tiểu luận kinh tế du lịch giải pháp phát triển du lịch văn hóa tâm linh tại việt nam

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN1.1 Một số khái niệm về du lịch và du lịch văn hóa tâm linhvà các mục đích khác.” Còn luật Du lịch Việt Nam 2017 đưa ra định nghĩa: “Du lịch là những hoạt độngliê

Trang 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN1.1 Một số khái niệm về du lịch và du lịch văn hóa tâm linh

và các mục đích khác.”

Còn luật Du lịch Việt Nam (2017) đưa ra định nghĩa: “Du lịch là những hoạt độngliên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên trong thời gian khôngquá một năm liên tục nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí, tìm hiểu,khám phá tài nguyên du lịch hoặc kết hợp với mục đích hợp pháp khác.”

Qua các khái niệm cơ bản trên ta có thể hiểu du lịch là một hoạt động liên quan đếnmột cá nhân, một nhóm hay một tổ chức đi ra khỏi nơi cư trú thường xuyên của họ bằngcác cuộc hành trình ngắn ngày hay dài ngày ở nơi khác với mục đích khám phá, tham quan,nghỉ dưỡng, những mục đích không phải để kiếm lời

1.1.2 Du lịch văn hóa tâm linh

Trước hết ta cần phải hiểu thế nào là văn hóa Văn hóa là khái niệm mang nội hàmrất rộng cùng nhiều cách hiểu khác nhau, liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinhthần của con người Tổ chức UNESCO định nghĩa: “Văn hóa là một tổng thể những hệthống biểu trưng chi phối cách ứng xử và sự giao tiếp trong một cộng đồng khiến cộngđồng ấy có đặc thù riêng”

Về mặt tâm linh, theo sách Văn hóa gia đình Việt Nam và sự phát triển có viết: “Trongđời sống con người, ngoài mặt hiện hữu còn có mặt tâm linh Về mặt cá nhân đã như vậy, màmặt cộng đồng (gia đình, làng xã, dân tộc) cũng như vậy Nếu mặt hiện hữu của đời sống conngười có thể nhận thức qua những tiêu chuẩn cụ thể sờ mó được, đánh giá được qua những cụthể nhất định thì về mặt tâm linh bao giờ cũng gắn với cái gì đó rất trừu tượng, rất mông lung,nhưng lại không thể thiếu được ở con người Con người sở dĩ trở thành con người, một phầncăn bản là do nó có đời sống tâm linh Nghĩa là tuân theo những giá trị bắt nguồn từ cái thiêngliêng, cái bí ẩn, những giá trị tạo thành đời sống tâm linh của nó.”

Trang 2

Còn theo tác giả Nguyễn Đăng Duy (2009) “Tâm linh là cái thiêng liêng cao cảtrong cuộc sống đời thường Là niềm tin thiêng liêng trong cuộc sống tín ngưỡng tôn giáo.Cái thiêng liêng cao cả, niềm tin thiêng liêng ấy được đọng lại ở những biểu tượng, hìnhảnh, ý niệm.”

Từ những ý kiến trên, ta có thể tổng kết tâm linh là một hình thái ý thức của conngười, vượt qua cảm nhận của tư duy thông thường và gắn liền với niềm tin thiêng liêngtrong cuộc sống Tâm linh là một thứ rất trừu tượng và chỉ con người mới có được

Văn hóa tâm linh tương tự như văn hóa thể thao, văn hóa du lịch… là một trong sốcác hoạt động văn hóa của xã hội con người, được biểu hiện qua những giá trị vật chất vàtinh thần Đó là những kiến trúc nghệ thuật, không gian linh thiêng như đền đài, đình chùa,miếu mạo, nhà thờ,,, Những giá trị tinh thần như lễ nghi, những ý niệm thiêng liêng trongtâm thức con người

Còn đối với du lịch văn hóa tâm linh, trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng

có những quan niệm khác nhau và đến nay vẫn chưa có một khái niệm chung nhất nào TheoSharpley (2005), “Du lịch văn hóa tâm linh là hoạt động du lịch được xuất phát từ những lý dotín ngưỡng, tôn giáo chẳng hạn như lễ hội, hành hương, yoga và những nơi thần thánh.”

Vukonic (1996) cho rằng du lịch tâm linh không những cơ hội giúp cho con ngườithỏa mãn nhu cầu giao tiếp với môi trường tự nhiên, xã hội và giao tiếp với thần linh tâmlinh, mà còn sử dụng thời gian du lịch như một cuộc hành trình tâm linh

Hội nghị quốc tế về du lịch tâm linh cho rằng xét về tính chất, du lịch tâm linh thựcchất là loại hình du lịch văn hóa, trong đó lấy yếu tố văn hóa tâm linh vừa làm cơ sở, vừalàm mục tiêu nhằm thỏa mãn nhu cầu của con người trong đời sống tinh thần Du lịch tâmlinh khai thác những yếu tố văn hóa tâm linh trong quá trình diễn ra các hoạt động du lịch,dựa vào những giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể gắn với lịch sử hình thành nhận thức củacon người về thế giới, những giá trị về đức tin, tôn giáo, tín ngưỡng và giá trị tinh thần đặcbiệt khác

Như vậy, ta có thể rút ra kết luận du lịch văn hóa tâm linh khai thác những yếu tốvăn hóa tâm linh trong quá trình diễn ra các hoạt động du lịch, dựa vào những giá trị vănhóa vật thể và phi vật thể gắn với lịch sử hình thành nhận thức của con người về thế giới,những giá trị về đức tin, tôn giáo, tín ngưỡng và những giá trị tinh thần đặc biệt khác Theo

đó, du lịch tâm linh mang lại những cảm xúc và trải nghiệm thiêng liêng về tinh thần củacon người trong khi đi du lịch

