá trình đô thị hóa bao gồm: Công nghiệp hóa, chínhsách di dân và chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của vùng và của địa phương.Như vậy, vấn đề nghiên cứu đô thị và đô thị hóa đã được nghiên cứu từ rất lâubắt đầu từ những nhà xã hội học Mỹ, làm cơ sở định hướng cho các nghiên cứu liênquan về sau Việc vận dụng nó tùy thuộc vào điều kiện hoàn cảnh mỗi quốc gia dântộc Nghiên cứu đô thị, đô thị hóa của các nhà khoa học Việt Nam về lý thuyết vàthực tiễn cho thấy rất phong phú và toàn diện, qua đó cho phép vận dụng vào vấn đềbiến đổi tổ chức xã hội người Kơho trong quá trình đô thị hóa bao gồm như: Đô thịhóa với biến đổi xã hội; biến đổi xã hội với công bằng xã hội; đô thị hóa với cácđịnh chế xã hội; ảnh hưởng của các tiến trình đô thị đến gia đình, cộng đồng, lốisống văn hóa xã hội; vai trò của chính sách quốc gia trong chiến lược phát triển đôthị và vùng đô thị nhất là gắn với đẩy nhanh quá trình nâng cao chất lượng cuộcsống dân cư, xóa đói giảm nghèo, xóa bỏ khoảng cách trong phân tầng xã hội vềgiàu nghèo giữa các dân tộc Qua tổng quan các công trình trên đây đã cho thấy việcnghiên cứu phản ánh đầy đủ trên hai bình diện lý luận và thực nghiệm Tuy nhiên,những nghiên cứu này còn thiếu vắng trên vùng đất Tây Nguyên nhất là với cộngđồng người dân tộc thiểu số ở Lâm Đồng

1.2 Nghiên cứu về hiện đại hóa

Lý thuyết hiện đại hóa ra đời ngay trong thời kỳ đầu của cuộc cách mạng côngnghiệp lần thứ nhất và đã trở thành trào lưu nghiên cứu lý luận vào khoảng nhữngnăm 50-60 của thế kỷ XX, với sự đóng góp của nhiều đại biểu là các nhà xã hội học,kinh tế học, triết học như D Lerner, T Parsons, W Rostow, S.N Eizenstadt, R.Aron, …

Lý thuyết hiện đại hóa là những lý luận về mô hình phát triển kinh tế - xã hội

và phương thức vận động của các quốc gia, dân tộc trên con đường phát triển, vớicác nội dung chủ yếu sau:

- Các nhà lý luận về hiện đại hóa đã cố gắng xây dựng mô hình phát triển xãhội cho các nước thuộc “thế giới thứ ba” từ kinh nghiệm của các nước PhươngTây, chủ yếu là châu Âu Mô hình ấy đặc biệt nhấn mạnh đến phát triển kinh tế - kỹthuật như là một quy luật phổ biến, coi phát triển tư bản chủ nghĩa là con đường tấtyếu của tất cả các nước trên thế giới, là tiến trình lịch sử tất yếu mà xã hội loàingười phải đi qua

- Mô hình lý luận hiện đại hóa ở thời kỳ đầu khi mới ra đời ít chú ý đến các lĩnhvực khác nhau của đời sống xã hội ở các nước đang phát triển như truyền thống vănhóa - lịch sử, những nét đặc thù về tâm lý, ý thức dân tộc - tộc người,… Hơn nữa, nó rađời trong bối cảnh xung đột Đông - Tây trên tất cả các phương diện kinh tế, chính trị,

tư tưởng nên lý thuyết hiện đại hóa thường bị nhiều học giả xã hội học

Mác-xít phê phán là không khả thi khi áp dụng với các nước đang phát triển, nókhông phải là mô hình phổ biến, tất yếu lịch sử của nhân loại

Xuất phát từ bối cảnh quốc tế và thực tiễn của xã hội ngày nay là các quá trìnhbiến đổi kinh tế - xã hội gắn liền với sự phát triển của cuộc cách mạng khoa học -công nghệ, toàn cầu hóa,… nên các nhà lý luận hiện đại hóa đã tìm cách khắc phụcnhững hạn chế vốn có trong các quan niệm quyết định luận kinh tế - kỹ thuật để tiếptục bổ sung và hoàn thiện mô hình hiện đại hóa chẳng hạn như mô hình hậu hiệnđại hóa, mô hình hiện đại hóa “phái sinh” hay còn gọi là “đuổi theo” Chẳng hạn,D.Lerner cho rằng những xã hội hiện đại khác các xã hội truyền thống bởi 4 yếu tố

cơ bản, đó là: Kinh tế - xã hội qua đô thị hóa; văn hóa qua giáo dục phổ cập, chuyênmôn hóa nghề nghiệp; truyền thông qua việc sử dụng phương tiện thông tin đạichúng; chính trị qua sự tham gia phổ thông về nguyên tắc được tính qua việc thamgia bầu cử [30, tr.209] Đến lượt mình, những tiến trình này có quan hệ với nhữngbiến đổi văn hóa - xã hội - chính trị rộng lớn hơn.

Ở Việt Nam cũng có nhiều công trình nghiên cứu về hiện đại hóa, với những góc độ tiếp cận khác nhau:

- Theo tác giả Trần Hữu Quang (2005), Khái niệm hiện đại hóa, hiện đại hóa

là quá trình chuyển biến từ xã hội cổ truyền sang xã hội hiện đại, xét trên các lĩnhvực: Chính trị, văn hóa, kinh tế và xã hội [78]

- Một nghiên cứu khác, tác giả Lương Việt Hải cho rằng: Hiện đại hóa baogồm toàn bộ các quá trình, các dạng cải biến, các bước quá độ từ các trình độ kinh

tế, xã hội khác nhau đang tồn tại lên trình độ mới, cao hơn, dựa trên những thànhtựu mới của khoa học kỹ thuật, nhằm phục vụ tốt hơn cho sự phát triển toàn diệncủa con người và tiến bộ xã hội [34, tr.53]

