Cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước ở việt nam cơ sở pháp lý và thực tiễn áp dụng

M Ụ C LỤ CLồi nói dầu Chương I C ơ SỞ ’ỦA c ổ PHẨN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM - THỰC TIỀN c ổ PHẨN HOÁ, TƯ NHẪN HOÁ Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI Ị CO s a LÝ LUẬN, C ơ SỞ TIIƯ

BỘ G IÁ O D Ụ C VÀ Đ Ả O TẠ O BỘ T ư P H Á P

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ VÂN ANH

C HU Y Ê N NGÀNH: LUẬT KINII TỂ

MÃ SỐ: 50515

LUẬN ÁN THẠC s ĩ LUẬT HỌC

t r ư ơ n g ĐH LUÂ t HANOI

HẢ NỘI - 1997

M Ụ C LỤ C

Lồi nói dầu

Chương I

C ơ SỞ ( ’ỦA c ổ PHẨN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC Ở

VIỆT NAM - THỰC TIỀN c ổ PHẨN HOÁ, TƯ NHẪN HOÁ

Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

Ị CO s a LÝ LUẬN, C ơ SỞ TIIƯC TlỄN c ủ a c ổ PHẤN IIQÁ DOANH NGHIỆP

NHẢ NƯỚC ả VlftT NAM

1 Doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế nước ta

1.1 Sự ra đời của doanh nghiệp nhà nước và hoạt động của nó trong

cơ chế cũ

1.2 Bản chất pháp lý của doanh nghiệp nhà nước

1.3 Vai trò của doanh nghiệp nhà nước ở Việt nam trong nổn kinh

tê nước ta hiện nay

2 Các giải pháp cải cách doanh nghiệp nhà nước ở Việt nam

2.1 Nội dung cơ bản của công cuộc cải cách kinh tế

2.2 Quá trình cải cách doanh nghiệp nhà nước

2.3 Thực trạng hoạt động của doanh nghiệp nhà nứơc ở nước ta

hiện nay

2.4 Một số phương hướng cơ bản liếp tục đẩy mạnh cải cách doanh

nghiệp nhà nước

3 Cổ phÀn hoá doanh nghiệp nhà nước - Một giải pháp cơ bản của

quá trình cải cách doanh nghiệp nhà nước

3.1 Khái niệm cổ phàn hoá doanh nghiệp nhà nước

3.2 Cổ pliíỉn lio;í doanh nghiCp Iihíi inrớc là cách lựa chọn lốl nhất

trong việc đổi mới doanh nghiệp nhà nírơc (rong điều kiện của

8

12

151518222629

2934

38384147

3.1 Các nước đang phát triển tluiộc khu vực Mỹ la tinh và Ca ri bê

3.2 Các nước đang phát triển thuộc khu vực Châu phi

3.3 Cnc nước dang phát triển thuộc khu vực ChAu á, Thai bình

1 Sự hình thành và phát triển chương trình cổ phàn hoá doanh

n g h iệ p nhà 11ƯỚC

2 Nội dung cơ bản của pháp luật hiện hành về cổ phán hoá doanh

nghiệp nhà nước

2.1 Mục tiêu cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước

2.2 Đối tượng cổ phần hoá

2.3 Hình thức cổ phần hoá

2.4 Vân đề xác định giá trị doanh nghiệp - Mệnh gía- Phương thức,

thủ tục bán cổ phiếu

2.5 Đối tượng mua cổ phiếu và tỷ lệ bán cổ phiếu của doanh nghiệp

nhà nước tiến hành cổ phần hoá

2.6 Ưu đãi của nhà nước đối với doanh nghiệp và người lao động

trong doanh nghiệp được cổ phẩn hoá

2.7 Quy trình thực hiệu cổ phần hoá

575759

606365

66

7475808888

92

92

949806

Lời nói đ ầ u

1 T ín h c ấ p t h i ế t c ủ a đ ề t à i

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI,VII,VIII và Hiến pháp

1992 đều khẳng định: Nền kinh tế nước ta hiện nay là nền kinh tế hàng hoá nhiểu thành phần theo cơ chế thị trường có sự quản lý cuả Nhà nước, theo định hướng xã hội chủ nghĩa Trong nền kinh tế nhiều thành phần đó, kinh tế quốc doanh được xác định giữ vai trò chủ đạo

Xuất phát từ thực trạng kinh doanh kém hiệu quả của hệ thống doanh nghiệp nhà nước và để kinh tế quốc doanh giữ được vai trò chủ đạo, cần phải đổi mới một cách căn bản hoạt động của loại hình doanh nghiệp này Mục tiêu của quá trình đổi mới doanh nghiệp nhà nước là từng bước phát huy có hiệu quả vai trò cuả doanh nghiệp nhà nước như một công cụ vật chất quan trọng

để Nhà nước chi phối điều tiết sự phát triển của nền kinh tế theo định hướng chiến lược vạch ra

CỔ phần hoá doanh nghiệp nhà nước là một giải pháp quan trọng để đổi mới quan hệ sở hữu trong doanh nghiệp nhà nước, c ổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước nhằm đa dạng hoá hình thức sở hữu, đổi mới phương thức quản lý nhà nước, tạo động lực cho người lao động thực sự làm chủ doanh nghiệp Mặt khác, cổ phần hoá là một giải pháp quan trọng góp phần hình thành tl truờng chứng khoán ở nước ta - một công cụ quan trọng, thiết yếu cho sự vận hành của nền kinh tế thị trường

Cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước là một chủ trương đúng đắn của Đảng và Nhà nước ta để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước nhưng đến nay việc thực hiộn còn chậm

Xuất phát ỉ ừ mục tiêu, ỉợi ích cũng như tình hình cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước ở nước ta, việc nghien cứu cơ sỏ pháp ỉý và thực tiễn áp đụng

cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước có ý nghĩa rất quan trọng cả về lý luân lãn thực tiễn , là việc làm cấp thiết trong giai đoạn hiện nay

2 M ụ c đ í c h và đ ô i t ư ơ n g n g h i ê n cứ u c ủ a l u â n á n

Căn cứ vào những quan điểm của Đảng và Nhà nước về cổ phân lioá doanh nghiệp nhà nước cũng như tình hình thí điểm thực hiện giải pháp này

trong thời gian qua, mục đích của luận án là góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn và cơ sở pháp lý của cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước

ở Việt nam, tìm ra những khó khăn vướng mắc cũng như những giải pháp khắc phục mà Đảng và Nhà nước ta cần tiến hành

Để đạt được mục tiêu này luận án tập trung vào các vấn đề cụ thể sau:

- Các vấn đề liên quan đến cơ sở lý luận, sự cần thiết phải cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước

- Các văn bản pháp luật thực định về cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước

- Thực tiễn cổ phần hoá, tư nhân hoá ở một số nước trên thế giới

- Tinh hình thí điểm thực hiện cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước ở nước ta, các vấn dề phát sinh trong thực tế (đặc biệt là các qui định pháp luật hiện hành cản trở quá trình cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước)

3 P h a m vi n g h i ê n cứ u đ ề t à i

Với đề tài là “Co’p h ầ n hoá d o a n h n g h iệ p N h à nước ở V iệ t n a m -

cơ sở p h á p lý và th ự c tiễ n á p d ụ n g ", chúng tôi không có tham vọng và

không thể nghiên cứu tất cả các mặt của quá trình cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước Trong luận án chúng tôi chỉ tập trung phân tích các cơ sở lỷ luận, cơ

sở thực tiễn, cơ sở pháp lý và tình hình thực hiện thí điểm chương trình cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước ở nước ta

CỔ phần hoá doaiih nghiệp nhà nước là một giải pháp phổ biến ở các nước tìm cách cải cách doanh nghiệp nhà nước nhằm nâng cao hiệu qi.a hoạt động của chúng Vì vậy trong luận án chúng tôi có giới thiệu thực tiễn cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước ở một số nước chứ không đi sâu phân tích quá trình cổ phần hoá ở các nước đó Những phân tích so sánh qúa trình cổ phần hoá ở các nước có tác dụng làm rõ hơn những vấn đề mà chúng ta đang vấp phải, cung cấp krnh nghiệm phù hợp để tham khảo

4 P h ư ơ n g p h á p n g h i ê n cứ u đ ề t à i

Để làm rõ các vấn đề cần nghiên cứu, chúng tôi sử dụng: phương pháp phân tích, tổng hợp, đối chiếu so sánh Các phương pháp cụ thể này được thực hiện trên nền tảng của phương pháp biện chứng, trên cơ sở các quan điểm, đường lối kinh tế của Đảng

cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước Các công trình này chỉ dừng ỏ mức độ giải quyết vấn đề cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước một cách đơn lẻ.

Luận án có những nét mới và đóng góp sau:

- Đây là một cồng trình nghiên cứu cổ phần hoá dưới góc độ pháp lý đầu tiên Khác với các công trình khác, luận án nêu bật được các vấn đề pháp lý của cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước

- Hệ thống hoá được một số quan điểm lý luận, một số thực tiễn của cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước

- Phân tích được những cơ sở pháp lý của cổ phần hoá, những điểm mạnh, những điểm yếu của nó

- Đưa ra được những biện pháp thúc đẩy cổ phần hoá doanh nghiệp nhànước

6 K ế t c ấ u c ủ a l u ậ n á n

Luận án gồm: Lời nói đầu, hai chương và kết luận

- Lòi nói đầu

- Chương ỉ: Cơ sở của cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước ở Việt nam

Thực tiễn cổ phần hoá, tư nhân hoá ở một số nước trên thế giới

- Chương // : c ổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước ở Việt nam - Thực

trạng và giải pháp thúc đẩy

- K ết luận

CIIUƠNG I

Gơ SỞ CỦA CỔ PHẦN HÓA DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC Ở VIỆT

NAM THỰC TIỄN CỦA c ổ PHẦN HÓA, T ư NHÂN HÓA DOANH

NGHIỆP NHÀ NƯỚC Ở MỘT s ố NƯỚC TRÊN THẼ GIỚI

I C ơ SỞ LÝ LUẬN, CO SỞ THỰC TIÊN CỦA c ổ PHẦN HÓA DOANH

N GHI ỆP N HÀ NƯỚC Ở VIỆT N A M

Thứ nhất, xây dựng mới bằng nguồn vốn của ngân sách Nhà nước, nguồn

vốn viện trợ hoặc đi vay (của Liên Xô (cũ), Trung Quốc và các nước xã hội chủ nghĩa khác trong thời kỳ đó)

Thứ hai, quốc hữu hóa các xí nghiệp của các nhà tư sản mại bản, tư sản

dân tộc đã bỏ ra nước ngoài hoặc xí nghiệp nhà nước của chế độ cũ Hình thức này được áp dụng rộng rãi, trong những năm 50, 60, được tiếp tục trong những năm 70 và đạt đỉnh cao vào năm 1975, 1976

Thứ ba, biến các xí nghiệp tư nhân của các nhà tư sản dân tộc thành các

xí nghiệp công tư hợp doanh và sau đó thành các xí nghiệp quốc doanh

Doanh nghiệp nhà nước là một bộ phận quan trọng trong cơ cấu kinh tế của hầu hết các nước trên thế giới Tuy nhiên, tùy theo chủ trương, chính sách

và điều kiện cụ thể của mỗi quốc gia mà khu vực kinh tế Nhà nước có phạm vi

và mức độ hoạt động khác nhau

Việc xác định vị trí, vai trò của kinh tê quốc doanh ở các nước bắt nguồn chính từ học thuyết về vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế

0 các nước tư bản phát triển, từ những năm 30, vai trò kinh tế của Nhà nước được nhiều nhà khoa học tư sản nghiên cứu và xAy dựng thành các trường phái lý luận Một trong những trường phái đó khẳng định vai trò điều chỉnh kinh tế của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường Tiêu biểu cho trường phái này là nhà kinh tế học J Keynes người Mỹ Dựa vào học thuyết kinh tế của Keynes, các nhà nước tư bản thực hiện chính sách can thiệp vào nền kinh

tế nhằm điều tiết chu kỳ phát triển tránh sự mất cân đối có tính tự phát của nền kinh tế thị trường Sự điều tiết của Nhà nước đối với các hoạt động kinh tế được thực hiện bằng nhiều biện pháp, công cụ khác nhau nhằm hướng dẫn, hạn chế thay đổi hành vi kinh tế của các chủ thể sản xuất và kinh doanh cho phù hợp với những sự vận động tổng thể của nền kinh tế theo những mục tiêu

mà Nhà nước vạch ra Một trong những công cụ quan trọng để Nhà nước điều tiết nền kinh tế là các doanh nghiệp của Nhà nước

Sau chiến tranh thế giới thứ hai, nhiều nước tư b ìrl đã thực hiện chính sách chuyển một số công ty tư nhân về khu vực Nhà nước Ở các nước này, doanh nghiệp nhà nước hoạt động trong các ngành sản xuất hàng hóa và dịch

vụ công cộng, các ngành thuộc lĩnh vực then chốt của nền kinh tế, tức là những lĩnh vực tư nhân không dủ sức đầu tư hoặc không đủ độ tin cậy để cho phép đầu tư

Khu vực kinh tế nhà nước ở các nước tư bản phát triển mặc dù chiếm tỷ

ti ing thấp trong GDP của mỗi nước (như ở Mỹ: 1,3% - 1983; Anh: 11,1% - 1978; Pháp: 16,5% - 1982; Italia: 26% - 1982; Cộng hòa Liên bang Đức: 10,7% - 1982; Australia: 14,5% - 1979) nhưng đã có những đóng góp quan trọng và duy trì được tốc độ tăng trưởng ổn định trong thời kỳ dài của nhtitig năm 1960-1970

