Tại sao nói sân khấu của ionesco là sân khấu của sự hủy diệt

Chất liệu để nhà viết kịch sáng tạonên tác phẩm kịch là ngôn ngữ văn học.- Kịch bản văn học là một loại thể văn học có đầy đủ những đặc trưng vàtính chất riêng trong cấu trúc hình tượng,

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

KHOA NGỮ VĂN

BÀI THUYẾT TRÌNHCác thể loại và tác gia tiêu biểu Văn học Tây Âu – Mỹ

Đề bài: Tại sao nói sân khấu của Ionesco là sân khấu của sự hủy diệt?

GV hướng dẫn : PGS TS Nguyễn Linh Chi Nhóm sinh viên:

Hà Nội, 2019

- Kịch được sáng tạo nên bởi nhà văn, là một thể loại gắn với một phươngthức tồn tại độc lập – phương thức kịch Chất liệu để nhà viết kịch sáng tạonên tác phẩm kịch là ngôn ngữ văn học.

- Kịch bản văn học là một loại thể văn học có đầy đủ những đặc trưng vàtính chất riêng trong cấu trúc hình tượng, trong phương thức biểu hiện, trong

ngôn ngữ nghệ thuật (Lí luận văn học, NXB GD, 2008).

2 Kịch phi lí

- Phi lý:

+ Trong triết học: Trên phương diện logic học thì phi lý là những gì tồn tại

trái với các quy tắc logic Trên phương diện lý luận nhận thức thì phi lý là tất

cả những gì chống lại năng lực nhận thức, chống lại lý trí, không thể lý giảiđược bằng tư duy

+ Trong văn học: Nếu triết học cho rằng cái phi lý là con đẻ của tính bất khả

tri của lý tính, thì qua thực tiễn sáng tác của mình, các nhà văn vẫn cố gắngnhận thức cái phi lý E Ionesco, một đại diện đặc trưng của văn học phi lý,khi nói về cái phi lý đã công nhận rằng cái phi lý là sự tồn tại vô nghĩa của

con người, là sự suy giảm giá trị của mọi lý tưởng của con người, thườngnhận thấy được trong thế giới hiện đại Như vậy khái niệm phi lý trong vănhọc được dùng để chỉ loại hình văn học có nhiệm vụ nhận thức và mô tả cáihiện thực vô nghĩa, phi lôgic, phi lý tính, trái với năng lực nhận thức của conngười.

- Kịch phi lý:

+ Thuật ngữ kịch phi lý xuất hiện lần đầu sau buổi biểu diễn ra mắt vở kịch

“Nữ ca sĩ hói đầu” (1950) của E Ionesco Kịch phi lý là một thể loại văn

học hướng đến sự tìm tòi mới lạ, phản ánh những vấn đề đời sống trên tinhthần phá vỡ những quy tắc kịch truyền thống và dần xác lập hệ tiêu chí mớicho thể loại, được trình bày theo lối hài kịch nghịch dị những hình thức giảdối và vô nghĩa lý (kể cả ngôn ngữ) của sinh tồn con người

+ Kịch phi lý phá vỡ những quy tắc của kịch truyền thống, do đó nó cònđược gọi là “phản kịch” Đây là cách gọi của những nhà tiên phong thể loạinày như E Ionesco, Samuel Becket, J Genet, A Adamov

- Sự xuất hiện của văn xuôi phi lý:

Sự ra đời của kịch phi lí có cơ sở từ điều kiện xã hội đặc thù và tư tưởng triếthọc hiện sinh Chiến tranh thế giới thứ 2 nổ ra đã đặt châu Âu một lần nữađối mặt với cảnh u tối, tàn khốc Chủ nghĩa hiện sinh lấy “tự ngã” làm hạtnhântồn tại, cho rằng tất cả thế giới vạn vật chỉ là biểu hiện của “tự ngã” và

nó xung đột với thế giới này Từ đó, con người tồn tại trong sự lạnh lẽo xa lạvới nhau, không có sự kết nối, chịu ám ảnh về khổ đau và cái chết Họkhủng hoảng về thân phận con người, làm xuất hiện phản ứng phủ định vớitrật tự hiện hành của xã hội Trạng thái tồn tại này không thể lí giải mà chỉ cóthể nói đây là sự tồn tại phi lí Xuất phát từ những điều trên, những nhà viếtkịch dùng thủ pháp phi lí để biểu thị sự tồn tại phi lí

