Minh Trị Duy tân là một cuộc cải cách đáng học hỏi mà Việt Nam ta cũng nên học tập: từ tinh thần Duy tân đến nội dung Duy tân. Minh Trị Duy tân – cuộc cải cách toàn diện trên mọi lĩnh vực, từ chính trị, kinh tế đến quân sự, giáo dục; đây là vấn thể không thể không nhắc đến mỗi khi nói đến Nhật Bản.
Trang 1MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 4
1 Lý do chọn đề tài 4
2 Lịch sử nghiên cứu 5
3 Phương pháp nghiên cứu 9
3.1 Phương pháp lịch sử 9
3.2 Phương pháp logic 10
3.3 Mối quan hệ giữa phương pháp lịch sử và phương pháp logic 10
4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 10
5 Kết cấu của đề tài 11
PHẦN NỘI DUNG 12
CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ MINH TRỊ DUY TÂN 12
1.1 “Minh Trị Duy tân” là gì? 12
1.2 Các giai đoạn của Minh Trị Duy tân 13
CHƯƠNG 2: NỘI DUNG CỦA “TAM ĐẠI CẢI CÁCH” TRONG CUỘC MINH TRỊ DUY TÂN 15
2.1 Cải cách xã hội 15
2.2 Cải cách địa tô 16
2.3 Cải cách quân đội 18
CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ VỀ “TAM ĐẠI CẢI CÁCH” TRONG CUỘC MINH TRỊ DUY TÂN 21
3.1 Về cải cách “tứ dân bình đẳng” 21
3.2 Về cải cách địa tô 22
3.3 Về cải cách quân đội 23
KẾT LUẬN 25
TÀI LIỆU THAM KHẢO 27
A Danh mục tài liệu điện tử: 27
B Danh mục tài liệu sách: 27
Trang 2PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Nhật Bản là một đất nước mà mỗi khi được nhắc đến, chính phủ và nhân dâncủa nhiều quốc gia phải ngưỡng mộ Dù trong chiến tranh thế giới, Nhật Bản trong phephát xít, đã gây nên nhiều nỗi đau cho nhân loại; thế nhưng đất nước “mặt trời mọc”này cũng đã phải gánh chịu hậu quả nặng nề sau chiến tranh, khi phải gánh hai quảbom nguyên tử từ Mỹ, trên hai thành phố là Hiroshima và Nagasaki Sự vục dậy sauchiến tranh mà Nhật Bản thực hiện được khiến biết bao quốc gia trên thế giới phảitrầm trồ thán phục Đó là sự phát triển thần kì của kinh tế Nhật Bản giai đoạn 1952 –
1973 Chỉ bảy năm ngắn ngủi mà thực hiện được một điều tưởng chừng như khôngtưởng ấy đã nâng cao vị thế của Nhật trên trường quốc tế Trước đó, vào nửa cuối củathế kỉ XIX, Nhật Bản cũng đã từng làm thế giới phải nể phục khi đạt được những
thành tựu rất lớn trong cuộc Duy tân Minh Trị Sau cuộc cải cách ấy, Nhật Bản đã thay
đổi vượt bậc và vươn lên xứng tầm thế giới cùng với Mỹ Công cuộc cải cách vỏn vẹn
30 năm nhưng đã tạo nên những kì tích không thể ngờ tới, tạo nền móng cho sự pháttriển của Nhật Bản về sau
Về Minh Trị Duy tân, rất nhiều tựa sách, bài viết, bài nghiên cứu, luận án, luận
văn viết về đề tài này, bởi đây là một trong những sự kiện quan trọng nhất nửa cuối thế
kỉ XIX, đầu thế kỉ XX Theo nhà Nhật Bản học người Mỹ, Marius B Jansen, nhận
định: “Minh Trị Duy tân là một sự kiện trọng đại đối với lịch sử Nhật Bản, Đông Á và
toàn thế giới.” Sự quan tâm của giới sử học thế giới về đề tài này được thể hiện trên rấtnhiều văn đàn, trong đó không thể không kể đến các nhà nghiên cứu Nhật bản người
Việt Nam như Vĩnh Sính, Đào Trinh Nhất… Như vậy, có thể nói, Minh Trị Duy tân là
một vấn đề mang tầm quốc tế, có ảnh hưởng sâu rộng tới nhiều quốc gia trên thế giớichứ không chỉ riêng Nhật Bản
Trong bối cảnh quan hệ hữu nghị Việt Nam – Nhật Bản đang có những thànhquả tốt đẹp thì số lượng các nhà nghiên cứu Việt Nam nghiên cứu về Nhật Bản ngàycàng gia tăng Chính vì thế mà số lượng các bài nghiên cứu về Nhật Bản cũng tăng lên.Thế nhưng, đặc thù về ngôn ngữ của tiếng Nhật chính là cản trở lớn nhất trong việctiếp cận các nguồn tư liệu về lịch sử Nhật Bản, bởi tiếng Nhật là một ngôn ngữ khó vàđòi hỏi sự kiên nhẫn, cần cù học tập thì mới hiểu được Do vậy, dù nguồn tư liệu về
lịch sử, đặc biệt là vấn đề Minh Trị Duy tân, sách bản ngữ có rất nhiều, thế nhưng
những người tiếp cận được lại không được bao nhiêu Đây chính là nguyên nhân khiếncho việc nghiên cứu Nhật Bản ở Việt Nam một cách chuyên sâu chưa mấy phát triển.Điều này còn phụ thuộc rất nhiều vào khả năng ngôn ngữ và vốn kiến thức về lịch sử,văn hóa Nhật Bản Vậy nên, dù rất yêu thích đất nước và con người Nhật Bản, thế
Trang 3nhưng một bộ phận người Việt Nam vẫn không mấy hiểu biết gì nhiều khi được hỏi vềcác vấn đề lịch sử Nhật Bản Phải chăng nguồn tư liệu về lịch sử Nhật Bản còn kháhiếm hoi, hay tại người Việt Nam không thích tìm hiểu về lịch sử, hay còn một lý donào khác chăng?