Có nhiều công trình nghiên cứu về hiện đại hóa đã quan tâm đến vấn đề

phương pháp tiếp cận và nghiên cứu Chẳng hạn:

- Tác giả Trần Hữu Quang (2005), trên cơ sở coi hiện đại hóa là quá trìnhchuyển biến từ xã hội cổ truyền sang xã hội hiện đại, đã đưa ra và cụ thể hóa 4 lĩnhvực của hiện đại hóa: Một là, hiện đại hóa về chính trị là phát triển các định chế chủyếu như chính đảng, nghị viện, quyền bầu cử, tức là những định chế tạo điều kiệncho người dân có thể tham gia vào quá trình ra quyết định Hai là, hiện đại hóa vềmặt văn hóa thể hiện qua quá trình thế tục hóa Ba là, hiện đại hóa về kinh tế (khôngđồng nhất với khái niệm công nghiệp hóa) là quá trình diễn ra những thay đổi sâusắc về kinh tế như: Gia tăng mức độ phân công lao động, sử dụng kỹ thuật, côngnghệ mới, phát triển thương mại - dịch vụ Bốn là, hiện đại hóa về mặt xã hội thểhiện qua hiện tượng gia tăng người biết chữ, đô thị hóa, sự suy giảm của các loạiquyền lực cổ truyền và sự xuất hiện của xu hướng cá nhân [78, tr.103-104]

- Bùi Thế Cường và các tác giả, trong đề tài khoa học công nghệ cấp nhà nước

mã số KX-02.10 (2001-2005) đã kiến nghị: Nhìn toàn bộ quá trình lịch sử thế giới hiệnnay như là một quá trình thống nhất của sự phát triển của chủ nghĩa tư bản phát triểnđầy đủ, quá độ lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới trong đó những nướcphát triển cao đã đạt được những biểu hiện cụ thể của một hình mẫu chung của nhânloại mà các nước đi sau trong đó có Việt Nam nên học hỏi [16, tr.45-46]

Từ đó, các tác giả đã đưa ra lý luận và phép đo sự phát triển của Chương trình Pháttriển của Liên hợp quốc như là khung tham chiếu cho quá trình phát triển quốc gia.Trong đó, đặc biệt nhấn mạnh đến lý thuyết hiện đại hóa biện chứng với những nộidung và định hướng tư tưởng, triển khai vào chính sách để có thể vận dụng vàotrong nghiên cứu

Những nghiên cứu về hiện đại hóa có ý nghĩa quan trọng trong vận dụng vào

đề tài, bởi lẽ, giúp nhận thức rõ về quá trình chuyển biến xã hội từ truyền thốngsang hiện đại, là bước trung gian mang tính quá độ để tạo bước chuyển từ các trình

độ phát triển kinh tế xã hội khác nhau sang một trình độ mới cao hơn, là quá trìnhđảm bảo cho sự phát triển toàn diện của con người gắn với tiến bộ xã hội màtrường hợp người Kơho ở thị trấn Lạc Dương là một minh chứng điển hình Trong

đó đáng kể nhất là họ đã tham gia vào quá trình hiện đại hóa nhanh về kinh tế, vănhóa và xã hội trong khi yếu tố công nghiệp hóa còn ở mức độ khiêm tốn Đồng thời,cũng cho thấy hiện đại hóa và hội nhập vào dòng chảy của nền văn minh nhân loại

là quy luật mà tất cả các quốc gia dân tộc hay những tộc người trong mỗi quốc giađều có thể tham gia, thực hiện nhằm mục tiêu duy nhất là phát triển

1.3 Nghiên cứu về biến đổi xã hội

Biến đổi xã hội luôn là một vấn đề trọng tâm trong các nghiên cứu xã hội học

vì nó liên quan đến hàng loạt các vấn đề xã hội như: Kinh tế chính trị văn hóa

-xã hội, gia đình, thiết chế cộng đồng, các chuẩn mực, giá trị -xã hội,… Ở Việt Nam,hơn 1/4 thế kỷ, từ khi tiến hành công cuộc đổi mới, đã có rất nhiều công trìnhnghiên cứu về biến đổi xã hội, cả về lý luận lẫn thực tiễn:

- Trần Minh Chiến (2010), Biến đổi xã hội ở Việt Nam qua hai mươi năm đổi

mới đã thống kê trên tạp chí xã hội học trong khoảng thời gian từ 1986 đến 2008 có

46 bài viết liên quan đến biến đổi xã hội, trong đó tập trung vào 08 vấn đề lớn: Biếnđổi gia đình, kinh tế xã hội, cơ cấu xã hội, biến đổi văn hóa, biến đổi dân số, tâm lý

xã hội, biến đổi nhu cầu, biến đổi phong tục tập quán - thói quen

- Bùi Thế Cường (2010), Góp phần tìm hiểu biến đổi xã hội ở Việt Nam hiện

nay, đây là kết quả nghiên cứu của đề tài KX.02.10 (2001-2005), nghiên cứu đã xây

dựng một số quan điểm xã hội học nhằm lý giải quá trình công nghiệp hóa, hiện đạihóa ở Việt Nam, trên cơ sở đó phân tích hiện trạng và những vấn đề đặt ra trong 04chủ đề liên quan đến quá trình này là: Dân số, văn hóa, kết cấu xã hội, phúc lợi xãhội Mặt khác, công trình này đã nêu lên cơ sở lý luận và phương pháp luận nghiêncứu xã hội học về công nghiệp hóa - hiện đại hóa cũng như quan điểm về biến đổi

xã hội

- Hoàng Chí Bảo (2008), Biến đổi xã hội ở Việt Nam qua hơn 20 năm đổi mới

- VNH3.TB6.798, công trình này là sự nhận diện những biến đổi xã hội ở nước ta

trong điều kiện của nền kinh tế thị trường và mở cửa hội nhập theo định hướng xãhội chủ nghĩa Sau 20 năm đổi mới phát triển cho thấy biến đổi xã hội ở Việt Namdiễn ra rất rộng lớn và phức tạp, nó không chỉ là những biến đổi do tác nhân kinh tếgây ra mà còn chịu tác động rất mạnh mẽ từ chính trị, văn hóa, hoàn cảnh lịch sử xãhội Đặc biệt, tác động của chính sách đến các hoạt động sống của người dân, đếncác nhóm xã hội dân cư, nhóm xã hội - nghề nghiệp khác nhau trên các cấp độ,phạm vi khác nhau (cả nước, vùng miền, địa phương, cơ sở) Nghiên cứu còn chỉ rõ