Trang 3

1.2 Đặc điểm của du lịch văn hóa tâm linh

1.2.1 Một hình thức biểu hiện của du lịch văn hóa

Theo ông Nguyễn Văn Tuấn - nguyên Tổng cục trưởng Du lịch (Bộ Văn hóa, Thểthao và Du lịch), “Xét về nội dung và tính chất hoạt động, du lịch tâm linh thực chất là loạihình du lịch văn hóa, lấy yếu tố văn hóa tâm linh vừa làm cơ sở vừa làm mục tiêu nhằmthỏa mãn nhu cầu tâm linh của con người trong đời sống tinh thần Theo cách nhìn nhận đó,

du lịch tâm linh khai thác những yếu tố văn hóa tâm linh trong quá trình diễn ra các hoạtđộng du lịch, dựa vào những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể gắn với lịch sử hình thànhnhận thức của con người về thế giới, những giá trị về đức tin, tôn giáo, tín ngưỡng vànhững giá trị tinh thần đặc biệt khác Theo đó, du lịch tâm linh mang lại những cảm xúc vàtrải nghiệm thiêng liêng về tinh thần của con người trong khi đi du lịch”

Từ quan điểm trên, có thể nhận định du lịch văn hóa tâm linh là một hình thức biểuhiện của du lịch văn hóa Các giá trị văn hóa tâm linh là yếu tố cốt lõi để hình thành nên cáchoạt động du lịch và sản phẩm du lịch phục vụ cho du khách Thông qua việc thụ hưởngcác giá trị văn hóa tâm linh du khách sẽ hình thành nên những suy nghĩ tích cực hướng đến

sự cân bằng và phát triển về mặt tinh thần

1.2.2 Hình thành và phát triển dựa trên các giá trị văn hóa tín ngưỡng và tôn giáo

Du lịch văn hóa tâm linh khai thác những yếu tố văn hóa tâm linh trong quá trìnhdiễn ra các hoạt động du lịch, dựa vào những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể gắn vớilịch sử hình thành nhận thức của con người về thế giới, những giá trị về đức tin, tôn giáo,tín ngưỡng và những giá trị tinh thần đặc biệt khác

Như vậy, những không gian có thể chứa đựng các giá trị văn hóa tâm linh bao gồmcác công trình chùa, nhà thờ, thánh đường, thánh thất, đình, chùa, miếu, phủ thờ, Cáccông trình này không những chứa đựng các giá trị văn hóa tâm linh thuần túy mà còn là cácđiểm đến lưu giữ các giá trị nghệ thuật kiến trúc đặc sắc Bên cạnh đó, du khách có nhu cầutìm hiểu du lịch tâm linh còn quan tâm đến sự kiện và các hoạt động thực hành niềm tin tôngiáo, tín ngưỡng và đức tin Liên đới với nội dung này có thể nhắc đến các lễ hội gắn liềnvới niềm tin tôn giáo và tín ngưỡng dân gian là yếu tố rất quan trọng để xây dựng nên cáchoạt động du lịch và sản phẩm du lịch tâm linh một cách ấn tượng

Trang 4

Qua đó có thể thấy được các giá trị văn hóa tâm linh bao gồm cả hai yếu tố đượchình thành từ các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể Giá trị văn hóa tâm linh của điểmđến có tính trội khi đồng thời thụ hưởng được cả hai yếu tố này.

1.2.3 Các thang bậc mục đích khác nhau nhưng xuất phát điểm có sự giống nhau

Hai tác giả Farooq Haq - John Jackson (2009) cho rằng “Khách du lịch tâm linh làđối tượng đi đến một nơi cụ thể ngoài môi trường sinh sống của mình với ý định gia tăng ýnghĩa cho đời sống tinh thần; có thể họ có tôn giáo hoặc không tôn giáo, thông qua chuyến

đi họ có trải nghiệm với môi trường tự nhiên tại điểm đến nhưng được đặt trong bối cảnh có

sự liên hệ với một đấng/nhân vật năng quyền nào đó”

Cùng với đó, tác giả Hồ Kỳ Minh (2013) đề xuất: “Du lịch tâm linh hiện nay đượcthể hiện trên nhiều cung bậc, nhiều dạng Dạng thứ nhất, đó là những hoạt động tham quan,vãn cảnh tại các cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng Đây là dạng hẹp nhất, chưa thể hiện được ýnghĩa của hoạt động du lịch này nhưng lại là hoạt động phổ biến nhất hiện nay; Dạng thứhai được mở rộng hơn với cách hiểu là tìm đến các địa điểm, cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo bêncạnh tham quan vãn cảnh thì còn để cúng bái, cầu nguyện Dạng này có mở rộng hơnnhưng mới chỉ phù hợp với những đối tượng có theo tôn giáo, tín ngưỡng; Dạng thứ ba cómục đích chính là tìm hiểu các triết lý, giáo pháp khiến cho con người trầm tĩnh, để tâmhồn thư thái, cải thiện sức khỏe và cảm nhận chính bản thân mình”

Thông qua nội hàm du lịch tâm linh của Hồ Kỳ Minh (2013), có thể nhận thấy cáchình thức của du lịch tâm linh được phân cấp thông qua mức độ tham gia của du khách.Nền tảng để có thể hình thành và phát triển du lịch tâm linh là các cơ sở tôn giáo, tínngưỡng Hay nói cách khác, giá trị cốt lõi để xây dựng hoạt động du lịch tâm linh là các cơ

sở tín ngưỡng tôn giáo Du khách có thể thực hiện các hoạt động được phân cấp từ thấp đếncao tại các cơ sở tôn giáo này bao gồm: ngắm nhìn; thực hiện nghi thức tôn giá; tìm hiểusân sắc và vận dụng các triết lý và niềm tin tôn giáo để hoàn thiện đời sống tinh thần vànâng cao thể chất cho bản thân

1.2.4 Công cụ hữu hiệu trong giáo dục giá trị văn hóa

Nhóm tác giả Nguyễn Trọng Nhân - Cao Mỹ Khanh (2014) cho rằng: “Phát triển dulịch văn hóa tâm linh ngoài mang lại các lợi ích kinh tế - xã hội - văn hóa cho nơi đến nhưnhững loại hình du lịch khác, còn giúp những người thực hiện chuyến du lịch hướng tinh

Trang 5

thần của mình lên cao trong việc tìm kiếm mục đích cao cả và những giá trị có khả năng nângcao phẩm giá cho cuộc sống và bản thân họ nếu sự phát triển du lịch diễn ra đúng hướng”.