Minh Trị Duy tân là một cuộc cải cách đáng học hỏi mà Việt Nam ta cũng nên
học tập: từ tinh thần Duy tân đến nội dung Duy tân Xét thấy tầm quan trọng của việcphổ cập các vấn đề cơ bản của lịch sử Nhật Bản cho một bộ phận người yêu thích NhậtBản và những người yêu thích tìm hiểu các vấn đề lịch sử, cùng việc bổ sung kiến thức
về Nhật Bản cho các học sinh, sinh viên mong muốn du học Nhật Bản và làm việc tạicác công ty Nhật, tôi nhận thấy việc nghiên cứu về lịch sử Nhật Bản là điều tối cần để
có thể thực hiện được những điều nêu trên Để tạo thêm nguồn tư liệu tham khảo chonhững người yêu Sử, đặc biệt là lịch sử Nhật Bản, tôi thiết nghĩ cần phải có những bàiviết tổng quát cũng như chuyên sâu, các vấn đề lịch sử Nhật Bản, từ thuở bình minhđến thời hiện đại, để giúp người học có cái nhìn rõ nét hơn về toàn cảnh lịch sử cũngnhư chi tiết về một số vấn đề lịch sử quan trọng trong lịch sử Nhật Bản Đặc biệt đáng
chú ý hơn cả là Minh Trị Duy tân – cuộc cải cách toàn diện trên mọi lĩnh vực, từ chính
trị, kinh tế đến quân sự, giáo dục; đây là vấn thể không thể không nhắc đến mỗi khinói đến Nhật Bản Chính vì thế, tôi quyết định lựa chọn đề tài “BƯỚC ĐẦU TÌMHIỂU VỀ “TAM ĐẠI CẢI CÁCH” TRONG CUỘC MINH TRỊ DUY TÂN Ở NHẬTBẢN”, để có thể phần nào giải đáp được những kiến thức chuyên sâu hơn, về một vấn
đề có tầm ảnh hưởng lớn tới Nhật Bản và cả thế giới như cuộc cải cách Minh Trị Duy
tân, cho những bạn đọc Việt Nam yêu thích Nhật Bản có cơ hội tìm hiểu về Nhật Bản
thông qua bài viết này của tôi
Trang 4làm giáo trình cho sinh viên Cuốn sách gồm 10 chương, tổng hợp những thông tin vàkiến thức cơ bản liên quan tới các vấn đề lịch sử của Nhật Bản, từ thuở sơ khai đếntrước năm 2007 Thoạt đầu là bức tranh về xã hội Nhật Bản thời nguyên thủy, đến khiQuốc qia cổ đại hình thành và Nhà nước luật lệnh ra đời Sau đó là tiến trình lịch sửqua các triều đại và thời kì: từ thời Heian đến thời Mạc phủ Kamakura, Muromachi,Azuchi Momoyama và cuối thời là Mạc phủ Tokugawa (vẫn thường gọi là thời Edo).