10 vấn đề cơ bản cho xã hội phát triển có tính định hướng chung cho nhân loại,đồng thời qua đó xác định thêm 10 vấn đề xã hội gắn với thực tiễn Việt Nam

Về phương diện phương pháp luận trong nghiên cứu biến đổi xã hội là quan

hệ nhân - quả: Biến đổi kinh tế - biến đổi xã hội, biến đổi chính trị - biến đổi xã hội;quan hệ tương tác của các nhân tố kinh tế - chính trị - văn hóa với mặt xã hội trongquá trình phát triển Qua 20 năm đổi mới, tác giả đã phân tích hiện trạng và chínhsách, những nhận thức về xã hội và chính sách xã hội trong quản lý; kinh tế thị

trường và biến đổi xã hội; biến đổi thiết chế và các quan hệ xã hội (đặc trưng với

nó là gia đình - làng xã - quốc gia dân tộc); biến đổi nhu cầu và lối sống,… và đicùng với những vấn đề này trong không gian xã hội - văn hóa Việt Nam, tác giả đặt

ra cần phải nghiên cứu “tính lưỡng diện văn hóa” của người Việt Nam

- Trịnh Duy Luân (2003), Nghiên cứu những vấn đề biến đổi xã hội ở nước ta

trong giai đoạn hiện nay, cho thấy biến đổi xã hội là một chủ đề lớn có mối liên hệ

chặt chẽ với sự phát triển hiện tại và tương lai từ vĩ mô đến vi mô Nghiên cứu nàychỉ ra rằng biến đổi xã hội có vị trí quan trọng trong lý luận xã hội học từ A Comte,

K Marx đến H Spencer Từ khát quát cơ sở lý luận, đã vận dụng vào việc nghiêncứu biến đổi xã hội ở Việt Nam hiện nay đó là những biến đổi trên các lĩnh vực nhưcấu trúc xã hội, thiết chế gia đình Ngoài ra, tác giả còn phát hiện thêm biến đổi xãhội dẫn đến hình thành các doanh nghiệp ngày càng nhiều, có quy mô hoạt độnglớn, tổ chức quản lý mang tính khoa học và coi đây là một tiền đề dẫn đến sự xuấthiện nhóm xã hội mới và các quan hệ xã hội mới trong nền kinh tế thị trường - đóchính là nhóm doanh nhân thời kỳ hiện đại

- Nguyễn Văn Thủ (2009), Biến đổi xã hội nông thôn dưới tác động của Đô

thị hóa và tích tụ ruộng đất, đã cho thấy trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường

và hội nhập quốc tế, tốc độ đô thị hóa diễn ra không ngừng đã làm cho nông thôn

Việt Nam có nhiều biến đổi đặc biệt là về phương thức sản xuất, mô hình sản xuất,chuyển dịch cơ cấu kinh tế Công trình nghiên cứu đã giới thiệu những cơ sở lýluận và thực tiễn về phát triển, về biến đổi xã hội, về đô thị hóa và tác động của nóđối với xã hội nông thôn trên lĩnh vực nông thôn, nông nghiệp, nông dân ở ViệtNam nói chung, trong đó có khu vực Tây Nguyên

- Nguyễn Từ Chi (2006), Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở Bắc Bộ,

trong nghiên cứu này đã gợi mở nhiều vấn đề đã và đang cần phải nghiên cứu cả về

lý luận cũng như thực tiễn trong nhân học và xã hội học Nhà nghiên cứu đã chỉ rõrằng, cơ cấu tổ chức là một khía cạnh của cơ cấu xã hội - chính trị Nhìn trên bìnhdiện khác, đấy cũng là một thành phần của kiến trúc thượng tầng Trên nền của địnhnghĩa này, tác giả tập trung vào làm rõ ba vấn đề lớn: Mảng cơ cấu tổ chức trong

bức tranh về toàn cảnh làng Việt cổ truyền Qua khảo cứu đã kết luận rằng cơ cấu tổchức làng Việt cổ truyền khi nghiên cứu cần đặt trong mối quan hệ biện chứng với

cơ sở kinh tế và giai cấp; Những chiều của tổ chức làng Việt cổ truyền, ở đây chothấy đặt nghiên cứu vào chế độ ruộng đất, sự phân hóa giai cấp xã hội, một xã hộitiểu nông là những loại hình tổ chức trong làng xã Việt Từ đó, tác giả phân tích cácloại hình tổ chức xã hội bao gồm tập hợp người theo địa vực: Ngõ, Xóm; tập hợpngười theo huyết thống: Họ, tập hợp người theo lớp tuổi: Giáp, tập hợp người theo

bộ máy chính quyền ở cấp xã, tập hợp người trong những tổ chức dựa trên lòng tựnguyện tham gia của từng cá nhân: Phe, Hội, Phường Cuối cùng là sự vận hành cơcấu tổ chức xem như một tổng thể qua các vai trò của hương ước, giáp, hệ thống lýdịch trong chính quyền