Ở các nước theo nền kinh tế xã hội chủ nghĩa nói chung và ở Việt Nam nói riêng đã vận dụng học thuyết Mác - Lênin để thực hiện chế độ công hữu

vế tư liệu sản xuất, coi chế độ công hữu là nền tảng kinh tế để xóa bỏ sự phân hóa giàu nghèo, bất công trong xã hội do kinh tế thị trường và chế độ tư hữu gây ra, để xây dựng một xã hội công bằng do nhân dân lao động làm chủ Trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội các nước đã quá nhấn mạnh vào nhiệm vụ và vai trò kinh tế của Nhà nước, coi nó là hiện thân của chế độ công hữu có sức mạnh toàn năng trong việc tổ chức mọi hoạt động kinh tế của xã hội đổng thời phủ nhận vai trò của thị trường, của kinh tế tư nhân

Trong các nước xã hội chủ nghĩa trước đây, nền kinh tế quốc dân không phải là một nền sản xuất hàng hóa mà là một nền kinh tế hiện vạt và xã hội

hóa được quản lý theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp: Nhà nước xã hội chủ nghTa vừa là trung tâm quyền lực chính trị vừa là chủ sở hữu duy nhất và thống nhất đối với tuyệt đại đa số các tư liệu sản xuất của xã hội

Vì vậy, Nhà nước vừa là người chỉ huy, vừa là người trực tiếp tổ chức thực hiện sản xuất kinh doanh Ở các nước xã hội chủ nghĩa đều thực hiện việc quốc hữu hóa và mở rộng mạnh mẽ khu vực kinh tế Nhà nước trong hầu hết các ngành kinh tế với tỷ trọng rất cao Tỷ trọng khu vực kinh tế Nhà nước trong nền kinh tế quốc dân ở các nước xã hội chủ nghĩa Bảng thống kê dưới đây phản ánh phần nào thực tế nêu trên

Tên nước Tỷ trọ n g tro n g vốn cố định

1 Đ ỗ Hoài Nam: Vai trồ của Nhà nước trong phát triển kinh tế, Nxb Khoa học x ã hội, H

1993, Tr 51.

Các doanh nghiộp nhà nước chiếm khoảng 85% vốn cố định của nền kinh

tế, 90% lao động có kỹ thuật, cán bộ khoa học và quản lý được đào tạo của cả

nước Nhà nước cũng ưu tiên dành nhiều nguồn lực để phát triển các doanh

nghiộp nhà nước Chỉ tính riêng trong khoảng 10 năm, từ 1976 đến 1985, Nhà

nước đã phân bổ khoảng 60-70% vốn đầu tư của toàn bộ nền kinh tế và trên

90% vốn tín dụng với lãi suất ưu đãi cho các doanh nghiộp nhà nước

Hàng năm các doanh nghiệp nhà nước đóng góp khoảng 35-40% tổng

sản phẩm xã hội và 28-30% thu nhập quốc dân Phần thu của ngân sách Nhà

nước từ doanh nghiệp nhà nước và thông qua doanh nghiệp nhà nước là phần

thu lớn nhất, dao động hàng năm trong khoảng 60-70%

Cũng như nhiều nước khác, việc phát triển các doanh nghiệp nhà nước ở

Việt Nam là một tất yếu khách quan Trong những năm chiến tranh mặc dù

còn có những mặt yếu kém trong cơ chế quản lý, trong hoạch định chính sách

nhưng về cơ bản các doanh nghiệp nhà nước và cơ chế kế hoạch hóa tập trung

đã có những đóng góp quyết định trong việc huy động các nguồn lực cho

thắng lợi của cuộc chiến tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước và

bảo vệ sự toàn vẹn lãnh thổ

Sau khi cuộc kháng chiến chống xâm lược thắng lợi và đất nước thống

nhất, chúng ta vẫn tiếp tục đuy trì quá lâu cơ chế kế hoạch hóa tập trung quan

liêu bao cấp trong toàn bộ nền kinh tế và đặc biột trong khu vực doanh nghiệp

nhà nước, nơi đã bộc lộ những yếu kém nghiêm trọng Đó là:

- Năng suất, chất lượng và hiệu quả rất thấp Toàn bộ khu vực doanh nghiệp nhà nước không vượt qua ngưỡng cửa tái sản xuất giản đơn Tính

chung trong vòng 10 năm từ 1976 đến 1985 tỷ lệ chi của Nhà nước và thu từ

doanh nghiộp nhà nước là 3:1

- Doanh nghiộp nhà nước hoạt động theo cơ chế thực thanh - thực chi,

giao đủ - nộp đủ Nhà nước bao cấp và quyết định giá đầu vào, đầu ra, nên

doanh nghiệp không cần phải tính toán hiệu quả kinh doanh Hoạt động thua

lỗ có Nhà nước gánh chịu

- Sự phân phối thu nhập trong doanh nghiệp theo cách bình quân đã làm

suy yếu động lực kích thích người lao động, làm việc có năng suất, chất lượng

và hiệu quả

- Bộ máy quản lý doanh nghiệp cồng kềnh, nhiều cấp trung gian với chức

năng chồng chéo Các cơ quan quản lý thường can thiệp sâu vào hoạt động sản

xuất kinh doanh hàng ngày của doanh nghiệp

1.2 B ả n c h ấ t p h á p lý c ủ a d o a n h n g h i ệ p n h à nước

Hầu hết các quốc gia trên thê giới, đều có các doanh nghiệp của mình và,

sử dụng chúng như một công cụ để điều tiết nền kinh tế Và ở các nước khác nhau, khái niệm doanh nghiệp nhà nước được xác định khác nhau

Liên hiệp quốc định nghĩa xí nghiệp quốc doanh là: "Những xí nghiệp đo Nhà nước nắm toàn bộ hoặc một phần sở hữu và nhà nước kiểm soát tới một mức độ nhất định quá trình ra quyết định của xí nghiệp"1

Ở nước ta, hiện nay khái niệm doanh nghiệp nhà nước được quy định trong luật doanh nghiệp nhà nước được Quốc hội thông qua ngày 20/4/1995 Điều 1 luật doanh nghiệp nhà nước định nghĩa doanh nghiệp nhà nước như sau: "Doanh nghiệp nhà nước là tổ chức kinh tế đo nhà nước đầu tư vốn, thành lập và tổ chức quản lý, hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động công ích, nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế xã hội do nhà nước giao doanh nghiệp nhà nước

có tư cách pháp nhân có các quyển và nghĩa vụ dân sự, tự chịu trách nhiộm về toàn bộ hoat động kinh doanh trong phạm vi số vốn do doanh nghiệp quản lý".Như vậy luật doanh nghiệp nhà nước đã xác định một cách khái quát bản chất pháp lý của doanh nghiệp nhà nước Tuy nhiên bản chất này trước đó cũng đã được quy định trong các văn bản khác như: điều lệ xí nghiệp cồng nghiệp quốc doanh ban hành kèm theo NĐ 50-HĐBT ngày 22-3-1988, quy chế pháp lý về thành lập, giải thể doanh nghiệp nhà nước ban hành kèm theo nghị định 388/HĐBT ngày 20-11-1991 Nhìn chung doanh nghiệp nhà nưóc ở nước ta từ khi ra đời đến nay có những đặc trưng pháp lý cơ bản sau:

Thứ nhất: Doanh nghiệp nhà nước là tổ chức kinh tế do Nhà nước thành

lập

Doanh nghiệp nhà nước (trước đây gọi là xí nghiệp quốc doanh) do Nhà nước trực tiếp thành lập để thực hiện các hoạt động kinh tế theo các mục tiêu của mình Việc thành lập ra các doanh nghiệp nhà nước hoàn toàn do ý chí của nhà nước Các cơ quan nhà nước có thẩm quyền đề nghị thành lập và ký quyết định thành lập doanh nghiệp Các doanh nghiệp khác không phải do nhà nước thành lập mà chỉ được Nhà nước thừa nhận sự tồn tại hợp pháp của chúng bằng việc cấp giấy phép và đăng ký kinh doanh Việc đề nghị thành Iftp các doanh nghiệp ngoài quốc doanh hoàn toàn do ý chí của các chủ đầu tư

1 Đ ỗ Đức Định: Vai trò của nhà nước trong phát triển kinh tế - kinh nghiệm Nhật Bản,

Asean và Việt Nam (chủ biên: Vỗ Đạl Lược - Trần văn Thọ) Nxb Khoa học x ã hội, H

1993, Tr 203.

Các chủ đẩu tư có toàn quyền quyết định mọi việc liên quan đến hoạt động của doanh nghiệp từ sở hrai đối với tài sản của doanh nghiệp, quyền tổ chức quản lý doanh nghiệp đến quyền tổ chức thực hiện các hoạt động kinh doanh Theo điều 1, luật doanh nghiệp nhà nước, căn cứ vào mục đích hoạt động, doanh nghiệp nhà nước được chia làm 2 loại:

- Doanh nghiệp hoạt động kinh doanh: là doanh nghiệp hoạt động chủ yếu nhằm mục tiêu lợi nhuận Trong hoạt động kinh doanh, loại doanh nghiệp này phải tự hạch toán, tự đảm bảo lấy thu bù chi kinh doanh có hiệu quả và cạnh tranh bình đẳng với các doanh nghiệp khác

- Doanh nghiệp hoạt động công ích: là doanh nghiệp hoạt động chủ yếu nhằm mục đích công ích như: sản xuất, cung ứng dịch vụ công cộng theo các chính sách của Nhà nước hoặc trực tiếp phục vụ quốc phòng an ninh, hoạt động chủ yếu không vì mục tiêu lợi nhuận Các doanh nghiệp này được Nhà nước cấp kinh phí theo dự toán hàng năm hoặc theo đrm đặt hàng của Nhà nước và phải có trách nhiệm sản xuất, cung ứng sản phẩm, dịch vụ công cộng theo chỉ tiêu kế hoạch hoặc đơn đặt hàng của Nhà nước

Việc phân loại doanh nghiệp nhà nước như trên nhằm đề ra các chính sách, chế độ quản lý thích hợp Trước đây, pháp luật không phân chia như vậy.Hiện nay, doanh nghiệp nhà nước được xác định chỉ nên thành lập mới một cách có lựa chọn, có trọng điểm trong các ngành mang tầm cỡ chiến lược quốc gia để nó thực sự trở thành một lực lượng vật chất giúp nhà nước điều liết nển kinh tế, hướng dẫn thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Thứ hai: Tài sản trong doanh nghnip nhà nước thuộc sở hữu Nhà nước

Tài sản của doanh nghiệp nhà nước là một bộ phân tài sản của Nhà nước

Doanh nghiệp nhà nước do Nhà nước thành lập, đầu tư vốn nên nó thuộc

sở hữu Nhà nước

Trong cơ chế cũ, doanh nghiệp nhà nước được Nhà nước bao cấp, được cung cấp đầy đủ nguyên vật liệu, vốn để hoạt động - nó là doanh nghiệp do Nhà nước đẩu tư 100% vốn Hiện nay, chuyển sang nền kinh tế thị trường, Nhà nước không thể bao cấp toàn bộ cho doanh nghiệp, mà chỉ đầu tư vốn ban đầu và bổ sung vốn khi cần thiết (trừ doanh nghiệp hoạt động công ích được Nhà nước cấp kinh phí để thực hiện hoạt động công ích) Để có thêm nguồn vốn phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh doanh nghiệp nhà nước có thể huy động bằng các cách như: Vay ngân hàng, vay các tổ chức tín dụng, liên doanh, liên kết Vì vậy, Điều 3 Luật doanh nghiệp nhà nước xác định: "Vốn Nhà

nước giao cho doanh nghiệp quản lý và sử dụng là vốn ngân sách cấp, vốn có nguồn gốc ngân sách và vốn của doanh nghiệp nhà nước tự tích lũy" Đối với loại vốn này, doanh nghiệp phải có trách nhiệm bảo toàn và phát triển để duy trì khả năng kinh doanh.

Nhà nước không xác định chế độ bảo toàn và phát triển vốn của doanh nghiệp nhà nước đối với tài sản do doanh nghiệp đi vay, liên doanh liên kết Doanh nghiệp nhà nước không có quyền sở hữu đối với tài sản do Nhà nưóc giao mà chỉ có quyền quản lý và sử C j'in g tài sản để thực hiện các mục tiêu Nhà nước giao cho doanh nghiệp Chuyển sang cơ chế thị trường, Nhà nước đã mở rộng quyền tự chủ cho doanh nghiệp nhà nước trong các lĩnh vực hoạt động sản xuất kinh doanh, đặc biệt là trong lĩnh vực quản lý tài sản Tuy nhiên quyền quản lý và sử dụng tài sản của doanh nghiệp Nhà nước luôn luôn

bị chi phối bởi quyền sở hữu Nhà nước

Trong cơ chế thị trường có rất nhiều loại hình doanh nghiệp, nhiều doanh nghiệp có sự hợp tác của các thành phần kinh tế: Nhà nước, tư nhân, tập thể tham gia vào các hoạt động sản xuất kinh doanh Do đó, vấn đề đặt ra những doanh nghiệp có sự góp vốn của Nhà nước với các thành phần kinh tế khác có được xác định là doanh nghiệp nhà nước không?