Đến chương 7 của cuốn sách, thời kì Minh Trị Duy tân và sự hình thành các quốc gia
cận đại được tái hiện lại một cách cơ bản nhất, các khía cạnh của chuỗi cải cách MinhTrị cũng được đề cập đến như là vấn đề trung tâm của toàn chương Trong chươngnày, các tác giả đã khái quát lại lịch sử thành lập chính quyền Minh Trị cùng nhữngchuỗi cải cách trên nhiều lĩnh vực như kinh tế - thương mại, chính trị - xã hội, quânđội, giáo dục, ngoại giao Từ đó cho người đọc có cái nhìn tổng quát về thời kì nàycùng diễn tiến của các cuộc chiến tranh Nhật – Thanh, chiến tranh Nhật – Nga, cũngnhư sự phát triển kinh tế và văn hóa như là hệ quả của quá trình Duy tân đất nước.Chương 8 của cuốn sách nói về tình hình Nhật Bản trong giai đoạn 1914 -1945, tức là
từ cuộc chiến tranh thế giới thứ I đến chiến tranh thế giới thứ II Trong giai đoạn này,Nhật Bản đã xuất hiện chủ nghĩa quân phiệt và thực hiện chính sách bành trướng ranước ngoài, cụ thể là bành trướng sang Trung quốc và các nước Đông Á, thông quacác cuộc chiến tranh “Đại Đông Á”, và kết thúc là sự thất bại thảm hại trong thế chiếnthứ II khi phải lãnh hai quả bom nguyên tử của Mỹ Nhật tuyên bố đầu hàng và kếtthúc chiến tranh thế giới thứ II Chương 9 nói về sự phục hồi của Nhật Bản từ sauchiến tranh thế giới thứ 2 Sau thất bại ấy Nhật lâm vào tình cảnh thiệt hại nặng nề vềngười và của, chính phủ buộc phải giải giáp quân đội phát xít và tiến hành các cải cáchkinh tế - xã hội Tới đây Nhật bước vào quá trình dân chủ hóa đất nước và dần phụchồi lại nền kinh tế Để đến giai đoạn 1952 – 1973 nền kinh tế Nhật phát triển thần kì
và vươn lên đứng thứ 2 thế giới Chương cuối cùng của cuốn sách (chương 10) lànhững vấn đề cơ bản trong quan hệ ngoại giao Việt Nam – Nhật Bản từ truyền thống(trước thế kỉ XIX) đến hiện đại (những năm đầu của thế kỉ XXI) Vì là sách giáo trìnhnên cuốn sách chỉ nêu lên những vấn đề và những phía cạnh chung nhất, cơ bản nhấtgiúp người đọc có cái nhìn toàn cảnh về Nhật Bản mà không đi sâu vào từng nội dung
cốt lõi Vì thế tôi đã tham khảo cuốn sách này để có cái nhìn toàn diện về thời kì Minh
Trị Duy tân, làm bước đệm cho việc đi sâu tìm hiểu đề tài nghiên cứu của mình.
[2] Nguyễn Tiến Lực, Nhật Bản – Những bài học từ lịch sử, NXB Thông tin và
Truyền thông, Hà Nội, 2013
Đây là cuốn sách được tác giả viết nhân kỉ niệm 40 thiết lập quan hệ ngoại giaoViệt Nam – Nhật Bản (1973 – 2013) Cuốn sách gồm 12 chương, viết về những vấn đềlớn của Nhật Bản, từ việc Thái tử Shotoku trở thành Nhiếp chính trong triều đình và
Trang 5vai trò của ông đối với sự phát triển của Nhật Bản Chương 2 của cuốn sách bàn vềviệc tiếp nhận văn minh Trung Hoa thông qua Khiển đường sứ và những chuyến viếngthăm Trung Quốc Đến chương 3, tác giả đề cập đến “Châu ấn thuyền” và việc khámphá ra thị trường ngoại thương mới của Nhật Bản Trong chương này, tác giả đề cậpđến vai trò và vị trí của Việt Nam trong Mậu dịch Châu ấn thuyền đó Các chương tiếptheo, tác giả bàn về chính sách Tỏa quốc (sakoku), từ nguyên nhân dẫn tới chính sácnày, nội dung của chính sách và hệ quả của Sakoku đối với sự phát triển nội thươngNhật Bản, phát triển nội thương nhưng không bị lạc hậu quá xa so với các nướcphương Tây Sau đó là việc Nhật Bản “mở cửa”, tiến hành giao thương buôn bán cũng
như giao lưu văn hóa với nước ngoài Từ đó, tạo tiền đề cho cuộc Minh Trị Duy tân diễn ra Vấn đề “Minh Trị Duy tân” được tác giả đề cập tới ở một số khía cạnh như
quá trình hình thành cương lĩnh Duy tân, tiến trình duy tân và ý nghĩa của công cuộcduy tân đất nước Các khía cạnh Duy tân được thể hiện rõ trong cuốn sách là vấn đềgiáo dục, từ việc sai các sứ đoàn đi nước ngoài học tập và phong trào du học, tới việcthuê các chuyên gia nước ngoài đến giảng dạy tại Nhật Tác giả đề cập đến vấn đề này
để cho thấy sự chú trọng và quan tâm đặc biệt của Nhật Bản tới lĩnh vực giáo dục Đếnchương 10, tác giả nêu lên vai trò của Fukuzawa Yukichi với tư tưởng khai sáng củaông Ở chương 11, tác giả cũng đề cập đến sự phát triển thần kì của nền kinh tế NhậtBản giai đoạn 1952 – 1973 cùng những nguyên nhân tạo nên điều đó Chương 12 tácgiả đề cập tới Nhật Bản trong việc giải quyết các vấn đề ở Biển Đông Phần kết luận,tác giả nêu lên những giá trị Nhật Bản từ lịch sử mà tác giả rút ra được, từ tư tưởng
“Hòa” (Wa) đến việc nhạy bén với bên ngoài, sống hòa hợp với thiên nhiên và tinhthần võ sĩ đạo (Bushido) Vì đây là cuốn sách tập hợp những bài viết của tác giả đãviết trước đó, ra đời trong hoàn cảnh kỉ niệm quan hệ ngoại giao Việt Nam – Nhật Bảnnên nó có ý nghĩa rất lớn, giúp người đọc Việt Nam hiểu rõ hơn các vấn đề ảnh hưởngsâu sắc đến sự phát triển của Nhật Bản một cách tổng quan nhất Vì thế tôi đã thamkhảo cuốn sách, nhất là chương 6 (Nhật Bản Duy tân) để hoàn thiện thêm bài viết củamình
[3] Nguyễn Tiến Lực, Minh Trị Duy tân và Việt Nam, NXB Giáo dục Việt Nam,
Hà Nội, 2015
Cuốn sách gồm ba phần lớn nêu lên các vấn đề về Minh Trị Duy tân và liên hệ
với Việt Nam
Phần một: Minh Trị Duy tân, gồm 4 chương.