Du lịch văn hóa tâm linh không chỉ thỏa mãn được các nhu cầu về tinh thần của conngười thông qua hoạt động du lịch mà còn góp phần quan trọng trong giáo dục văn hóa, ýthức của người dân địa phương cũng như du khách trong quá trình tổ chức hoạt động dulịch Lễ hội giúp cho người tham gia hiểu rõ hơn về truyền thống của dân tộc, về tinh thầnyêu nước, sự hy sinh và ý chí quật cường của thế hệ cha ông Những lễ hội từ tôn giáo, dângian cho đến hiện đại đều có tác dụng nhắc nhở, khôi phục các giá trị văn hóa, lịch sử dântộc và giúp thế hệ tương lai cảm thấy tự hào hơn về quê hương, đất nước

Những điểm tham quan như đền, miếu, quán, chùa, gắn liền với niềm tin tín ngưỡngcủa người dân địa phương và của khách du lịch, là nét riêng của mỗi dân tộc ở từng vùng miềnkhác nhau Việc hướng đến những hoạt động tín ngưỡng, tin tưởng vào “sự hiển linh”

ở mức độ phù hợp cũng là cách để con người có thêm niềm tin, nghị lực để tồn tại và pháttriển Mặt khác, dù theo tôn giáo nào chăng nữa thì những triết lý và niềm tin tôn giáo luônhướng con người đến các giá trị chân, thiện, mỹ; giáo dục văn hóa tinh thần của con người

từ lòng vị tha, bao dung cho đến niềm tin về cuộc sống tương lai

Đồng thời, nếu loại bỏ các yếu tố như mê tín, dị đoan để nhìn nhận đúng về vấn đềthì du lịch văn hóa tâm linh sẽ giúp con người cảm thấy yêu hơn các giá trị văn hóa, nghệthuật của dân tộc (chẳng hạn như nghi thức hầu đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu, hát bộitrong cúng đình và những nghi thức rước kiệu hay nghệ thuật múa lân trong các lễ hội)

Như vậy, nếu được khai thác theo hướng tích cực, phù hợp thì du lịch văn hóa tâmlinh sẽ là công cụ hữu hiệu trong việc giáo dục các giá trị văn hóa nói chung và những giátrị văn hóa tinh thần nói riêng cho tất cả mọi người, góp phần giữ gìn và phát huy hơn nữacác giá trị văn hóa của dân tộc

Tóm lại, du lịch văn hóa tâm linh là một hình thức biểu hiện của du lịch văn hóa Cácgiá trị văn hóa tín ngưỡng và tôn giáo là nền tảng quan trọng để hình thành và phát triển hoạtđộng du lịch tâm linh Mục đích của khách du lịch tâm linh có thể chia thành nhiều thang bậckhác nhau nhưng xuất phát điểm của họ có sự giống nhau là có sự tôn kính/niềm tin với một lựclượng siêu nhiên gắn liền với một không gian văn hóa tín ngưỡng nhất định Trải nghiệm của

họ tại các không gian linh thiêng sẽ có khả năng mang lại ý nghĩa quan trọng nhằm nâng

Trang 6

cao nhận thức, sự hiểu biết hoặc gia tăng niềm tin cho chính mình Hơn thế nữa, thông quacác hoạt động du lịch tâm linh du khách còn có kỳ vọng nâng cao trí lực và thể lực của bảnthân.

1.3 Các loại hình du lịch văn hóa tâm linh

Hiện nay, có rất nhiều loại hình du lịch văn hóa tâm linh khác nhau mang những nétđặc trưng văn hóa của từng quốc gia, từng vùng miền Vẫn chưa có quy định nào phân loạirõ ràng về các loại hình của hình thức du lịch này Qua quá trình tìm hiểu, để dễ dàng hơncho việc phân tích thực trạng và đưa ra những giải pháp phát triển, nhóm tác giả chia thànhcác loại như sau: du lịch văn hóa tâm linh gắn với tôn giáo, du lịch văn hóa tâm linh gắnvới tín ngưỡng và du lịch văn hóa tâm linh gắn với tưởng niệm

1.3.1 Du lịch văn hóa tâm linh gắn với tôn giáo

Đây là hình thức du lịch thông thường kết hợp tham quan các thắng tích tôn giáo đểvãn cảnh, cúng bái, cầu nguyện Nhiều công ty cung cấp dịch vụ du lịch tổ chức cho dukhách của mình đi du lịch tham quan, nghỉ ngơi trong đó có kết hợp viếng các cảnh chùa,thánh tích tôn giáo tại địa phương

Du lịch hành hương là đại diện tiêu biểu và phổ biến nhất cho loại hình du lịch vănhóa tâm linh gắn với tôn giáo Hình thức du lịch này được biết đến rất nhiều trên thế giới vàcũng đã xuất hiện tại Việt Nam Phần lớn những người tham gia du lịch hành hương lànhững phần tử đã có giác ngộ nhất định Họ đi du lịch về nguồn gốc xuất xứ tôn giáo như

du lịch hành hương về xứ Ấn Độ, Mecca, nơi có di tích “tứ động tâm” của Phật Thích ca,Chúa Jesu…

1.3.2 Du lịch văn hóa tâm linh gắn với tín ngưỡng

Hình thức du lịch kết hợp tham quan các di tích lịch sử văn hóa tâm linh gắn với tínngưỡng địa phương, khu vực, dân tộc để vãn cảnh, cầu may Với hình thức du lịch này, trênthế giới có một số địa danh nổi bật thu hút lượng khách tham quan lớn như: Kim Tự Tháp(Ai Cập), thành cổ Athens (Hy Lạp), Tháp Bà PoNaGar (Việt Nam)… Bên cạnh tham quancác thánh tích, di tích lịch sử, văn hóa tâm linh, du khách còn kết hợp tham gia vào các lễhội tín ngưỡng tại địa phương

Ngoài ra, trong những năm gần đây, hình thức du lịch thiền đang phát triển rộng rãi tạinhiều quốc gia và thu hút một lượng lớn khách du lịch Sau những buổi tịnh tâm, du khách có

Trang 7

giáo hay tham gia hoạt động công quả ở chùa, đàm đạo cùng các nhà sư Ngoài việc cânbằng lại đời sống tinh thần, tham gia chương trình này du khách còn có dịp mở rộng tầmnhìn về khía cạnh văn hóa của từng địa phương hay của nước sở tại.