Đây còn là sự phủ định với nghệ thuật truyền thống (phủ định cái cũ và nảysinh những yếu tố sáng tạo, cách tân nghệ thuật mới)

+ Franz Kafka và Camus là những nhà văn đã khai phá mảng đề tài cái phi

lý của cuộc đời và cũng là tác giả cuả những sáng tác điển hình của văn xuôiphi lý

- Sự xuất hiện của kịch phi lý:

+ Sau Kafka và Camus, các nhà văn không bổ sung thêm được gì cho vănxuôi phi lý, cho nên họ chuyển sang một thể loại khác là kịch phi lý Nhà

nghiên cứu Nguyễn Văn Dân đã chỉ ra rằng: “Kịch phi lý – cơn cực phát của văn học phi lý” Năm 1950, vở kịch “Nữ ca sĩ hói đầu” của E Ionesco đã

làm xôn xao dư luận, mở đầu cho một loạt vở kịch được gọi là “phản kịch”.Nhưng sau đó thì thuật ngữ “sân khấu phi lý” hay “kịch phi lý” của nhà phêbình người Anh Martin Esslin được nhiều người chấp nhận và trở thànhthuật ngữ cthức

+ Kịch phi lý tiếp thu cái phi lý từ Kafka và đẩy nó lên thành một thủ phápnghệ thuật Nếu văn xuôi phi lý dùng ý thức và lý trí để diễn tả cái phi lý thìkịch phi lý lại dùng chính các thủ pháp phi lý để diễn đạt nó Sự tấn công cáiphi lý trở nên quyết liệt hơn, tất cả được đẩy lên tới mức cực đoan, bởi vậy

mà kịch phi lý phá hủy hoàn toàn cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ

+ Trung tâm kịch phi lý là ở Paris với ba đại diện chủ chốt đều là người Phápgốc nước ngoài: E Ionesco, S Beckett, A Adamov

- Đặc điểm kịch truyền thống và kịch phi lí

Phương diện Kịch truyền thống Kịch phi lí

Kết cấu Vở kịch chia thường được chia thành nhiều hồi,

cảnh, nhằm tạo ra sự trùng khớp giữa thời gian, địa điểm và hành động kịch, đồng thời làm cho sự trình diễn mang màu sắc xác thực của đời sống

Đề tài Những phạm vi đời sống chứa đựng mâu thuẫn, xung

đột

Không gian, thời gian + Không gian: là không gian hẹp, ít có độ mở

+ Chia làm 2 loại: không gian sân khấu và không gian ngoài sân khấu

+ Thời gian: được định sẵn, có sự khác nhau giữa

thời gian trong kịch bản văn học và thời gian trong

diễn xuất.

Phân loại Chia làm 3 loại hình:

Hài kịch, bi kịch, chính kịch

Tính chất bi- hài kịch

Xung đột kịch + Là cơ sở của kịch, có

thể là xung đột tính hoàn cảnh, tính cách- tính cách,… Xung đột kịch có mối quan hệ chặt chẽ với hành động kịch

cách-+ Đặc điểm:

• Tập trung cao độ

• Chi phối trực tiếp tới cấu trúc tác phẩm

• Chi phối tới nhịp

độ dồn dập của cốttruyện

Kịch phi lí không đặt ra mâu thuẫn xã hội

Hành động kịch bị phá

vỡ bởi xung đột không còn

Cốt truyện • Tập trung cao dộ

Phát triển theo xung đột kịch, qua các giai đoạn:

mở đầu- thắt nút- phát triển- cao trào- mở nút

Cốt truyện bị nén xuống giới hạn thấp nhất, thậm chí bị thủ tiêu, tức là nếu

có cũng là cốt truyện phi lí

Nhân vật Nhân vật thường được

giới thiệu ngắn gọn trongbảng phân vai: tên , tuổi, nghề nghiệp, chức vụ, quan hệ với các nhân vật khác…