Phần hai: Những vấn đề về Minh Trị Duy tân, gồm 6 chương.
Phần ba: Minh Trị Duy tân và Việt Nam, gồm 2 chương.
Trang 6Ở phần một, tác giả khái quát về thuật ngữ Minh Trị Duy tân, quá trình đánh đổ
chính quyền Mạc Phủ Tokugawa và thiết lập chính quyền Minh Trị Ở chương 3, tácgiả viết về việc tiến hành các cuộc cải cách được tiến hành vào thời kì đầu của MinhTrị (xóa bỏ chế độ Baku Han và tàn dư của nó), xây dựng cái mới để tạo nền tảng chomột quốc gia độc lập, tư bản chủ nghĩa Tác giả nêu lên các cuộc cải cách trong cuộc
Minh Trị Duy tân trên các lĩnh vực kinh tế (cải cách địa tô, cải cách tài chính và công
nghiệp), cải cách xã hội, cải cách quân đội và cải cách giáo dục Văn minh khai hóacũng được nói đến như là một điểm sáng của công cuộc Duy tân Cuối phần một, tácgiả còn trình bày quá trình ban hành Hiến pháp Minh Trị, quá trình công nghiệp hóa -hiện đại hóa cũng như sự thay đổi kì diệu của Nhật Bản trên tất cả các lĩnh vực để trởthành một cường quốc đứng thứ 2 thế giới
Đến phần hai, tác giả đưa ra những vấn đề về Minh Trị Duy tân, bắt đầu từ việc
trình bày vai trò của ba nhà cải cách lớn, có ảnh hưởng sâu sắc tới quá trình duy tân
đất nước trong công cuộc Minh Trị Duy tân, gồm Saigo Takamori, Okubo Toshimichi
và Kido Takayoshi Tác giả cũng nêu lên vai trò của các sứ đoàn gửi đi giao thươngvới nước ngoài như sứ đoàn Iwakami, vai trò của các thanh niên Nhật Bản đi du họccũng như vai trò của các chuyên gia nước ngoài trong công cuộc Duy tân Qua đâyngười đọc có thể hiểu phần nào lý do mà nền giáo dục Nhật Bản thời kì Minh Trị pháttriển và sự coi trọng giáo dục một cách đặc biệt của chính phủ Nhật Bản đến tận ngàynay
Phần ba và cũng là phần cuối cùng, tác giả đề cập đến Việt Nam trong mối quan
hệ hữu nghị giữa hai quốc gia, về việc người Nhật Bản nhận định thế nào về Việt Nam
và người Việt Nam Đổi lại, nhà trí thức Việt Nam (tiêu biểu là Phan Bội Châu) nhận
định về Nhật Bản thế nào thông qua Minh Trị Duy tân, để từ đó học tập và giáo dục
tinh thần Duy tân cho nhân dân Việt Nam Cuốn sách là nguồn tư liệu tham khảo rấthữu ích và đầy đủ để tôi có thể hoàn thiện bài tiểu luận của mình Tôi cũng đã lựa chọn
điểm nhìn của tác giả khi phân chia giai đoạn của Minh Trị Duy tân ở chương 1 trong
bài viết của mình
[4] Vĩnh Sính, Nhật bản cận đại, NXB Lao động, Hà Nội, 2014
Đây là cuốn sách viết khá chi tiết và đầy đủ về lịch sử Nhật Bản qua các thời kì.Đầu tiên tác giả giới thiệu về đất nước và con người Nhật Bản, các thông tin về địa lý
tự nhiên và sư ảnh hưởng của nó tới việc hình thành và phát triển văn hóa Nhật Bản;những nét đặc trưng trong văn hóa và con người Nhật Bản Các chương tiếp theo lànhững vấn đề lịch sử của Nhật Bản qua các thời kì, từ thuở bình minh đến Nara,Heian; sau đó là toàn cảnh Nhật Bản thời Tokugawa (1603 – 1868); sự sụp đổ củachính quyền Tokugawa và thay vào đó là chính quyền Minh Trị và việc Nhật Bản tiến