Nhiều nước trên thế giới, Nhà nước chỉ đầu tư một phần vào các xí nghiệp được coi là xí nghiệp quốc doanli Theo kinh nghiệm của một số nước như: Italia, Hàn Quốc, tỷ lệ vốn của Nhà nước trong các doanh nghiệp nhà nước rất thấp chỉ từ 10-25% nhưng Nhà nước vẫn là người chủ kiểm soát doanh nghiệp

Theo luật doanh nghiệp nhà nước của nước ta, những doanh nghiệp mà vốn đầu tư ban đầu bao gồm vốn của Nhà nước và các thành phần kinh tế khác (thậm chí Nhà nước có cổ phần chi phối hoặc cổ phần đặc biệt), là những doanh nghiệp không phải do Nhà nước thành lập, đo đó không gọi là doanh nghiệp nhà nước, không chịu sự điều chỉnh của luật doanh nghiệp nhà nước Địa vị pháp lý của các doanh nghiệp này được quy định trong các luật tương ứng như: Luật công ty, Luật đầu tư nước ngoài

Thứ ba: Doanh nghiệp nhà nước là đối tượng quản lý trực tiếp của Nhà

nước với tư cách là chủ sở hữu

Tất cả các doanh nghiệp nhà nước đều trực thuộc một cơ quan quản lý Nhà nước (Bộ chủ quản hoặc ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố) theo sự phân cấp quản lý của Chính phủ

Để quản lý doanh nghiệp do minh thành lập lên, Nhà nước quyết định mục tiêu, nhiệm vụ chiến lược phát triển và định hướng kế hoạch phát triển kinh doanh của doanh nghiệp cũng như quyết định mô hình quản lý Tùy theo quy mô, phạm vi hoạt động, hình thức tổ chức, doanh nghiệp nhà nước phải có

cơ cấu tổ chức tuân thủ quy định của pháp luật về doanh nghiệp nhà nước.Đối với tổng công ty Nhà nước hoặc doanh nghiệp nhà nước độc lập có quy mô lớn, nhất thiết phải có hội đồng quản trị làm chức năng quản lý hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp Tổng giám đốc hoặc giám đốc là đại diện của doanh nghiệp, trực tiếp điều hành hoạt động kinh doanh hàng ngày

Đối với doanh nghiệp nhà nước độc lập có quy mô không lớn thì không

có hội đồng quản trị mà chỉ có giám đốc và bộ máy giúp việc

Trong doanh nghiệp nhà nước, các chức danh quản lý chủ chốt như: thành viên hội đổng quản trị, giám đốc, tổng f\rám đốc, phó tổng giám đốc, phó giám đốc và kế toán trưởng do cơ quan ký quyết định thành lập bổ nhiệm, miễn nhiệm, khen thưởng kỷ luật Đây là điểm khác biệt giữa doanh nghiệp nhà nước với các doanh nghiệp khác

Các cán bộ quản lý chủ chốt ở doanh nghiệp nhà nước là những người

được Nhà nước tín nhiệm giao cho quyền quản lý và điều hành doanh nghiệp

để thực hiện các mục tiêu của Nhà nước

Giám đốc, hội đồng quản trị, tập thể người lao động không phải là chủ sở hữu nhưng lại được quyền chi phối tài sản của Nhà nước Giám đốc, thành viên hội đồng quản trị, kế toán trưởng có khả năng tranh thủ kiếm lợi ích riêng

và để đứng vững cũng có khả năng lo lót cấp trên, lấy lòng tập thể, câu kết, để chiếm đoạt tài sản của Nhà nước

Thứ tư: Doanh nghiệp nhà nước chịu trách nhiệm hữu hạn trong kinh

doanh

Doanh nghiệp nhà nước phải tự chịu trách nhiệm về toàn bộ hoạt động kinh doanh trong phạm vi số vốn do doanh nghiệp quản lý Đây là một vấn đề không mới nhưng lần đầu tiên tính chịu trách nhiệm hữu hạn của doanh nghiệp nhà nước được quy định trong luật Trước đây chưa quy định cụ thể cho nên dẫn đến những cách hiểu khác nhau Có người cho rằng doanh nghiệp nhà nước là một pháp nhân thì đương nhiên chịu trách nhiệm hữu hạn vì đó là đặc tính của pháp nhân song có ý kiến khác lại cho rằng doanh nghiệp nhcà nước thuộc sở hữu Nhà nước nên khi không thanh toán được các khoản nợ thì

Nhà nước phải đứng ra chịu trách nhiệm thay đo đó doanh nghiẽp Nhà nước chịu trách nhiệm vô hạn.

Trong nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần ờ nước ta hiện nay có nhiều

loại hình doanh nghiệp thuộc các hình thức sở hữu khác nhau cùng hoạt động trên thương trường theo nguyên tắc "tự do kinh doanh trong khuôn khổ pháp luật" Việc xác định bản chất có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Hơn nữa, thông qua đặc trưng pháp lý của doanh nghiệp nhà nước giúp chúng ta xác định đứng vai trò của nó trong nền kinh tế nước ta hiện nay

1.3 Vai trò c ủ a d o a n h n g h i ề p n h à nước t r o n g n ề n k i n h

tê t h ị t r ư ờ n g nước t a hù n n a y

Trong một thời kỳ dài chúng ta đã mắc sai lầm quá sùng bái kinh tế quốc doanh, đã thành lộp tràn lan các doanh nghiệp nhà nước Trong cơ chế cũ các doanh nghiệp nhà nước làm ăn kém hiệu quả, bộc lộ các yếu kém nghiêm trọng như phần 1 đã trình bày

Chuyển sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phẩn theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước, hệ thống kinh tế quốc doanh (kinh tế Nhà nước) vãn được xác định giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân, nhưng tính chủ đạo đó được hiểu khác trước

Trước đây, chúng ta đã có quan điểm đồng nhất vai trò chủ đạo với vai trò thống trị của kinh tế quốc doanh nên đã tạo ra cho nền kinh tế quốc dân một khu vực quốc doanh đổ sộ và thiết lộp một cơ chế nhằm triệt tiêu các thành phần kinh tế phi xã hội chủ nghĩa Cơ cấu kinh tế thuần nhất với 2 thành phần kinh tế: kinh tế quốc doanh và kinh tế tập thể đã không khuyến khích việc kế thừa những lực lượng kinh tế do lịch sử để lại Do đó đã tạo ra một khu vực kinh tế quốc doanh không năng đông, không cần cạnh tranh và hoạt động kém hiệu qiicả, trong khi đó khu vực kinh tế có sức phát triển (kinh tế tư nhân) thì bị chèn ép

Trong cơ chế thị trường với sự tồn tại nhiều thành phần kinh tế, kinh tê quốc doanh được xác định cần phải củng cố và phát triển nhất là trong những ngành và lĩnh vực then chốt, quan trọng, có tác dụng mở đường và tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế khác phát triển

Doanh nghiệp nhà nước, một bộ phận quan trọng của kinh tế Nhà nước trong điều kiện nền kinh tế thị trường vẫn giữ vai trò hết sức quan trọng Trước yêu cầu giải phóng mọi năng lực sản xuất, phát huy mọi tiềm năng của các

thành phần kinh tế "Doanh nghiệp nhà nước phải được củng cố, đổi mới và phát triển, nâng cao hiệu quả để phát huy vai trò chủ đạo trong nền kinh tế " 1.Doanh nghiệp nhà nước có vai trò chủ đạo theo nghĩa là công cụ điều tiết

vĩ mô nền kinh tế Vai trò chủ đạo của nó gắn liền với vai trò quản lý của Nhà nước đối với nến kinh tế thị trường Đây là yêu cầu có tính quy luật chung của

sự phát triển kinh tế xã hội, vì bản thân nền kinh tế thị trường chứa đựng những khuyết tật mà muốn khắc phục cần thiết phải có sự quản lý của Nhà nước

Các doanh nghiệp nhà nước bao gồm doanh nghiệp hoạt động kinh doanh

và doanh nghiệp hoạt động công ích được củng cố và phát triển trong các ngành và lĩnh vực then chốt, tạo cơ sở hạ tầng và tiền đề tốt cho sự phát triển của toàn hộ nền kinh tế quốc dAn Thông qun doanh nghiệp nhà nước, Nhà nước tạo ra nguồn tích lũy và dự trữ đủ mạnh để có thể can thiệp vào thị trường, thực hiện việc điều chỉnh các cân đối cơ bản của nền kinh tế - xã hội Doanh nghiệp nhà nước thực hiện việc đầu tư có định hướng để khắc phục bản chất "vô chính phủ" của nền kinh tế thị trường, duy trì môi trường cạnh tranh lành mạnh, chống xu hướng độc quyền của tập đoàn tư nhân, đi đầu trong đổi mới công nghệ thúc đẩy nền kinh tế phát triển theo xu hướng năng suất - chất lượng hiệu quả

Nước ta bắt đầu phát triển nền k inh tế nhiều thành phần, các thành phần kinh tế chưa chiếm lĩnh và giữ đúng vai trò, vị trí của mình Các thành phần kinh tế ngoài quốc doanh nói chung còn nhỏ bé, đang trong giai đoạn ban đầu của sự phát triển chưa phát huy được các tiềm năng của mình Trong hoàn cảnh đó, doanh nghiệp Nhà nước tất yếu phải làm sứ mệnh huy động, tích lũy

để đầu tư phát triển nền kinh tế với vai trò hệ thống doanh nghiệp chủ đạo Sứ mệnh tất yếu đó của doanh nghiệp nhà nước được xác định bởi các lý do sau:

- Doanh nghiệp nhà nước phải xây dựng và phát triển trong những ngành nghề có ý nghĩa chiến lược đòi hỏi có nhiểu vốn mà tư nhân không thể làm và không đủ tin cậy để làm như: giao thông, thông tin, công nghiệp mũi nhọn

- Doanh nghiệp nhà nước phải gánh việc nhiệm vụ đự trữ Nhà nước về những mặt hàng chiến lược

- Doanh nghiệp nhà nước phải gánh vác những khu vực phúc lợi xã hội không thể thiếu đối với sự tồn tại của xã hội mà tư nhân không muốn làm hoặc không làm được

1 Trích Nghị quyết Hội nghị lẩn thứ 7 Ban chấp hành Trung ương Đ C SV N kiìóơ 17/.

■ Doanh nghiệp nhà nước với tư cách là những tổ chức kinh tẽ có tiềm

lực rất có khả năng thu hút đầu tư và \ tp tác với các hãng lớn nước ngoài cũng

như làm đối trọng với các hãng ấy trong thị trường nội địa, hoặc thị trường thế giới

Hệ thống kinh tế Nhà nước, trong đó đoanh nghiệp nhà nước là một bộ phận quan trọng, là công cụ vật chất của Nhà nước để chi phối và điều tiết đôi với các thành phần kinh tế khác để quản lý nền kinh tế quốc dân theo định hướng xã hội chủ nghĩa Trong nền kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay, một mặt, doanh nghiệp nhà nước hoạt động bình đẳng với các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế; mặt khác, tùy thuộc vào từng ngành, từng lình vực cụ thể mà chiếm lĩnh các vị trí then chốt hoặc đóng vai trò chi phối, thực hiện chức năng kinh tế - xã hội, góp phần đảm bảo cho kinh tế Nhà nước đóng vai trò chủ đạo và định hướng về mặt xã hội

Trong nền kinh tế với tỷ trọng kinh tế quốc doanh còn lớn như ở nước ta hiện nay, thì doanh nghiệp Nhà nước vẫn phải đóng vai trò to lớn, gẩn như tuyệt đối trong nhiều lĩnh vực của nển kinh tế

Trong mô hình kinh tế mới mà chúng ta đang hướng tới, doanh nghiệp nhà nước chỉ nên tổn tại trong những ngành, những lĩnh vực then chốt quan trọng trên những địa bàn chiến lược để thực sự trở thành công cụ giúp nhà nước quản lý và điều tiết nển kinh tế

Theo quan điểm của nhiều nhà kinh tế trong nước, doanh nghiệp nhà nước chỉ giữ vai trò chủ đạo, điểu tiết đối với nền kinh tế khi:

- Doanh nghiệp nhà nước thực sự hoạt động có hiệu quả, góp phần tăng ngân sách Nhà nước hoặc giảm tối đn phần bù lỗ (đối với doanh nghiệp nhà nước thuộc lĩnh vực an ninh, quốc phòng và đảm bảo lĩnh vực công cộng)

- Doanh nghiệp nhà nước hoạt động có hiệu quả trong các lĩnh vực then chốt chi phối nền kinh tế quốc dân (tài chính, tín dụng, ngân hàng, điện, bưu điện, viễn thông, giao thông, )

- Doanh nghiệp nhà nước đóng vai trò then chốt trong việc nghiên cứu và

áp dụng các công nghệ tiên tiến, cao cấp

- Doanh nghiệp nhà nước liên kết được các thành phần kinh tế trong sự phát triển tổng thể, góp phắn nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội cho toàn hộ nền kinh tế quốc dân

- Doanh nghiệp nhà nước thực hiện có hiệu quả quan hệ kinh tế đối ngoại, tạo chỏ dựa vững chắc cho việc thực hiện chiến lược mở cửa.