Nhân vật chủ yếu được xây dựng thông qua ngônngữ nhân vật, được đặt trong những xung đột

Nhân vật có cử động, nhưng hành động không thực sự theo ý nghĩa của kịch

Nhân vật không có tính cách, đời sống tâm lí, hành động, cô lập với hoàn cảnh xung quanh, đối thoại rời rạc như “đốithoại của những người điếc”

Ngôn ngữ Mang tính đặc thù:

+ Khắc họa tính cách+ Mang tính hành động+ Hội thoại gần gũi với đời sống

Ngôn ngữ trở thành đạo

cụ để thể hiện cái phi lí

tự thân của nó, bị tước bỏchức năng giao tiếp, trao đổi thông tin, biểu hiện

+ Gồm 3 loại: đối thoại,hội thoại, bang thoại

chân dung nhân vật

Các đối thoại rời rạc, mấtlogic, vô nghĩa

- Năm 1938: lấy cớ sang Pháp làm luận án tiến sĩ với đề tài “Ý tưởng về tội lỗi và

về cái chết trong thơ ca Pháp từ Baudelaire” và ở lại hẳn Paris, trở thành công dânPháp và chuyên tâm vào lĩnh vực văn chương

- Ngày 25/2/1970: ông được bầu vào Viện Hàn lâm Pháp thay chỗ J.Polang vừaqua đời

- Ngoài ra ông còn sáng tác kịch bản phim: "Sự nổi giận" (1961); tiểu thuyết

"Người cô đơn" (1973); tiểu luận " Những phương thuốc" (1973) và rất nhiềutruyện ngắn, bút ký

3. Quan điểm nghệ thuật

Cùng với Beckett (Ireland), Adamos (Nga), Ionessco là một trong những ngườikhởi xướng và là đại diện xuất sắc cho thể loại kịch phi lý trên sân khấu châu Âunhững năm năm mươi của thế kỷ trước

- Ông chống lại việc đưa lí trí, đưa cái logic vào nghệ thuật Thế giới trong nghệthuật không tuân theo những quy luật hợp lí tính mà do cái phi lí chi phối Ngượcvới Arixtot, ông chủ trương nguyên tắc chấp nhận sự thống nhất của các mặt đốilập Các mặt đối lập nhòe vào nhau, đúng như nhau mà sai như nhau, chẳng biếtđâu là chân lí Theo ông, tất cả mọi người sinh ra trên cõi đời này đều là nạn nhâncủa cái phi lý Phi lí không từ một ai, vấn đề là ai đó có nhận ra hay không

- Ông chủ trương thay thế kịch truyền thống bằng loại “kịch thuần túy”, khôngnhân vật, không cốt truyện, không hành động, không xung đột, phi thời gian khônggian,… Loại kịch thuần túy ấy trong tác phẩm ông là nỗi cô đơn khủng khiếp, suy

tư bi đát về số phận con người và nỗi ám ảnh thường trực của cái chết

- Ông thể hiện quan điểm mang tính cách tân trong sáng tạo, quan niệm mọichuyện diễn ra trên sân khấu biến hóa như con kì nhông đổi màu Ionesco cho rằngmột nhà viết kịch của trào lưu nghệ thuật mới phải làm sao có khả năng khiến chotừng đạo cụ trên sân khấu cất lên “tiếng nói” của mình, phải “biến hành vi thànhhình tượng thị giác” Trong tác phẩm, ông thường trở đi trở lại một môtíp quenthuộc, như nói về sự “xuống cấp”: tủ bung cánh, tường nứt vỡ, mặt biến dạng, vợchồng bên nhau mà không nhận ra nhau,…qua phương pháp "dùng chính cái phi lý

để thể hiện cái phi lý"