Trang 7hành công cuộc Minh Trị Duy tân Tác giả phân Minh Trị Duy tân ra 2 giai đoạn: giai
đoạn 1 (1868 – 1885) và giai đoạn 2 (1886 – 1912) Giai đoạn 1 gồm các vấn đề vềnhững cải cách chính yếu đầu thời kì Minh Trị, văn minh khai hóa, tôn giáo trong thời
kì này và sự biến đổi của xã hội Nhật Bản Ở giai đoạn 2, tác giả nêu lên các cuộc cảicách lớn về chính trị, kinh tế (công nghiệp), ngoại thương và phát triển văn hóa - nghệthuật trong giai đoạn này (tiếp thu văn hóa, tư tưởng phương Tây) Sau thời kì MinhTrị là khuynh hướng tự do, bành trướng, quân phiệt Nhật Bản, thể hiện trong cuộcChiến tranh thế giới thứ nhất, các trào lưu dân chủ tự do Tác giả cũng đề cập đến vănhóa Nhật Bản thời Taisho và đầu thời Showa Chương 8 của cuốn sách là vấn đề chiếntranh Mãn Châu và chiến tranh “Đại Đông Á” mà Nhật Bản tham chiến Chương cuốicùng (chương 9) bàn về sự chuyển mình của Nhật Bản, sau khi gánh chịu những thấtbại và tổn hại nặng nề sau cuộc chiến tranh thế giới thứ II Tác giả cũng đề cập đếnthời kì kinh tế Nhật Bản phát triển cao độ (1960 – 1970) và một số vấn đề gặp phải vềvấn đề kinh tế từ sau 1970 như vấn đề về dầu lửa, thiếu tài nguyên thiên nhiên hay sự
lệ thuộc vào tài nguyên nước ngoài, giải quyết các đụng chạm về quyền lợi kinh tế với
Mỹ và các nước Châu Âu Vấn đề này vẫn còn đang bỏ ngỏ và cần có những đề tàinghiên cứu chuyên sâu hơn Tôi đã sử dụng những tư liệu có được từ cuốn sách đểtham khảo cho bài viết của mình Đặc biệt là ở chương 5 và 6 là hai chương rất rõ nét
về Minh Trị Duy tân Tôi đã tiếp nhận các tri thức về nội dung của các cuộc cải cách
địa tô và quân đội để bài viết được rõ nét hơn
3 Phương pháp nghiên cứu
đó xây dựng tổng quan về vấn đề nghiên cứu còn gọi là lịch sử nghiên cứu vấn đề
- Trong bài nghiên cứu này, tôi sử dụng phương pháp lịch sử nhằm tìm hiểu rõ bốicảnh của vấn đề nghiên cứu, các cách phân giai đoạn của vấn đề; đồng thời tôicũng sử dụng phương pháp này để viết phần “Lịch sử nghiên cứu” ở mục 2 (phíatrên)
3.2 Phương pháp logic
- Là phương pháp nghiên cứu tổng quát các sự kiện, hiện tượng lịch sử, loại bỏ cácyếu tố ngẫu nhiên, không cơ bản để làm bộc lộ bản chất, tính tất yếu và quy luậtvận động và phát triển khách quan của sự kiện, hiện tượng lịch sử
Trang 8- Trong bài nghiên cứu này, tôi sử dụng phương pháp logic để phân bố cục cho vấn
đề nghiên cứu; suy luận và đúc rút ý nghĩa của vấn đề nghiên cứu ở chương 3 củabài nghiên cứu này
3.3 Mối quan hệ giữa phương pháp lịch sử và phương pháp logic
- Phương pháp lịch sử và phương pháp logic là hai phương pháp khác nhau, nhưng
có quan hệ chặt chẽ với nhau trong quá trình nghiên cứu khoa học
- Về bản chất, phương pháp logic không phải là cái gì khác là phương pháp lịch sử,chỉ có điều là nó thoát khỏi những hình thức lịch sử và những ngẫu nhiên pha trộn