Từ những nghiên cứu trên cho thấy biến đổi xã hội là tất yếu, quy mô tínhchất, tốc độ và xu hướng biến đổi tùy thuộc vào các điều kiện khách quan, chủ quancùng trình độ phát triển xã hội của mỗi dân tộc hoặc mỗi cộng đồng Kế thừa cácnghiên cứu đi trước cho thấy rằng biến đổi xã hội kéo theo hệ các vấn đề liên quannhư kinh tế - chính trị - xã hội - văn hóa Nó có ý nghĩa trong đề tài khi xem xétbiến đổi xã hội của cộng đồng người Kơho là biến đổi so với xã hội cổ truyền, là sựthay đổi, khác biệt giữa hiện tại và quá khứ, giữa hiện đại và truyền thống theo cácnội dung khác nhau, từ những thay đổi về cách tổ chức và hoạt động xã hội, đếnnhững thay đổi về đời sống kinh tế - xã hội - văn hóa của cộng đồng

1.4 Những nghiên cứu về biến đổi xã hội ở Tây Nguyên, Tp Đà Lạt và cộng đồng người Kơho

1.4.1 Biến đổi xã hội Tây Nguyên

Tây Nguyên là một vùng đất giàu tài nguyên thiên nhiên, từ lâu đã có cộngđồng người sinh sống, tạo ra một cái gọi là “Cơ tầng văn hóa Trường Sơn - TâyNguyên” mang bản sắc riêng, rất phong phú, đa dạng về văn hóa, ngôn ngữ, trình độphát triển xã hội, bên cạnh đó, Tây Nguyên là trung tâm “mái nhà của ĐôngDương” nên có vị trí chiến lược vô cùng quan trọng về nhiều mặt Vì vậy, TâyNguyên đã thu hút sự quan tâm của các học giả trong nước và quốc tế, các trường

đại học, các viện nghiên cứu quốc gia tiến hành tổ chức nghiên cứu khảo sát, đánhgiá trên nhiều lĩnh vực khác nhau: Lịch sử, dân tộc, văn hóa, kinh tế, chính trị, xãhội, môi trường, sinh thái - tự nhiên, quốc phòng, an ninh.

Dưới góc độ khoa học xã hội, nhân văn, những nghiên cứu về Tây Nguyên vàđặc biệt là những công trình có gắn với Đà Lạt, cao nguyên Langbian và ngườiKơho có thể thấy:

Các học giả nước ngoài, nhất là người Pháp xuất phát từ nhiều hoàn cảnhkhác nhau như họ là những giáo sỹ, sỹ quan, binh lính, các nhà thám hiểm hay dântộc học… có mặt từ rất sớm trên vùng đất Tây Nguyên, nên ngay khi đặt chân lênvùng đất này họ đã có rất nhiều ghi chép, nghiên cứu kỹ lưỡng Các công trình của

họ đã được xuất bản trên các tập san nghiên cứu như Tập san của trường ViễnĐông Bác Cổ (BEFEO), Tập san Những người bạn Huế cổ (BHVA), Tập san Hộinghiên cứu Đông Dương (BSEI)… Những công trình của các nhà nghiên cứu như:

L Sabatier, H Maitre, G Condominas… Tập trung vào khảo cứu đặc điểm địa lýsinh thái tự nhiên, môi trường cảnh quan khí hậu, phong tục tập quán, các đặc điểmsinh hoạt kinh tế, văn hóa, xã hội, lịch sử, cách thức tổ chức xã hội, địa vực cư trú.Nhưng nổi bật nhất trong số đó có Jacques Dournes, với gần 30 năm sinh sống ởTây Nguyên, ông được coi là một nhà Tây Nguyên học am hiểu phong tục tập quán,ngôn ngữ nhất là tâm hồn người Tây Nguyên Những cuốn sách của JacquesDournes đã và đang là những công trình cơ bản nhất, có giá trị nhất về vùng đất nàynhư: Pơtao, một lý thuyết quyền lực của người Rajai Đông Dương; Nri, sưu tậpluật tục của người Sre vùng Đồng Nai Thượng; Miền đất huyền ảo; Rừng, Đàn bà,Điên loạn,… [9]; [89, tr.409-410]

Trong số khoảng 350 công trình nghiên cứu của J Dournes đã phản ánh sinhhoạt kinh tế, tổ chức xã hội, tôn giáo tín ngưỡng, luật tục, văn hóa văn nghệ dângian cổ truyền của người Kơho trên vùng đất Đồng Nai Thượng Có thể nói ông làngười đầu tiên có công lao nghiên cứu và giới thiệu với thế giới về dân tộc Kơho.Các báo cáo của bác sĩ P Ne’is và Septans (Septans là trung úy sỹ quan thủyquân lục chiến phụ trách địa chính tháp tùng thám hiểm thượng nguồn sông Đồng

Nai) cũng là nguồn tài liệu quan trọng về phương diện địa lý nhân văn của vùng.Báo cáo mô tả về những đặc điểm địa lý, địa hình, sông suối và các buôn ngườiThượng (Traos Tioma - Châu Mạ và người Lạch) sinh sống trên cao nguyênLangbian1.

Bản hồi ký “Bảy tháng nơi xứ thượng” do tạp chí Đông Dương đã dành 9 số

để đăng hồi ký của nhà bác học A Yersin viết về những chuyến đi thám hiểm, khảosát lên Tây Nguyên, trong đó mô tả kỹ về Đà Lạt, cao nguyên Langbian và nhóm

cư dân Kơho Lạch, đặt cơ sở cho sự hình thành Đà Lạt vào năm 18932

Gerald Hickey (1967), The highlands people of South Vietnam: Social and

economic development, The rand Coporration Nhà dân tộc học người Mỹ đã thực

hiện nhiều chuyến điền dã thu thập, phân tích, so sánh đối chiếu với các nguồn tưliệu của các nhà nghiên cứu người Pháp trước đây từ đó công bố tình hình kinh tế

xã hội và chính trị của Tây Nguyên

Honda Mamoru (2010), Nghiên cứu biến đổi xã hội của người Cil - Một nhóm

địa phương của tộc người Cơ Ho ở Việt Nam Tác giả quan tâm đến biến đổi xã hội

nhất là biến đổi trong các quan hệ hôn nhân, gia đình mẫu hệ người Kơho Cil donhững tác động về địa bàn cư trú, kinh tế, văn hóa, nhất là ảnh hưởng của các chínhsách của nhà nước và bối cảnh xã hội hiện tại