1.3.3 Du lịch văn hóa tâm linh gắn với tưởng niệm

Du lịch kết hợp tham quan địa danh lịch sử trong thời kỳ chiến tranh để tỏ lòng tônkính và tưởng nhớ những người đã ngã xuống trong các trận đánh để bảo vệ tổ quốc, như

du khách đến đặt hoa tại mộ các chiến sĩ vô danh, những anh hùng dân tộc tại các khutưởng niệm Hoạt động này thường diễn ra rất phổ biến tại các nước thuộc Liên Xô cũ vàmột số nước châu Âu khác như Belarus, Latvia, Ukraine, Đức, Pháp, Đan Mạch…

Trang 8

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH

VĂN HÓA TÂM LINH Ở VIỆT NAM2.1 Tiềm năng phát triển du lịch văn hóa tâm linh ở Việt Nam

2.1.1 Điều kiện tự nhiên

Đối với khách du lịch văn hóa tâm linh, khi chọn một điểm đến hành hương haytham quan nào cũng đặc biệt quan tâm đến các điều kiện tự nhiên về khí hậu, địa hình haycảnh quan nơi đó Về mặt khí hậu, nước ta có khí hậu nhiệt đới gió mùa nhưng không quákhắc nghiệt, du lịch văn hóa tâm linh có thể được tiến hành ở bất kỳ mùa nào trong năm.Việt Nam chúng ta từ xa xưa đến nay luôn coi trọng vấn đề tâm linh, văn hóa của conngười Vì vậy, ông cha chúng ta luôn chọn những vùng đất đắc địa, phong thủy hài hòa đểxây dựng chùa chiền, miếu mạo hay các công trình kiến trúc tâm linh

Chùa thường được xây dựng ở những nơi phong cảnh khoáng đạt như trên núi cao, nơi

có cây cối xanh tốt, các hồ chứa nước tự nhiên bao quanh Khánh hành hương sẽ không chỉđược vãn cảnh chùa chiền mà còn có thể thưởng thức vẻ đẹp cảnh quan địa phương, ngắm nhìnhàng cây lâu năm và tận hưởng bầu không khí trong lành của thiên nhiên đất trời Tiêu biểu cóchùa Bà Đen ở tỉnh Tây Ninh, tọa lạc trên đỉnh núi cao với vẻ đẹp nghiêm trang và yên bình.Đặc biệt, đến với chùa Bà Đen, chúng ta còn được tham quan quần thể di tích bao gồm 3 ngọnnúi: núi Bà, núi Phụng, núi Heo, với hàng trăm hang động, chùa, đền trải đều trên núi, trong số

đó nổi tiếng nhất là Linh Sơn Tiên Thạch Hay như Phước Điền Tự, tọa lạc nơi triền núi Sam,thành phố Châu Đốc (An Giang) với hơn 100 năm tuổi, đây là một trọng những điểm thamquan không thể thiếu trong cụm di tích văn hóa lịch sử nổi tiếng của núi Sam Chùa nằm ở độcao vừa phải, có hang sâu, cảnh quan thanh tịnh được rất nhiều du khách đến hành hương Ngôichùa Bích Động ở Ninh Bình đặc biệt ở chỗ chùa nằm ở trong hang động, xung quanh là đầmsen tỏa hương thơm ngát, sau lưng chùa là núi đá vôi đồ sộ

Với các cảnh quan được thiên nhiên ưu đãi như núi cao, biển rộng, các hang độngđẹp đẽ du khách sẽ có cảm nhận như đang ở trong miền cực lạc khi đến những nơi linhthiêng như vậy Khách du lịch vừa có thể cảm nhận được sự thanh thản trong tâm hồn khihành hương xong, đồng thời cũng có thể vãng cảnh chùa, tham quan những cảnh quan tựnhiên mà tạo hóa ban tặng

Trang 9

2.1.2 Điều kiện văn hóa

Việt Nam có nhiều tiềm năng phát triển du lịch tâm linh bởi nền văn hóa đậm đàbản sắc dân tộc với nhu cầu hướng tới những giá trị tinh thần cao cả, đức tin, tín ngưỡng vàtôn giáo

Theo Dương Văn Sáu, Trưởng khoa Văn hóa Du lịch, Đại học Văn Hóa Hà Nội, chiến lược

phát triển du lịch của bất kỳ quốc gia nào cũng lấy chính người dân sở trị làm gốc Nước ta

có hơn 90 triệu dân Thu nhập bình quân đầu người tăng hàng năm Đời sống tinh thầnngày càng được chú trọng, dẫn tới nhu cầu du lịch ngày càng cao Tâm lý người Việt lạitrọng tín ngưỡng Hoạt động du lịch tâm linh vừa đáp ứng nhu cầu thư giãn, vừa tìm hiểucác trang lịch sử, phong tục, tập quán, tín ngưỡng thông qua các di tích và lễ hội Vì vậy,đẩy mạnh phát triển du lịch tâm linh chính là đánh trúng tâm lý du khách nội địa