- Hai phương pháp này giúp nhà khoa học mô tả lịch sử của các sự vật, hiện tượng,
từ đó đi đến vạch ra bản chất, quy luật phát triển của chúng Nếu phương pháp lịch
sử có nhiệm vụ khôi phục bức tranh quá khứ sinh động và phong phú của hiệnthực thì phương pháp logic sẽ có nhiệm vụ đi tìm cái logic, cái tất yếu bên trong
“bức tranh quá khứ” đó để vạch ra bản chất, quy luật vận động, phát triển kháchquan của hiện thực
- Trong bài nghiên cứu của mình, tôi đã vận dụng hai phương pháp nảy để làm nổi
bật lên nội dung các cuộc cải cách trong Minh Trị Duy tân và rút ra được ý nghĩa của Minh Trị Duy tân đối với sự phồn thịnh và phát triển của đất nước Nhật Bản,
trong giai đoạn giao thoa văn hóa phương Tây, đã vươn lên để sánh vai với cáccường quốc lớn trên thế giới như thế nào Từ đó cũng nêu ra những đánh giá vềnhững mặt tích cực và mặt hạn chế mà cuộc cải cách này đem lại cho nhân dânNhật Bản
4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
Minh Trị Duy tân là một sự kiện trọng đại trong lịch sử Nhật Bản, có ảnh hưởng
to lớn đối với sự phát triển của Nhật Bản nói riêng và phong trào cải cách của toàn thếgiới nói chung Việc đi sâu tìm hiểu các vấn đề liên quan đến Minh Trị Duy tân giúpcho chúng ta hiểu được lý do tại sao Nhật Bản lại có thể phát triển đến mức trở thànhcường quốc như ngày nay
Chính vì thế, khi nghiên cứu về “Tam đại cải cách” trong cuộc Minh Trị Duy
tân, tôi đã đào sâu tìm hiểu về ba cuộc cải cách lớn, có ảnh hưởng sâu sắc tới đất nước
Nhật, để rồi phát hiện thêm một số yếu tố đánh giá tích cực và những hạn chế của cuộcMinh Trị Duy tân Điều này có thể đóng góp một phần nhỏ cho kho tàng tư liệu về lịch
sử Nhật Bản, góp phần tạo thêm nguồn tài liệu tham khảo cho những ai hứng thú và có
ý muốn tìm hiểu về lịch sử Nhật Bản, cách riêng là tìm hiểu về Minh Trị Duy tân Dù
còn nhiều hạn chế nhưng bài tiểu luận này cũng có thể cung cấp một số thông tin cơ
bản về ba cải cách lớn trong cuộc cải cách Minh Trị Duy tân ở Nhật Bản cho những
bạn đọc thật sự cần và yêu thích tìm hiểu các vấn đề lịch sử, cách riêng ở đây là lịch sử
Trang 9Nhật Bản – một khía cạnh rất nhỏ trong kho tàng lịch sử vĩ đại của thế giới; để rồi thấy
được vai trò đặc biệt quan trọng của Duy tân Minh Trị đối với lịch sử Nhật Bản.
5 Kết cấu của đề tài
Bài nghiên cứu gồm 3 chương:
Chương 1: Khái quát về Minh Trị Duy tân
1.1 “Minh Trị Duy tân” là gì?
1.2 Các giai đoạn của Minh Trị Duy tân
Chương 2: Nội dung của “Tam đại cải cách” trong cuộc Minh Trị Duy tân
2.1 Cải cách xã hội
2.2 Cải cách địa tô
2.2 Cải cách quân đội
Chương 3: Đánh giá về “Tam đại cải cách” trong cuộc Minh Trị Duy tân
3.1 Về cải cách “tứ dân bình đẳng”
3.2 Về cải cách địa tô
3.3 Về cải cách quân đội
Trang 10
-o0o -PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ MINH TRỊ DUY TÂN
1.1 “Minh Trị Duy tân” là gì?