Những nghiên cứu ở trong nước về Tây Nguyên cũng có từ rất sớm Ngay từthời phong kiến khu vực Trường Sơn - Tây Nguyên rộng lớn những ghi chép đầutiên về cư dân Miền Thượng đã xuất hiện trong Đại Việt sử ký toàn thư trong mộtChỉ dụ của Vua Lê Thánh Tông gọi vùng đất này là Xứ Nam Bàn và tiếp sau đó làcác bộ sử Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, Phủ Man tạp lục, Đại Nam Nhất thốngchí, Đại Nam Thực lục,… của Quốc sử quán Triều Nguyễn

1Rapport sur une excursion faite chez les Mois Excursions et reconnaissances, saigon, 1881; Ne’is, Paul & Septans, Albert Rapport sur un voyage d’ exploration aux sources du Dong-nai Excurtions et

reconnaissances, Saigon, 1891.

2Yersin, Alexandre (1935) Sept mois chez les Mois Varie’ tes sur les pays mois, Gouvernement de la Cochichine, Saigon.

Về sau những nghiên cứu cụ thể về một số dân tộc Tây Nguyên bản địa, cungcấp cho những người quan tâm những tư liệu, phương pháp dân tộc học được thểhiện rõ trong:

- Nguyễn Kinh Chi và Nguyễn Đổng Chi (2011), Người Ba Na ở KonTum,

được coi là một trong những công trình khoa học về người dân tộc thiểu số ở ViệtNam nói chung và ở Tây Nguyên nói riêng [10] Công trình là sự thể hiện kháchquan trung thực và thấm đậm chất nhân văn về toàn bộ đời sống văn hóa, phong tụctập quán một cộng đồng người mà trong tiến trình phát triển của lịch sử vốn luôn bịcoi là man di, mọi rợ

- Cửu Long Giang - Toan Ánh (1974), Miền Thượng Cao Nguyên, là một khảo

cứu mang tính địa chí sơ lược tập trung vào việc mô tả nguồn gốc lịch sử, địa vực

cư trú, các sắc dân bản địa cùng với những phong tục tập quán đời sống xã hội cụthể mỗi tộc người trên Tây Nguyên

- Lưu Hùng (1994), Buôn làng cổ truyền xứ Thượng Từ nghiên cứu tổng quan

các tộc người Thượng ở Trường Sơn - Tây Nguyên [41], công trình tập trung vàokhảo cứu hình thức quần cư và cấu trúc buôn làng Thượng đi cùng với nó là cácnhóm gia đình, thành phần tộc người, nhóm họ hàng tạo nên những thành tố củabuôn làng; các quan hệ xã hội trong đó bao gồm sở hữu, sự phân hóa xã hội, cácthiết chế cộng đồng và thiết chế tự quản; vấn đề ý thức cộng đồng trong sản xuất,trong quan hệ láng giềng hay sinh hoạt tín ngưỡng Bên cạnh đó, tác giả cũng chothấy đối mặt với hiện đại con người vùng Trường Sơn - Tây Nguyên phải thay đổinhưng làm sao giữ cho truyền thống khỏi đứt đoạn, hội nhập với thời đại mà khôngđánh mất mình

- Lê Văn Kỳ và đồng nghiệp (2007), Phong tục tập quán cổ truyền một số dân

tộc thiểu số ở Nam Tây Nguyên đã chỉ rõ phong tục tập quán cổ truyền là một mảng

quan trọng trong văn hóa Tây Nguyên Thông qua việc kế thừa những nghiên cứu đitrước của Sabatier, J Dourner, G Condominas kết hợp với những điều đã khảo sáttoàn diện, có hệ thống hóa và bổ sung thêm các phong tục tập quán của người TâyNguyên bản địa Trên cơ sở đó, phân tích, đánh giá, chọn lọc những yếu tố cần thiết

trong phong tục tập quán cổ đối với cuộc sống buôn làng hiện tại và vận dụng nó trong xây dựng đời sống văn hóa ngày nay.

- Dương Thị Hương và đồng nghiệp (2010), Một số vấn đề về văn hóa xã hội

các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên hiện nay, nghiên cứu là một tập hợp các bài viết

nhằm nhận diện những nhân tố văn hóa, xã hội đã đang và sẽ tác động đến sự pháttriển kinh tế xã hội ở Tây Nguyên trên cơ sở đó nêu một số giải pháp tham gia vàoquá trình ổn định và phát triển Tây Nguyên

- Linh Nga Niê Kdam (2010), Nghề thủ công truyền thống của các dân tộc

Tây Nguyên, đã mô tả những nghề nghiệp truyền thống gắn liền với nó là văn hóa

vật thể và phi vật thể trong các cộng đồng thiểu số Tây Nguyên

- Bùi Minh Đạo (2011), Thực trạng phát triển Tây Nguyên và một số vấn đề

phát triển bền vững Nghiên cứu khẳng định rằng Tây Nguyên là một vùng đất có

vai trò địa lý kinh tế - xã hội - văn hóa - môi trường - quốc phòng, an ninh trọngyếu của Tổ quốc Bảo vệ môi trường, ổn định an ninh chính trị, phát triển kinh tế lànhu cầu cấp thiết không chỉ đối với Tây Nguyên mà còn của cả nước Bên cạnhnhững thuận lợi về điều kiện tự nhiên và một số vấn đề khác, song ở Tây Nguyêncũng còn có những bất lợi hiện nay và điều kiện con người và xã hội trở thànhnhững trở lực cho sự phát triển bền vững

- Nguyên Ngọc (2014), Các bạn tôi ở trên ấy Đây là tập tiểu luận của nhà văn

hoá nổi tiếng viết về các dân tộc Tây Nguyên Là một trong số những người Việthiểu Tây Nguyên nhất, tác giả đã chỉ ra những nỗi đau và mất mát trong văn hoá,phong tục tập quán của người dân Tây Nguyên khi mất rừng và suối, và cả nhữngđịnh kiến của người bên ngoài về vùng đất Tây Nguyên Đô thị hoá và hiện đại hoá

có chừng mực, có giới hạn là điều mà tác giả mong muốn nhằm giữ những gì còn lạicủa Tây Nguyên