Việt Nam có gần 8.000 lễ hội truyền thống, trong đó có rất nhiều lễ hội lớn mang tầm quốcgia Cả nước có khoảng 40.000 khu di tích, thắng cảnh, tập trung chủ yếu ở đền, chùa, miếumạo, tòa thánh, đài, lăng tẩm, phủ, khu tưởng niệm, trong đó hơn 3.000 địa danh được xếphạng di tích quốc gia Đi kèm di tích là các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng, thể thao như thờcúng tổ tiên, dòng tộc, tri ân anh hùng dân tộc, danh nhân, báo hiếu, chiêm bái, tụng kinh,thiền, yoga Chính kho tàng văn hóa và tín ngưỡng phong phú trên đã tạo hình cho cốt cách

và bản sắc của dân tộc Việt Nam, làm nên nét riêng cho du lịch Việt Nam

Tâm linh và các giá trị di sản văn hóa tín ngưỡng gắn bó và tồn tại song hành cùngdân tộc từ hàng ngàn năm nay Còn con người thì còn tôn giáo tín ngưỡng Các di sản vănhóa, tín ngưỡng thuần Việt không chỉ được thể hiện qua các loại hình nghệ thuật, lễ hội dângian, bài học lịch sử, mà còn ăn sâu vào đời sống dân gian của người Việt “Tháng Tám giỗcha, tháng Ba giỗ mẹ”, “Dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng Ba”chính là những lời nhắc nhở các thế hệ về công ơn của Đức thánh Trần, thánh Mẫu LiễuHạnh và các Vua Hùng

Truyền thống và tín ngưỡng sẽ thổi hồn vào di sản văn hóa Du lịch tâm linh hay bất cứloại hình du lịch nào khác sẽ vững chắc hơn nếu lấy các giá trị cốt lõi, trong đó có di sản vănhóa và tín ngưỡng truyền thống làm bản lề, và dựa vào người dân của chính dân tộc mình

Trang 10

2.1.3 Điều kiện kinh tế - xã hội

Hiện nay, kinh tế - xã hội nước ta tiếp tục chuyển biến tích cực trên nhiều lĩnh vực,kinh tế vĩ mô ổn định, môi trường đầu tư kinh doanh, năng lực cạnh tranh không ngừngđược cải thiện Hiện nay, Việt Nam đã khép lại thời kỳ cơ cấu “dân số trẻ” đang trải quathời kỳ cơ cấu “dân số vàng” Đây là cơ hội có một không hai trong lịch sử phát triển nhânkhẩu học của mỗi quốc gia Với quy mô dân số trên 93 triệu người, Việt Nam là nước đôngdân thứ 14 trên thế giới, thứ 8 châu Á và thứ 3 khu vực Đông Nam Á; trong đó có hơn 64triệu người đang trong độ tuổi lao động (chiếm trên 68% dân số) Tổng dân số Việt Namđược dự báo sẽ vượt ngưỡng 100 triệu người sau năm 2020, mức sống và thu nhập dầnđược cải thiện và nâng cao (dự kiến tốc độ tăng trưởng kinh tế sẽ đạt mức 6.5 - 7%/năm).Đây là yếu tố hết sức quan trọng để tăng nhu cầu du lịch ở Việt Nam trong tương lai, đặcbiệt là du lịch văn hoá tâm linh khi ý thức của người trẻ về văn hoá và các giá trị truyềnthống đang dần được nâng cao

Tháp dân số Việt Nam, 2018

Trang 11

của toàn nền kinh tế, khu vực dịch vụ tăng 7.03%, đóng góp 42.7%, trong đó doanh thu du lịch

lữ hành đạt 3.7 nghìn tỷ đồng, tăng 3% so với năm trước Quy mô nền kinh tế theo giá hiệnhành trong năm 2018 ước đạt 5,535.3 nghìn tỷ đồng, tăng 10.5% so với năm 2017 GDP bìnhquân đầu người tăng trưởng mạnh qua các năm Tính tới năm 2018 GDP bình quân đầu ngườiước tính đạt 58.5 triệu đồng (tương đương 2,587 USD) tăng 198 USD so với năm 2017 GDPbình quân đầu người càng tăng, mức sống của người dân càng được cải thiện, du lịch văn hóacủa người dân Việt Nam đang ngày càng trở thành một yêu cầu tất yếu

GDP theo giá hiện hành và GDP bình quân đầu người, 2013 – 2018

5,000

2,500 4,000

2,000

1,500 1,000

GDP theo giá hiện hành GDP bình quân đầu người

Nguồn: Tổng cục thống kêĐời sống vật chất của người dân càng được nâng cao, đời sống tinh thần càng đượcchú trọng Tâm lý phần đông người Việt Nam trọng tín ngưỡng, tâm linh cho nên nhu cầu

du lịch tâm linh đang có xu hướng tăng cao Bằng chứng là số lượng khách tham gia loạihình du lịch này luôn chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu khách, nhất là khách nội địa Khicuộc sống của con người ngày càng đề cao các giá trị tinh thần thì việc đi thăm viếng cáccông trình tôn giáo, tín ngưỡng để thưởng ngoạn cảnh quan thanh bình, xa rời thế tục, thamgia vào các hoạt động tại đây như nghe giảng kinh pháp, tọa thiền, ăn chay, làm từ thiện …đang trở thành một xu hướng của cuộc sống hiện đại

Trang 12

Bên cạnh đó, kinh tế phát triển, thu nhập tăng, mọi người sẵn sàng hơn trong việcdành một phần thu nhập của mình cho các khoản đóng góp xây dựng, sửa sang đền chùa,nhà thờ và các công trình tôn giáo, tín ngưỡng khác Đặc biệt là ở những nơi mà người theođạo có điều kiện kinh tế, các hộ gia đình sẽ đóng góp tiền theo tinh thần tự nguyện từ vàitrăm cho đến vài triệu, vài chục triệu, bao gồm tiền mặt lẫn hiện vật Một công trình tôngiáo xây dựng không chỉ ngày một ngày hai mà là vài năm.