Vai trò chủ đạo của doanh nghiệp nhà nước xuất phát từ yêu cầu khách

quan phát triển kinh tế thị trường ở nước ta và được ghi nhận thành chủ trương,

chính sách và pháp luật của Nhà nước Vai trò luật định riày là yếu tố quan

trọng chi phối sự điều chỉnh pháp lý đối với tổ chức và hoạt động của loại hình

doanh nghiệp nhà nước Để thực hiện được vai trò đó, đòi hỏi trước hết phải

kiên quyêt đổi mới hệ thống doanh nghiệp này Việc đổi mới phải đặt trong sự

phát triển tổng thể nền kinh tế quốc dân và phải xuất phát từ thực trạng doanh

nghiệp nhà nước ở nước ta

V iệ t N a m

2.1 N ộ ì d u n g cơ b ả n C l a c ô n g cuôc c ả i c á c h k ỉ n h tê

Trước năm 1976, nền kinh tế nước ta, được quản lý theo cơ chế kế hoạch

hóa tập trung Tăng trưởng kinh tế chậm đã dẫn tới khủng hoảng kinh tế

Những mâu thuẫn nội tại của nền kinh tế ở nước ta đòi hỏi phải được giải

quyết và cần phải giải phóng các yếu tố sản xuất thúc đẩy sản xuất hàng hóa

phát triển Đó là những điều kiện khách quan của việc đổi mới cơ chế quản lý

kinh tế mà đổi mới quản lý doanh nghiệp nhà nước là bộ phận quan trọng

nhất

Sau khi miền Nam giải phóng đất nước thống nhất, nhận thức sâu sắc hơn

tính bức bách và sự cần thiết phải thay đổi phương thức quản lý Đảng ta đã

tổng kết, khái quát kinh nghiệm xây dựng và quản lý kinh tế, xây dựng các

chủ trương chính sách mới: Nghị quyết Trung ương VI (khóa IV năm 1979)

Chỉ thị 100 - BBT của Ban bí thư (năm 1981) Nghị quyết Trung ương 6 khóa

V - năm 1984 về cải tiến quản lý kinh tế; Nghị quyết Trung ương 8 (khóa V)

về giá - lương - tiền (năm 1985) v.v Đại hội lần thứ VI của Đ n g đã đề ra

chủ trương đổi mới tương đối toàn điện và Đại hội lần thứ VII (1991), thứ VIII

(1996) của Đảng tiếp tục phát triển và nâng các chủ trương, chính sách của

Đại hội lần thứ VI lên tầm cao mới

Đại hội toàn quốc lần thứ VI của Đảng ta năm 1986 đã có những quyết

định có tính chất hước ngoặt về công cuộc đổi mới tương đối toàn diện trên

mọi lĩnh vực, đặc biệt là trên lĩnh vực kinh tế

Thực chất của đổi mới kinh tế ở Việt Nam là sự thay đổi các chính sách

kinh tế, các hình thức và phương thức tác động đến nền kinh tế, nhằm từng

bước thay cơ chế k nh tế cũ bằng một cơ chế kinh tế mới, tạo ra cơ cấu kinh tế hợp lý hơn, phát triển nhanh hơn, có hiệu quả cao hơn Trong thời gian qua, nội dung cơ bản của cuộc cải cách kinh tế diễn ra trến các lĩnh vực chủ yếu:

Thứ nhất, chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế

thị trường có sự quản lý của Nhà nước bằng pháp luật, các công cụ khác và theo kế hoạch, định hướng

Việc quyết định chuyển đổi tính chất nền kinh tế bắt nguồn từ những yếu kém của cơ chẽ kố hoạch hóa tập trung, bao cấp Mô hình này đã quá đề cao vai trò, thúc đẩy và mở đường của quan hệ sản xuất mà không tính đến quy luật quan hộ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất, đem chủ nghĩa xã hội đối lập với thị trường, quá coi trọng kế hoạch và phủ nhân vai trò của thị trường Kết quả của mô hình đó là nền kinh tế kcm phát triển, thị trường hạn hẹp và dẫn đến tình trạng khủng hoảng thiếu Sự sụp

đổ của Liến Xô, các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu và sự khủng hoảng của nền kinh tế nước ta đã chứng tỏ cơ chế kinh tế kế hoạch hóa tâp trung là không thích hợp

Sự lựa chọn mô hình kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa

là nhận thírc mới của Đảng ta về con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Từ những thất bại phổ biến về phát triển kinh tế ở hàng loạt nước lựa chọn mô hình kinh tế hiện vật, có thể rút ra kết luận: không phải chế độ kinh

tế xã hội chủ nghĩa thua kém chế độ kinh tế tư bảti chủ nghĩa, mà là kinh tế hiện vật thua kém kinh tế hàng hóa1 Mô hình kinh tế hiện vật với cơ chế quản lý hành chính tập trung quan liêu và bao cấp đã kìm hãm sự phát triển của xã hội

Việc Đảng ta chủ trương chuyển từ nền kinh tế hiện vật sang kinh tế hàng hóa theo cơ chế thị trường là hoàn toàn đúng đắn phù hợp quy luật khách quan và điều kiện của nước ta Có thể nói kinh tế hàng hóa với hình thírc phát triển của nó là kinh tế thị trường, là loại hình kinh tế - xã hội được tổ chức thông qua thị trường trong điều kiện có sự phân công lao động xã hội Nó đã tồn tại với tư cách là hình thái kinh tế mang tính thích ứng rất mạnh Lịch sử phát triển kinh tê thế giới đã chúng minh rằng, cho đến nay chưa có một cơ chế kinh tế nào hoạt động có hiệu quả hơn cơ chế kinh tế thị trường

1 Vũ Đình Bách - Ngô Đình Giao ị dồng chủ biên) Đổi mới hoàn thiện ( ỉìính sách và cơ

the quản lý kinh t ế ở nước ta, Nxh ( ìúnh trị quốc, gia, H ỉ 993 Tr 67.

Kinh tế thị trường có rất nhiều im điểm nhưng thực tế đã cho thấy, bản than nền kinh tế thị trường cũng có những khuyết tật vốn có của nó như: phán hóa giàu nghèo một cách nhanh chóng, trốn thuế, lậu thuế, làm hàng giả, khai thác tài nguyên vô tội vạ, ô nhiễm môi trường, cung cầu mất cân đối v.v

Để hạn chế và khắc phục những khuyết tật ấy, để nền kinh tế ổn định, các nước có nền kinh tế thị trường đều đề cao vai trò điều tiết, quản lý của Nhà nước Nền kinh tế nước ta là nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa nên Nhà nước cần phối hợp, lựa chọn các công cụ, phương pháp quản lý để làm sao vừa chấp nhận sự tự điều chỉnh của thị trường, lại vừa chủ động điều tiết thị trường để đạt được mục đích: dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng - văn minh

Thứ hai, thực hiện nền kinh tế hỗn hợp nhiều hình thức sở hữu, nhiều khu

vực kinh tế đan xen nhau và bổ sung, hỗ trợ lẫn nhau

Trước đây, một trong những sai lầm lớn trong mô hình xây đựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta là đã tuyệt đối hóa sở hữu toàn dân trên quy mô lớn trong điều kiện chưa cho phép Việc mở rộng hình thức công hữu đã tạo nên tình trạng vô chủ, gây ra việc sử dụng các nguồn lực một cách lãng phí, kém hiệu quả Trong khi đó các tiềm lực kinh tế phù hợp với tính chất nền sản xuất giản đơn trình độ sản xuất lạc hậu ở nước ta lại không được sử dụng

Đại hội toàn quốc lần thứ VI của Đảng ta đã thừa nhận sai lầm của công cuộc cải tạo quan hệ sản xuất theo kiểu cũ, vạch ra phương hướng đổi mới căn bản mô hình kinh tế cũ (nền kinh tế thuần khiết với 2 hình thức sở hữu: sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể với 2 khu vực kinh tế là kinh tế quốc doanh và kinh

tế tập thể) với luận điểm chiến lược là phát triển kinh tế nhiều thành phần, thuộc nhiều hình thức sở hữu theo cơ chế thị trường Luận điểm đó đã được Hiến pháp - 1992 của nước ta khẳng định tại điều 15: "Nhà nước phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Cơ cấu kinh tế - kinh doanh

đa dạng dựa trên chế độ sở hữu toàn dân, sở hữu tập thể, sỏ' hữu tư nhân, trong

đó sở hửu toàn dân và sở hữu tập thể làm nền tảng"

Để có một nền kinh tế thị trường phát triển, mỗi thành phần kinh tế phải được tạo điều kiện phát huy hết tiềm lực của mình, phải tiến hành cấu trúc nền kinh tế, điều chỉnh các hình thức sở hữu và phân phối Để giữ vững định hưóng xã hội chủ nghĩa thì kinh tế quốc doanh phải giữ vai trò chủ đạo và sử dụng có hiệu quả những nguồn lực Đây cũng chính là một đặc điểm của nền kinh tế thị trường nước ta Xuẩt phát từ đặc điểm này, Nhà nước phải có chính

TRƯƠNG t>H L'

sách và sự điều chỉnh hợp lý để vừa đảm bảo sự bình đẳng giữa mọi thành phần kinh tế vừa giữ vững vai trò chủ đạo của kinh tế quốc doanh.

Thứ ba, chuyển từ nền kinh tế khép kín sang nền kinh tế mở cửa, hội

nhập và tham gia vào phân công lao động quốc tế và khu vực

Trước đây, nền kinh tế nước ta là một nền kinh tế khép kín, các hoạt động kinh tế chỉ bó hẹp trong nội địa và quan hệ với các nước xã hội chủ nghĩa Kết quả là chúng ta đã không tiếp thu được kinh nghiệm quản lý tiên tiến và khoa học kỹ thuật hiện đại

Đại hội VI của Đảng ta đã có quyết định về thực hiện chính sách mở cửa,

đa dạng hóa, đa phương hóa các quan hệ quốc tế, mở rộng giao lưu và hợp tác với tất cả các nước trên thế giới không phân biệt chế độ chính trị và xã hội Quan điểm đó được củng cố và phát triển trong Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII, lần thứ VIII và được thể h ện trong nhiều văn bản pháp luật đặc biệt là hiến pháp - 1992 và luật đầu tư nước ngoài tại Việt Nam

Việc mở rộng quan hệ hợp tác với nước ngoài là vấn đề trọng tâm trong chiến lược phát triển kinh tế của nước ta và nhiều nước khác trên thế giới Trong điều kiện ngày nay, khi trình độ khoa học kỹ thuật phát triển nhanh vượt ra khỏi phạm vi của mỗi quốc gia, hợp tác quốc tế trở thành một yêu cầu khách quan mang tính quy luật

Phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo cơ chế thị trường

có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa là một chính sách kinh tế đúng đắn, hợp quy luật khách quan của Đảng và Nhà nước ta đổ thúc đẩy nền kinh tế đất nước phát triển thoát khỏi cảnh nghèo nàn và lạc hậu Doanh nghiệp nhà nước có vị trí, vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế quốc dân vì vậy trong công cuộc cải cách kinh tế ở nước ta, cải cách doanh nghiệp nhà nước là một bộ phận quan trọng nằm trong tiến trình chung của công cuộc đổi mới

2.2 Q u á t r ì n h c ả i c á c h d o a n h n g h i ề p n h à n ư ớ c

Các doanh nghiệp nhà nước ở nước ta đã được hình thành và phát triển qua nhiều thời kỳ Dù ở bất cứ giai đoạn nào của nền kinh tế đất nước, doanh nghiệp nhà nước luôn có vai trò quan trọng, chủ đạo Vì vậy, trong cơ chế kế hoạch hóa tập trung trước đây, cũng như trong cơ chế thị trường hiện nay, Nhà nước ta luôn có những biện pháp cải cách doanh nghiệp nhà nước để nâng cao hiệu quả hoạt động của chúng Việc cải cách doanh nghiệp nhà nước được chia ra làm 3 giai đoạn

Giai đoạn /: Đổi mới (cải tiến) quản lý trong khuôn khổ mô hình kinh tế

cũ, từ đẩu những năm 70 đến trước Đại hội VI của Đảng (12-1986) Một đặc trưng của thời kỳ trước năm 1970 là quản lý doanh nghiệp nhà nước, quản lý kinh tế không dựa trên cơ sở các văn bản pháp luật mà là chỉ thị văn bản cá biệt Các vấn đề có tính nguyên tắc trong quản lý doanh nghiệp như: kế hoạch toàn diện, thi hành chế độ hạch toán kinh tế, áp dụng chế độ tiền thưởng trong doanh nghiệp không được chú ý luật hóa

Việc cải tiến công tác quản lý doanh nghiệp quốc doanh được thực hiện

từ đầu những năm 70 Nội dung cơ bản của việc cải tiến quản lý trong doanh nghiệp là thay đổi số lượng và phạm vi áp dụng hệ thống chỉ tiêu pháp lệnh Ngày 9-1-1971, Thủ tướng ra Chỉ thị 11/TTg về ổn định sản xuất và cải tiến quản lý xí nghiệp công nghiệp quốc doanh Theo chỉ thị này, ở nước ta bắt đầu

áp dụng hệ thống chỉ tiêu pháp lộnh và chỉ tiêu hướng dẫn ở các xí nghiệp quốc doanh Các xí nghiệp phải thực hiộn chỉ tiêu đồng thời thực hiện phương pháp cân đối, thi hành hạch toán kinh tế, đòn bẩy kinh tế và buộc các xí nghiệp phải kinh doanh có lãi Việc thí điểm cải tiến quản lý doanh nghiệp theo những biộn pháp trên, trước tiên được thực hiện ở Nhà máy cơ khí Trần Hưng Đ ' o, rượu Hà Nội và Dệt 8-3

Ngày 19-5-1971, Hội đồng Chính phủ ban hành Nghị định 96/CP về viộc

áp đụng 6 chỉ tiêu pháp lệnh Để tiếp tục cuộc cải tiến quản lý xí nghiệp quốc doanh Nhà nước đã có chủ trương thí điểm việc áp đụng chế độ hợp đồng kinh

tế và trọng tài kinh tế, chế độ nội quy xí nghiệp và hợp đồng tập thể

Sau ngày giải phóng miền Nam, hội đổng Chính phủ đã ban hành ítgỊ?ị quyết 19/CP ngày 29-1-1976 về đổi mới tổ chức sản xuất và chế độ quản lý kinh tế Nghị quyết này đã đề cao vai trò của các đơn vị kinh tế cơ sở

Ngày 10-12-1976 và ngày 23-12-1977 Hội đổng Chính phủ ban hành Nghị định 244/CP và 342/CP Nội dung chủ yếu của 2 nghị định này là thống nhất ban hành hệ thống chỉ tiêu pháp lệnh hàng năm giao cho xí nghiệp quốc doanh

Đến ngày 8-4-1977, Hội đổng Chính phủ ban hành Nghị dinh 93/CP kèm theo điều lệ xí nghiệp công nghiệp quốc doanh Sau gần 30 năm quản lý doanh nghiệp quốc doanh, lần đầu tiên Nhà nước ta ban hành một văn bản pháp lý tổng hợp, quy định địa vị pháp lý của xí nghiệp quốc doanh Bản điều

lệ này đã thể hiện viộc tiếp tục cải tiến quản lý xí nghiệp quốc doanh phục vụ cho cuộc cải cách kinh tế cần phải thực hiện lúc đó Song cuộc cải cách kinh

tế hầu như chưa thực sự diễn ra, nền kinh tế vẫn ở trong tình trạng khó khăn và phức tạp.