Theo từ điển Bách khoa toàn thư mở Wikipedia định nghĩa, Minh Trị Duy tân
(明治維新 Meiji-ishin) hay cách mạng Minh Trị, cải cách Minh Trị là một chuỗi các
sự kiện cải cách, cách tân dẫn đến các thay đổi to lớn trong cấu trúc xã hội và chínhtrị của Nhật Bản1 Đây là cuộc cải cách có sự chuyển biến trên phạm vi rộng, ở nhiều
lĩnh vực như kinh tế, chính trị, xã hội cũng như quân đội Cuộc cải cách Minh Trị Duy
tân được xem như một sự kiện lịch sử quan trọng nhất Nhật Bản và là một vấn đề lịch
sử được quan tâm hàng đầu của giới sử học và người đọc Nhật Bản2
Minh Trị Duy tân là một trong những sự kiện quan trọng nhất Nhật Bản, đã đưa
nước Nhật từ một nước theo chế độ phong kiến quân chủ chuyên chế bước vào thời kì
quá độ tiến lên hình thái tư bản chủ nghĩa Theo thời gian, Minh Trị Duy tân lại càng
có ý nghĩa to lớn đối với không chỉ riêng đất nước Nhật Bản mà còn với cả thế giới
Theo nhà Nhật Bản học người Mỹ, Marius B Jansen, nhận định: “Minh Trị Duy tân là
một sự kiện trọng đại đối với lịch sử Nhật Bản, Đông Á và toàn thế giới.”3 Đối với
Việt Nam, người chịu ảnh hưởng sâu sắc nhất bởi cuộc Duy tân Minh Trị là Phan Bội
Châu Ông đã phát động phong trào Đông Du, khuyến khích học sinh, sinh viên ViệtNam qua Nhật du học, để học tập phong trào Duy tân của Nhật Bản, góp phần vàocông cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp; để có thể xây dựng đất nước theo môhình Duy tân trong tương lai
Có bốn trường phái lớn nói về tính chất của cuộc Minh Trị Duy tân4:
Trường phái thứ nhất: coi Minh Trị Duy tân là phục cổ, là sự thiết lập nền
chuyên chế tuyệt đối của Thiên Hoàng Tác phẩm tiêu biểu cho trường phái này là bộ
Lịch sử Minh Trị gồm 6 cuốn do Khoa Sử, Đại học Đế quốc Tokyo (nay là Đại học
Tokyo) biên soạn, do Katsubunsha xuất bản vào trước Chiến tranh thế giới thứ II Bộ
sách này viết về Lịch sử Minh Trị giai đoạn 1848 – 1871 và coi Minh Trị Duy tân là sự
nghiệp “Vương chính phục cổ” (Osei Fukko)
Trường phái thứ hai: coi Minh Trị Duy tân là một cuộc cách mạng Nhưng xét
về tính chất của cuộc cách mạng này còn có rất nhiều luồng quan điểm khác nhau Bởi
1 Bách khoa toàn thư mở, Wikipedia định nghĩa, https://vi.wikipedia.org /wiki/Minh_Tri_Duy_Tan
2 Nguyễn Tiến Lực (2015), Minh Trị Duy tân và Việt Nam, NXB Giáo dục Việt Nam, tr.13.
3 Nguyễn Tiến Lực (2015), Minh Trị Duy tân và Việt Nam, sđd, tr.13
Trang 11Minh Trị Duy tân, ban đầu được bắt đầu bằng phong trào “nhương Di”, tức là chống
phương Tây, nhưng sau đó chính sách này đã bị từ bỏ và chuyển sang chính sách mở
cửa Như vậy, Minh Trị Duy tân không phải là nền chuyên chính tuyệt đối nhưng cũng
không hẳn là cuộc cách mạng tư sản, mà nó được xem như cuộc cách mạng dân tộc, vềđối ngoại là bảo vệ độc lập dân tộc, về đối nội là cải cách xã hội, cải biến đất nước5
Cũng có quan điểm cho rằng, Minh Trị Duy tân là cuộc cách mạng tư sản toàn diện, trên nhiều lĩnh vực, nhưng cũng có những luồng quan điểm chỉ xem Minh Trị Duy tân
là cuộc cách mạng văn hóa Tại Việt Nam, qua những cuốn sách viết về Lịch sử NhậtBản, các tác giả thường dùng cụm từ “cuộc cách mạng tư sản không triệt để” khi nói
về cuộc Duy tân Minh Trị ở Nhật Bản6
Trường phái thứ ba: coi Minh Trị Duy tân là một chuỗi cải cách Đây là quan
điểm được chú trọng hơn cả ở giới nghiên cứu Minh Trị Duy tân ở Nhật Bản từ những
năm 1980 trở lại đây Bởi cuộc cải cách này được thực hiện trên nhiều lĩnh vực nhưKinh tế, thương mại, quân đội, giáo dục … một chuỗi cải cách toàn diện hướng tới
“phú quốc cường binh”7
Trường phái thứ tư: coi Minh Trị Duy tân vừa là cách mạng, vừa là cải cách,
bởi nó gồm nhiều giai đoạn Đầu tiên là cuộc cách mạng để lật đổ chính quyền Mạcphủ Bakufu, sau đó là chuỗi các cải cách trên nhiều lĩnh vực, để biến nước Nhật từ mộtnước phong kiến sang một nước Tư bản chủ nghĩa8
1.2 Các giai đoạn của Minh Trị Duy tân
Nếu coi Minh Trị Duy tân bắt đầu vào năm 1853 và kết thúc vào năm 1895, có
thể chia toàn bộ quá trình thành ba (3) giai đoạn9:
Giai đoạn 1 (1853 – 1868): Từ khi chiến hạm của Đô đốc Perry đến Nhật
(1853), Nhật Bản mở cửa (1854), “Vương chính phục cổ” (1867), chiến tranh MậuThìn (Boshin Senso, 1868) Giai đoạn này gồm các sự kiện chính như đấu tranh lật đổchính quyền Tokugawa, thiết lập chính quyền Minh Trị
Tình hình chính trị lúc này xảy ra nhiều xung đột tư tưởng trong nội bộ những người
cầm quyền của chính quyền Mạc phủ, dẫn tới quá trình cách mạng “Tôn vương
nhương Di” (Sonno Joi) sau đó chuyển thành “Tôn Vương đảo Mạc” (Sonno Tobaku),
lật đổ chế đô Baku Han cũ, thiết lập chính quyền mới – chính quyền Minh Trị
5 Nguyễn Tiến Lực (2015), Minh Trị Duy tân và Việt Nam, sđd, tr.16.
6 Vũ Dương Ninh – Nguyễn Văn Hồng, Lịch sử thế giới cận đại, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2003, tr.305.