Du lịch tâm linh có ảnh hưởng tích cực đến phát triển kinh tế - xã hội vùng nhưngvai trò của một nền kinh tế - xã hội phát triển trong thúc đẩy du lịch tâm linh cũng là điềukhông thể bàn cãi Kinh tế - xã hội phát triển, con người sẽ quan tâm hơn đến đời sống tinhthần, đồng thời cũng dành nhiều thời gian và tiền bạc hơn cho các hoạt động du lịch có yếu

tố tâm linh

2.2 Thực trạng phát triển du lịch văn hóa tâm linh ở Việt Nam

2.2.1 Du lịch văn hóa tâm linh kết hợp với tín ngưỡng

Du lịch tâm linh ở Việt Nam gắn với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, tri ân báo hiếu đốivới bậc sinh thành, thờ thần linh như các vị thần, thánh hay nhiên thần Thần, tháng có thể

là những nhân vật có thật hoặc tưởng tượng, được người dân tin tưởng sẽ phù hộ, giúp đỡcho cuộc sống Nhiên thần là những “vị thần” thiên nhiên trong tưởng tượng con người nhưthần gió, thần mưa Đất nước Việt Nam có truyền thống trồng lúa nước, bởi vậy, thời tiếtảnh hưởng rất lớn tới năng suất mỗi mùa vụ Người dân tin tưởng và thờ cúng nhiên thầnvới mong muốn có được một vụ mùa bội thu

Từ trước đến nay người ta vẫn thấy được thế mạnh của các điểm tôn giáo, tínngưỡng trong kinh doanh du lịch Từ tín ngưỡng dân gian, chúng ta thấy có các lễ hộiThánh Gióng (Hà Nội), lễ hội Tế Cá Ông (Bình Thuận), lễ hội vía Bà Tây Ninh, lễ hội vía

Bà núi Sam (Châu Đốc) v.v

Tín ngưỡng thờ Mẫu vốn được coi là tín ngưỡng dân gian bản địa quan trọng nhấtcủa người Việt, nên có sức sống bền bỉ, mãnh liệt trong tâm thức người dân Hoạt động củakhách du lịch tâm linh gắn với tín ngưỡng thờ mẫu thường là thực hiện những nghi thức tôngiáo như chiêm bái, cầu khấn, hầu đồng, hầu bóng, tham gia hội rước, tế, chính tiệc, các tròchơi dân gian, tham quan, vãn cảnh, thưởng ngoạn cảnh quan thiên nhiên, không gian kiếntrúc của đền, tìm hiểu văn hóa bản địa, lịch sử, những giá trị di sản của địa danh

Trang 13

Tuy nhiên, tại thời điểm hiện tại, chưa có số liệu thống kê đầy đủ về số lượng khách

du lịch đến những địa danh, trung tâm tín ngưỡng thờ mẫu ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Dựavào vào số liệu của Tổng cục Du lịch về lượng khách đến với Phủ Dày, trung tâm thờ mẫulớn của Việt Nam, thì số lượng khách đến viếng thăm tăng từ 0,88 triệu người năm 2008lên 0,92 triệu người năm 2012 , tăng 1,8% Đây là con số khá lớn song cũng chưa phản ánhđược hết nhu cầu của khách du lịch thập phương, vì còn nhiều địa danh thờ mẫu nổi tiếngkhác cũng thu hút du khách như: phủ Tây Hồ (Hà Nội), đền Cửa Ông (Quảng Ninh), đềnCông đồng Bắc Lệ (Lạng Sơn), đền Bà chúa kho (Bắc Ninh)… Ở nước ta, số lượng kháchhành hương, du lịch tâm linh gắn với tín ngưỡng thờ mẫu chỉ đứng thứ hai so với kháchhành hương đi du lịch gắn với Phật giáo và đang có xu hướng tăng theo từng năm

Trong số 32,5 triệu khách du lịch nội địa năm 2012 chỉ tính riêng số khách đến cácđiểm tâm linh (chùa, đền, phủ, tòa thánh) có khoảng 13,5 triệu lượt, tương đương 41,5%.Một số điểm du lịch tâm linh tiêu biểu năm 2012 đón một lượng khách lớn như Miếu BàChúa Xứ An Giang (3,6 triệu lượt khách), Chùa Hương (1,5 triệu lượt); Chùa Bái Đính (2,1triệu lượt), Yên Tử (2,3 triệu lượt)

Đối với khách quốc tế đến Việt Nam với mục đích tâm linh không nhiều, trong số6,8 triệu lượt khách đến Việt Nam năm 2012 ước tính có khoảng 12% khách du lịch có đếncác điểm du lịch tâm linh

Năm 2016, ngành du lịch phục vụ 62 triệu du khách nội địa Riêng du khách đếncác địa điểm du lịch tâm linh chiếm tới một phần ba

Đối với các hãng lữ hành, du lịch tâm linh nói chung và du lịch tâm linh gắn với tín

ngưỡng thờ Mẫu nói riêng là sản phẩm đầy tiềm năng Giám đốc Công ty Du lịch Cầu Vồng Vũ Hoàng Ân cho biết: Mấy năm trở lại đây, nhận thấy ngày càng nhiều khách hàng

có nhu cầu tổ chức những tour đi lễ hội, tham quan những địa danh tâm linh nổi tiếng nêncông ty đã xây dựng những tuyến, điểm du lịch tâm linh để khai thác… Trước đây, ngườidân thường tự tổ chức đi đến những điểm du lịch tâm linh nhưng hiện nay do gặp nhiềuphiền phức như chèo kéo, “chặt chém” nên họ tìm đến các công ty du lịch chuyên nghiệp

để chuyến đi được an toàn

Những năm gần đây, Việt Nam cũng xuất hiện loại hình du lịch mới: du lịch thiền Tuycòn non trẻ, nhưng loại hình này đã thể hiện được tiềm năng phát triển, đặc biệt về quảng

Trang 14

bá hình ảnh Việt Nam, bản sắc và chiều sâu văn hóa dân tộc Có thể kể đến những khóa tumùa hè tại các chùa lớn (chùa Hoằng Pháp) Tại đây, những du khách tham gia sẽ có nhữngtrải nghiệm thú vị và vô cùng bổ ích Mỗi khóa tu thường kéo dài từ năm đến bảy ngày, dukhách mặc áo lam, ký gửi những đồ dùng công nghệ như điện thoại, và chìm đắm trong thếgiới của Phật Giáo Trong khóa tu, du khách sẽ được trải nghiệm cuộc sống của một Phật tửnhư ngồi thiền, tụng kinh, nghe giảng Phật pháp… Hình thức này thu hút rất nhiều dukhách từ mọi độ tuổi, đặc biệt, tạo một môi trường bổ ích cho các bạn trẻ trong thời đạicông nghệ đang chiếm hầu hết tiện nghi trong cuộc sống Ngoài ra còn có những tour dulịch thiền đến các thiền phái như Trúc Lâm Tại đây, du khách vừa thưởng ngoạn khungcảnh thiên nhiên, kiến trúc các thiền viện, vừa trải nghiệm những giờ ngồi thiền cùng cácPhật tử nhằm giải tỏa những muộn phiền cuộc sống thường ngày.