Trong thời gian này, bằng quy định của pháp luật Nhà nước đã thực hiện viộc cải tiến quản lý, yêu cầu xi nghiệp phải hạch toán và làm ăn có lãi Tuy nhiẽn, hoạt động sản xuất của các đơn vị cơ sở vẫn bị trói buộc trong cơ chế quản lý tãp trung quan liêu, bao cấp nên chế độ hạch toán kinh tế không được thực hiện đúng Cơ chế quản lý tập trung quan liêu, bao cấp đã làm mất quyền chủ động sản xuất - kinh doanh của cơ sở, kìm hãm sản xuất phát triển, triệt tiêu động lực sản xuất, không khuyến khích áp dụng khoa học kỹ thuật, cải tiến quy trình sản xuất

Mau thuẫn gay gắt trong thời kỳ này là, một bên, Nhà nước can thiệp quá sâu vào công việc sản xuất, kinh doanh của các đơn vị kinh tế cơ sở trong điều kiện nguồn lực của mình có hạn; một bên các cơ sở đòi quyồn tự chủ sản xuất kinh doanh, họ muốn "bung ra" muốn được tháo gỡ Trong điều kiện đó, sản xuất đã sa sút, nhiều xí nghiệp hoạt động thua lỗ có nguy cơ phá sản

Trước tình hình khó khăn về kinh tế lúc bấy giờ, để thực hiện nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ VI (khóa IV) năm 1979 với khẩu hiệu "bung ra", ngày 21-1-1981 Hội đồng Chính phủ đã ban hành quyết định 25/CP về "một

số chủ trương biện pháp nhằm phát huy quyền chủ động sản xuất - kinh doanh

và quyền tự chủ về tài chính của xí nghiệp quốc doanl Quyết định 25/CP là một sự mở đầu về thay đò' cơ chế ở nước ta Theo quyết định này, quyền chủ động của các xí nghiệp được nới dần, công tác kế hoạch hóa được đổi mới Kẽ hoạch của xí nghiệp được chia thành 3 phần: Phần do Nhà nước giao, phần tự cân đối của xí nghiệp và phầti sản xuất phụ Hệ thống chỉ tiêu giao cho xí nghiệp cũng có thay đổi Quyết định 25/CP không quy định rõ ràng chế độ pháp lý giữa các phần kế hoạch nên đã tạo ra kẽ hở cho tiêu cực trong quản lý kinh tế

Để khắc phục những khuyết điểm đó, Hội đồng Bộ trưởng đã ban hành quyết định số 146/HĐBT ngày 25-8-1982 nhằm bổ sung quyết định số 25/CP Ngày 30-11-1984, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Nghị quyết số 156/HĐBT về những vấn đề cấp bách trong quản lý xí nghiệp quốc doanh với mục đích khắc phục những khiếm khuyết của các văn bản trước đó, lập lại trật tự trong quản

lý kinh tế, đưa hoạt động của xí nghiệp quốc doanh vào nề nếp và đạt hiệu quả kinh tế cao

Tuy nhiên, Nghị quyết 156/HĐBT vẫn phản ánh cơ chế quản ]ý tập trung, bao cấp nên các doanh nghiệp vẫn trăn trở tìm lối ra và tiếp tục đòi quyền tự

chủ của mình Do vậy, ngày 8-4-1986, Bộ Chính trị đã có dự thảo Nghị quyết

306 về đảm bảo quyền tự chủ sản xuất kinh doanh của các đơn vị kinh tế cơsở

Giai đoạn 2: Từ 1986-1991, Nhà nước thực hiện chính sách trao một số

quyền tự chủ cho doanh nghiệp trong sản xuất kinh doanh, giảm bớt một số khoản bao cấp của Nhà nước

Để thực hiện Nghị quyết 306 (dự thảo), ngày 26-6-1986, Hội đồng Bộ trưởng đã ban hành 9 bản quy định tạm thời về đảm bảo quyền tự chủ sản xuất, kinh doanh của đơn vị kinh tế cơ sở kèm theo Quyết định số 76/HĐBT Những nội dung đổi mới này đã được khẳng định tại nghị quyết của ban chấp hành Trung ương lần thứ 3 và được cụ thể hóa tại Quyết định 217/HĐBT ngày 14-11-1987, Nghị định 50/HĐBT ngày 22-3-1988 về đổi mới cơ chế quản lý với nội đung cốt lõi là: các đơn vị kinh tế chuyển sa.ig hạch toán kinh doanh

xã hội chủ nghĩa, thực hiện chế độ sản xuất kinh doanh của các đơn vị cơ sở; đổi mới quản lý Nhà nước vể kinh tế, trao quyến tự chủ trong sản xuất kinh doanh cho các đơn vị cơ sở

Quá trình thực hiện quyết định 217/HĐBT, Nghị định 50/HĐBT đã mang lại những kết quả đáng kể Nhờ thực hiện chế độ tự chủ sản xuất kinh doanh của cơ sở mà sản xuất phát triển hơn

Giai đoạn 3: Từ 1991 đến nay, Nhà nước tiến hành sắp xếp lại các doanh

nghiệp nhà nước và thực hiện các giải pháp đa dạng các hình thức sở hữu trong doanh nghiệp nhà nước

Đến đầu thập kỷ 90 cùng với công cuộc đổi mới kinh tế của đất nước, các doanh nghiệp nhà nước thực sự bắt đầu chuyển qua cơ chế mới - cơ chế thị trường Khi bước sang cơ chế thị trường, Nhà nước không bao cấp toàn bộ cho doanh nghiệp nữa Nhiều doanh nghiệp khống thích nghi được với môi trường

k nh doanh mới, làm ăn thua lỗ

Để doanh nghiệp nhà nước tiếp tục phát triển, Nhà nước ta đã có chủ trương sắp xếp lại lực lượng và đổi mới hoạt động của hệ thống doanh nghiệp này Việc sắp xếp lại các doanh nghiệp nhà nước được tiến hành theo Quyết định 315/HĐBT ngày 1-9-1990 quy định một số điểm cơ bản về thủ tục giải thể xí nghiệp quốc doanh bị thua lỗ nghiêm trọng và Nghị định 388/HĐBT ngày 20-11-1991 của Hội đồng Bộ trưởng kèm theo quy chế vể thành lập, giải thể doanh nghiệp nhà nước Cuộc sắp xếp này được diễn ra từ cuối năm 1991

và kết thúc vào cuối năm 1994 Đến cuối năm 1994, số doanh nghiệp nhà nước đã giảm đi rất nhiều Số doanh nghiệp bị giải thể, chuyển đổi hình thức

khoảng hơn 2.000 doanh nghiệp, số sáp nhập vào doanh nghiệp khác khoảng 4.000 doanh nghiệp Những doanh nghiệp này đều là doanh nghiệp nhỏ và quá nhỏ, vốn dưới 500 triệu đổng và phần lớn do cấp huyện quản lý.

Sau quá trình sắp xếp lại, doanh nghiệp nhà nước có nhiểu đổi mới, năng động hơn, hoạt động có hiệu quả hon Bên cạnh những thành tựu đạt được, nhìn chung doanh nghiệp nhà nước vẫn còn bộc lộ nhiều tồn tại và yếu kém Những yếu điểm đó của hệ thống doanh nghiệp nhà nước được thể hiện rõ qua nghiên cứu thực trạng hoạt động của nó

2.3 Thực t r a n g h o a t đ ' n g c ủ a d o a n h n g h i ệ p n h à nước ở nước t a h i ê n n a y

Trong cơ chế cũ, ở nước ta doanh nghiệp nhà nước tồn tại với một số lượng khổng lồ Theo số liệu của tổng cục thống kê, tính đến ngày 1-9-1990

cả nước có 12084 doanh nghiệp hoạt động trong tất cả các ngành các lĩnh vực của nền kinh tế quốc dân và do nhiều cấp quản lý Sau khi thực hiện viộc tổ chức sắp xếp lại theo Quyết định 315/HĐBT ngày 1-9-1990 và thành lập lại các doanh nghiệp nhà nước theo Nghị định 388/HĐBT ngày 20-11-1991 và sau hàng loạt cải cách, đến nay doanh nghiệp nhà nước vẫn còn 6.500 doanh nghiệp (theo số liệu của vụ đăng ký kinh doanh - Bộ K ế hoạch đầu tư) Trong

số đó có 1971 doanh nghiệp (chiếm 30,3% tổng số doanh nghiệp nhà nước) do các bộ, ngành Trung ương quản lý và 4529 doanh nghiệp ('chiếm 69,7% tổng

số doanh nghiệp) do ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Tning ircng quản lý

Đến năm 1995, số lượng các doanh nghiệp nhà nước vẫn chiếm tỷ trọng lớn so với các doanh nghiệp ngoài quốc doanh: trong lĩnh vực công nghiệp là 78,8%; xây đựng cơ bản: 49%; tài chính, ngân hàng, bảo hiểm: 99,6%, giao thông vận tải bưu điện: 54%; thương nghiệp, vật tư: 46,5%'

Ở nhiều nước trên thế giới, kinh tế quốc doanh cũng giữ một vai trò quan trọng, ngay cả ở các nước tư bản phát triển, Nhà nước vẫn phải có các doanh nghiệp của mình Chúng được coi là công cụ can thiệp trực tiếp và chủ yếu của Nhà nước để đảm bảo duy trì một nền kinh tế ổn định Tại các nước đó, các công ty của Nhà nước chỉ hoạt động trong các ngành sản xuất hàng hóa và dịch vụ công cộng, các ngành thuộc lĩnh vực then chốt của nền kinh tế, đó là

1 Tríclì Báo cáo về tình hình đổi mới doanh nghiệp nhà nước của Bộ Kê hoạch và dầu tư

nqày 1413/1995.

những ngành những lĩnh vực tư nhân không đầu tư hoặc không đủ sức đầu tư Nhưng ngay cả ở các nước này kinh tế quốc doanh hoạt động cũng kém hiệu quả Các bằng chứng từ nhiều nước cho thấy, nhiều doanh nghiệp nhà nước đã hoạt động tồi và gây ra những thất thoát tài chính lớn Ví dụ, theo đánh giá của Ngân hàng thế giới thì vào thời gian 1989 - 1991 các thất thoát của doanh nghiệp nhà nước là 9% GDP ở Achentina, 8% ở Nam Tư và trung bình trên

5% ở các nước cận Sahara châu Phi Năng suất lao động ở các doanh nghiệp

nhà nước thấp hơn 38% so với khu vực tư nhân

Sau 5 năm đổi mới và điều chỉnh, số lượng các doanh nghiệp nhà nước ở nước ta đã giảm gần một nửa song như vậy vẫn còn quá nhiều Các doanh

nghiệp nhà nước hiện nay vẫn tổn tại ở hầu hết các ngành, các lĩnh vực, điều

đó là không cần thiết Hơn nữa với số lượng doanh nghiệp nhà nước nhiều như vây làm vượt quá khả năng nguồn lực về vốn và cán bộ quản lý của nước ta hiện có

Hệ thống doanh nghiệp nhà nước ở nước ta phân bố còn nhiều bất hợp lý

Các doanh nghiệp nhà nước chủ yếu tập trung ở các thành phố lớn như Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, thành phố Hổ Chí Minh Nhiều vùng của đất

nước có nguồn tài nguyên phong phú, lao động dổi đào như ở miền núi phía

Bắc hầu như không có doanh nghiệp nhà nước

Sự phân tán của các doanh nghiệp nhà nước ở các ngành, các lĩnh vực dãn đến tình trạng trên cùng một địa bàn lãnh thổ các doanh nghiệp nhà nưóc của Trung ương, địa phương hoạt động chổng chéo, cạnh tranh lẫn nhau một cách vô tổ chức, gây khó khăn cho nhau trong việc sản xuất kinh doanh