1. Hoàn cảnh ra đời:

Năm 1950, khi ông tự học tiếng Anh theo cuốn Tiếng Anh không vất vả, những

câu đối thoại tầm phào, vô vị tương phản cùng giọng điệu trang trọng của các nhân

vật nói tiếng Anh làm ông buồn cười và nảy ra ý định viết vở kịch hài hước Tiếng Anh không vất vả Và đạo diễn Nicolas Bataiolle đã đồng ý dựng vở kịch của ông

tại rạp Noctambules chỉ mấy chục chỗ ngồi Trong buổi tập dượt, một diễn viênnhìn chằm chằm vào đầu hói của ông, định nói “Cô giáo có mái tóc rất vàng hung”thì đã nói nhịu thành “Cô ca sĩ có cái đầu rất hói”, điều đó khiến ông thích thú vàđổi tên vở kịch thành “Nữ ca sĩ hói đầu” Vở kịch lần đầu công diễn ở Paris ngày

11 tháng 5 năm 1950

2. Tóm tắt nội dung:

Vở kịch có thể kể ngắn gọn là " không có chuyện gì", nó chỉ là những sự kiệnrời rạc, diễn ra trong một gia đình trưởng giả nước Anh Nơi bà vợ thao thao bấttuyệt với ông chồng nhưng thực ra là nói chuyện với chính bản thân vì ông chồngkhông nghe Sự phi lý lên tới đỉnh điểm khi một cặp đôi khác đến thăm cặp vợ chồngnày Những đoạn hội thoại siêu ngớ ngẩn tiếp tục diễn ra giữa bốn người

C. ĐỊNH HƯỚNG GIẢI QUYẾT- GIỚI HẠN VẤN ĐỀ

Theo cách “chia ba” truyền thống, kịch là một thể loại văn học Nó tồn tạisong song với hai thể loại khác là tự sự và trữ tình Nghĩa là kịch bản văn học vừa

thuộc nghệ thuật sân khấu, lại vừa thuộc nghệ thuật ngôn từ Nó giống như có hai

cuộc sống Là vở diễn sân khấu, nó sống với công chúng khán giả Là tác phẩm

văn học, nó sống với công chúng độc giả Kịch bản văn học là một bộ phận hợp thành của nghệ thuật sân khấu Tuy nhiên, theo yêu cầu câu hỏi nhóm nhận được, chúng tôi chú trọng đề cập tới phẩm chất sân khấu hơn là phẩm chất văn học của kịch bản.

Gogol cho rằng: “Kịch chỉ sống trên sân khấu Thiếu sân khấu thì kịch giốngnhư tâm hồn mà không có thể xác A.N Ostrovski cũng nói: “Chỉ khi nào đemtrình diễn trên sân khấu, sự hư cấu của kịch mới có được hình thức trọn vẹn, hoàntoàn.”

Sân khấu là môi trường diễn xướng của kịch bản, nó chi phối đến đặc trưng thểloại kịch bản văn học Bởi vậy, khi bàn về sân khấu của một tác giả kịch nói chung,hay Ionesco nói riêng là phải đề cập tới cả phương diện vai trò với kịch bản củanhà soạn kịch và vai trò với sân khấu của người đạo diễn

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra tiếp theo ở đây là: Cần hiểu “sự hủy diệt” ở sânkhấu của Ionesco là gì? Có thể hiểu theo hướng sau: “sự hủy diệt” ấy là sự chối bỏ,phủ nhận, đoạn tuyệt, chống đối với những quy tắc kịch truyền thống Đó là nhữngtìm tòi, cách tân kịch của Ionesco Mặt khác, không nên hiểu Ionesco đoạn tuyệthoàn toàn với kịch truyền thống mà đó là chủ trương “phản kịch” mang tính vừa kếthừa, vừa đổi mới mạnh mẽ mà thôi

D. GIẢI THÍCH:

“Sự hủy diệt” trên sân khấu của Ionesco qua vở Nữ ca sĩ hói đầu được biểu hiện trên nhiều phương diện:

I. Phân loại

Ionesco ban đầu rất muốn khôi phục bi kịch truyền thống mà ông gọi là “sânkhấu lớn”, “sân khấu chân chính” Nhưng đến khi ông đọc vở “Tiếng Anh tự học”cho một số người bạn nghe thì ông vô cùng ngạc nhiên khi thấy họ phá lên cười

Rồi không lâu sau, ông sửa đổi và dàn dựng dưới cái tên mới “Nữ ca sĩ hói đầu”( mặc dù trong vở kịch này không có nhân vật nào như vậy cả) Dụng ý trình

bày “một bi kịch ngôn ngữ” của Ionesco đã trở thành hài kịch với khán giả Từ đó,ông quyết định đi theo xu hướng “bi- hài”

Theo Ionesco, bi đát và hài hước như hai mặt không thể tách rời của một vấnđề: “Cái hài là trực cảm về cái phi lí, tôi cho rằng nó làm người ta tuyệt vọng hơn

là cái bi Cái hài là bi đát và bi kịch của con người là hài hước” Vì vậy, xét chocùng thì hài hước chỉ làm cho tính bi đát tăng thêm mà thôi

Khi Nữ ca sĩ hói đầu lần đầu ra mắt công chúng, nhiều người nghĩ nó đơn

thuần là vở hề kịch vui nhộn về ngôn ngữ Dĩ nhiên điều này không hoàn toànđúng nhưng cũng chứng tỏ không thể phủ nhận: vở kịch trước hết đã tạo được ứngtượng bởi cái hài hước của nó Ở đây, sự cười nhạo trở thành vũ khí của Ionesco:cười nhạo quan hệ xã hội, cười nhạo sân khấu kịch mà ông đã quay lưng, cườinhạo sự bất lực đến phi lí của ngôn ngữ…Ngôn ngữ vốn được coi như sản phẩmcủa cuộc sống bên trong, của trí tuệ thì nay nó lại rơi vào bi kịch đó Bởi vậy, vởkịch bị giằng xé giữa hai thái cực: hài kịch và bi kịch

Mặt khác, chất hài kịch trong tác phẩm không phải là tiếng cười nhân danhchủ nghĩa nhân văn cười cái xấu xa, lạc hậu Ở đây, đối tượng cười trên sân khấu làcon người nói chung Hay nói cách khác, dường như giữa khán giả và đối tượngtrên sân khấu bị xóa nhòa ranh giới, mỗi người đều thấy ít nhiều bóng dáng mìnhtrên sân khấu ấy Ẩn sâu sau tiếng cười là sự bi đát, và đỉnh cao sự bi đát là ở cảnhcuối với sự hỗn loạn của âm thanh, tối tăm vì đèn tắt Cái kết mở ấy cũng là một sựcách tân của tác giả so với kịch truyền thống

II. Nhan đề

Nữ ca sĩ hói đầu không phải là nhan đề ban đầu của vở kịch mà là trong quá

trình diễn xuất, một diễn viên nói nhầm câu: “Cô gái có mái tóc vàng” thành “Nữ

ca sĩ hói đầu” Ionesco sau đó đã đổi ngay nhan đề vở kịch thành như vậy Đây là

nhan đề phi lí bởi kịch chẳng có nhân vật nào là ca sĩ mà cũng chẳng có ai hói đầu.

III. Cốt truyện

Nữ ca sĩ hói đầu là vở kịch ngắn một hồi gồm 11 lớp, không có cốt truyện hiểu

theo nghĩa truyền thống, mà toàn là các câu chuyện trò tản mạn giữa hai vợ chồngXmith chủ nhà( lớp 1), giữa hai vợ chồng Martin đến thăm( lớp 4), giữa bốn người

cả chủ nhà lẫn khách( lớp 7), rồi thêm ông Đại úy cứu hỏa( lớp 8) và cuối cùng cònlại bốn người sau khi ông Đại úy ra về( lớp 11) Xen vào đó là mấy lớp phụ với côhầu Mary đi ra đi vào Vở kịch gồm tất sáu nhân vật, họ gặp nhau tại nhà ông bàSmith Những câu chuyện họ nói với nhau dường như rất ngớ ngẩn, vụn vặt, thiếulogic Vở kịch có tất cả 11 cảnh: 10 cảnh ít nhiều có chủ đề nhưng riêng cảnh 11 thìtính có chủ đề của nó đã bị tước bỏ: “ Ở cảnh 11, toàn là những lời về nội dung thìloạn xị, về hình thức thì là chơi chữ, chơi âm, mà người dịch có thể không dịch, mà

có dịch thì dịch sai cũng không hại gì”