2.2.2 Du lịch văn hóa tâm linh gắn với tôn giáo

Du lịch văn hóa tâm linh gắn với tôn giáo đó là hoạt động kết hợp tham quan các ditích, địa điểm tôn giáo để vãn cảnh cùng với cúng bái và cầu nguyện Một trong những hìnhthức du lịch văn hóa tâm linh gắn với tôn giáo nổi bật và tiêu biểu ở Việt Nam đó là du lịchhành hương, sẽ được phân tích tìm hiểu cụ thể sau đây

Thứ nhất, theo truyền thống Phật giáo, hành hương là nghi thức thắp hương đi nhiễuchung quanh tháp và điện Phật và cũng chỉ việc thắp hương lễ bái trước tượng Phật, Bồtát Đây là cách hiểu nguyên ủy của từ “hành hương”, còn về sau này, nội hàm của “hànhhương” mở rộng hơn nhiều, thậm chí đến nay hành hương đôi khi được đánh đồng với dulịch văn hóa, nhất là các tuyến du lịch tham quan các di tích lịch sử tôn giáo - tín ngưỡng

Du lịch hành hương là loại hình kết hợp giữa việc đi du lịch với việc thăm viếng những nơilinh thiêng như chùa, tịnh xá, thiền viện, đình, miếu, miễu, nhà thờ… để thắp hương, khấnvái, cầu nguyện Cụ thể theo quan niệm phật giáo, những tour du lịch hành hương về đấtPhật luôn mang xu hướng tâm linh rất đặc biệt Du lịch hành hương phần lớn những ngườitham gia là những phần tử đã có giác ngộ nhất định Họ đi du lịch về nguồn gốc xuất xứ tôngiáo như du lịch hành hương về xứ Ấn Độ, Mecca, nơi có di tích “tứ động tâm” của PhậtThích ca, Chúa Jesu… Trong khuôn khổ nghiên cứu của phần này sẽ đề cập đến du lịchhành hương liên quan đến yếu tố tôn giáo là chủ yếu

Du lịch hành hương gắn với tôn giáo và đức tin và ở Việt Nam, trong đó Phật giáo có

số lượng lớn nhất (chiếm tới 90%) cùng tồn tại với các tôn giáo khác như Thiên Chúa giáo,

Trang 15

Cao đài, Hòa Hảo Triết lý phương Đông, đức tin, giáo pháp, những giá trị vật thể và phi vậtthể gắn với những thiết chế, công trình tôn giáo ở Việt Nam là những ngôi chùa, tòa thánh vànhững công trình văn hóa tôn giáo gắn với các di tích là đối tượng mục tiêu hướng tới của dulịch tâm linh Thông thường, tại Việt Nam các du khách đi Tour du lịch hành hương thường lànhững người theo đạo Phật Bên cạnh đó, cũng có một số du khách theo đạo Thiên chúa cũng

có xu hướng chọn những tour hành hương về các nhà thờ, các tòa giáo xứ…

Điểm nổi bật của những tour hành hương về đất Phật hay là du khách sẽ được viếngthăm những địa điểm nổi tiếng, linh thiêng, được nhiều người lui tới như chùa Vĩnh Tràng,miếu bà Chúa Xứ, Thiền viện Trúc Lâm Phương Nam… Với những du khách theo đạoThiên chúa, công giáo… thì những địa điểm như nhà thờ Đức Bà – Sài Gòn, nhà thờ Con

Gà – Đà Lạt, nhà thờ Bảo Lộc – Lâm Đồng,… luôn là những điểm đến hấp dẫn

Hơn thế nữa, du lịch hành hương ở Việt Nam cũng tương tự như các nhánh kháctrong ngành du lịch, đó là mang tính thời vụ Có 2 thời điểm chứng kiến sự gia tăng mạnh

mẽ trong khoảng thời gian tết nguyên đán cho đến hết tháng Giêng: thời điểm Tết nguyênđán kéo dài đến hết tháng Giêng là một trong sự lựa chọn của rất nhiều du khách khi đi dulịch hànhhương Nhân dịp lễ, tết nhiều người có xu hướng đến chùa chiền, miếu mạo… đểcầu xin bình an, yên lành cho bản thân và cả gia đình Chính vì vậy, thông thường nhữngtour du lịch hành hương Tết Nguyên đán đều có rất đông du khách tham gia

Du lịch hành hương là loại hình du lịch mang những nét tâm linh huyền bí nhấtđịnh Do đó, việc đi du lịch hành hương không chỉ là việc dạo chơi ngắm cảnh mà vớinhiều người nó còn mang ý nghĩa nhất định Người tham gia các tour hành hương nóichung và hành hương về đất Phật nói riêng mà còn để chiêm bái, vãng cảnh, cầu nguyệnnhững điều tốt đẹp trong cuộc sống

Tham gia những tour du lịch cho phép du khách viếng thăm các ngôi chùa linh thiêng,các nhà thờ nổi tiếng cùng những văn hóa đặc trưng trong đời sống tinh thần của cư dân mỗivùng miền Mỗi hành trình du lịch hành hương sẽ mang đến cho du khách những trải nghiệmkhác nhau Cùng với đó là có thời gian để hồi tưởng, nhìn lại, ngẫm lại những gì đã qua Dulịch hành hương còn có tác dụng tích cực trong việc giúp du khách định hướng lại hành vi, lờinói và cả lối sống ở thực tại và tương lai Chính vì vậy, du lịch hành hương là hành trình củatâm linh, hành trình đi tìm về các giá trị vĩnh hằng của Chân, Thiện, Mỹ