Hiện nay, phần lớn các doanh nghiệp nhà nước ở nước ta có quy mô nhó

và hoạt động kém hiệu quả

Theo số liệu thống kê của Bộ Tài chính, tổng số vốn Nhà nước tại các doanh nghiệp nhà nước là 70.184 tỷ đổng, bình quân 1 doanh nghiệp là 11,6

tỷ đồng tương đương với vốn một doanh nghiệp loại nhỏ Ờ các nước như Thái Lan, Inđonexia, Malayxia

Đến nay vẫn còn 46,1 % doanh nghiệp nhà nước có số lao động dưới 100 người và gần 50% doanh nghiệp nhà nước có mức vốn dưới 1 tỷ đồng, trong

đó gán một nửa có vốn dưói 500 triệu đổng Các doanh nghiệp có vốn lớn từ

100 tỷ trở lên chỉ chiếm 1,5% tổng số doanh nghiệp Số doanh nghiệp có từ

1000 lao động trở lên chỉ chiếm 4% trong tổng số doanh nghiệp

Vốn thực tế hoạt động của doanh nghiệp nhà nước chỉ bằng 80% vốn hiện có do kinh doanh thua lỗ, công nợ khó đòi, tài sản mất mát, kém phẩm chất chưa được xử lý Riêng vốn lưu động có 14.239 tỷ đồng và chỉ có 50% được huy động vào kinh doanh, 50% còn lại nằm ở lỗ, công nợ khó đòi

Các doanh nghiệp nhà nước ở nước ta hiện nay, do quy mô nhỏ, vốn ít không có khả năng đầu tư trang thiết bị hiện đại, mở rộng sản xuất kinh doanh nên yếu sức cạnh tranh trên thị trường

Trình độ kỹ thuật, công nghệ cũng ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả hoạt động của hệ thống doanh nghiệp nhà nước Trừ một số rất ít (18%) doanh nghiệp nhà nước mới được đầu tư (sau năm 1986) còn chủ yếu được thành lập

từ lâu có trình độ kỹ thuật thấp, công nghệ lạc hậu Giá trị còn lại CMa tài sản

cố định trong doanh nghiệp nhà nước là 61,4% so với nguyên giá

Theo đánh giá của Bộ khoa học công nghệ và môi trường: máy móc thiết

bị của doanh nghiệp nhà nước lạc hậu so với thế giới từ 10-20 năm Theo điều tra của Tổng cục thống kê: thiết bị của doanh nghiệp nhà nước lạc hậu từ 2-3 thế hệ Các doanh nghiệp Trung ương có tới 54,3% trình độ thủ công, 41% trình độ cơ khí và 3,7% trình độ tự động Doanh nghiệp địa phương còn lạc hậu hofn; chỉ có 2% trình độ tự động, 24% trình độ cơ khí và 74% trình độ thủ công

Nhiều thiết bị trong các doanh nghiệp nhà nước sau 14-15 năm mới được thay đổi, thậm chí trong một số ngành vẫn sử dụng thiết bi từ năm 1938­

1940), trong khi đó thời gian đổi mới thiết bị ở các nước khác trung bình là 5

năm Các báo cáo về tình hình hoạt động của doanh nghiệp nhà nước cho thấy chỉ có khoảng 15% sản phẩm công nghiệp của ta đạt tiêu chuẩn xuất khẩu; 65% số sản phẩm đạt mức dưới trung bình để tiêu dùng nội địa, 20% số sản phẩm kém chất lượng Hiện tượng hàng hóa ứ đọng với khối lượng lớn và chiếm hơn 10% số vốn lưu động của toàn xã hội Chính do công nghệ lạc hậu nên năng suất, chất lượng sản phẩm của đoanh nghiệp nhà nước kém Theo kết quả điều tra xét về mặt hiện vật, năng suất lao động của ta về chế biến đầu thực vật chỉ bằng 10% mức của thế giới, về sản xuất các sản phẩm dệt, giấy, may chỉ bằng 30% đến 40% mức của thế giới, về thi công cầu đường chỉ bằng 1/20 mức của Pháp

Hiện nay, việc quản lý của Nhà nước đối với doanh nghiệp nhà nước chưa hợp lý Một mặt các cơ quan chủ quản vẫn can thiệp khá sâu vào hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, mặt khác trong nhiểu lĩnh vực hoạt động đặc biệt là quản lý tài chính lại bị buông lỏng Điều này hạn chế

quyền tự chủ trong sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp đồng thời làm cho Nhà nước mất vai trò thực sự là người chủ sở hữu và tạo cơ hội cho nhiều cá nhân lạm dụng, chiếm đoạt tài sản công để làm giàu cá nhân, hoặc làm ăn phi pháp Trong một số doanh nghiệp nhà nước, đội ngũ cán bộ chủ chốt có trình

độ chuyên môn và tổ chức quản lý chưa đủ tiêu chuẩn vì vậy không đủ sức giải quyết các vấn đề phát sinh trong sản xuất kinh doanh Nhiều giám đốc, kế toán trưởng đã phải vào tù vì tham ô tài sản của Nhà nước, vi phạm chế độ quản lý tài chính

Hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước còn thấp Mấy năm gần đây, sản xuất trong các doanh nghiệp nhà nước bắt đầu được phục hổi và phát triển, nhưng nhìn chung hiệu quả vẫn còn thấp Tỷ suất lợi nhuận bình quân so với doanh thu năm 1995 là 5%, thấp nhất là ở các ngành sản xuất vật chất Trong các doanh nghiệp nhà nước đang hoạt động chỉ có 12,8% doanh nghiòp có tỷ suất lợi nhuận từ 15% /năm trở lên trong ngành sản xuất vật chất và 4,3% doanh nghiệp nhà nước có tỷ suất lợi nhuận từ 20%/năm trong các ngành địch vụ

Tỷ trọng tiêu hao vật chất trong tổng sản phẩm xã hội của khu vực kinh

tế Nhà nước cao gấp 1,5 lần và chi phí để tạo ra một đổng thu nhập quốc dân thường cao gấp 2 lần so với kinh tế tư nhân Hệ số sinh lời của khu vực doanh nghiệp nhà nước rất thấp Hệ số sinh lời của vốn lưu động tính chung chỉ đạt 7%/năm trong đó ngành giao thông vận tải 2%/năm, ngành công nghiệp khoảng 3%/năm, ngành thương nghiệp đạt 22%/năm

Các doanh nghiệp nhà nước hoạt động thua lỗ chiếm tỷ trọng lớn Cụ thể

ở thời điểm 1-6-1995 chỉ có 47,6% hoạt động có lãi ở mức thấp dưới 8%, khoảng 30% doanh nghiệp lãi trên 8%, 11% doanh nghiệp bị thua lỗ, bình quân mỗi doanh nghiệp lỗ 0,6 tỷ đổng/năm, 12% doanh nghiệp hoạt động không lỗ nhưng cũng không có lãi Các số liệu đó cho thấy việc làm ăn thua lỗ của các doanh nghiệp nhà nước đã gây ra tổn thất lớn cho ngân sách Nhà nước

và là một trong những nguyên nhân đưa đến việc bội chi ngân sách

Từ năm 1989 đến nay, nền kinh tế đã thực sự bước sang hoạt động theo

cơ chế thị trường Các chính sách kinh tế, tài chính đối với doanh nghiệp nhà nước đã được thay đổi theo hướng tự đo hóa giá cả Chi phí ngân sách Nhà nước cho bù lỗ, bù giá, bổ sung vốn lưu động cho khu vực này đã giảm đáng

kể Nhưng tư tưởng bao cấp trong đầu tư vẫn còn nặng nề Hàng năm 85% vốn tín dụng với lãi suất ưu đãi được dành cho doanh nghiệp nhà nước vay Hầu hết các doanh nghiệp nhà nước không bảo toàn được nguồn vốn Nhà nước đầu

tư Theo báo cáo của Tổng cục thống kê, nhìn chung các doanh nghiệp nhà

nước mới chỉ bảo toàn được vốn lưu động, còn vốn cố định thì mới chỉ bảo toàn ở mức 50% so với chỉ số lạm phát Hai ngành chiếm giữ vốn lớn nhất là công nghiệp và thircfng nghiệp (72,52%) lại là ngành có tỷ lệ thất thoát vốn lớn nhất (16,41% và 14,95%) Vấn đề nợ nần vòng vo mất khả năng thanh toán còn diễn ra khá nghiêm trọng do tình trạng quản lý của Nhà nước về tài chính

còn lỏng lẻo, từ đó nạn tham nhũng, lãng phí diễn ra ở mức báo động.

Từ sự phân tích trên ta có thể rút ra kết luận về thực trạng của doanh nghiệp nhà nưóc ở nước ta hiện nay

- Số lượng các doanh nghiệp quá nhiều và bố trí không hợp lý

- Quy mô của các doanh nghiệp nhà nước còn nhỏ bé

- Kỹ thuật và công nghệ ở các doanh nghiệp nhà nước còn lạc hậu

- Việc quản K' đối với hệ thống doanh nghiệp nhà nước quá yếu kém

- Hiệu quả sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp nhà nước còn thấp

Từ bản chất cũng như thực trạng hoạt động của doanh nghiệp nhà nước, chúng ta có thể thấy một vấn đề lớn trong cơ chế quản lý hiện nay làm cho doanh nghiệp nhà nước hoạt động chưa có hiệu quả là:

Cơ chế thực hiện quyền sở hữu toàn dân trong các doanh nghiệp nhặ nước là chưa rõ ràng Người đại điện chủ sở hữu của doanh nghiệp nhà nước chưa được xác định cụ thể do đó dãn đến tình trạng vô chủ hoặc quá nhiều chủ trong các doanh nghiệp nhà nước Do không có sự phân biệt đầy đủ quyến sở hữu Nhà nước và quyền quản lý kinh doanh của giám đốc và tâp thể người lao động trong doanh nghiệp nên tài sản của doanh nghiệp nhà nước không được

sử đụng có hiệu quả Người lao động chưa thực sự gắn bó, làm việc hết sức vì doanh nghiệp Một số nhà quản lý doanh nghiệp cũng như quản lý Nhà nước lợi đụng chức quyền bòn rút tài sản của Nhà nước làm giàu cho cá nhân

2.4 M ô t s ố p h ư ơ n g h ư ớ n g cơ b ả n t i ế p t u c đ ẩ y m a n h c ả i

c á c h d o a n h n g h i ê p n h à n ư ớ c 1

2.4.1 Đổi mới c ơ cấu ngành

Trên thực tế hiện nay đang tồn tại hai nhóm doanh nghiệp nhà nước:

1 Vũ Đình Bách - Ngô Đình Giao (dồng chã biên): Phát triển các thành phẩn kinh t ế và

các tổ chức kinh doanh ở nước ta hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia H 1997, Tr ỉ 93- ì 98.

- Nhóm phục vụ các nhu cầu có tính công cộng, hoặc một số lĩnh vực Nhà nước cần thiết phải độc quyền, cần vốn lớn, công nghệ cao, hiệu quả đồng vốn thấp mà các thành phần kinh tế khác không có điều kiện hoặc không muốn làm như: xây dựng cơ sở hạ tầng, cơ khí chế tạo máy lớn hoặc công nghệ phức tạp, cung cấp hàng tiêu dùng.

- Nhóm sản xuất kinh doanh các mặt hàng tiêu dùng Hiện nay các doanh nghiệp nhà nước chủ yếu tập trung ở ngành công nghiệp và thương nghiệp dịch vụ Hai ngành này chiếm 2/3 số doanh nghiệp, 55% số lao động và gần 70% vốn Nhà nước đầu tư

Theo chiến lược ổn định và phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2000 và luật doanh nghiệp nhà nước về lâu dài Nhà nước cần tập trung phát triển các doanh nghiệp nhà nước thuộc nhóm thứ nhất, nhằm bảo đảm các điều kiện và môi trường kinh tế thuận lợi cho nền kinh tế quốc dân phát triển

Với nhóm thứ hai, trong vài năm trước mắt cần có biện pháp xử lý kiôn quyết bằng nhiều hình thức đối với các doanh nghiệp nhà nước thua lỗ kéo dài Đổng thời quan tâm đổi mới, nâng cao hiệu quả hoạt động của số doanh nghiệp đang tồn tại để từng bước đa dạng hóa sở hữu và chuyển đổi sở hữu Cần khuyến khích các thành phần kinh tế đầu tư vào sản xuất kinh doanh các mặt hàng thuộc nhóm này để thay thế dần các doanh nghiệp nhà nước, đổng thời có quy chế xét duyệt chặt chẽ để hạn chế đến mức tối đa việc cho ra đời các doanh nghiệp nhà nước thuộc loại này

Cơ cấu ngành của bộ phận doanh nghiệp nhà nước không bất biến, mà có

sự thay đổi tùy thuộc vào các yêu cầu chi phối, điổu tiết của Nhà nước đối với nền kinh tế trong từng thời kỳ Vì vậy, cần định kỳ rà soát lại bộ phận doanh nghiệp nhà nước thuộc nhóm thứ nhất để Nhà nước tập trung vốn đầu tư vào những bộ phận then chốt, trọng yếu nhất

2.4.2 Đổi mới quan hệ sở hữu

Quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất giữ vai trò quyết định các quan hệ khác như: quan hệ phân phối, quan hệ về tổ chức quản lý Xuất phát từ thực trạng hoạt động của doanh nghiệp nhà nước với đặc trưng tài sản trong doanh nghiệp nhà nước thuộc sở hữu của Nhà nước do đó một nội dung quan trọng của đổi mới doanh nghiệp nhà nước là đổi mới quan hệ sở hữu

Đổi mới quan hệ sở hữu trong doanh nghiệp nhà nước xét trên quan điểm tổng thể và ở tầm vĩ mô nhằm ba mục tiêu sau:

- Khắc phục tình trạng vô chủ hoặc quá nhiều chủ đại diện trong các doanh nghiệp nhà nước Nhanh chóng hình thành các doanh nghiệp ngoài quốc doanh, tạo ra các loại chủ thể kinh doanh khác nhau trên thị trường, thu hẹp và xóa bỏ tình trạng độc quyền của doanh nghiệp nhà nước, mở rộng cạnh tranh.