Vì vậy, nghiên cứu đã khái quát về thực trạng phát triển kinh tế, phát triển xãhội, thực trạng đời sống văn hóa - tôn giáo - môi trường của Tây Nguyên trên cơ sở

đó đưa ra quan điểm và giải pháp về vấn đề phát triển bền vững Tây Nguyên

- Lê Văn Thanh (2007), Phát triển nguồn nhân lực cho sự nghiệp công nghiệp

hóa - hiện đại hóa ở Tây Nguyên Luận án tập trung vào nghiên cứu đặc điểm, vai

trò, thực trạng của công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Tây Nguyên Nêu lên thực trạngcủa nguồn nhân lực, những vấn đề cấp bách, quan điểm và giải pháp phát triểnnguồn nhân lực tại chỗ phục vụ cho quá trình này trong đó nhấn mạnh phát triển gắnvới vùng miền, với giáo dục đào tạo, gắn với đoàn kết dân tộc và bản sắc văn hóa,gắn với thế mạnh Tây Nguyên, phát triển khoa học công nghệ

- Ủy Ban Khoa học xã hội Việt Nam (1986), Một số vấn đề kinh tế - xã hội

Tây Nguyên và (1989) Tây Nguyên trên đường phát triển, đây là kết quả 02 công

trình nghiên cứu trong chương trình nghiên cứu Tây Nguyên I và Tây Nguyên II.Trong đó, xem xét và công bố các tác động kinh tế xã hội từ sau năm 1975 đến TâyNguyên, xác định những vấn đề kinh tế - xã hội bức xúc ảnh hưởng đến đời sốngdân cư nhất là cư dân bản địa và đề xuất những giải pháp phát triển một cách cóhiệu quả về kinh tế - xã hội cho Tây Nguyên lúc bấy giờ và những năm tiếp theo

- Nguyễn Tuấn Triết (2007), Tây Nguyên: Những chặng đường lịch sử - văn

hoá Bằng cách tiếp cận của Khoa học lịch sử, tác giả đã tổng kết các chặng đường

phát triển của Tây Nguyên qua các chặng đường kể từ thời tiền sử đến ngày nay,những vấn đề như gia tăng dân số, biến đổi môi trường sống tự nhiên, đa dạng vănhoá, văn học nghệ thuật được tác giả phân tích khá cặn kẽ Tác phẩm mang lại chongười đọc một cái nhìn khá toàn diện về Tây Nguyên theo suốt chiều dài lịch sửphát triển

Trên đây chỉ là khái quát cơ bản những nghiên cứu về Tây Nguyên, còn hàngtrăm công trình nghiên cứu khác về Tây Nguyên trên các tạp chí nghiên cứu khoahọc xã hội ở các trường đại học, Viện Khoa học Xã hội Hàng trăm báo cáo khoahọc, các đề tài nghiên cứu ở mọi cấp độ nhất là khoảng từ mươi năm trở lại đây.Các nghiên cứu tập trung vào: Văn hóa, xã hội, kinh tế, chuyển biến tổ chức xã hội,lối sống, quan hệ cộng đồng, gia đình, chính sách dân tộc,… Thông qua nhữngnghiên cứu này cho thấy vai trò của Tây Nguyên, các mảng màu sắc đa diện vềphương diện văn hóa các tộc người bản địa trong đó có cư dân Kơho, cho phép đề

tài kế thừa các giá trị khoa học và làm cơ sở luận cứ cho các so sánh lịch sử giữaquá khứ và hiện tại.

1.4.2 Những nghiên cứu lịch sử về sự biến đổi của Tp Đà Lạt

Những thay đổi ở Tp Đà Lạt được quan tâm trong nghiên cứu này, vì khoảngcách địa lý giữa Đà Lạt và nơi cộng đồng Kơho cư trú không xa, khoảng 20km, dovậy những động thái của Đà Lạt tác động nhanh và trực tiếp đến nhiều mặt trong sựbiến đổi về tổ chức xã hội và đô thị hóa Những nghiên cứu dưới đây đã phản ánhkhá đầy đủ về vấn đề này:

- UBND Tp Đà Lạt, Lâm Đồng, Đà Lạt thành phố cao nguyên (1993), nhân

kỷ niệm 100 năm Đà Lạt hình thái và phát triển các nhà nghiên cứu ở địa phươngcho ra mắt cuốn sách đề cập đến toàn bộ lịch sử của thành phố từ một vùng đấthoang sơ không có người Việt cư trú mà chỉ có chủ nhân của nó là người Kơho đếnmột thành phố được đô thị hóa nhanh và sớm trở nên nổi tiếng ở Việt Nam và thếgiới Nghiên cứu cho thấy tác động của đô thị Đà Lạt đến cộng đồng cư dân bản địatrên rất nhiều lĩnh vực của đời sống như: Địa bàn cư trú, giao lưu văn hóa, lối sống,điều kiện kinh tế,…

- Nguyễn Hữu Tranh (2001), Đà Lạt xưa, thông qua những thư tịch và khảo

sát thực tế, nhà Đà Lạt học đã mô tả quá trình khám phá, khảo sát hình thành quihoạch đến phát triển đô thi Đà Lạt kể từ khi bác sĩ A.Yersin đặt chân lên cao

nguyên Lang Biang (ngày 21/6/1893) Xuất phát từ những nhu cầu của chủ nghĩathực dân cũng như những biến động về chính trị - quân sự do chiến tranh thế giớilần thứ nhất (1914-1918) và sau này là chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945) đãthúc đẩy nhanh quá trình đô thị hóa ở Đà Lạt Quá trình này tác động mạnh mẽ đếncộng đồng cư dân bản địa là người Kơho trên cao nguyên Lang Biang: Mất đấtcanh tác, phải thay đổi chỗ ở từ đó đi đến định cư tập trung tại trung tâm LạcDương như ngày nay

- UNND tỉnh Lâm Đồng (2003), Phát triển du lịch sinh thái bền vững tại Đà

Lạt - Lâm Đồng Đây là một tập hợp các tham luận của nhiều tác giả bàn về việc

phát triển bền vững hệ sinh thái của Đà Lạt Một trong số các quan điểm quan trọng

nhất được nhắc đến trong tài liệu này là các cộng đồng dân tộc sống quanh Tp ĐàLạt và bản thân Tp Đà Lạt chỉ tồn tại được khi mà hệ sinh thái tự nhiên được bảotồn bền vững và hơn bất cứ nơi nào, hệ xã hội nhân văn và hệ sinh thái lại có mốiquan hệ biện chứng, nhân - quả như ở Đà Lạt.