Trang 16

Các địa điểm nổi bật du lịch hành hương nổi bật có thể được liệt kê như sau: đặc thùcủa văn hóa Việt Nam, các địa danh du lịch tâm linh theo tín ngưỡng và tôn giáo khá trùnglặp nên sẽ cùng trình bày ở bảng sau đây Công giáo: nhà thờ Phát Diệm (Ninh Bình); nhàthờ Đức Bà (thành phố Hồ Chí Minh); nhà thờ Núi Nha Trang; nhà thờ Camly (Đà Lạt),…

Bảng: Các sự kiện văn hóa tâm linh tiêu biểu tại Việt Nam

1 Lễ hội Chùa Hương Sơn, Mỹ Từ mùng 6 tháng Giá trị văn hóa tâm linhHương Đức, Hà Nội giêng đến 15 cốt lõi: sùng bái Đức

tháng 3 âm lịch Phật Thích Ca, Phật Bà(Chính hội từ 15 Quan Thế Âm, Mẫuđến 20 tháng 2 (Tứ phủ) Điểm nhấn

âm lịch) khung cảnh thiên

nhiên: Suối Yến, độngHương Tích

2 Lễ hội Đền Hy Cương, Việt Trì, Từ ngày 8 đến Giá trị văn hóa tâm linh Hùng Phú Thọ ngày 11 tháng 3 cốt lõi: tín ngưỡng thờ

âm lịch (Chính lễ Hùng Vương – di sản văn

10 tháng 3) hóa phi vật thể của nhân

loại vào năm 2012 Điểm nhấn khung cảnh thiên nhiên: núi Nghĩa Lĩnh

3 Lễ hội La Hải Phú, huyện Trung tuần tháng Giá trị văn hóa tâm linhVang Hải Lăng, tỉnh 8 dương lịch cốt lõi: trung tâm văn

Quảng Trị hành năm hóa tâm linh nổi bật

của Giáo hội Công giáoViệt Nam, suy kínhĐức Mẹ Maria Hoạtđộng văn hóa tâm linhđặc sắc: đêm canh thứccầu nguyện trongnhững lều trại và rướckiệu vòng quanh quảngtrường Mâm Côi

4 Lễ hội điện Hải Cát, Hương Tháng 2 (xuân Giá trị văn hóa tâm linhHòn Chén Trà, Thừa Thiên tế) và tháng 7 cốt lõi: suy tôn Thiên Y

nhấn khung cảnh thiênnhiên: núi Ngọc Trản,sông Hương

5 Lễ hội tháp Vĩnh Phước, Nha Ngày 20 đến 23 Giá trị văn hóa tâm linh

Bà Po Na Trang, Khánh Hòa tháng 3 âm lịch cốt lõi: suy tôn Thiên Y

nhấn khung cảnh thiên

Trang 17

6 Lễ hội Cần Thạnh, Cần Ngày 15 đến Giá trị văn hóa tâm linhNghinh Giờ, thành phố Hồ ngày 17 tháng 8 cốt lõi: thờ cúng cá

cảnh thiên nhiên: vùngphụ cận là rừng ngậpmặn, biển

7 Lễ hội đền Núi Bà Đen, Hội Xuân từ Giá trị văn hóa tâm linhLinh Sơn Thạnh Tân, Hòa ngày 15 đến 18 cốt lõi: suy tôn Linh

Thành, Tây Ninh tháng giêng âm Sơn thánh Mẫu Điểm

lịch Lễ vía Bà nhấn khung cảnh thiênmùng 5 đến nhiên: Núi Bà Đenmùng 6 tháng 5

âm lịch

8 Lễ hội Thị trấn Long Hải, Ngày 10 đến 12 Giá trị văn hóa tâm linhNghinh Cô Long Điền, Bà Rịa tháng 2 âm lịch cối lõi: tín ngưỡng thờ

Thủy) hiển linh giúpngười, thờ NgũVịNương Nương, TứPháp Nương NươngĐiểm nhấn khung cảnhthiên nhiên: Bãi biển

9 Lễ vía Bà Núi Sam, Châu Từ ngày 23 đến Giá trị văn hóa tâm linhChúa Xứ Đốc, An Giang 27 tháng 4 âm cốt lõi: suy tôn Bà

khung cảnh thiênnhiên: núi Sam, cánhđồng lúa,…

Nguồn: Du lịch tâm linh tại Việt Nam - tạp chí phát triển KH&CN

2.2.3 Du lịch tâm linh kết hợp với tưởng niệm

Việt Nam là một nước có nền văn hóa tâm linh lâu đời và độc đáo Kết hợp với bềdày lịch sử ngàn năm, những địa điểm du lịch tâm linh kết hợp với tưởng niệm có thể trảidài từ Bắc vào Nam, điển hình như: đền thờ Hùng Vương ở các tỉnh Phú Thọ, Đồng Nai,Thành phố Hồ Chí Minh…; đền thờ vua nhà Trần ở các tỉnh Nam Định, Thái Bình, ThanhHóa…; các nghĩa trang liệt sĩ ở các tỉnh Quảng Trị, Trường Sơn, Điện Biên… Tại đó, dukhách có thể tham quan, cúng tế, cầu nguyện, chiêm bái, thiền, tham gia lễ hội Với dukhách, ngoài việc mang đến cảm nhận, giá trị trải nghiệm, cân bằng và củng cố đức tin,tham quan những địa điểm trên cũng để tưởng nhớ các vị anh hùng có công với đất nước,những dấu mốc lịch sử quan trọng, đồng thời lấy đó làm bài học để giáo dục thế hệ sau xâydựng và bảo vệ đất nước

Định dạng
Số trang	34
Dung lượng	311 KB