- Thúc đẩy nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của từng doanh nghiệp và của toàn bộ nền kinh tế quốc dân trên cơ sở phát huy sáng tạo và sự quan tâm đến lợi ích của từng người và tập thể lao động Phát huy cao nhân tố con người, sử dụng có hiệu quả nhất tiềm lực vật chất và tiềm lực con người

- Việc chuyển hóa sở hữu của doanh nghiệp sẽ buộc phải chuyển gần hết chức năng quản lý cua chủ sở hữu mà lâu nay bộ máy Nhà nước phải đảm đương cho người trực tiếp sử dụng tài sản trong doanh nghiệp nhà nước để thích ứng với cơ chế thị trường trong hoạt động của chúng Do đó, phải xác định rõ ràng người đại diện chủ sở hữu của tài sản trong doanh nghiệp nhà nước, tách bạch một cách rõ ràng quyền sở hữu với quyền kinh doanh bằng việc quy định một cách cụ thể trách nhiệm và quyền lợi của doanh nghiệp nhà nước, của những cán bộ lãnh đạo chủ chốt trong doanh nghiệp

Để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước và tập trung vốn vào các công trình trọng điểm, Nhà nước cần phải nhanh chóng xúc nến thực hiện đa dạng hóa các hình thức, cấp độ sở hữu (Nhà nước trực tiếp sở hữu

và quản lý, khoán, cho thuê, đấu thầu, cổ phần hóa ) tùy thuộc vào lĩnh vực, quy mô, trình độ cụ thể của các doanh ngb âp nhà nước

Ngoài 2 phương hướng cơ bản như đã nêu trên, để đổi mới hệ thống doanh nghiệp nhà nước, chúng ta còn cần đổi mới cơ chế quản lý của Nhà nước đối với các doanh nghiệp nhà nước và đổi mới cơ chế quản lý trong nội

bộ các doanh nghiệp

Việc đổi mới doanh nghiệp nhà nước để góp phần tạo ra cho nển kinh tế quốc dân một cơ cấu hợp lý, có hiệu quả kinh tế - xã hội cao, đòi hòi phải có giải pháp, bước đi phù hợp với điều kiện của Việt Nam, nhất là khi phát triển nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa Một trong những giải pháp nhàm đổi mới quan hệ sở hữu trong doanh nghiệp nhà nước, làm cho toàn dân đặc biệt là người lao động góp vốn vào doanh nghiệp, tham gia quản

lý doanh nghiệp đó là cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước

Đổi mới hệ thống doanh nghiệp nhà nước là một khâu cơ bản và rất quan

trọng trong đổi mới kinh tế mà đổi mới quan hệ sở hữu lại là một trong những

phương hướng vô cùng quan trọng để cải cách doanh nghiệp nhà nước Để làm được việc này, Nhà nước ta đã ban hành khá nhiều văn bản cụ thể hóa chủ trương đa dạng hóa hình thức sở hữu Đó là Quyết đinh 202/CT của Chủ tịch Hội đổng Bộ trưởng ngày 8-6-1992 vể tiếp tục làm thí điểm chuyển một số doanh nghiệp nhà nước thành công ty cổ phần kèm theo đề án chuyển một số doanh nghiệp nhà nước thành công ty cổ phần; Chỉ thị 84/TTg ngày 4-3-1993 của Thủ tướng Chính phủ về xúc tiến thực hiện thí điểm cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước và các giải pháp đa dạng hóa hình thức sở hữu đối với doanh nghiệp nhà nước; Nghị định 28/CP ngày 7-5-1996 của Chính phủ về chuyển một số doanh nghiệp nhà nước thành công ty cổ phần; Thông tư 50TC/TCDN ngày 30-8-1996 của Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện Nghị định 28/CP

Theo các văn bản đó, cổ phần hóa ở nước ta là cách nói tắt chủ trương

chuyển một số doanh nghiệp nhà nước thành công ty cổ phần

Điểu 1 thông tư 50/TCDN ngày 30-8-1996 của Bộ Tài chính hướng dẫnnhững vấn để về tài chính, bán cổ phần và phát hành cổ phiếu trong việcchuyển một số doanh nghiệp nhà nước thành công ty cổ phần quy định:

"Doanh nghiệp nhà nước chuyển thành công ty cổ phẩn (hay cồn gọi là

c ổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước) là một biện pháp chuyển doanh nghi ệp

từ sở hữu Nhà niứrc sang hình thức sỏ hữu nhiều thành phần, trong dó tồn tại một phần sỏ' hữu Nhà nước".

Từ quy định trên, ta thấy cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước ở nước ta

có những đặc điểm sau:

- C ổ phần hóa là quá trình chuyển đổi doanh nghiệp nhà nước sang câng

ty cổ p h n.

Một doanh nghiệp nhà nước, sau khi hoàn tất quy trình cổ phần hóa, doanh nghiệp đó sẽ không còn tồn tại dưới loại hình doanh nghiệp nhà nước nữa, không chịu sự điều chỉnh của luật doanh nghiệp nhà nước mà chuyển sang loại hình công ty cổ phần, chịu sự điểu chỉnh của luật công ty được Quốc hội thông qua ngày 21-12-1990.

Khi đã chuyển đổi hình thức hoạt động sang công ty cổ phần thì địa vị pháp lý của doanh nghiệp đó hoàn toàn tuân thủ theo quy định của pháp luật

vể công ty cổ phần Có nghĩa là toàn bộ các vấn đề liên quan đến hoạt động của doanh nghiệp, từ bản chất pháp lý, quyển và nghĩa vụ, cơ chế quản lý đến quy chế pháp ]ý về thành lập giải thể, phá sản đều phải chịu sự điểu chỉnh của luật công ty Theo quy định hiện hành, xuất phát từ bản chất pháp lý của mỗi loại hình doanh nghiệp, công ty cổ phần có nhiểu ưu thế hơn so với doanh nghiệp nhà nước trong việc định đoạt tài sản, quản lý doanh nghiệp và huy động vốn đổ phục vụ kịp thời nhu cầu sản xuất kinh doanh

- Cô phơn hóa là biện pháp chuyển doanh nghiệp từ sở hữu N hà nước sang hình thức sở hữu nhiều thành phần.

Trước khi cổ phần hóa, toàn bộ tài sản của doanh nghiệp thuộc sở hữu Nhà nước Doanh nghiệp không phải là chủ sở hữu mà chỉ là người có quyền quản lý và sử dụng tài sản Nlià nước đã đầu tư để thực hiện các mục tiỏu kinh

tế - xã hội do Nhà nước giao Khi cổ phần hóa, sau khi xác định giá trị doanh nghiệp (xác định phần sẽ chuyển đổi sở hữu), xác định số lượng cổ phiếu phát hành, Nhà nước bán cổ phiếu cho các cá nhân, tổ chức thuộc mọi thành phần kinh tế Những người mua cổ phiếu sẽ trở thành thành viên của công ty cổ phần, có quyền sở hữu một phần tài sản của công ty tương ứng với phần vốn góp đổng thời phải chịu trách nhiệm đối với các khoản nợ của cồng ty tương ứng với phần vốn góp vào công ty Theo quy định hiện hành, mọi cá nhân, tổ chức thuộc các thành phần kinh tế: quốc doanh, tập thể, tư nhân, tư bản Nhà nước khi có đủ điều kiện đều có quyển được mua cổ phiếu của doanh nghiộp nhà nước tiến hành cổ phần hóa Do đó, những tài sản trong doanh nghiệp trước thuộc sở hữu Nhà nước nhưng sau khi cổ phần hóa sẽ thuộc sở hữu của những người mua cổ phiếu, thuộc sở hữu của nhiểu thành phần kinh tế

- C ổ phún hóa là biện pháp duy trì sở hữu nhà nước đối với tư liệu sản xuất dưới hình thức công ty cổ phần.

Khi thực hiện cổ phần hóa, Nhà nước ta không tiến hành chuyển tất cả các doanh nghiệp nhà nước đang tổn tại thành công ty cổ phần thuộc sở hữu nhiều thành phần mà Nhà nước chỉ chuyển một bộ phận doanh nghiệp nhà

nước không giữ vị trí then chốt, trọng yếu trong nền kinh tế quốc dân và có khả năng kinh doanh có lãi Khi tiến hành cổ phần hóa một doanh nghiệp nhà nước, Nhà nước vẫn giữ một số cổ phiếu nhất định trong công ty cổ phần.

Theo quy định hiện hành về cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước, tùy từng doanh nghiệp, Nhà nước xác định tỷ lệ cổ phiếu trong doanh nghiệp, Nhà nước cần nắm Có nghĩa là, bất cứ một doanh nghiệp nhà nước nào, cổ phần hóa, Nhà nước cũng luôn luôn là một cổ đông Nếu doanh nghiệp nhà nước cổ phần hóa mà Nhà nước có cổ phần chi phối trong doanh nghiệp như: c ổ phần của Nhà nước chiếm trên 50% cổ phần của doanh nghiệp hoặc cổ phần của Nhà nước ít nhất gấp 2 lần cổ phần của cổ đông lớn nhất khác thì những doanh nghiệp đó mặc dù tổn tại dưới hình thức là công ty cổ phần chịu sự điều chỉnh

của luật công ty nhưng thực chất vẫn ở trong sự kiểm soát của Nhà nước và

thông qua cơ chế bỏ phiếu Nhà nước có thể quyết định khá nhiều công việc quan trọng liên quan đến hoạt động của doanh nglũệp

Không riêng ờ Việt Nam mà ở hầu hết các nước, doanh nghiệp nhà nước

hoạt động kém hiệu quả và là một gánh nặng cho ngân sách Nhà nước Trên thế giới, vào cuối những năm 70 và đầu những năm 80 của thế kỷ này, nhiều nước đã có những giải pháp để chuyển đổi sở hữu trong doanh nghiệp nhà nước Các nước khác nhau sử dụng các giải pháp khác nhau để chuyển đổi hộ thống doanh nghiệp này mà tư nhân hóa (Privatization) và công ty hóa (Corporatization) là các giải pháp phổ biến để cải cách hệ thống doanh nghiệp nhà nước

Trong nhiều cuốn sách các địch giả của Việt Nam đã hiểu privatization là

tư nhân hóa, và nói rằng đó là biện pháp chuyển sở hữu tài sản của Nhà nước vào tay tư nhân Còn corporatization là cổ phần hóa: chuyển sở hữu tài sản và lĩnh vực lâu nay Nhà nước nắm giữ vào tay các thành phần kinh tế, trong đó

có thành phần tư nhãn và thành phần quốc doanh 1

Theo tôi, cách hiểu các thuật ngữ privatization và corporatization như trên

là chưa chính xác Theo cuốn "Corporatization and privatization" của hai luật

sư người Australia: Sly và Weigall và bài viết "Privatization and corporate governance in transition economies" của Cheryl w Gray nhà kinh tế học của

Viện nghiên cứu chính sách - Ngân hàng thế giới thì thuật ngữ Corporatization dùng để miêu tả sự chuyển đổi một doanh nghiệp nhà nước thành công ty trách nhiêm hữu hnn hoạt động theo luật công ty và Chính phủ chuyển giao

1 Hoàng C ôngT hi (chủ biên): Hỏi và âáp về cổ phần hóa doanh nghiệp nhờ nước, Nxb

Thống kê, // 1993, Tr 8.

hoạt động kinh doanh cho công ty đó Trong công ty này Nhà nước vãn trực tiếp kiểm soát công ty bởi Nhà nước vẫn nắm toàn bộ cổ phần Như vậy có thể hiểu corporatization là quá trình chuyển doanh nghiệp thuộc sở hữu Nhà nước đang được quản lý theo cách quản lý một cục, vụ thành một thực thể kinh doanh, có toàn quyền kinh doanh như các doanh nghiệp khác nhưng lại hoàn toàn do Nhà nước sở hữu và kiểm soát.