7 Nguyễn Tiến Lực (2015), Minh Trị Duy tân và Việt Nam, sđd, tr.18.
8 Nguyễn Tiến Lực (2015), Minh Trị Duy tân và Việt Nam, sđd, tr.19.
9 Nguyễn Tiến Lực (2015), Minh Trị Duy tân và Việt Nam, sđd, tr.25
Trang 12Việc bị buộc mở cửa các hải cảng và chấp nhận mức thuế quan do các nước phươngTây đề ra đã dấy lên trong lòng người Nhật nhiều nỗi bất mãn, dẫn đến nhiều phongtrào đấu tranh chống Mạc phủ Tokugawa nổi lên ở khắp nơi trên đất nước Nhật CácShogun vì không đủ sức chống lại nên chế độ Baku Han dần dần tan rã Các võ sĩ cấptiến cùng với quý tộc triều đình nhân cơ hội này để buộc chính quyền Bakufu trao trảquyền lực cho Thiên Hoàng Ngày 03 - 01 - 1868, chính phủ mới do Thiên HoàngMinh Trị cầm quyền được thiết lập, tạo điều kiện cho chủ nghĩ tư bản phát triển, nên
dù giai cấp tư sản lúc bấy giờ không được nắm chính quyền nhưng họ vẫn ủng hộchính phủ Minh Trị
Giai đoạn 2 (1869 – 1878): giai đoạn cải cách, loại bỏ cái cũ, xác lập cái mới.
Bắt đầu từ sau chiến tranh Mậu Thìn đến khi kết thúc chiến tranh Tây Nam (1877)
Đây là giai đoạn chính của Minh Trị Duy tân, là thời kì giải quyết những áp lực từ bên
ngoài và từ nội bộ chính quyền Baku Han để lại, xây dựng chế độ mới và hiện đại hóađất nước
Sau chiến tranh Mậu Thìn 1868, chế độ Baku Han trên thực tế đã tan rã Thông qua
các chính sách như “Bản tịch phụng hoàn” (1869) và “phế Han lập Ken” (1871), đã
thành lập nên đất nước Nhật Bản theo đường hướng tư bản chủ nghĩa mang tính chấtchuyên chế với bộ máy quan liêu Thời kì này, chính quyền Minh trị ra sức xây dựngmột quốc gia độc lập, đồng thời thi hành chính sác bành trướng sang các nước Đông
Á Tiến hành hàng loạt các cuộc cải cách về kinh tế, ngoại thương, giáo dục, đặc biệt
là sự nghiệp “văn minh khai hóa”, đã làm biến đổi sâu sắc đời sống người dân Nhật
Bản cuối thế kỉ XIX10
Giai đoạn 3 (1878 – 1895): giai đoạn hoàn thiện, củng cố sự nghiệp Duy tân.
Giai đoạn này diễn ra hàng loạt các sự kiện như chính biến năm Minh Trị thứ 14
(1881), công bố Hiến pháp Minh Trị (1889), triệu tập Quốc Hội (1890), kí “Hiệp ước
Thương mại mới giữa Nhật – Anh” (1894), chiến tranh Nhật – Thanh (1894 – 1895).
Đây là giai đoạn cuối của Minh Trị Duy tân.
Việc triệu tập Quốc hội, ban hành Hiến pháp … đã giúp nước Nhật khẳng địnhchủ quyền quốc gia, độc lập dân tộc của mình Hiến pháp Minh Trị, được xem nhưhiến pháp đầu tiên ở Châu Á, tuy còn nhiều hạn chế nhưng đã trở thành cơ sở pháp lí
vô cùng vững chắc cho việc thiết lập chính quyền Quân chủ lập hiến ở Nhật Bản11 Saukhi giành thắng lợi trước nhà Thanh – Trung Quốc trong cuộc chiến tranh Nhật -Thanh, Nhật Bản lại càng khẳng định vị thế của mình ở Châu Á Đã khẳng định lại chủquyền quốc gia không thể mất và vị thế Minh chủ châu Á Đây được xem như mốc
10 Nguyễn Tiến Lực (2015), Minh Trị Duy tân và Việt Nam, sđd, tr.26