- Đại học Quốc gia Tp Hồ Chí Minh và UBND Tp Đà Lạt, Lâm Đồng

(2013), Mô hình phát triển đô thị hiện đại và bản sắc Đây là một tổng tập các công

trình nghiên cứu phản biện của các chuyên gia của Đại học Quốc gia Tp Hồ Chí Minh

về mô hình phát triển của Đà Lạt với tầm nhìn đến năm 2050 và cuối thế kỷ này Tậptài liệu rất có giá trị đề cập một cách toàn diện đến các khía cạnh vật chất và xã hội của

Đà Lạt ở thời điểm hiện tại và trong một tương lai xa Đặc biệt là những cảnh báo mộtkhi đẩy quá nhanh tốc độ đô thị hoá và mở rộng không gian đô thị quá lớn vượt ra khỏitầm kiểm soát thì nhất định sẽ làm cho Đà Lạt nói riêng và Lâm Đồng nói chung mấtbản sắc của một thành phố cao nguyên, hơn thế nữa là làm mất các cộng đồng ngườidân tộc thiểu số theo cả hai nghĩa thực thể và văn hoá

1.4.3 Những nghiên cứu về cộng đồng người Kơho

Nghiên cứu về người Kơho ở Lâm Đồng đã có khá nhiều công trình từ trước

1975 đến nay Nhưng tập trung những tài liệu có tính chuyên khảo về cộng đồngdân tộc Kơho chúng tôi nhận thấy:

- Phan Ngọc Chiến (2005), Người Kơho ở Lâm Đồng, đã bàn đến các khía

cạnh học thuật trong vấn đề: Xác định thành phần dân tộc ở Việt Nam, thành phầndân tộc ở khu vực Trường Sơn - Tây Nguyên theo quan điểm các học giả phươngTây; nêu quan điểm lý thuyết trong nhân học về vấn đề dân tộc,… từ đó xác địnhtộc danh của người Kơho Bên cạnh đó, nghiên cứu của tập thể các tác giả cũng giớithiệu một số điển cứu về những biến đổi kinh tế - xã hội, tôn giáo, tín ngưỡng củacộng đồng người Kơho “tại chỗ”

- Bùi Minh Đạo và đồng nghiệp (2003), Dân tộc Kơho ở Việt Nam, dưới góc

độ dân tộc học bằng những phương pháp phân tích tư liệu kết hợp điền dã thực địa,nghiên cứu đã giới thiệu khá đầy đủ về đời sống người Kơho từ truyền thống đếnhiện đại của những điều kiện tự nhiên và xã hội bao gồm các vấn đề lớn như: Môi

trường cư trú, đặc điểm con người, các hoạt động kinh tế, xã hội, văn hóa vật chất tinh thần, truyền thống cách mạng và hội nhập xây dựng cuộc sống mới.

Linh Nga Niê Kdam (2011), Văn hóa dân gian truyền thống của người

Kơho, đã cho thấy đây là lần đầu nhóm các trí thức người dân tộc thiểu số hoạt

động trong nhiều lĩnh vực khác nhau nhưng đã cùng nhau làm một nghiên cứu về

văn hóa dân tộc người Kơho bao gồm: Đặc điểm văn hóa tộc người, phương thứchoạt động kinh tế, văn hóa tâm linh, phong tục tập quán, văn hóa phi vật thể

- Krajan Plin (2010), Luật tục người Kơho Lạch, đây là nghiên cứu cho thấy

trong các buôn làng Tây Nguyên nói chung, buôn làng Kơho nói riêng vẫn luônluôn tồn tại, duy trì những “quy tắc ngầm” tức là những luật tục nhằm duy trì cácgiá trị truyền thống của tổ tiên họ Vấn đề tìm hiểu và vận dụng những quy địnhước có trong luật tục sao cho phù hợp với điều kiện sống, tập quán của người dântộc thiểu số thì có thể luật tục sẽ phát huy hiệu quả tích cực vào công cuộc xây dựngđời sống văn hóa hiện nay như về tinh thần đoàn kết, bảo vệ môi trường sinh thái,ngăn ngừa các hành vi vi phạm chuẩn mực đạo đức gia đình, xã hội Vì luật tụcphản ánh các mối quan hệ hôn nhân, cộng đồng xã hội, con người với thế giới tựnhiên,… vừa có tính giáo dục vừa có tính răn đe phòng ngừa - kỷ luật

- Hoàng Kim Ngọc và đồng nghiệp (2011), Văn hóa truyền thống Kơho, đề

cập đến văn hóa vật chất, tinh thần, nếp sống xã hội và luật tục đã khái quát diệnmạo văn hóa truyền thống Kơho: Sắc thái bản địa rõ nét, độc đáo, có tính sáng tạo,gắn liền với nhiều yếu tố của tự nhiên; nền văn hóa có nhiều điểm tương đồng vớicác dân tộc thiểu số Trường Sơn - Tây Nguyên, là “mẫu số chung” trong liên kếtcác tộc người trong một khu vực văn hóa thống nhất được gọi là “văn hóaThượng” nằm trong cái gọi là nguyên lý phổ biến trong văn hóa - nguyên lý về sựthống nhất trong đa dạng