Có thể hiểu Corporatization là công ty hóa Nhìn bề ngoài thì hình như không có gì khác nhiều so với doanh nghiệp nhà nước trước kia, nhưng thực chất đã có sự thay đổi quan trọng Bởi vì, Nhà nước là người đầu tư vốn, chứ không phải là người sở hữu trực tiếp Doanh nghiệp chỉ chịu trách nhiệm đối với Nhà nước là bảo toàn và phát triển vốn Nhà nước giao, còn mọi việc phát sinh trong quá trình sản xuất kinh doanh, doanh nghiệp có toàn quyền quyết định

“Privatzation” được hiểu là tư nhân hoá

Tư nhân hoá có thể được hiểu theo nghĩa rộng và theo nghĩa hẹp Liên hiệp quốc có đưa ra định nghĩa về tư nhân hoá theo nghĩa rộng: “Tư nhân hoá

là sự biến đổi tương quan giữa Nhà nước và thị trường trong đời sống kinh tế của một nước theo hướng ưu tiên thị trường” 1

Theo cách hiểu này Ihì toàn bộ những chính sách luật lệ thể chế nhằm khuyến khích mở lộng và phát triển khu vực kinh tế tư nhân hay các thành phần kinh tế ngoài quốc doanh, giảm bớt sự can thiệp trực tiếp của Nhà nước vào hoạt động kinh doanh của các đơn vị kinh tế cơ sở, dành cho thị trường vai trò điều tiết thoả đáng qua sự tự đo hoá giá cả v.v đều có thể coi là biện pháp của tư nhân hoá

Tư nhân hoá theo nghĩa hẹp (người ta thường dùng khái niệm tư nhân hoá theo nghĩa này) là quá trình giảm bót quyền sở hữu hoặc sự kiểm soát của Chính phủ trong các doanh nghiệp của Nhà nước

Tư nhân hoá theo nghĩa hẹp có thể gồm các hình thức: Tư nhân hoá một phần (partial privatization), tư nhân hoá toàn bộ (full privatization)

Tư nhân hóa một phần khi Chính phủ bán một tỷ lệ % cổ phần của công

ty kinh doanh của Chính phủ cho các nhà đầu tư tư nhân hoặc nước ngoài nhưng Chính phủ vẫn giữ một phần vốn đôi khi là vốn chi phối trong doanh nghiệp đó Ví dụ, ở vương quốc Anh, trong một số trường hợp tư nhân hóa,

' Nguyễn Ngọc Quang: CỔ phẩn hoá doanh nghiệp nhà nước - Cơ sở lý luận và kinh

nghiệm thực tiễn N.xb Khoa học Xã hội, H 1996, Tr 57.

doanh nghiệp nhà nước, Chính phủ chỉ bán 49% cổ phần của doanh nghiệp Năm 1995, theo số liệu của ngân hàng thế giới, trong cách thức tiến hành tư nhân hóa những doanh nghiệp vừa và lớn ở một số nước, Nhà nước đều giữ lại

một số cổ phần nhất định ỞCộng hòa Séc là 10%, ờ Estonia là 4%, Hungary

là 22%, Mongolia là 30%, Ba Lan là 54% và Liên bang Nga là 34%.

Tư nhân hóa toàn bộ là việc chuyển toàn bộ tài sản thuộc sở hữu của Nhà nước vào tay tư nhân Việc này có thể xảy ra ngay lập tức hoặc là bước tiếp theo của tư nhân hóa một phần

Để thực hiện quá trình tư nhân hóa, có thể sử dụng rất nhiều phương pháp như: bán cho tư nhân, cho không CNVC hoặc toàn dân (như Tiệp Khắc, Ba Lan đã làm), bán đấu giá tài sản, bán một phần tài sản thuộc sở hữu Nhà nước cho các thành phần kinh tế Loại hình doanh nghiệp sau khi chuyển hóa sở hữu có thể là doanh nghiệp thuộc sở hữu của tư nhân hoặc doanh nghiệp có sở hữu hỗn hợp (công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn )

Từ sự phân tích trên, theo tôi biện pháp chuyển một số doanh nghiệp Nhà nước của nước ta thành công ty cổ phần trong đó tổn tại một phần sở hữu Nhà nước về bản chất là giống với giải pháp tư nhân hóa một phần ở các nước khác Cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước là quá trình chuyển doanh nghiệp

từ sở hữu nhà nước sang hình thức sở hữu nhiều thành phần và chuyển hình thức hoạt động của doanh nghiệp từ doanh nghiệp nhà nước sang công ty cổ phẩn Cổ phần ‘hoá doanh nghiệp nhà nước ở nước ta có thể được xem là một giải pháp sáng tạo của Đảng và Nhà nước ta để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước mà không làm mất đi vai trò chủ đạo của doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế quốc dân

Khi thực hiện giải pháp chuyển một số doanh nghiệp nhà nước sang công

ty cổ phần nhiều người lầm tưởng đó là việc bán tống bán tháo tài sản của Nhà

nước vào tay tư nhân và như vậy trước sau cũng mất chủ nghĩa xã hội ờ nước

ta Do đó việc dùng thuật ngữ cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước cũng là cách để tránh sự hiểu lầm cuả mọi người: c ổ phần hoá là chuyển hết toàn bộ tài sản của Nhà nước vào tay tư nhân

Việc chuyển đổi một phần tài sản thuộc sở hữu Nhà nước thành sở hữu của các thành phẩn kinh tế và doanh nghiệp được chuyển đổi tồn tại dưới hình thức công ty cổ phán là hoàn toàn phù hợp trong việc thực hiện cải cách doanh

nghiệp nhà nước ở nước ta hiện nay.

3.2 Cô p h ầ n h ó a d o a n h n g h i ệ p n h à nước l à c á c h lự a

c h o n t ố t n h ấ t t r o n g viêc đ ô i m ới d o a n h n g h i ệ p n h à nước

t r o n g đ i ề u k i ê n c ủ a Viêt N a m

Trong phần I, II của chương này, chúng ta đã thấy đặc trưng của nền kinh

tế thị trường Việt Nam, cũng như vai trò, đặc điểm và thực trạng của hệ thống doanh nghiệp nhà nước ở nước ta Một trong những vấn đề cơ bản để cải cách doanh nghiệp nhà nước là đổi mới quan hệ sở hữi

Chỉ thị 84/TTg ngày 4-3-1993 của Thủ tướng Chính phủ về việc xúc tiến thực hiện thí điểm cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước và các giải pháp đa dạng hóa hình thức sở hữu đối với các doanh nghiệp nhà nước đã chỉ rõ: "Nhà nước cho phép phát triển đa dạng hóa các hình thức sở hữu, trong đó, cổ phần hóa các doanh nghiệp nhà nưức hiện có là một giải pháp chủ yếu đổ nâng cao hiệu quả sản xuất xã hội"

Ngoài biện pháp cổ phần hóa, các giải pháp đa dạng hóa hình thức sở hữu đối với doanh nghiệp nhà nước hiện tại đang gặp khó khăn về sản xuất, kinh doanh bao gồm:

- Bán toàn bộ doanh nghiệp cho một hoặc một số tư nhân, tập thể để hình thành doanh nghiệp tư nhân hoặc công ty trách nhiệm hữu hạn

- Nhượng bán một phần vốn tài sản của doanh nghiệp để hình thành các liên doanh giữa Nhà nước và tư nhân, tập thể dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn

- Hợp đồng thuê toàn bộ doanh nghiệp hoặc cho thuê tài sản và phương tiện kinh doanh Việc thuê khoán tài sản và doanh nghiệp có thể thực hiện trong một thời gian sau đó sẽ mua đứt Thông thường tập thể người lao động đang ở trong doanh nghiệp sẽ là người đứng ra nhận khoán Cũng có thể một pháp nhân hoặc một thể nhân nào khác xin thuê khoán, nhưng đối với một đom

vị sản xuất thì không ai ngoài tập thể đó thuận lợi hơn trong việc thuê khoán sau đó mua luôn doanh nghiệp ấy

Hiện nay, nước ta đang chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung cao

độ với 2 thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa thuần khiết sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo cơ chế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa với vai trò chủ đạo của kinh tế quốc doanh Với đặc trưng của nền kinh

tế thị trường như vậy, trong các giải pháp kể trên để đa dạng hóa hình thức sở hữu trong doanh nghiệp nhà nước, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước được

xem là giải pháp chủ yếu nhất, là cách lựa chọn tốt nhất Chúng tôi khẳng định như vây là vì những lý do sau đây:

Thứ nhất: công ty cổ phần - mô hình kinh doanh hữu hiệu trong nển kinh

tế thị trường

Công ty cổ phần xuất hiện ngay từ đầu thế kỷ 17, nhưng phải đến nửa cuối thế kỷ 19 nó mới được phát triển rộng rãi và trở thành phổ biến trong các nước tư bản nhờ sự phát triển của nền đại công nghiệp cơ khí và sự phát triển rộng rãi của chế độ tín dụng Trong nển kinh tế thị trường công ty cổ phần phát triển mạnh mẽ, được các nhà đầu tư ưa chuộng vì nó có những ưu thế thích ứng với những đòi hỏi của nền kinh tế thị trường

* Ưu thế đối với người đầu tư vào công ty cổ phần

Trong công ty cổ phần, các cổ đông (người góp vốn vào công ty) chỉ chịu trách nhiệm đối với các khoản nợ của công ty trong giới hạn số tiền mà họ đã góp dưới dạng mua cổ phiếu của công ty, nghĩa là các cổ đông chỉ chịu trách nhiệm hữu hạn về các khoản nợ của công ty tương ứng với phần vốn góp Trong trường hợp công ty bị phá sản họ cũng chỉ mất số tiền đã đầu tư vào công ty mà thôi, không phải bỏ thêm tài sản riêng để trả nợ cho công ty Đó là một bảo đảm an toàn pháp lý cao cho các chủ đầu tư

* Ưu thế của công ty cổ phần trong việc huy động vốn

Vốn điều lệ của công ty cổ phần được chia thành những phần bằng nhau Việc chia vốn của công ty cổ phần thành nhiều phần nhỏ bằng nhau tạo điều kiện cho những người có ít vốn, những người lao động cũng có thể đầu tư vào công ty cổ phần trở thành cổ đông của công ty Nó thu hút được nhiều người thuộc nhiểu thành phần xã hội khác nhau tham gia

Trong quá trình hoạt động công ty cổ phần được phép phát hành cổ phiếu

và trái phiếu để huy đông vốn Đặc điểm này giúp cho công ty cổ phần có khả năng huy động vốn lớn Xét về mặt huy động vốn, công ty cổ phần có nhiều lợi thế hơn các loại hình doanh nghiệp khác Do được phép phát hành chứng khoán nên quy mô sản xuất kinh doanh của công ty dễ dàng được mở rộng, kỹ thuật và công nghệ được đổi mới một cách nhanh chóng vì có khả năng tập trung vốn lớn của các tầng lớp dân cư

Khi đầu tư vào công ty cổ phần, các cổ đông và người mua trái phiếu của công ty có thể rút lại vốn của mình để đầu tư vào cuộc kinh doanh khác một cách dễ dàng bằng cách bán các cổ phiếu, trái phiếu và mua các cổ phiếu, trái phiếu ở những công ty mà mình muốn Vì thế, bất kể cổ phiếu chuyển chủ bao

nhiêu lần, cuộc sống của doanh nghiệp vãn tiếp tục một cách bình thường mà không bị ảnh hưởng Mặt khác, cơ chế này còn tạo nên sự di chuyển linh hoạt các luồng vốn theo các nhu cầu và cơ hội đầu tư đa dạng của các cá nhân và tổ chức.

* Ưu thế trong việc quản lý điều hành công ty

Tổ chức quản lý trong nội bộ công ty cổ phần nhất thiết bao gồm: Đại hội cổ đông, Hội đổng quản trị và Ban kiểm soát công ty Mô hình tổ chức, quản lý như vậy đã tách biệt quyền sở hữu đối với tài sản của công ty với chức năng quản lý kinh doanh trong công ty Sự tách biệt này không những phfln định rõ quyền hạn và trách nhiệm của người sở hữu và người sử dụng tài sản của công ty để kinh doanh, mà còn tạo điều kiện để thực hiện sự kiểm tra, giám sát chặt chẽ các hoạt động kinh doanh của công ty;

Khi tổ chức quản lý theo mô hình công ty cổ phần, công việc quản lý kinh doanh của công ty được tách ra và giao cho những nhà chuyên nghiệp, có trình độ quản lý giỏi, kết hợp được trí tuệ và kỹ năng quản lý của nhiều người, lựa chọn được các chuyên gia tài năng để kéo họ tham gia quản lý, điều hành công ty, vì thế mà công ty có khả năng đạt hiệu quả kinh doanh cao Có thể nói về hình thức tổ chức công ty cổ phần đạt trình độ xã hội hoá cao nhất

Thứ hơi: cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước sẽ giúp Nhà nước chủ động

hơn trong việc điều chỉnh cơ cấu sở hữu theo mục tiêu, nhiệm vụ của Nhà nưóc xã hội chủ nghĩa, nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp Khi tiến hành cổ phần hóa một doanh nghiệp nhà nước nào đó, tùy thuộc vào vị trí, vai trò của doanh nghiệp đó trong nền kinh tế quốc dân, Nhà nước xác định cơ cấu cổ phần của doanh nghiệp Xác định cụ thể tỷ lệ cổ phần Nhà nước cần giữ lại, tỷ lệ cổ phần bán cho người lao động trong doanh nghiệp, tỷ lệ cổ phần bán cho tổ chức, cá nhân ngoài doanh nghiệp

Phần trước đã trình bày, một đặc điểm của công ty cổ phần là vốn điồu lệ của công ty được chia thành nhiều phần bằng nhau thể hiện dưới hình thức cổ phiếu Vì vây, theo số liệu thống kê, trong các công ty cổ phần của các nước

có nển kinh tế thị trường phát triển, một cổ đông chỉ cần nắm 1/3 cổ phiếu là

có thể nắm quyền lãnh đạo, kiểm soát công ty, bởi vì các cổ phiếu còn lại phân tán ở trong tay rất nhiều cổ đông nhỏ Do đó, để huy động được nguồn vốn trong nhân dân, để người lao động thực sự làm chủ doarih nghiệp đồng thời Nhà nước vẳn có thể kiểm soát, quản lý đối với những doanh nghiệp nhà nước cần chi phối, Nhà nước chỉ cần giữ lại trên 50% cổ phần của doanh nghiệp hoặc cổ phán của Nhà nước ít nhất gấp 2 lần cổ phần của cổ đông lớn