IV. Chỉ dẫn sân khấu

Chỉ dẫn sân khấu và chiếc cầu nối nhà soạn kịch- kịch bản- diễn viên vàIonesco đặc biệt quan tâm tới điều này Ionesco từng viết: “Trong kịch, tất cảđều là ngôn ngữ: các từ ngữ, các động tác, các đồ vật và ngay cả hành động nữa

vì tất cả dùng để diễn đạt, để nối lên một cái gì” Phần chỉ dẫn sân khấu chiếmdung lượng khá lớn trong tác phẩm, ở đó ông yêu cầu diễn viên hành động rất

ít, chỉ ra vào, đứng ngồi và chủ yếu là hành động bằng lời, lời nói trái ngượchành động, thậm chí ông còn khuyến khích diễn viên diễn ngược lại với kịchbản:

“Bà Smith: Ông Đại úy, ông đã giúp chúng tôi làm sáng tỏ tất cả câu chuyện ấy, mời ông cất mũ, ngồi xuống một lát

Ông Đại úy: Xin lỗi, tôi không ngồi lại lâu được Tôi muốn cất mũ nhưng không có thì giờ để ngồi(ông ấy ngồi xuống, nhưng không cất mũ)”

Ionesco tạo độ mở cho tác phẩm của mình, để diễn viên cũng đồng sáng tạotác phẩm

Tiếng động được dùng thay cho âm nhạc, làm yếu tố phụ họa cho hành độngcủa các nhân vật trên sân khấu Chính vì thế, cường độ và nhịp điệu tiếng độngphải phù hợp, ăn khớp với nhịp điệu diễn xuất của nhân vật.

Âm thanh trong vở kịch cũng được tạo nên từ những đồ vật đời thường Đồvật ở đây là chiếc đồng hồ Nó không có tác dụng trang trí, tạo nên vẻ sangtrọng cho căn phòng mà nó khiến cho căn phòng trở nên lạnh lẽo, thứ gì cũngkiểu cách Tiếng đồng hồ trong nhà ông bà Smith là âm thanh chính, nó điểmmạnh hay nhẹ là tùy thuộc vào các lượt lời nhanh hay chậm của nhân vật Tiếngchuông đồng hồ báo hiệu sự chuyển chủ đề trong cuộc đối thoại của ông bà

Smith Lúc mở màn, “Chiếc đồng hồ Anh buông mười bảy tiếng chuông Anh”: ông bà Smith bắt đầu nói về bữa tối, về người thầy thuốc… Sau đó, “Lại một lát im lặng Đồng hồ gõ bảy tiếng Im lặng Đồng hồ gõ ba tiếng Lại im lặng Đồng hồ không gõ tiếng nào nữa.”: họ nói về cái chết của ông Bobby và nhận xét về sắc đẹp của bà Bobby…Rồi đến cảnh 7, “Đồng hồ điểm từng tiếng đệm cho những câu trả lời qua lại, mạnh nhẹ tùy trường hợp Ông bà Martin, nhất

là bà, có vẻ lubgs túng thẹn thùng cho nên câu chuyện lúc đầu không gắn, mà rời rạc, khó khăn Mở đầu là một hồi im lặng khá lâu, tiếp theo sau vẫn còn có những lúc im lặng, do dự:

Ngoài những lúc nhân vật nói chuyện, chỉ có tiếng chuông đồng hồ điểm,tiếng chuông cửa reo như ngắt quãng, làm gián đoạn, cắt rời thêm cuộc nóichuyện vốn đã lỏng lẻo trống rỗng Tiếng chuông đồng hồ làm nền cho cuộc trò