- Mạc Đường và đồng nghiệp (1983), Vấn đề dân tộc ở Lâm Đồng, dựa trên

những khảo sát về các vấn đề dân cư, dân tộc, vấn đề kinh tế - xã hội, những đặcđiểm xã hội, dòng họ và hôn nhân, loại hình cư trú, các đặc điểm nhân học, tổ chức

xã hội của 03 dân tộc bản địa (Kơho, Mạ, Churu) trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng, tập

thể các nhà khoa học đã cho thấy quá trình phát triển tộc người và những biến đổi

xã hội ở Lâm Đồng trong lịch sử, từ đó đi đến kết luận rằng: Vùng đất Lâm Đồngxưa và nay là vùng đất có những biến động xã hội sâu sắc và tập trung, nhiều hìnhthức xã hội và văn hóa của các dân tộc ít người đã bị biến dạng bởi những tác độngcủa các xã bên ngoài

Tóm lại, việc hệ thống hóa một số công trình nghiên cứu trên đây đều có liênquan đến các vấn đề cần đề cập trong luận án Các công trình đã giải quyết các vấn

đề liên quan đến việc tiếp thu, kế thừa bao gồm: Cơ sở lý luận, phương pháp tiếpcận về những nghiên cứu liên quan đến đô thị và quá trình đô thị hóa, biến đổi xãhội; những quan điểm dân tộc học khi nghiên cứu tộc người nói chung và tộc ngườiKơho nói riêng Tuy còn một số vấn đề trong từng loại công trình nghiên cứu cònchưa thống nhất về mặt thuật ngữ, khái niệm hay còn có nhiều quan điểm nghiêncứu khác nhau, song hầu hết đều cho thấy là những nghiên cứu khoa học, nghiêmtúc, là một quá trình tốn nhiều công sức, để qua đó giúp cho những người đi sau cónhãn quan đa dạng khi tiếp cận nguồn tư liệu và đối tượng nghiên cứu

Riêng về vấn đề biến đổi tổ chức xã hội của người Kơho trong tiến trình đô thịhóa ở thị trấn Lạc Dương hiện đang còn chưa có nghiên cứu cụ thể nào đề cập đếnnhất là trên bình diện nghiên cứu về Xã hội học

Tiểu kết chương 1

Chương 1 của luận án đã đề cập đến các công trình nghiên cứu liên quan đếnbiến đổi xã hội của cộng đồng người Kơho trong quá trình đô thị hóa và côngnghiệp hóa hiện đại hóa, bao gồm các nghiên cứu của các tác giả trong và ngoàinước về đô thị và đô thị hóa, về hiện đại hóa, về biến đổi, về nhân học tộc người vàđặc biệt là các nghiên cứu về Tây Nguyên, Đà Lạt và cộng đồng người Kơho

Trên cơ sở hệ thống hóa các công trình nghiên cứu và các tác giả tiêu biểu, đềtài luận án đã đưa ra những nhận xét, đánh giá giá trị lý thuyết và ứng dụng củachúng trên thực tế của quá trình nghiên cứu, đặc biệt là liên hệ với những nội dung

và phương pháp nghiên cứu của đề tài luận án Qua đó, có thể rút ra các nhận xétquan trọng sau:

- Những nghiên cứu về đô thị và đô thị hóa trên thế giới hết sức đa dạng,phong phú với nhiều quan điểm, cách tiếp cận và phương pháp tiến hành khác nhau.Các nghiên cứu xã hội học về đô thị ở Việt Nam, trên cơ sở tiếp thu, vận dụng cácquan điểm, cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu của các nhà xã hội học thếgiới đã có nhiều công trình nghiên cứu được ghi nhận về xã hội Tuy nhiên, nhữngnghiên cứu xã hội học về các tộc người thiểu số thì còn hạn chế Các công trìnhnghiên cứu về đô thị hóa giúp chúng ta nhận thức rằng đô thị hóa là một quá trình

xã hội mang tính quy luật tất yếu, nó tác động đến tất cả các quốc gia dân tộc cũngnhư đến với các tộc người Nghiên cứu của các nhà khoa học trong nước và quốc

tế có ý nghĩa quan trọng được vận dụng trong luận án, làm định hướng cho nhữngkhảo sát sự biến đổi của cộng đồng tộc người Kơho trong tiến trình đô thị hóa baogồm kinh tế, tổ chức xã hội, nghề nghiệp, gia đình, dòng họ, ma chay, cưới xin, cưtrú, lối sống, các định chế xã hội,…

- Những nghiên cứu về biến đổi xã hội ở Việt Nam được đánh giá là thu hút sựquan tâm nhiều nhất của các nhà nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn nói chung

và các nhà xã hội học nói riêng Tuy nhiên, các công trình này thường nghiên cứubiến đổi xã hội Việt Nam nói chung, có tính tổng kết thực tiễn về sự tiến bộ, pháttriển của Việt Nam qua các thời gian của sự nghiệp đổi mới đất nước, ít có nhữngcông trình nghiên cứu về biến đổi xã hội gắn với một cộng đồng cụ thể, một địa bàn

cụ thể trong một bối cảnh xã hội cụ thể

- Những nghiên cứu nhân học về tộc người thiểu số ở Việt Nam nói chung vàTây Nguyên nói riêng là khá phong phú, đa dạng, trong đó có những công trìnhnghiên cứu về cộng đồng người Kơho Những nghiên cứu về cộng đồng ngườiKơho hầu hết là nghiên cứu về dân tộc, văn hóa dân tộc, ít có những nghiên cứu về

xã hội, tổ chức xã hội cộng đồng

- Cũng trên cơ sở hệ thống hóa các công trình, có thể nói, cho đến nay, chưa cómột công trình nghiên cứu xã hội học nào về biến đổi của cộng đồng người Kơho,trong một không gian và thời gian cụ thể, dưới tác động của các yếu tố xã hội kháchquan và hành động xã hội chủ quan của con người Các nghiên cứu của các